7 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b04ba674d9ed1c46c7d31e8cd1aa8ef.pdf 6a9487c5f6f07b6d7db25210cda87c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3308 Title A name given to the resource Ikonografia przedstawienia Matki Boskiej Gromnicznej w grafice i malarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.71-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher -Tyszkowa IKONOGRAFIA PRZEDSTAWIENIA MATKI BOSKIEJ GROMNICZNEJ W GRAFICE I MALARSTWIE L U D O W Y M Celem opracowania nograficznych, ne które przedstawienia Zasługują ku tematu i i czczone w wiążą się z iż w s z t u c e kościelnej Spotkania w święto Spotkania na cioła — już w IV w. (2, 22—39), według ma­ świątyni, służebnica. Dzie­ nadeszły VI w. zwane napisane worodne Mieli dwa jest dziecko płci również młode i obrzędo­ mogła ze liturgii jest koś­ poświadczone greckie Ewangelii Hypapante, starcem św. Sy­ Łukasza d n i .^oczyszczenia r o d z i c e zanieśli złożyć gołębie, w Dzieciąt­ P r a w i e P a ń s k i m : każde męskiej w będzie p o ś w i ę c o n e ofierze zgodnie z A żył w Był to człowiek pociechy Izraela, Duch Jerozolimie a Święty parę pier­ Panu. synogarlic przepisem albo Prawa człowiek, Pań­ prawy Duch i pobożny, Święty objawił, imieniem że spoczywał nie d o świątyni. A Sy- wyczekiwał ujrzy na n i m . śmierci, z o b a c z y M e s j a s z a Pańskiego. Z a n a t c h n i e n i e m c h a przyszedł Je w objęcia, błogosławił Boga i „ T e r a z o W ł a d c o , p o z w ó l odejść słudze t w e m u ju, według t w o j e g o słowa. w i e n i e , któreś p r z y g o t o w a ł światło na oświecenie Bo moje wobec pogan i oczy Dzie­ Pra­ mówił: w ohłopca, z g o d n a z p r a w e m w Józef, niekiedy wcześnie tradycji święta prorokini narodów: urodze­ r o w a n i a p i e r w o r o d n e g o , k t ó r e następowało ve Occursus czyli Domini Wielki w wyżej wymienionego swoich zwłaszcza się i listach nastąpiło zmieszanie się Hypapante z za­ wątkami ogłoszono j e ś w i ę ­ Bożej były daje 8 św. ujawnione 5 obszerny i św. wielu wielu świętu, zwracając t e n przeznaczony powstało myśli do Łukas7.a, nadawano temu „Oto siBazyli komentarz S y m e o n a , który powiedział: upadło Sw. Pana . Ewangelii o w a d z e , jaką a b y przezeń aby Spotkania urywka proroctwu do M a t k i w Izraelu, serc; także twoją własną duszę p r z e n i k n i e m i e c z " . 7 Początki święta w R z y m i e sięgają n i e j s z e g o o k r e s u , niż t e n , k t ó r y na podstawie oficjalnego zapewne wcześ­ z w y k ł o się ustanowienia przyjmować papieża Gelaze- go . W i e m y b o w i e m , że j u ż p o d k o n i e c V w . papież Ge- 8 l a z y z n o s i r o z p u s t n e i g r z y s k a pogańskie t z w . L u p e r c a l i a , obchodzone czasie w miesiącu święto (Purificatio lutym, Oczyszczenia S. M a r i a e ) . a ustanawia Najświętszej Musiało więc w tymże Panny Marii mieć ono p e w n e t r a d y c j e u g r u n t o w a n e w ś r ó d chrześcijan R z y m u . W lazjańskim Safcramentarzu liturgię r z y m s k ą jów gallickich, i Zaśnięcia. dzenia Święta w z VIII w., ono wzmiankowane Matce Ge- reprezentującym n a początku j e j w p r o w a d z e n i a jest świąt p o ś w i ę c o n y c h do k r a ­ obok innych B o ż e j : Zwiastowania, Naro­ 8 U schyłku V I I w . p a p i e ż S e r g i u s z 1 R z y m i e procesję ze świecami Oczyszczenia . Miesiąc l u t y w czasie został w y b r a n y 10 p r z y p a d k o w o . W n i m b o w i e m o d b y w a ł y się w nie­ starożyt­ ności r y t y oczyszczające, o k r e s p o k u t y p o d k o n i e c roku. (Stąd n a z w a łac. f e b r u a r i u s , o d f e b r u m = ś w i ę t o o c z y s z ­ c z e n i a ) . P r o c e s j a ze ś w i e c a m i (a także o b r z ę d o w a cja ś w i e c y z w a n e j g r o m n i c ą ) była t a k s i l n y m katolickiego święta Festum Oczyszczenia, że ( L e v . 12, ofia­ w 30 d n i p o dniu oczyszcze­ (włos.), (czes.), Szwezkowni Luty (łac), funk­ akcentem stosunkowo Chandeleur Candelaria (ang.), M a r i a słowiańskich: (hisap.), Lichtmess Gromnice, wcześ­ Swezkowoiza, w dialekt Aby właściwie występowały ze świętem Styrii), (niem.); Svezhneza w (pol.), Maria, Szveohnicza za (windyjski Candelora Szwezkowna (serbsko-łużycki), (slawoński), S u e z h i n z a ; Srtenije Gospodnie lub Gromniczna wacki), Switlo Marinje ni zaś (franc), Candlemass językach ną Prezentując Candelarum Chandelles n i a l u d z i e b o g a t s i składali j a k o o f i a r ę o w i e c z k ę , a b i e d ­ synogarlice. kapłan Fête 40 d n i p o Mojżeszowym Anna, des 2—8), była ceremonią odrębną o d p r e z e n t a c j i , c z y l i lub dwie gołąbków Najświętsza zba­ twego, 8 postaci występują: naz­ ludu urodzeniu dziecka . Według zwyczaju w niej: t e m w 534 r . za cesarza J u s t y n i a n a I j a k o Hypapnte Hromnice oczyszczenia m a t k i d w a gołąbki w w l u b zewnątrz), wa: s niu występują poko­ Izraela" . Ceremonia Po­ ikonograficz­ n i e przyjęta została w w i e l u j ę z y k a c h e u r o p e j s k i c h ujrzały wszystkich chwałę aż więc D u ­ gdy rodzice wnosili ciątko Jezus, a b y postąpić z N i m w e d ł u g z w y c z a j u wa, o n wziął sens wewnątrz osoby główne Stosunkowo wprowadził (...) Jemu św. wschodnich m;eć świętem? skiego. meon. koszyku. Jako jest, o b r a z o w e , czy ma w Marii Mojżeszowego" w i na ile — jako dla źród­ Symeonem, tradycje słowami za­ k o Jezus d o J e r o z o l i m y , a b y p r z e d s t a w i ć j e P a n u " . T a k bowiem od ołtarz i e l e m e n t y o ł t a r z o w e , o f i a r a gorzędne: Świątyni. P a n a Jezusa z c z c i g o d n y m prawa (przedstawiona co ś w i a d c z y ł o b y związany Jerozolimie gdy tłumaczą O c z y s z c z e n i a . Najczęściej a Gromnicznej Z g o d n i e ze 1 sceny czasie, co u s t a n o w i o ­ ikonografia folklor dawne w czyli Spotkanie meonem . i Boskiej katolickiego ny świątynia tego Gromnicznej. Wią­ na przedstawienie właśnie jeszcze s p o t ­ 4 s t a c i e t e i składane o f i a r y chrześcijan z płacił k a n i e ze s t a r c e m S y m e o n e m o r a z prorokinią A n n ą . obok o prastarych w isię, czy — obrzędy Matki Jezusa Prezentacją wpłynęła odwrotnie niego Łuka­ w w tradycjach grec­ to obrzędy t y m samym zastanowić wość ś-więta wpływ on d l a etnografów, oczyszczającymi Pana czy Warto ojciec chodnimi. W cesarstwie bizantyjskim powszechnie przez Oczyszczeniem kapłanowi P a n n a M a r i a , Dzieciątko o r a z S y m e o n ; j a k o p o s t a c i e d r u ­ ludowej występuje j e s t też, zwłaszcza łach o d b y w a ł y się w i przyjęte syna naj­ Świątyni. i r z y m s k i c h , które Święto z czy Prezentacji z Symeonem że się o n o z r y t a m i też litur­ jedno za 5 syklów. D w i e c e r e m o n i e , o p i s y w a n e p r z e z św. sza łącznie j a k o j e d n o z d a r z e n i e , z a w i e r a j ą katolickim. g a d n i e n i e genezy i początków święta ne rokiem upamiętniając zdecydowanie wątek Interesujące kich obrazy ( i l . 16—21), d o m i n u j e mimo kil­ sank­ pielgrzymkowych, ikonografii innych — ciątka Gromnicznej. popularnych obra­ wizerunki kościele pierworodnego iko­ dziewiętnastowiecznej tematu ryjny, miała Gromnicznej świąt w Boskiej większość kalendarzowym, starszych zmian dziewiętnastowiecz­ l u d o w y m n a uwagę z miejscowościach Boskiej gicznym na Matki Podczas g d y z ó w za p i e r w o w z o r y tuariach W prześledzenie one w malarstwie powodów. Matki jest wpłynęły (chor­ Sviezhni(kraiński), (rosyjski) . 1 1 zinterpretować Oczyszczenia i zarówno w obrzędowość zrozumieć wierzeniach związa­ wątki, popularnych, które jak 71 �i wykształconych w r a m a c h l i t u r g i i kośaielnej, spróbuj­ m y cofnąć się d o najwcześniejszych o n i m r e l a c j i . Z n a j d u j e m y je w h o m i l i i Czcigodnego Bedy (Beda V e n e r a b i l i s ) z 725 r . . M ó w i o n , że w d r u g i m miesiącu p o ś w i ę c o n y m F e b r u u s o w i , t o j e s t P l u t o n o w i , należaio przeprowadzić o c z y s z c z e n i e państwa, a b y ustanawiać p r a w a za p o ś r e d n i c t w e m bogów. T e z w y c z a j e oczyszcza­ jące — t w i e r d z i — słusznie zmieniła r e l i g i a chrześci­ jańska, g d y w d r u g i m d n i u t e g o miesiąca ( p o ś w i ę c o n e ­ go św. M a r i i ) cały l u d w r a z z k a p ł a n a m i obchodził u s t a ­ l o n e tradycją m i e j s c a w mieście ( R z y m i e ) , a w s z y s c y nieśli w rękach z a p a l o n e ś w i e c e i śpiewali h y m n y . W i e ­ m y , że w R z y m i e p r o c e s j a t a ( z w a n a l e t a n í a ) szła z k o ś ­ cioła św. A d r i a n a n a F o r u m R o m a n u m d o b a z y l i k i S. M a r l a M a g g i o r e . Wprowadził ją papież Sergiusz w V I I w. 1 2 1 3 P o d o b n e w z m i a n k i z a m i e s z c z o n e są w h o m i l i i p r z y ­ p i s y w a n e j św. E l i g i u s z o w i ( z m a r ł e m u w 659 r. złotni­ k o w i z L i m o g e s , później b i s k u p o w i z N o y o n , F r a n c j a ) . Głosi o n , ż e l u d r z y m s k i co 5 l a t składał o f i a r ę ( s a c r i f i c i u m ) oświetlając m i a s t o R z y m ś w i e c a m i i p o c h o d n i a ­ m i n a cześć bóstw p o d z i e m i a , a p r z e d e w s z y s t k i m n a część F e b r u u s a , t o j e s t P l u t o n a , p a n a p o d z i e m i a . O f i a r a p o w t a r z a n a co pięć l a t została w y p a r t a przez c o r o c z n y zwyczaj ohrześoijański, o b c h o d z o n y n a początku m i e ­ siąca . W e d ł u g niektórych b a d a c z y i s t o t n y m a r g u m e n ­ t e m d l a w y t ł u m a c z e n i a obrzędowości związanej ze ś w i ę ­ t e m G r o m n i c z n e j b y ł o o d n i e s i e n i e t e g o święta d o d a w ­ n y c h oczyszczających o b r z ę d ó w poświadczonych w s t a ­ r o ż y t n y m R z y m i e . P o c z ą t k o w o p r z y p u s z c z a n o , że święto Oczyszczenia m a związek t y l k o z d a w n y m i o b r z ę d a m i L u p e r c a l i i , o b c h o d z o n y m i w R z y m i e 15 l u t e g o k u c z c i bożka F e b r u u s a . W późniejszych b a d a n i a c h wysunięto 14 1 5 72 inną teorię, w k t ó r e j u d o w a d n i a n o , że n i e m a z w i ą z k ó w pomiędzy różnorodnymi z a b i e g a m i m a g i c z n y m i mający­ m i p o d ł o ż e w a n t y c z n y c h r y t a c h a g r a r n y c h i błazenadą uprawianą w czasie L u p e r c a l i i , a e l e m e n t a m i p o w a ż ­ n y c h o b r z ę d ó w kościelnych o b c h o d z o n y c h 2 l u t e g o . I n ­ n i w y w o d z ą o b r z ę d o w o ś ć Oczyszczenia ze święta amburbale. Istotną rolę o d g r y w a ł a w t y m ś w i ę c i e p r o c e s j a xe światłami, upamiętniająca p o s z u k i w a n i a P r o s e r p i n y p o r ­ w a n e j przez P l u t o n a . M a t k a P r o s e r p i n y , Cerera poszu­ k i w a ł a j e j p r z e z całą n o c z pochodnią w ręku, zapalo­ ną n a E t n i e ( S y c y l i a ) . A b y w y p l e n i ć pogański z w y e z p i pozostawiając r e k w i z y t , d e którego l u d z i e p r z y w y k l i , o j ­ c o w i e Kościoła p o s t a n o w i l i obchodzić ś w i ę t o M a t k i B o s ­ k i e j G r o m n i c z n e j procesją z z a j p a l o n y m i ś w i e c a m i . A l e sama p r o c e s j a ( C h a n d e l e u r ) i święto Oczyszczenia, to z d a n i e m D o m d e B r u y n e ' a d w i e różne r z e c z y . P r o c e s j a o d b y w a ł a się z a w s z e 2 l u t e g o , podczas g d y ś w i ę t o P u r i f i c a t i o mogło być przełożone n a i n n y dzień. A n a l o ­ g i c z n a s y t u a c j a z a c h o d z i w p r z y p a d k u /procesji z w a n e j l i t a n i a m a i o r , która u s t a l o n a została n a 25 k w i e t n i a , podczas g d y o b c h o d z o n e w t y m d n i u święto św. M a r ­ k a m o ż e być p r z e n i e s i o n e . W t y m d n i u odbywały się p r o c e s j e w e wsiach w i e l u krajów Europy, aby w y j e d n a ć d o b r e u r o d z a j e . U w a ż a się p o w s z e c h n i e , żo l i t a n i a m a i o r j e s t chrześcijańską transformacją p r o c e s j i Robigalia . 16 17 1 8 19 J a k wskazują p i s m a o j c ó w Kościoła pogańskie ce­ r e m o n i e amburbaliów miały c h a r a k t e r państwowy, prze­ błagalny i w r ó ż e b n y i w i ą z a ł y się z r y t a m i l u s t r a c y j n y m i świata starożytnego. D l a p r z y w r ó c e n i a s t a n u n i e s k a ­ l a n e g o , u w o l n i e n i a się o d sił n i e c z y s t y c h , p r z e c i w s t a w i a ­ jących się k o n t a k t o m ze świętością p o s ł u g i w a n o się róż­ n y m i zabiegami oczyszczającymi . Zarówno w p r z e d 20 �chrześcijańskie]! r y t a c h i m i t o l o g i i j a k i c e r e m o n i a c h świata chrześcijańskiego można o b s e r w o w a ć p r z e m i a n y p r o w a d z ą c e do zróżnicowanej i bogatej obrzędowości święta Oczyszczenia. J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e ­ m e n t ó w tego święta j e s t z w y c z a j błogosławienia świec, który, p o d o b n i e j a k b ł o g o s ł a w i e n i e p a l m , j e s t z a p e w n e p o c h o d z e n i a franko-germańskiego i — j a k n a t o w s k a ­ zują p r z e k a z y — w y s t ę p o w a ł już w I X — X w i e k u . C h r y s t i a n i z a c j a świata słowiańskiego nadała m u z n a ­ m i o n a l o k a l n e , utrzymujące się w obrzędowości l u d o ­ wej . 2 1 2 2 W analizie etnograficznej obrzędów na terenie s k i s t w i e r d z a m y , że poświęcone g r o m n i c e spełniały ne f u n k c j e : Pol­ róż­ 1 — towarzyszyły r y t u a l n e m u oczyszczeniu k o b i e t y po urodzeniu dziecka; 2 - z a p a l o n e p r z y łożu umierającego, z j e d n y w a ł y d!a n i e g o łaskę; 3 - chroniły p r z e d p i o r u n a m i , g r o m a m i ; 4 — pełniły rolę apotropeiczną nione przed 5 — występowały i (światło, d y m , z n a k i c z y ­ g r o m n i c ą ) , przynosiły z d r o w i e , zabezpieczały c h o r o b a m i l u d z i i zwierzęta h o d o w l a n e ; we wróżbach, dotyczących urodzaju pogody. A d . 1. R y t u a ł y oczyszczenia k o b i e t y po u r o d z e n i u dziecka odnajdujemy w wierzeniach różnych ludów świata, na różnych szczeblach r o z w o j u k u l t u r y . I z o l a ­ cja społeczna k o b i e t w p e w n y c h o k r e s a c h życia f i z j o ­ logicznego j a k m e n s t r u a c j a , ciąża i połóg była, poza n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , wspólna całemu r o d o w i l u d z k i e ­ m u , bez w z g l ę d u n a stopień r o z w o j u społecznego . 2 3 21 W P o l s c e w i e r z o n o , że k o b i e t a p o p o r o d z i e n i e p o ­ w i n n a w y c h o d z i ć n a p o l a , p o n i e w a ż przestaną o n e r o ­ d z i ć . Sądzono b o w i e m , że k o b i e t a p o p o r o d z i e jest „nieczysta", a j e j s t a n może udzielić się p o l o m , zboże w i ę c , które na n i c h rośnie, będzie z a n i e c z y s z c z o n e l u b „ p ł o n ę " c z y l i p u s t e . O k r e s y „nieczystości" k o b i e t s t a ­ n o w i ł y zagrożenie d l a społeczności . D l a t e g o koniecz­ n y m w y d a w a ł o się o c z y s z c z e n i e k o b i e t y p o p o r o d z i e , ce­ l e m u w o l n i e n i a j e j i d z i e c k a o d zagrażających i m w p ł y ­ w ó w . O k r e s izolacja k o ń c z y ł u r o c z y s t y wywód, połą­ c z o n y z ceremonią kościelną, w której niemałą r o l ę o d ­ g r y w a ł a świeca, t r z y m a n a w ręku k o b i e t y przystępują­ cej do w y w o d u . P o d o b n i e j a k ogień i d y m , własności oczyszczające m i a ł y w s z e l k i e j e g o p o c h o d n e , j a k w ę g l e , popiół, płomień świecy. ( O c z y s z c z e n i e p r z e z ogień s t o ­ s o w a n e było też p o p r o f a n a c j a c h , w o j n a c h , p o m o r a c h , w t y m o s t a t n i m w y p a d k u był t o z a b i e g p a r e x e l l e n c e d e z y n f e k c y j n y , w k t ó r y m rolę o d g r y w a ł n i e t y l k o ogień, ale i d y m ) . 25 3 2 6 27 2 8 2 9 3 0 Katolicka i n t e r p r e t a c j a święta Oczyszczenia Naj­ świętszej P a n n y M a r i i m ó w i , że była O n a w o l n a o d g r z e c h u i skażenia, n i e musiała w i ę c p o d d a ć się p o u r o ­ d z e n i u Jezusa o b r z ą d k o w i o c z y s z c z e n i a . Wypełnienie p r z e z N i ą n a k a z ó w z a k o n u b y ł o w y r a z e m posłuszeństwa p r a w u i wskazówką d l a ludzi, a b y podporządkowywali się n a k a z o m r e l i g i i . P o w i ą z a n i e oczyszczenia ze ś w i e ­ c a m i , j a k o źródłem światła i o g n i a , zyskało w r e l i g i i chrześcijańskiej n o w e s y m b o l i c z n e u z a s a d n i e n i e : światło b o w i e m oznacza C h r y s t u s a , j e s t w i ę c s y m b o l e m d o b r a i sprawiedliwości, s y m b o l e m Boga. Przeciwstawienie światła i ciemności stało się podstawą d l a r o z b u d o w a ­ n i a s y m b o l i k i p r z e n i e s i o n e j n a g r u n t pojęć m o r a l n y c h i religijnych W łańcuchu stanów p o z y t y w n y c h j a k : światło — jasność — ciepło — ogień — ż y c i e — d o b r o , znalazło się r ó w n i e ż światło świecy, a w szczególności gromnicy. 31 3 2 A d 2. W e d ł u g chrześcijańskiej i n t e r p r e t a c j i z a p a l e ­ nie g r o m n i c y p r z y umierającym i t r z y m a n i e j e j przez n i e g o w dłoniach m a z j e d n y w a ć łaskę i o d p u s z c z e n i e g r z e c h ó w . Ś w i a t ł o g r o m n i c y m a m u przypominać o C h r y ­ stusie, n a z w a n y m ś w i a t ł e m o ś w i e c a j ą c y m n a r o d y . 3 3 W l u d o w y c h wierzeniach g r o m n i c a zapalona przy konającym miała go bronić p r z e d s z a t a n e m , sądzono b o w i e m , że w t y m m o m e n c i e r o z g r y w a się w a l k a o j e ­ go duszę p o m i ę d z y aniołami, w y s ł a n n i k a m i n i e b a , i sza­ t a n e m , księciem ciemności . D l a t e g o właśnie istniał zwyczaj p r z e c h o w y w a n i a g r o m n i c y „na ś m i e r ć " , „ a b y s k o n a n i e m i e l i lżejsze i zły d u c h n i e miał d o n i c h p r z y ­ stępu" — j a k pisze Z y g m u n t G l o g e r . W i e r z o n o pow­ szechnie, że g r o m n i c e są z n a k i e m gotowości n a śmieić. U l u d z i pobożnych wisiały o n e n a d łożem j a k o p r z y ­ p o m n i e n i e , a b y w każdej c h w i l i b y l i p r z y g o t o w a n i n a z g o n . N a s u w a się t u a n a l o g i a p o m i ę d z y g r e c k i m m i ­ t e m , w e d ł u g którego b o g i n i D e m e t e r s c h o d z i ze ś w i a t ­ ł e m d o p o d z i e m i w p o s z u k i w a n i u s w o j e j córki P e r s e f o n y , a z w y c z a j a m i o g n i o w y m i k u l t y w o w a n y m i szeroko w o k r e s i e świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a w obrzędach za­ duszkowych . 31 35 86 8 7 A d 3. G r o m n i c e w o b r z ę d o w o ś c i p o l s k i e j chroniły p r z e d g r o m a m i — p i o r u n a m i ( p i o r u n — co m . i n . p o d a ­ j e A l e k s a n d e r Brückner, t o prasłowiańska n a z w a „ g r o ­ m u " , a l i t e w s k i P e r k u n a s był t o n a j w y ż s z y bóg g r o m o ­ w y , litwo-.słowiański ). G r o m był w w i e l u r e l i g i a c h świata b o s k i m a t r y b u t e m , a m i e j s c e g d z i e uderzył u w a ­ żano za ś w i ę t e . Jeszcze w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h m o d ­ l i t e w n i k a c h katolickich o d n a j d u j e m y specjalne m o d l i t ­ w y w y g ł a s z a n e podczas b u r z y i piorunów. Z w r a c a n o się w n i c h do B o g a , „ k t ó r e g o wszechmocność n a s y c a p r z e ­ paści, p o r u s z a m o r z a i posyła p i o r u n y " z prośbą, a b y n i e ciskał w l u d z i g r o m ó w , a b y o d w r ó c i ł burzę o d d o ­ m ó w i d o b y t k u za p o ś r e d n i c t w e m s w o i c h aniołów * . Już 38 39 4 1 73 �I I . 1—5. Ofiarowanie w świątyni, d r z e w o r y t y , książeczki d o nabożeństwa X V I — X V I I w . I I . 6 D r z e w o r y t z serii T a j e m n i c Różańcowych, ok. X V I / X V I I w . I I . 7. Ofiarowanie w świątyni m i e d z i o r y t n a p e r g a r n i n i e , 14 X 9 c m , w y k . A n t o n i W i e r i x ( W i e r x ) , 1552—1624 �k s . P i o t r S k a r g a pisał: „ T e n a s z e g r o m n i c e taką m o c biorą, iż z a p a l o n e , ją... Ś w i ę t y był obyczaj gromy przodków bólom przeżegnane i p i o r u n y odgania­ naszych, który li, p r z e d o b r a z e m , k t ó r y n a ścianie z a w ż d y wezwawszy wszystkich domowników do ne wiadomości z n a j d u j e m y ne p r z y t y m są u Jakuba Haura: zwyczayne od remedya, ludziom katolickim Ziela, W i a n k i y Kadzidła tra Zakonu kościoła doświadczone, czterech dzwonie­ obrony przed przeciw Matki gradem, używaniu Boskiej gromnic nie podobnie ziół jak święconych do k a d z e n i a w tylko dla występowali oni we gromnice w k i o d n o t o w a ł jeszcze w potępiał używanie obnoszono 1564 r . J a n M ą c z y ń s k i . 44 gromnic przy „zamawianiu" także w przed różnych mówi Dei świecami, w zabie­ szeroko o róż­ Polsce i Panny M a r i i obchodzono na sierści zaś zwierząt dniu Matki domy i krowy Boskiej znak czy dużo w o s k u czy g r o m n i c a zgasła jeszcze M i k o ł a j wy­ Oczyszcze­ wypalano z w o s k u etc. Z t e g o , zanim się ją przyszłośćZabiegi Rej w Postylli . 10 zabiegów s t o s o w a n y c h Gromnicznej, w w e j E u r o p y b y ł y przyjęte w d n i u Wniebowzięcie u nas k r a j a c h środko­ św. B ł a ż e j a . W 61 Pol­ sce w d n i u św. Błażeja (3 l u t e g o ) o d b y w a ł o się r ó w n i e ż wo­ bydła. Z w y c z a j sapientia Niektóre z powyższych 4 apotropeionów. Z a p a l o n e się 4 9 praktykowanych takie wyśmiewał czasie b u r z y ' . kół d o m u , b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h , gromnicznej obieraniem . przyniosło d o d o m u , p r z e w i d y w a n o A d 4. L u d w y k o r z y s t y w a ł t a k ż e g r o m n i c e w c h a r a k ­ terze kazań De zabobonach nakapało, w z g l ę d n i e się c h m u ­ święcono zbiorze krzyża, w r ó ż o n o średniowiecz­ 4 1 aby ze Pio­ n a ścianach p r z y b i t e , ry, a burze n a Powietrzu..." . Kaznodzieje przestrzegali, S. oraz wykorzystywano n i a Najświętszej Rzymskiego poświęcone, krzyżyki świecy stępuje z i c h krytyką. W s p o m i n a , że w d n i u „Duchow­ n i a w e w s z y s t k i e D z w o n y , g d y i a k i e pokazują ni w nych służące, i a k o t o G r o m n i c e , Dominikańskiego Ewangelistów E w a n g e l i e S. zadziorami Gromnice Podob­ 4 1 płomieniem g a c h m a g i c z n y c h . S t a n i s ł a w ze S k a l b m i e r z a ( z m . 1431 r.) mie­ modlitwy, z a p a l a l i świecę, którą g r o m n i c ą o d tego z w a l i " . Nad 17 s o b i e końce p a l c ó w , a b y uchronić zanogcicami, jesz­ cze i s a m p o m n ę , iż g d y g r z m o t y w s z c z y n a ł y się, k a ż d y gospodarz gardła . ogrzewano święcenie małych żejkami". W chorego, ta­ świeczek Polsce woskowych, środkowej d o t y k a n o podbródka zwanych okrążano „bła- nimi gardło i w y k o n y w a n o znak k r z y ­ ża, co m i a ł o przynosić ulgę w c h o r o b i e . P o d o b n y sku­ 5 8 Kościół tek chorób, chleb . przynosiły Nawet 64 święcone w w rytuałach tym dniu katolickich jabłka" jest czy modlitwa, o p a l a n i e n i m i w ł o s ó w n a g ł o w i e b y n i e lękać się g r z m o ­ którą kapłan o d m a w i a t r z y m a j ą c tów e t c . ce złożone n a k r z y ż . Z w r a c a się w n i e j d o B o g a za p o ­ średnictwem gardła Jeszcze n a początku X I X w . wieśniacy w 45 sce r o z p o c z y n a l i polowe, jak z gromnicą np. rzucanie siewu, wypędzanie czenie i żniw. kładli g o w r a z ostatni 4 6 odrzwiach w ważniejsze ziarna brali wosk w stodole, wypalania dła d y m e m p o z g a s z e n i u i na koń­ motyw g r o m n i c y , co m i a ł o uwolnienie od dwie bólu świe­ świec, które przyniosła świętemu do więzienia p e w n a u b o g a n i e w i a s t a , a ś w i ę t y polecił palić j e n a j e ­ go pamiątkę . 68 A d 5. W r ó ż e b n e f u n k c j e święta M a t k i B o s k i e j G r o m ­ Pol­ n i c z n e j mają s w o j e stragarzach, okadzania Błażeja rękach 6 5 kawałek są w św. w i i n n e g o z ł a . W l e g e n d a c h o św. B ł a ż e j u p o w t a r z a s i ^ skibę, a g d y w. odnotowane i o b r a m o w a n i a c h o k i e n oraz czasie gromniczny z a t y k a l i weń krzyżyków prace w pole, rozpoczynanie rolnicy Pod koniec X I X zwyczaje ręku z z i a r n e m p o d pierwszą s n o p układali gromnicy . sce bydła Niekiedy w pierwszego Pol­ wiach. gar­ Z wróżono, zapobiegać w 6 odzwierciedlenie w l i c z n y c h przysło­ obserwacji pogody i zachowania jak będzie zima, długa jaka się zwierząt będzie pogoda różnyoh o k r e s a c h r o k u oraz; j a k i e będą z b i o r y . . Wiele 7 75 �8 <^f/\Juf /ux.?t<*"' : J 10 Feńuum I W i f i c a t i o n u B . 3 1 A K I A ' V . rti/w Ä w . ' Jf <*. Jk , l-A l'. <tr.-tt.i st P. Johann Andreas Pfeffel (1686—1750), A u g s b u r g ; i i . 8. r y t z s e r i i i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w , 14 X 8,5 c m ; i l . 9. i l . 10. Święto Oczyszczenia N. Marii Panny, miedzioryt, dzioryt z i l . 76 Błogosławiony owoc żywota Twojego Jezus, miedzio­ Oczyszczenie N. Marii Panny, m i e d z i o r y t , 14 X 7 o m ; 14 X 7 o m ; i l . 11. Oczyszczenie N. Marii Panny, mie­ kalendarza. �z t y c h przysłów podaje Nowa K s i ę g a Przysłów Pol­ skich". N p . : G d y w Gromniczną z d a c h ó w ciecze, z i m a się jeszcze p r z e w l e c z e ( z a n o t . 1851 r . ) ; G d y w G r o m ­ niczną j e s t ładnie, dużo jeszcze śniegu s p a d n i e (zanot. o d X V I I — X I X w . ) ; N a Gromniczną mróz — schowaj sanie, s z y k u j wóz (zanot. 1900 r . ) ; G r o m n i c z n a p o g o d n a , będzie jesień d o g o d n a ( z a n o t . 1956 r.). M y ś l i w y m r a ­ d z o n o : d o G r o m n i c e — t r o p w i l c z y c e (zanot. 1851 r.). W i l k i b y ł y b o w i e m niegdyś o t e j p o r z e szczególnie groź­ ne d l a l u d z i i zwierząt. W y g ł o d n i a ł e w d z i e r a ł y się n a ­ w e t do strzeżonych o w c z a r ń . O b a w a p r z e d w i l k a m i b y ­ ła w i ę c duża. W s p o m i n a o n i c h w Dworzaninie... Łu­ kasz G ó r n i c k i , a H a u r w Składzie... przestrzega: „ K o ­ lo G r o m n i c w s t y c z n i u i l u t y m ( w i l c y ) — kupą chodzą y społkuią się, g d y się s a m i c a n a t e n czas n a k o g o p o r ­ w i e , g o t o w a t a k o w e g o z g u b a y nieszczęście, t a k t e d y rzecz n i e b e s p i e c z n a w drogę n a t e n czas puszczać się..." a d a l e j o w i l k a c h p i s z e : ,.Nad w s z y s t k i e i n n e bestye z i e m n e y zwierzęta, które sie po ś w i e c i e rodzą, błąkają się y odchowuią... n i e masz g o r s z e y b e s t y j e j y n a w i e l e rzeczy p r z e s z k o d n i e y s z e y y zdradliwszey j a k o rodzą/ wilków..." . 58 59 W ludowych podobnie tyw legendach j a k św. Mikołaj, ten występował Matka broni Boska przed Gromniczna, wilkami . 9 0 w literaturze, grafice a o j e g o trwałości świadczy f a k t , iż jeszcze p r z e d ma Mo­ i malarstwie, l a t y p o w t ó r z y ł go w płaskorzeźbie Bolosław paro­ Suska". W p o p u l a r n y c h pieśniach i h y m n a c h ś p i e w a n y c h n a cześć na Matki prośba Boskiej Gromnicznej o pośredniczenie w i e k i e m a Bożym przejawia pomiędzy się uciskanym pokor­ czło­ Synem: „ T y najbliższa T w e g o S y n a / P o w i e d z M u o naszej d o l i , N i e c h w a d naszych z a p o m i n a / Lepszego b y t u p o z w o l i . M a t k o ! m y dziećmi T w o j e m i ! / P a t r z n a s t a n nasz, n i e na M ó d l się za n a m i g r z e s z n e m i , / T e r a z i w winę. śmierci godzinę, Amen" . N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż pieśń, w której M a t k a B o s k a u k a z a n a j e s t j a k o P a n i g r o m o w ł a d n a . Została o n a ułożona o k . 1883 r . z o k a z j i k o r o n a c j i c u d a m i słynącego o b r a z u M a t k i B o s k i e j u K a r m e l i t ó w na P i a s k u w K r a ­ kowie: II. 12. Prezentacja Jezusa w świątyni, miedzioryt i a k w a f o r t a , 23 X 17,7 c m . I poł. X I X w . , N i e m c y . 9 2 „Witaj Tu M a r y o ! g r o m a m i władnąca / O g n i u i S z w e d o m opór stawiająca nędzny lutrzyn Cię policzkujący / Zginął h a n i e b n i e jako smok ryczący" 03 W zbiorze i k o n o g r a f i c z n y m ks. Wacława z Sulgostow a ( N o w a k o w s k i e g o ) z n a j d u j e się d r u k u l o t n y z a w i e r a ­ jący t e k s t ślubowania, m o d l i t w ę i W y k a z przyjęcia do Bractwa Trzeźwości pod opieką Najśw. Maryi Panny Gromnicznej od Ojca św. Piusa IX założonego . Matkę Boską Gromniczną w k o r o n i e n a g ł o w i e , z gorejącą świecą i Dzieciątkiem n a rękaoh, o d b i j a n o także n a m e ­ d a l i k a c h , noszonych w X I X w. p r a w d o p o d o b n i e przez członków w s p o m n i a n e g o w y ż e j B r a c t w a T r z e ź w o ś c i . 61 65 P r z e d s t a w i o n e w y ż e j w dużym skrócie n i e k t ó r e w ą i k i o b r z ę d o w e święta G r o m n i c z n e j p o z w o l ą w czasie d a l ­ szej a n a l i z y i k o n o g r a f i c z n e j n a u w y d a t n i e n i e r o l i t a k i c h a t r y b u t ó w j a k : świeca w g r u p o w e j scenie S p o t k a n i a P a ­ n a Jezusa z S y m e o n e m , k a d z i e l n i c a czy o f i a r n e p t a k i . W ikonografii najstarszych przedstawień temat O c z y s z c z e n i a i P r e z e n t a c j i j e s t ujęty z g o d n i e z p r z e k a ­ zem E w a n g e l i i św. Łukasza (2, 22—39). W y s t ę p u j e w n i c h najczęściej M a t k a B o s k a trzymająca n a ręku Dzieciąt­ k o , starzec S y m e o n z r ę k a m i w y c i ą g n i ę t y m i k u D z i e ­ ciątku J e z u s oraz św. Józef podążający za Matką B o s ­ ką. P ó ź n i e j , być może d l a s y m e t r i i k o m p o z y c j i , p r z e d ­ s t a w i a n a j e s t r ó w n i e ż p r o r o k i n i A n n a , ze z w o j e m w r e ­ k u , w geście p r o f e t y c z n y m wznosząca drugą r ę k ę d o g ó r y . W n a j s t a r s z y c h ujęciach sceny S p o t k a n i a S y m e o n stoi p r z e d świątynią, a n a p r z e c i w n i e g o M a t k a B o s k a z Dzieciątkiem n a rękach ( n p . na f r e s k u św. M a r i i z C a s t e l s e p r i o , o k . I X w., w m i n i a t u r a c h I X — X I I w . i i n . ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h b i z a n t y j s k i c h ołtarz s t o i z tyłu n a d r u g i m p l a n i e , l u b n a b r z e g u i n i e m a z w i ą z ­ k u z osobami występującymi, w przeciwieństwie do i k o ­ n o g r a f i i Z a c h o d u , g d z i e od I X w . ołtarz j e s t p u n k t e m c e n t r a l n y m sceny, i n a d n i m M a t k a B o s k a p o d a j e D z i e ­ ciątko, a S y m e o n z r ę k a m i p r z y k r y t y m i v e l u m ( z w a ­ n y m także k r z y ż m e m ) o d b i e r a j e . Rozpowszechnione w epoce g o t y k u s c e n y z życia C h r y s t u s a i M a t k i B o s ­ k i e j , u m i e s z c z a n e n a skrzydłach o ł t a r z o w y c h , n i e o m i ­ jają interesującego n a s t e m a t u . W y s t ę p u j e o.n też w r a z z i n n y m i k o m p o z y c j a m i z a c z e r p n i ę t y m i z życia C h r y s t u ­ sa n a różnych p r z e d m i o t a c h k u l t o w y c h , j a k r e l i k w i a r z e , przenośne ołtarze, k i e l i c h y , p a t e n y , w p r o g r a m a c h r z e ź ­ b i a r s k i c h c y k l i , na kapitelach k o l u m n , w m a l a r s t w i e ściennym i p l a f o n o w y m , na d y w a n a c h i o r n a t a c h . W Biblii Pauperum, a także już w X V - w i e c z n y c h ręko­ piśmiennych E w a n g e l i a r z a c h , z o b r a z k a m i m a l o w a n y m i f a r b a m i w o d n y m i , z n a j d u j e m y interesujące n a s p r z e d ­ stawienie. C e n t r u m rozpowszechniania się t y c h ksiąg była A l z a c j a i Górny R e n , a n a j w i ę k s z y m nakładcą był D i e p o l t L a u b e r w H a g e n a u . C y k l i c z n i e powtarzający­ m i się s c e n a m i , m . i n . i Prezentacją o z d o b i o n e są r ó w ­ nież m i n i a t u r y w książkach d o m o d l i t w y w y k o n y w a n e m . i n . w P a r y ż u , w B u r g u n d i i i w N i d e r l a n d a c h . Stąd już t y l k o j e d e n k r o k d o p o p u l a r y z a c j i odrębnych p r z e d ­ stawień w p o s t a c i m a ł y c h o b r a z k ó w d e w o c y j n y c h , t ł o ­ c z o n y c h n a p e r g a m i n i e i na p a p i e r z e techniką m i e d z i o ­ r y t u oraz d r z e w o r y t u . 00 67 0 8 0 0 7 0 7 1 �I I . 13. Oczyszczenie N. Mani Panny, miedzioryt i w a , I poł. X I X w . I I . 14. Matka Boska Loretańska, a k w a f o r t a , 36,7 X 23,7 cm,, w y k . K a r o l F e r t n e r , Częstocho­ m i ę d z i o r y t , 23,8 X 17 c m , w y k . V . M a r a h i n i , F a e n z a , W ł o c h y . O g ó l n i e można stwierdzić, ze ikonografię. Ofiarcw a n i a — w p r z e c i w i e ń s t w i e do N a r o d z e n i a P a n a J e ­ zusa o r a z i n i n y c h scen z życia młodzieńczego C h r y s t u ­ sa — c e c h u j e w średniowieczu b i z a n t y j s k a f o r m a o b r a ­ z o w a , n i e z m i e n i o n a w najważniejszych z a r y s a c h . R ó ż n i ­ ca m i ę d z y W s c h o d e m a Z a c h o d e m p o l e g a raczej n a l i ­ t u r g i c z n y m ujęciu i o d m i e n n y m r o z w o j u święta. T a k w i ę c n a W s c h o d z i e Spotkanie (Hypapante) występowało j a k o j e d n o z 12 świąt poświęconych C h r y s t u s o w i , i p o ­ j a w i a się d o p i e r o w V I w . , n a t o m i a s t n a Z a c h o d z i e w y ­ stępuje ś w i ę t o M a t k i Bożej n a z w a n e Prezentacją™. W p ó ź n y m g o t y k u zaznaczają się różnice i k o n o g r a f i c z n e p o ­ m i ę d z y W ł o c h a m i a pólnooną Europą. Dążenie d o r e a l i s t y c z n e g o ujęcia Ofiarowania w świątyni z a z n a c z a się już w p ó ź n y m średniowieczu. G o ­ łąbki są p r z e d s t a w i o n e w k o s z u l u b k l a t c e , j a k n p . w Psałterzu P i e r p o n t M o r g a n ' a ( M s . 97, i l . 5), a m o t y w t e n p r z e w i j a się s t a l e aż do R u b e n s a . C z a s a m i kosz j e s t p u ­ s t y , a gołąbki spacerują p o ołtarzu, j a k w w e s t f a l s k i m s k r z y d ł o w y m ołtarzu z o k . 1370 r . S c e n a j e s t u m i e j s c o ­ w i o n a w e wnętrzu g o t y c k i e g o kościoła . 78 Ważne d l a i k o n o g r a f i i t e m a t u jest dodanie na o b r a ­ zach O f i a r o w a n i a p o s t a c i arcykapłana ( n p . n a m o z a i c e i w . M a r i a M a g g i o r e i n a f r e s k u św. M a r i i d i C a s t e l s e p r i o ) . Po w k r o c z e n i u j e g o i służby, S y m e o n odbiera Dzieciątko. Nawiązuje to do armeńskiej Ewangelii ( a p o k r y f ) o dzieciństwie C h r y s t u s a , w której Jezus j e s t p r z e d s t a w i o n y k a p ł a n o m . W p ó ź n y m średniowieczu S y ­ m e o n j e s t i d e n t y f i k o w a n y z osobą arcykapłana w r o g a ­ t e j czapce k a p ł a ń s k i e j . 74 W X V w . , sceny O f i a r o w a n i a , P r e z e n t a c j a Oczysz­ czenia i S p o t k a n i a stopiły się w j e d n o przedstawienie o b r a z o w e . W o b r a z i e L o c h n e r a z 1447 r. ( o b e c n i e w 78 D a r m s t a d t ) , p o j a w i a się błogosławiący Bóg O j c i e c i ś w i e ­ ce w ręku l i c z n y c h p o s t a c i dziecięcych. O d d z i a ł y w a n i e k o m p o z y c j i L o c h n e r a t r w a aż do D i i r e r a . W b a r o k u p r z e d s t a w i e n i e O f i a r o w a n i a czy O c z y s z c z e n i a zaczęło się rozwijać pod w p ł y w e m sztuki n i d e r l a n d z k i e j . S p o t y k a ­ m y w i e l e o b r a z ó w o ł t a r z o w y c h , które i k o n o g r a f i c z n i e n i e w y b i e g a j ą poza przyjętą f o r m ę , a n a w e t b a r d z i e j r y g o ­ r y s t y c z n i e trzymają się p r z e k a z a n y c h w z o r ó w , niż o b r a ­ zy z późnego g o t y k u i r e n e s a n s u . 75 Jak na tle historii przedstawiania Ofiarowania w y ­ gląda p o p u l a r n a g r a f i k a z t e r e n u P o l s k i ? W z b i o r a c h drzeworytów z okresu renesansu i b a r o k u o d n a j d u j e m y d z i e w i ę ć przedstawień interesującego n a s t e m a t u . Są t o n i e w i e l k i e d r z e w o r y t y d r u k o w a n e w bliżej nieokreślo­ n y c h książkach do nabożeństwa. Są o n e p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i c z n y m zbliżone do siebie, różnice występują j e d y n i e w p a r t i i c e n t r a l n e j , przedstawiającej scenę w ś w i ą t y n i . W j e d n y m z d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) część środko­ wą z a j m u j e S p o t k a n i e , a p o p r a w e j s t r o n i e , n a t l e t ł u ­ m u , p r z e d s t a w i o n e są o s o b y o d z i a n e w s t r o j e p o l s k i e . O d z n a n y c h schematów odbiegają p o s t a c i e służących, które sprzedają w świątyni gołąbki o f i a r n e , u m i e s z c z o ­ ne w k o p u l a s t y m k o s z y k u . R ó w n i e ż n a i n n y c h d r z e w o ­ r y t a c h scena o d b y w a się w e wnętrzu kościoła r o m a ń ­ s k i e g o ( i l . 1, 2) l u b o bliżej nieokreślonych cechach. L i c z b a osób b y w a różna, z a w s z e j e d n a k występują M a t ­ k a B o s k a , św. Józef, Dzieciątko Jezus, S y m e o n o r a z k l ę ­ cząca służebnica ( i l . 1, 2, 4), podająca gołąbki w koszy­ k u . Ubiór j e j m a cechy l o k a l n e , t y p o w e d l a o k r e s u w k t ó r y m p o w s t a ł y d r z e w o r y t y . M a t k a B o s k a m a dłonie złożone n a p i e r s i a c h ( i l . 1, 4) l u b do m o d l i t w y ( i l . 2, 3, 5), S y m e o n j e s t s t a r c e m , a w t r z e c h p r z y p a d k a c h m a n a g ł o w i e tiarę n a j w y ż s z e g o kapłana ( i l . 1, 3, 5). D z i e 7 6 �mmmm* I I . 15. Matka Boża w Lyonie (Notre sce. I I . 16. Matka Boska Łaskawa, ciątko Jezus j e s t j ą c e ( i l . 1, 2). Dame de Fouwieres) patronka Barcelony, XIX n a g i e , położone n a w e l u m l u b półsto- kie spojrzenia w W z e s t a w i e n i u z oficjalną ikonografią, u d e r z a b r a k prorokini Anny, występuje natomiast postać męska ( i l . 1), o r a z osoba trzymająca ś w i e c ę czy pochodnię ( i l . 4). Na podstawie cytowanego materiału m o ż e m y p o ­ wiedzieć, że w d r z e w o r y t a c h p o l s k i c h z X V I i X V I I w., dość j e d n o l i t y c h i k o n o g r a f i c z n i e , d o m i n u j e ś r e d n i o w i e c z ­ na f o r m a p r z e d s t a w i e n i a sceny O f i a r o w a n i a , co być m o ­ że w y n i k a z f a k t u , iż d r z e w o r y t n i c y posługiwali się p o ­ dobnymi wzorami. P e w n ą odmianę s t a n o w i d r z e w o r y t większego f o r ­ m a t u { i l . 6) pochodzący p r a w d o p o d o b n i e z przełomu X V I i X V I I w . , j e d e n z s e r i i Tajemnic Różańcowych, przedstawiający T a j e m n i c ę V I — Ofiarowanie Pana J e ­ zusa w świątyni ''. Zaakcentowane są w n i m : p o k o r a klęczącej M a d o n n y , która t r z y m a na t a l e r z u d w a g o ł ą b ­ k i , starzec S y r n e o n , obejmujący n a g i e Dzieciątko i spły­ w a j ą c e n a Jezusa p r o m i e n i e o d Gołębicy, otoczonej w i e ń c e m o b ł o k ó w . Scenę objaśnia u dołu t e k s t w i e r ­ szowany a na b o r d i u r z e w i d n i e j e podwójny sznur ró­ żańca i s t y l i z o w a n e różyczki. 7 N o w e ujęcia t e m a t u p r z y n o s i d o p i e r o g r a f i k a m a ł e ­ go f o r m a t u , s p r o w a d z a n a m a s o w o d o P o l s k i w X V I I i X V I I I w., z ośrodków n i d e r l a n d z k i c h i n i e m i e c k i c h . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znaj­ duje się duża kolekcja t y c h obrazków, pochodząca z klasztoru K a r m e l i t a n e k na Wesołej . 78 Pełna napięcia i d y n a m i z m u j e s t scena O f i a r o w a n i a przedstawiona przez A n t o n i e g o W i e r i x a (1552 — o k . 1624) . W t l e z a z n a c z o n e są krużganki świątynne, o o d ­ ległej p e r s p e k t y w i e , z k o l u m n a m i n a p i e r w s z y m p l a n i e . S y r n e o n t r z y m a j ą c y Dzieciątko s k u p i a n a sobie w s z y s t ­ 79 d r z e w o r y t i l u s t r a c y j n y , 14,5 X 10,6 c m , w y k . w Pol­ chromolitografia, 9,8 X 6,5 cm, obrazek dewocyjny, w. otaczających kompozycji. Po lewej osób p o d p o r z ą d k o w a n y c h m u stronie widoczne są elementy ołtarza z w y s o k o ustawioną świecą ( i l . 7). Formalnie podobna, lecz na niższym t y s t y c z n y m , j e s t scena O f i a r o w a n i a hanna 8). Andreasa Klęcząca Pfeffela Madonna i (1686—1750) św. poziomie ar­ w y k o n a n a przez J o - Józef z Augsburga adorują (il. Dzieciątko t r z y m a n e n a rękach p r z e z arcykapłana —• S y m e o n a . Słu­ żebna, zwrócona t y ł e m d o w i d z a , t r z y m a gołąbki w stoż­ kowatym koszyku, a kadzielnicę. kapłan Schematyczne stojący wnętrze ne j e s t j e d y n i e chmurką z d w o m a chodzący za Symeonefn świątyni -- urozmaico­ p u t t a m i . Obrazek z serii i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w po­ „Zdrowaś Ma­ r i o " j e s t z a t y t u ł o w a n y : Benedżctus... O u ż y t k o w a n i u te­ go o b r a z k a się spełniły w Polsce świadczy Dziecię do kościoła, Wesół iż Boga woła, Od Stary oglądał w z o r u przyjętego odręczny n a p i s : Dni Syrneon na ziemi; od radości Oczyma w Polsce w X V I I swemi. w., odbiega m i e d z i o r y t ( i l . 10) n a k t ó r y m M a t k a B o s k a j e s t u k a z a n a z Dzieciątkiem tle promieni klęczy ni Syrneon Anna. ciątkiem. Obydwoje ze scen szczególne wskazują w również której cię S y m e o n o w i . jedna w zarys kapłana środku, gwiazdy. świątyni) na M a t k ę U Bożą asymetrycznie, dołu i proroki­ z Dzie­ stoi anioł k l a t k ę z gołąbkami. Odbiega w (w szatach Prawie trzymający nia, n a ręku, wznosząc j e n i e c o d o góry, n a uformowanych od wzorca występuje Obok Matka klęczy ilustrowanego święta oraz kompozycja Boska, Ofiarowa­ podająca Dzie­ św. Józef ( i l . 11). Jest kalendarza, w którym ważniejsi święci mają to po­ wyodręb­ n i o n e o b r a z k i z n a p i s a m i n a wstęgach i d a t a m i . W y s t ę ­ pujące i po b o k a c h lilią, l e w y aniołki: prawy z dwoma gołąbkami z pękiem świec i jedną zapaloną w opusz- 79 �Matka Boska Gromniczna, o l e j n a p l . ; 11. 17. w y i m . 68 X 53 c m , O t f i n ó w , w o j . t a r n o w s k i e ; i l . 18. w y m . 68 X 54 c m , R y b i t w y , o b e c n i e on. K r a k ó w ; i l . 19, w y m . 58,5 X 42 c m , D o b r y s z y c e , w o j . p i o t r k o w s k i e . czonej r ę c e , p r z y p o m i n a w y s t ę p u j ą c e w X I X w . p o ­ d o b n e ujęcie a t r y b u t ó w Ofiarowania w grafice i m a l a r ­ stwie popularnym . 80 8 1 Inne w a r i a n t y ikonograficzne spotykamy n p . w mie­ dziorycie z warsztatu augsburskiego J . A. Pfeffela zaty­ t u ł o w a n y m Purificatio B. Mariae Virgin(is) (dl. 9), c z v a k w a f o r c i e z n a p i s e m Darstellung Jesu im Tempel po­ c h o d z e n i a n i e m i e c k i e g o , znajdującej się w z b i o r a c h A r ­ c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a k o w i e , a pow.stałej z a ­ p e w n e w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X ,w. ( i l . 12). O b r a z k i t e ­ go t y p u b y ł y k o l p o r t o w a n e r ó w n i e ż w Polsce. O d początku X I X w . w n u r c i e p o p u l a r n y m p o j a w i a się i n n y t y p i k o n o g r a f i c z n y Oczyszczenia, Przykładem j e s t t u r y c i n a K a r o l a F e r t n e r a z C z ę s t o c h o w y ( i l . 13). Przedstawia ona Madonnę w u r o c z y s t y m s t r o j u , d z w o nowatej sukni, zdobnej b o g a t y m i k w i e t n y m i m o t y w a m i , w obszernym marforionie spływającym po bokach i t w o r z ą c y m c h a r a k t e r y s t y c z n y , trójkątny z a r y s s y l w e t ­ k i , często s p o t y k a n y w g r a f i c z n y c h , m a l a r s k i c h i rzeź­ b i a r s k i c h w i z e r u n k a c h M a t k i B o s k i e j . K l ę c z ą c e u dołu aniołki, cokół z w y p i s a n y m i inicjałami M a r i i o r a z k o ­ t a r y , spięte p o b o k a c h p o d b a l d a c h i m e m , w y w o d z ą się 80 z w z o r c a t y p o w e g o w y s t r o j u sanktuariów M a r y j n y c h , spotykanego w w i e l u k r a j a c h katolickiej Europy. A t r y ­ b u t y , w postaci zapalonej świecy w ręku Madonny o r a z t r z y m a n y c h p r z e z aniołki g o ł ą b k ó w w koszyku i k a d z i e l n i c y , są zaczerpnięte ze s t a r s z y c h graficznych w z o r ó w , których p r z y k ł a d e m m o ż e t u być cytowana XVIII-wieczna grafika augsburska. Zbliżone układy ikonograficzne spotykamy w wizerunkach Madonn L o ­ retańskich, p r z e d s t a w i a n y c h w l i c z n y c h miedziorytach i d r z e w o r y t a c h o d końca X V I I aż d o p o c z ą t k ó w X I X w . ( i l . 14). P o w i ą z a n i a i w p ł y w y idące z c e n t r ó w r e ­ l i g i j n y c h p o ł u d n i o w e j i z a c h o d n i e j E u r o p y n i e są t u bez z n a c z e n i a . Dostrzegamy więc infiltrację grafiki włoskiej ( i l . 14), f r a n c u s k i e j , a u s t r i a c k i e j a nawet h iszpańskiej ( i l . 15 i 16). U s t a l en i e w z a j e m n y o h w p ł y w ó w różnych centrów r e l i g i j n y c h i z w i ą z a n y c h z n i ­ mi przedstawień, zwłaszcza w popularnych nurtach s z t u k i , s t a n o w i w d z i ę c z n e z a d a n i e , przerastające jed­ n a k możliwości j e d n e g o c z ł o w i e k a . 82 Już w 1937 r . pisał T a d e u s z S e w e r y n , że d o n a j t r u d ­ n i e j s z y c h zagadnień i k o n o g r a f i i o b r a z ó w l u d o w y c h „ n a ­ leży w y j a ś n i e n i e g e n e z y w i e l u o b r a z ó w M a t k i B o s k i e j . �Wielość b o w i e m odmian mariologicznych form, jakie s z t u k a nadała W ł a d c z y n i N i e b i o s i M a t c e , o l b r z y m i a ilość obrazów c u d o w n y c h , r o z l i c z n e sposoby populary­ z o w a n i a sławniejszych w i z e r u n k ó w i i c h w p ł y w u n a ikonografię l u d o w ą uniemożliwia w w i e l u w y p a d k a c h o d k r y c i e źródeł f o r m y o b r a z u l u d o w e g o " . N i c d z i w ­ nego, że o d t a m t e g o czasu n i e ukazało się z b y t w i e l e p r a c z t e g o z a k r e s u . N i e k t ó r e , poświęcone m a l a r s ­ t w u , wnoszą niejedną interesującą u w a g ę , choć n i e są wolne od pomyłek l u b przemilczeń, spowodowanych zbyt pobieżnym t r a k t o w a n i e m treści przedstawieni!, a s k u p i e n i e m z a i n t e r e s o w a n i a n a samej t y l k o f o r m i e . 8 3 8 4 T a d e u s z S e w e r y n zainteresował się ludową wersją obrazów M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j . Analizując obraz ( i l . 17) pochodzący z O t f i n c w a , <d. p o w . D ą b r o w a T a r ­ n o w s k a ) , s t w i e r d z a , że j e s t o n s w o b o d n y m przetworze­ n i e m M a t k i Boskiej T u r s k i e j , a „malarz l u d o w y n a d a l t u s w e m u o b r a z o w i p e w n e z n a m i o n a , których t r u d n o byłoby doszukać się w z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wzorach. N a c z e r w o n e tło s u k n i M a d o n n y rzucił białą p l a m ę k r ó ­ c i u t k i e j z a p a s k i n a podobieństwo t y c h , j a k i e z a p a s y w a l i ongiś g o s p o d a r z e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z wiosną, g d y szli do p i e r w s z e g o s i e w u . M a t k a B o s k a G r o m n i c z ­ n a s t a j e się t u p r z e z t e n z n a m i e n n y szczegół Matką B o s ­ ką Siewną, a p r z e z b o g a c t w o k w i e c i s t e g o o r n a m e n t u z a ­ r a z e m K w i e t n ą . O r n a m e n t k w i a t o w y występujący n a t y m obrazie Seweryn przyrównuje do dekoracji k r a ­ k o w s k i c h skrzyń w i a n n y c h . W d a l s z y m t o k u w y w o d u n i e p o d a j e j e d n a k żadnych i n f o r m a c j i co d o g e n e z y i f o r m y opisywanego obrazu. Impresyjne uwagi Sewe­ r y n a można o b e c n i e uściślić n a p o d s t a w i e szerszego m a ­ teriału p o r ó w n a w c z e g o . N a p e w n o t r a f n e są sądy Se­ w e r y n a dotyczące ogólnego k l i m a t u dzieła n a t l e k u l t u ­ r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o , t r u d n o j e d n a k zgo­ dzić się ze z d a n i e m , że w t y m ż e w i z e r u n k u n i e można odnaleźć z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h w z o r ó w . 85 ła A n a l o g i e d o p o l s k i e j G r o m n i c z n e j , trzymającej D z i e ­ ciątko ciasno s k r ę p o w a n e p o w i j a k i e m , o d n a j d u j e m y w częstochowskiej g r a f i c e F e r t n e r a { i l . 13) t a zaś o p i e r a się n a p e w n y c h e l e m e n t a c h zaczerpniętych z d e w o c y j n y o h o b r a z k ó w a u g s b u r s k i c h , oraz n a z n a c z e n i e r z a d z i e j docierających n a t e r e n P o l s k i d e w o c y j n y c h obrazkach M a d o n n y z w a n e j C a n d e l a r i a , pochodzących z t e r e n ó w o wpływach k u l t u r y iberyjskiej. Ten t y p Madonny znajdujemy m. in. w dziele W . G u m p p e n b e r g a , Atlas Marianus sive de Imaginibus Deiparae per Orbem Christianorum Miraculosis, Mona­ c h i u m 1657. A u t o r o p i e r a się n a materiałach w y d r u k o ­ w a n y c h w R z y m i e . Interesujące j e s t t o , że figurę M a t k i Boskiej Gromnicznej (La Candelaria) odnaleziono na w y s p a c h K a n a r y j s k i c h , stanowiących zasięg p e n e t r a c j i hiszpańskiej, g d z i e p r z e d p r z y b y c i e m chrześcijan istniał k u l t o g n i a . F i g u r a ta — j a k p o d a j e G u m p p e n b e r g — miała n a p i s y w y k o n a n e „ b a r b a r z y ń s k i m i " l i t e r a m i , lecz na m i e d z i o r y c i e r e p r o d u k o w a n y m w w y m i e n i o n y m w y ­ żej d z i e l e oprócz t r z y m a n e g o n a j e d n e j ręce Dzieciątka w p o w i j a k u i świecy g r o m n i c z n e j w d r u g i e j ręce, b r a k j a k i c h k o l w i e k i n n y c h atrybutów. O d n a j d u j e m y j e n a t o ­ m i a s t n a f i g u r z e M a d o n n y ( L a C a n d e l a r i i ) stojącej n a półksiężycu, trzymającej w j e d n e j ręce ś w i ę c ę i k o s z y ­ czek z g o ł ą b k a m i , a w d r u g i e j Dziecię. W y k o n a ł ją I n ­ d i a n i n F r a n c i s z e k T i t o Y u p a n q u i o k . 1580 r., a czczono ją w C o p a c a b a n a w B o l i w i . 8 0 Po z e s t a w i e n i u w i ę k s z e j ilości z n a l e z i o n y c h n a t e ­ r e n i e d . w o j . k r a k o w s k i e g o obrazów o t e m a t y c e z w i ą ­ zanej z postacią M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (nazywa­ n y c h t u także W y w o d e m Matki Boskiej), o k a z u j e się. Ze obraz z O t f i n o w a jest l u d o w y m w a r i a n t e m obrazów o tejże t e m a t y c e , m a l o w a n y c h przez e p i g o n ó w m a l a i stwa cechowego w d r u g i e j połowie X I X w . kiej Rozjaśnione o b ł o k a m i i k w i a t a m i o b r a z y M a t k i B o s ­ G r o m n i c z n e j , o żywej palecie kolorów, o d p o w i a d a ­ 19 8? �I I . 20. Matka Boska Gromniczna, w ły gustom odbiorców miast. Jak wynika mniej więcej chłopskich i sposób pochodzących badań latach domach, wiejskich obeznani w z 1860—1880. kaplicach. Twócami z rzemiosłem jest wsi i Odnaleziono ich byli Kolory są tonowanie, a stosowanie my barwnej jasnej je ludzie dobrze mieszanie i zróżnicowanej ś w i a d c z y o t y m , że c i e n i o w a n i e ze strony grafii. Obrazy tzw. masowo m i a ł y j e d n a k zdecydowaną oleodrukami. Były nosiło prestiż kaplicy, a te nie także przetrwały są znacznie barw rębnić n a p o d s t a w i e rąbka sukni, cechach 82 w przewagę n a d fundatora droższe, toteż nazwiska ornamentyki i do ceniono je o nie wyod­ cechy cha­ dekoracja kwiatowe Obrazów kompozycji Obra­ jedynie detali, jak Boskiej, wzory k o l o r y s t y k a całości. pod­ obrazu wykonawców analogii warsztatowych takich kon­ niewątpliwie czasów. M o ż e m y zdobnictwa szacie M a t k i czy czy co ga­ sta­ chromolito- z pokolenia na pokolenie. sygnowane; do n a s z y c h rakterystyczne większe, właściciela wysoko i przekazywano zy wytwarzanych — kolorów, ło się już w t y m czasie koniecznością, w o b e c dużej kurencji w wskazywałby sharmonizowane subtelne ich one kościołach m a l a r s k i m , n a co wykonawcom małych powstały małomiasteczkowych ich malowania. nieobce ze terenowych o l e j n a pł., w y m . 60 X 45 c m , s t a r y kościół Zakopanem. na jej podobnych ( i l . 21—24) odnoto­ w a n o aż d z i e w i ę ć . P o d e j m u j ą c analizę ikonograficzną t y c h o b r a z ó w należy się zastanowić n a d c e c h a m i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y m i tego m a l a r s t w a oraz n a d e l e m e n t a m i wspólnymi z i n n y m i p r z e d s t a w i e n i a m i o t e j samej t e ­ matyce. Analiza formalnej struktury obrazów Matki B o s k i e j G r o m n i c z n e j t o n i e t y l k o określenie e l e m e n t ó w i i c h r e l a c j i w z g l ę d e m s i e b i e o r a z w s t o s u n k u do c a ­ łości p r z e d s t a w i e n i a , a l e także u s t a l e n i e wzajemnych odniesień części znajdujących się w s t o s u n k u o p o z y c j i do s i e b i e . M a w i e c i s t o t n e z n a c z e n i e , k t ó r e e l e m e n t y treściowe u m i e s z c z o n e zostały u g ó r y o b r a z u ( w sfe­ rze niebiańskiej), które zaś u dołu ( w sferze z i e m ­ s k i e j ) czy też, które e l e m e n t y wiążą się ze stroną p r a ­ w ą i lewą. 87 W s t r u k t u r z e przedstawień o treściach r e l i g i j n y c h układy t e mają z a s a d n i c z e znaczenie, ponieważ o d z w i e r ­ c i e d l a się w n i c h n i e t y l k o h i e r a r c h i c z n a s t r u k t u r a w y ­ obrażeń r e l i g i j n y c h , a l e i s t o s u n e k do t e m a t u w y k o n a w ­ cy o b r a z u oraz osób, d l a k t ó r y c h był przeznaczony. S t r u k t u r a l i z a c j a f o r m y , związana ze z n a c z e n i e m , j a k i e p r z y p i s y w a n o e l e m e n t o m t r e ś c i o w y m , miała w i ę c i s t o t ­ ne znaczenie d l a prawidłowego odczytania idei obrazu. Spopularyzowane w regionie k r a k o w s k i m obrazy M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j przedstawiają w i ę c p r z e d e w s z y s t - �I I . 2 1 . Matka Boska Gromniczna, o l e j n a pł. w y m . 65 X 50 c m , w y k . S t a ­ nisława Susuł, B r o n o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . k i m c e n t r a l n i e umieszczoną postać M a t k i B o s k i e j , d o m i ­ nującą, o h i e r a t y c z n y m układzie. N a l e w y m ręku t r z y ­ m a o n a Dzieciątko, z a w i n i ę t e w p o w i j a k u , d e k o r a c y j n i e p o t r a k t o w a n y m , ułożone n a o z d o b n y m v e l u m , składają­ c y m się z d w ó c h części: p o d u s z e c z k i i p r z y k r y c i a , z a ­ kończonego p a s e m k o r o n k i . T u zaznaczyć należy, iż m a ­ larz z O t f i n o w a w swojej transpozycji Gromnicznej przerobił v e l u m , n i e rozumiejąc j e g o f u n k c j i , n a t r z y ­ częściowy, krótki f a r t u s z e k , k t ó r y zupełnie o p a c z n i e z o ­ stał z i n t e r p r e t o w a n y w o p i s i e t e g o o b r a z u p r z e z T . Se­ w e r y n a . W p r a w y m ręku dzierży M a t k a B o s k a z a p a ­ loną gromnicę, ozdobioną b u k i e t e m k w i a t ó w . M a t k a B o s ­ k a m a koronę na g ł o w i e o k r y t e j długim m a r f o r i o n e m , zakończonym frędzlą, a n a d t o w z o r z y s t y m b i a ł y m r ą b ­ k i e m s y m b o l i z u j ą c y m d z i e w i c t w o ( p o d o b n i e j a k na o b r a ­ zach dziewiętnastowiecznych malarzy warsztatowych). Ceremonialny ubiór do w y w o d u , czyli oczyszczenia, zgodny z przekazami ikonograficznymi epoki baroku, spotykany jest na l i c z n y c h p o p u l a r n y c h obrazkach ( i i . 14—16), w y k o n y w a n y c h w miejscowościach pielgrzym­ k o w y c h na t e r e n i e środkowej i zachodniej E u r o p y ( j a k np. Mariazell w A u s t r i i , Einsiedeln w Szwajcarii, R i ­ m i n i i V i c e n z a w e Włoszech, S t a r e H o r y i F r y d e k w Czechosłowacji, G u a d e l u p e w H i s z p a n i i , L e P u y i L y o n 8 8 w e Francji). T y p stylizacji postaci M a d o n n y , o sylwetce zamkniętej w trójkącie, o p o d s t a w i e u t w o r z o n e j z d w u ­ s t o p n i o w e g o cokołu, p o d o b n y j e s t do s c h e m a t u i k o n o ­ graficznego spotykanego często w p o p u l a r n e j grafice i w o b r a z a c h na s z k l e m a l o w a n y c h . Wieńcząca k o m p o ­ zycję postać B o g a O j c a w y w o d z i się z X V - w i e c z n e g o o b r a z u S t e f a n a L o c h n e r a n a m a l o w a n e g o d l a kościoła św. K a t a r z y n y w K o l o n i i , a z bliższych n a m p o l s k i c h w z o ­ r ó w z o b r a z u T o m a s z a D o l a b e l l i znajdującego się w koś­ c i e l e Bożego Ciała w K r a k o w i e . K o m p o z y c j i obrazu rozwiązanego w trójkątach odpowiadają w układzie w e r t y k a l n y m t r z y O s o b y B o s k i e : B o g a O j c a , D u c h a św. ( w p o s t a c i g o ł ę b i c y ) i Jezusa. 8 9 9 0 8 1 Charakterystyczną cechą l u d o w y c h o b r a z ó w G r o m ­ n i c z n e j j e s t dekoracyjność. K w i e c i s t a szata Madonny o jednolitym, ciemnokarminowym tle, malowana jest l e k k o pędzlem w m o t y w y k w i a t o w e , z ą b k o w a n e obrzeża k o r o n e k z a z n a c z o n e są z a r ó w n o n a v e l u m , j a k i n a sza­ t a c h . Szczególnie piękne są c h u s t k i r ą b k o w e , w p o s t a c i delikatnie zarzuconej n a głowę t k a n i n k i , tak p r z e j r z y ­ s t e j , że m a l a r z chcący oddać p i ę k n o rąbka, otacza g ł o ­ w ę M a d o n n y r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y m i się w z o r a m i . O w e w z o r z y s t e t k a n i n y r ą b k o w e s p o t y k a się j e d y n i e na g ł o w a c h p o l s k i c h M a d o n n , co s t a n o w i chaTakterystycz- »3 �I I . 22. Matka Boska Gromniczna: olej na pł., w y m . 80 X 66 c m , Stalowa "Wola, w o j . t a r n o b r z e s k i e ; i l . 23. o l e j n a pł., wyim. 60 X 74 o m , Z a k r z ó w , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 24. o l e j na pł., w y m , 64 X 76 c m , B i n a r o w a , w o j . krośnieńskie. ną cechę obrazów kręgu krakowskiego oraz Podgórza. jest Występują one r ó w n i e ż w m a l a r s t w i e p o w s t a ł y m w k r ę ­ przez gu u Leżajska . 92 Drugi t y p Gromnicznej znaleziony wsi na terenie Rybitwy są m a l o w a n e Matka Boska która ( i l . 18). Z a r ó w n o inaczej, podobna idzie z skromną, jest dzieckiem brązową najlepiej obraz K r a k o w a , a pochodzący z n a d Wisłą sztafaż reprezentuje inna jest raczej też k o l o r y s t y k a . do w i e j s k i e j do w y w o d u suknię, której s 3 dawnej Madonna j a k . kobiety, Odziana górna jest część ,v ręku, w c z e r w o n e j cę, o d m i e n n i e z gwiazd tła tora sce kościołów linią; dolnych w 1 ew y m miasta zarezerwował które z u m i e ści ł m o n o g r a m chowanych w zbiorach muzealnych a tylko w dwóch dla funda­ malarz M a r ii, w odbiega wzorów elementach hory­ licznymi wyodrębnił napis. G r o m n i c z n a z R y b i t w 84 Boskiej ciemnobłękitnego nieczytelny warsztatowego, Matki i m u r y . Prawdopodobnie narożnikach, świe­ korony kotarami. Na linii pejzaż obrazu — Zamiast głowę Jednostajność uogólniony l u b d l a tytułu w otoczył on c y n o b r o w y m i widoczny wieżami ludowy kwiatkami. wypełnił zontu chuście, n a t o m i a s t w l e w e j malarz kulistymi powijaka trzyma na p r a w y m niż n a i n n y c h o b r a z a c h . góry może podobieństwo Karola Fertnera i łamany stanowi występującego bose stopy do w pas, w y o d r ę b n i a j ą c y malarskie w miedziorytu Częstochowie. pierwowzorze. kolista wykonanego to: kotara naroża, przetworzenie graficznym Madonny,, Są podstawka co Natomiast ozdobiona ząbkami, p t a s z k i n a z i e m i , sposób c i e n i o w a n i a , a szcza a r c h i t e k t u r a , świadczą zaczerpniętej z innych o zbitce przedstawień być postumentu, zwła­ wyobrażeniowej, religijnych. przypo­ m i n a k a f t a n i k i noszone p r z e z k o b i e t y na w s i . Dzieciątko okręcone p o t r ó j n y m p a s e m luźne miej­ łamaną prawy m od za­ malarstwa widoczne T y p „ c z y s t y " , bez d o d a t k o w y c h atrybutów i s z t a f a ­ żu, p r z e d s t a w i a G r o m n i c z n a z D o b r o s z y c koło R a d o m ­ ska ( i l . 19). O b r a z p r z e c h o w y w a n y j e s t w z b i o r a c h M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie . Na ciemnozielo­ n y m , c i e n i o w a n y m t l e z n a j d u j e się postać M a d o n n y w j a s n e j , k r e m o w e j s u k n i , bez z d o b i n , o z a z n a c z o n y c h j e ­ d y n i e k i l k u p i o n o w y c h fałdach. M a r f o r i o n złocisty, g r z c b y k o w a n y , o brzegach ciemniejszych z zarysowanymi m a ł y m i kółeczkami, n a w i ą z u j e n a w e t w szczegółach d o p i e r w o w z o r u g r a f i k i F e r t n e r a z Częstochowy (11. 13). Dzieciątko o t w a r z y dorosłego człowieka, p o d o b n e d o kukiełki, z c h a r a k t e r y s t y c z n i e podniesioną g ł ó w k ą , spo­ czywa na podwójnie złożonym v e l u m , wykończonym zło­ t y m p a s e m w kółeczka. K o r o n o w a n a g ł o w a M a r i i o t o ­ czona j e s t , p o d o b n i e j a k i g ł o w a Dzieciątka, g r z e b y k o 0 4 �wanym złotkiem, f o r m u j ą c y m dającym p o s t a c i o m hieratycznej gwiaździsty zarys i przy­ dostojności. T w a r z e w y ­ kazują poprawność warsztatową, czerwień p o w i j a k a wia ciemną tonację obrazu, podobnie jak dwie różycz­ k i i ukośnie t r z y m a n a świeca. B o s e s t o p y M a d o n n y te są j e d y n i e dopodobnie malować sób w sandały. M a l a r z , w y w o d z ą c y oży­ się obu­ praw­ z kręgu częstochowskiego, n i e omieszkał n a ­ u dołu ślady p o s t u m e n t u , uwydatniając rzeźbiarskiego pierwowzoru w ten spo­ Dobryszyckiej W tyle t y m opracowaniu możliwość ustalenia jego w autorów kolejne obrazów, przetworzenia, w a r i a n t całkowicie kiego interesowała znalezienia mnie określonego ile sama zanim zaadaptowany jednak nie warsztatu, czy ewolucja tematu, przeistoczył się na potrzeby on wiejs­ odbiorcy. Ustawiając Spotkania widzimy z na na j e d n y m Symeonem, biegunie czyli szesnastowiecznych Gromnicznej. ozy n a krążących p o k r a j u Z b l i ż o n y f o r m a l n i e , lecz o zupełnie i n n y m c h a r a k ­ terze d e k o r a c j i jest obraz G r o m n i c z n e j z d r e w n i a n e g o kościoła w Z a k o p a n e m (ił. 20). P o d o b n a j e s t s y l w e t k a k o r o n o w a n e j M a t k i B o s k i e j , Dzieciątko z podniesioną g ł ó w k ą s p o c z y w a n a p o d w ó j n i e złożonym v e l u m , oz­ dobionym frędzlą, lecz i n n a jest suknia Madonny, o z d o b i o n a k u l i s t y m i k w i a t k a m i n a gałązce o o d w r ó ­ c o n y c h k u dołowi listeczkach. T e n sam t y p z d o b n i c t w a odnotowuje A n n a Kunczyńska-Iracka w kilku obra­ zach, które o m a w i a w Malarstwie ludowym kręgu Częstochowskiego . Omawiana więc tu Gromniczna s t a n o w i uproszczoną w e r s j ę o b r a z ó w k r a k o w s k i c h , p r z e ­ tworzoną i z i n d y w i d u a l i z o w a n ą , o c z y m ś w i a d c z y s p o ­ sób m a l o w a n i a t w a r z y , a zwłaszcza o b l i c z a M a t k i B o s ­ k i e j . P o d o b i e ń s t w o w sposobie m a l o w a n i a t w a r z y , w i ­ doczne p r z y z e s t a w i e n i u k i l k u obrazów tego t y p u , poz­ w a l a przypuszczać, że w s z y s t k i e o n e są d z i e ł e m tego samego w y k o n a w c y . chodzących rozbudowaną Hypapante, tak drzeworytach scenę jak obrazkach dewocyjnych, z niderlandzkich i niemieckich to polskich, po­ warsztatów, 05 Rozważając p r o b l e m wpływu g r a f i k i n i e t y l k o na twórczość w a r s z t a t ó w c e c h o w y c h , a l e i pozostających z n i m i w b l i s k i m związku t z w . t w ó r c ó w l u d o w y c h p r ó ­ b o w a n o uzasadniać r e l a c j e p o m i ę d z y t y m i d w o m a d z i e ­ dzinami ° . Nieodparcie nasuwał się w n i o s e k , że i s t ­ niały powiązania pomiędzy tymi dziedzinami sztuki, j a k r ó w n i e ż między n i m i a r z e m i o s ł e m a r t y s t y c z n y m , zwłaszcza, że r o z w i j a ł y się o n e m n i e j w i ę c e j w t y m sa­ m y m czasie. Jednakże związki t e n i e z a w s z e rysują się j a s n o i w y r a ź n i e , t y m b a r d z i e j , że w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h b r a k j e s t szczegółowych badań i k o n o g r a f i c z n y c h , które s t a n o w i ł y b y u z a s a d n i e n i e d l a s y n t e t y c z n y c h uogól­ nień. P e w n i e j s z e w n i o s k i i spostrzeżenia można sfor­ m u ł o w a ć p o z e b r a n i u m a t e r i a ł ó w d l a dużych centrów p i e l g r z y m k o w y c h , j a k n p . C z ę s t o c h o w a . Dzięki sys­ tematycznym studiom nad malarstwem pewnych krę­ g ó w , j a k r ó w n i e ż dzięki c o r a z b o g a t s z y m z b i o r o m m u ­ z e a l n y m oraz b a d a n i o m t e r e n o w y m i a r c h i w a l n y m moż­ na n i e c o ściślej, niż p r z e d 4 0 - s t u l a t y , g d y pisał Se­ w e r y n , określić ogólne c e c h y m a l a r s t w a południowej Małopolski, skąd w y w o d z i się większość o b r a z ó w o i n ­ teresującej nas tematyce. Anna Kunczyńska-Iracka opublikowała wśród w i e l u i n n y c h r ó w n i e ż d w a o b r a z y M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j . U w a ż a o n a , że m a l a r s t w o południowej M a l o o o l s k i w p o r ó w n a n i u ze z r u t y n i z o w a n y m i o b r a z a m i kręgu częstochowskiego j e s t b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n e , lepsze w a r s z t a t o w o , m a bogatsze rozwiązania k o l o r y s t y c z n e i c i e k a w i e j zaznaczone i n ­ dywidualności m a l a r s k i e . 6 9T 9 8 Ośrodków pielgrzymkowych, które szerzyły kult c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i c h o b r a z ó w i f i g u r , było na t e r e n i e P o l s k i w i e l e . N i e w s z y s t k i e j e d n a k miały m o ż ­ liwości p o w i e l a n i a g r a f i c z n y c h w z o r ó w , n i e wszędzie też istniały w a r s z t a t y rzemieślnicze, w których d o k o ­ n y w a n o by i c h t r a n s p o z y c j i n a język właściwy m a l a r s ­ t w u . Chociaż n i e udało się n a r a z i e dotrzeć d o k o n ­ k r e t n y c h warsztatów, w y d a j e się, że z a s t o s o w a n i e m e ­ t o d y k o l e j n y c h przybliżeń p o z w o l i n a u s t a l e n i e p r o ­ w e n i e n c j i n i e t y l k o G r o m n i c z n e j , ale również i n n y c h o b r a z ó w występujących n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j (np. p o p u l a r n e g o wśród f l i s a k ó w w i z e r u n k u M a t k i B o s ­ kiej Dzikowskiej). 85 �a n a d r u g i m b i e g u n i e samą wyodrębnioną Boskiej dzy z Dzieciątkiem tymi zowania krańcami i gromnicą rożne — warianty .postać i możliwości Boska z św. Józef, A n i o ł resie centralną kiem Jezus obok. Ofiarne występuje i postacią gołąbki trzyma występuje w Boska do z w Dalsza l u b stoi koszyku l u b służebna. rębnienia się postaci przedstawienia Jej zawiniętym ki) w jednej o Marii ciasno z zniknęła całej Królowej ludowych sceny symbo­ do sceny Nieba powijakiem w do prowadzi wyod­ grupowej z Dzieciąt­ (wątek ręce, a świecą gromniczną Symeona świec charakterze tematu jako utr­ błogosławienia rekwizytu ni Świeca i k o n o g r a f i i ; z chwilą liturgii ewolucja ok­ Dzieciąt­ klęczy bądź Józef podobnie j a k późniejszym Symeon spoczywają najstarszej niejako licznym. tać się pierwotnie ze ś w i e c a m i , została o n a p r z y d a n a prawach kiem, staje j e św. włączonego procesji i i prorokini Anna. W n a rękach, a M a t k a bądź walenia na obra­ bizantyjs­ w d r u g i e j . Pos­ wariantach tematu, pozostały t y l k o a t r y b u t y O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i , a w i ę c gołąbki w koszyku trzymane przez aniołka oraz ka­ d z i e l n i c a , j a k o z r e d u k o w a n y e l e m e n t ś w i ą t y n i (11. 22—21). Sfera i niebiańska Ducha nieśmiało w wana błogosławiącego wychylającej Gnieźnieński i pojawia XIX postaci ( i i . j . w . ) początkowo postaci (Ewangeliarz w w Świętego się XI z z w.) i n n y c h obrazach S w . Rodzinę sztuce popularnej wątków, Widzimy nowa, czy oraz przez aniołki dziej widoczny do ręki M a t k i Tak do przykładzie z strefy na Ro­ ich w sfery nową trzymana świeca z ca­ Otfi- Zaznaczyły się ziemskiej przenie­ ofiarne w też gołąbki w nowej sytuacji jako najbar­ zaś, oczyszczenia — włożona została Boskiej. dla wiejskich mentów o bogate kontami- Gromnicznej Rybitw. obłokach, symbol złożonych atrybutem nie tylko niebiańskiej kadzielnica, bardziej symbolicznym wątki ikonografii, w obrazach odbiorców, wątków w odbicia w ikonografii o w nich bowiem na święta obrazach wyko­ redukcja wybranych Podkreślić nie i poza znalazły religijnym. przekazane ele­ należy, Gromnicznej, świecy, charakterze wzory nastąpiła rzecz znaczeniu. obrzędowe widocznej nowały wane przedstawia­ ( n p . Święta zorganizowanie na więc w l u d o w e j nywanych że i nastąpiła s t r u k t u r a l n e : ze zostały koszyku ale to Gromnicznej przesunięcia sione dopiero popular­ Kalisza). W łość. czy ręki rozbudo­ do g r a f i k i i m a l a r s t w a jących M a t k ę Boską Ojca obłoków zostaje nego. W y s t ę p u j e także w nacja Boga sygnalizowana się w m a l a r s t w i e o f i c j a l n y m , a w. pizechodzi dzina z Domi­ zaakcepto­ p r z e z kościół. P R Z Y P I S Y P i e r w s z e w z m i a n k i o ś w i ę c i e odnaleźć można w p i s m a c h o p a t k i z H i s z p a n i i , A e t h e r i i S y l v í i , która p o d k o n i e c I V w . odbyła p i e l g r z y m k ę d o Z i e m i Ś w i ę t e j . Por. A u g u s t B l u d a u , Die Pilgerreise der Aetheria, Pa­ d e r b o r n 1927, s. 89—93. * Pismo Święte Nowego Testamentu, Poznań, W a r ­ s z a w a 1969, s. 167. P o r . Pismo Święte Starego Testamentu, t. I I , Poznań, W a r s z a w a 1970, s. 191. tamże, s. 168. G i u s e p p e L o w , , Festa delia Purificazione (Candelora) ( w : ) Enciclopedia Cattolice Citta del Vaticano, 1953, t . 10, s. 342. S w . B a z y l i W i e l k i , L i s t y , W a r s z a w a 1972, s. 320— —322. Por. t e m a t M a t k i Boskiej Bolesnej o sercu prze­ bitym mieczem, rozwijający się od średniowiecza, a szeroko s p o p u l a r y z o w a n y w o k r e s i e b a r o k u . Hasło „ M a r i a , M a r i e n b i l d ' ' , Lexikon der christlichen Ikonographie, t . 3, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1971, s. 1Ö7 1 8 4 6 6 7 86 i 200 o r a z t a m ż e w : t . 4, s. 8 5 — 8 7 : E. S a u e r , Schmer­ zen Märiens. G . L o w , o p . c i t . , s. 342. tamie. t a m ż e ; p o r . też. D o r o t h y S h o r r , The iconographie développement of the Presentation in the Tempie, „The A r t B u l l e t i n " , t . 28, 1946, s. 17. N a z w y zachodnio- i środkowoeuropejskie w g . L o ­ u i s Réau, I c o n o g r a p h i e de l'art chrétien, t . 2, 1957, s. 2 6 1 ; n a z w y słowiańskie w g B o g u m i ł a L i n d e , Słownik języka polskiego, Warszawa 1808, t . 1, cz. 2, s. 779. D o m d e B r u y n e , L'origine des processions de la Chandeleur et des Rogations a propos d'une sermen inédit, „ R e v u e B é n é d i c t i n e " , t . 34, 1922, s. 20 ( p o d a j e za — De temporum ratione ( w : ) Mignę, Patrologia la­ tina, X C , s. 351). G . L o w , o p . c i t . , s. 343. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 20. D o m H e n r i L e c l e r c q , Presentation de Jesus au Temple (Fête de la) ( w : ) Dictionnaire d'Archéologie chrétienne et de Liturgie, t . 14, P a r i s 1948, s. 1722— — 1 7 2 8 ; p o r . też hasło „ L u p e r c a l i a " w Malej Encyklo­ pedii Kultury Antycznej, Warszawa 1966, s. 329. D , H . L e c l e r c q , op. c i t . , s. 1723. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 2 1 . O o b y d w ó c h p r o c e s j a c h d o w i a d u j e m y się z a n o ­ nimowego m a n u s k r y p t u z X w. odnalezionego w Corb i e w e F r a n c j i . D . de B r u y n e , o p . c i t . , s. 1 5 — 1 7 ; p o r . też J a m e s G e o r g F r a z e r , Z î o t a gałąź, W a r s z a w a 1962, s. 476—505. Zofia Szyfelbein-Sokolewiez, Plon, obrzęd i wi­ dowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1967, s. 62, 74 i n a s t ; W r e d e , Maria Lichtmess, (w:) Hand­ wörterbuch des deutschen Aberglaubens, t . 5, B e r l i n u . L e i p z i g 1932, s. 1681—1682; k s . P o m i a n - K r u s z y ń s k i , Wiosenne procesje błagalne o urodzaj pól, „ I l u s t r o w a n y Kurier Codzienny" (Dodatek n a u k o w y ) , n r 113, 25.4. 1932 r . ; J . Sas Z u b r z y c k i , Obchód św. Marka w Polsce, „ K u r i e r L w o w s k i " , L w ó w 1921, n r 97, 25.4.1921 r . Ryty l u s t r a c y j n e p o l e g a ł y m i n . n a składaniu o f i a r przebłagalnych. Z a k r e s t e r m i n u „lustrum" obej­ m o w a ł 1. O f i a r y o c z y s z c z a l n e , p r z e b ł a g a l n e (składane p r z e z c e n z o r ó w co 5 l a t ) a t a k ż e i g r z y s k a n a cześć J o ­ w i s z a K a p i t o l i ń s k i e g o o d p r a w i a n e w czasach cesarstwa co 5 l a t . P r z e z czynności l u s t r a c y j n e r o z u m i a n o także o b c h o d z e n i e czegoś w koło, n p . kapłan okrążał z w i e r z ę p r z y składaniu go n a ofiarę. D a l e j r o z u m i a n o p r z e z ten t e r m i n czynności oświecania, rozjaśniania, (por. Słownik łacińsko-polski p o d r e d . M a r i a n a P l e z i , t . 3, W a r s z a w a 1969, s. 400 i 401). 9 9 1 0 Dzieciątkiem w g r u p i e osób t o w a r z y s z ą c y c h S y m e o n o w i , nie pomię­ tego t e m a t u . Matka ziemi, Matki widzimy 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 8 17 1 8 1 9 2 0 O c z y s z c z a n i e w różnych r e l i g i a c h m i a ł o n a c e l u u w o l n i e n i e o d sił „ n i e c z y s t y c h " , przeciwstawiających się wejściu w k o n t a k t ze świętością. W r y t a c h l u s t r a ­ c y j n y c h p o s ł u g i w a n o się r ó ż n y m i z a b i e g a m i , główcie p o p r z e z k o n t a k t y z o g n i e m , d y m e m i wodą. P r z y p i s y ­ w a n e o g n i o w i własności o d w r a c a j ą c e p o l e g a ł y n a p r z e ­ m i a n i e s u b s t a n c y j n e j różnych ciał p r z e z n a c z o n y c h na ofiarę, co było p o c z y t y w a n e za przyjęcie t e j o f i a r y . D a l e j — l u s t r a c y j n e z a b i e g i o g n i o w e rozjaśniały, o ś w i e ­ cały ciemności, budzące w c z ł o w i e k u lęk i o b a w ę . Po d o b n e własności j a k ogień miał r ó w n i e ż d y m . K a z i ­ m i e r z Moszyński w Kulturze Ludowej Słowian, t . 2, cz. 1, W a r s z a w a 1968, s. 313 pisze, że „ W oczyszczaniu przez kadzenie w y k o r z y s t y w a n o magiczne znaczenie d y ­ m u , w y k u r z a j ą c e g o zło, c h o r o b y , p o d o b n i e j a k się w y ­ kurza owady czy g a d y , l u b i n n e s t w o r z e n i a z jaskiń l u b mieszkań. P o n i e w a ż zaś zło i t z w . „nieczystość" w pojęciach l u d u najściślej się ze sobą łączy, więc i w s z y s t k o c o k o l w i e k j e s t n i e c z y s t e , oczyszcza się za pomocą d y m u , w y k u r z a j ą c zeń o w ą nieczystość. N a t y m t l e r o z w i n ę ł o się w s z e l k i e k a d z e n i e ; w k u l c i e b o w i e m b o g o m musiały b y ć o f i a r o w a n e d a r y c z y s t e " . Podobny sąd, ż e „ p l a m a " c z y „ z m a z a " , którą o c z y s z c z e n i e z d e j ­ m o w a ł o z człowieka, m a k o n k r e t n y , m a t e r i a l n y c h a ­ r a k t e r w y r a ż a W i t o l d K l i n g e r w p r a c y : Jaj/co w za­ bobonie ludowym u nas i w starożytności, Kraków 1908.; P o r . też W o l f g a n g Brückner, Cera — C e r a V i r g o — C e r a V i r g í n e a . Ein Beitrag zu „Wörter und Sachen" und zur Theorie der „Stoffheiligkeit" ( w : ) „Zeitschi i f t für V o l k s k u n d e " , S t u t t g a r t , 1963, t . 59, s. 233—253. G . L o w , o p . c i t . , s. 344. ** A l e k s a n d e r Gieysztor, Między kulturą uczoną i kulturą ludową. Wierzenia w polskiej świadomości zbiorowej wieków średnich, ( w : ) 70 lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk, P r z e m y ś l 1979, s. 37—50. 1 1 �W i t o l d S c h r e i b e r , Małżeństwo i jego dzieje, Lwów 1905, s. 23 i 25; W . K l i n g e r , op. c i t , s. 5 i 6 pisze, że w e d ł u g w i e r z e ń l u d o w y c h , n o w o r o d k i , położnice i n a ­ w e t s a m d o m , g d z i e o d b y w a sie połóg są n i e c z y s t e „ N a d kolebką człowieka, j a k i n a d j e g o łożem ś m i e r ­ t e l n y m unoszą się całe r o j e duchów. Są t o z a p e w n e d u c h y p r z o d k ó w , o p i e k u n o w i e r o d u , nową j e g o l a t o ­ rośl p o w i t a ć i przyszły l o s j e g o rozstrzygnąć p r z y b y l i , j a k o t o czynią p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e „ u s u d i c e " i „ r o żenice". T e z ł o ś l i w e i s t o t y d e m o n i c z n e działają często n a szkodę, korzystając z f i z y c z n e j słabości m a t k i i n i e ­ mowlęcia. T e k s t y starożytne i współczesne zwyczaje l u d o w e poświadczają s t o s o w a n i e różnych z a b i e g ó w d l a odpędzenia d e m o n ó w i zabiegów o mocy odwracają­ c e j " . P o r . też J a n Stanisław Bystroń, Słowiańskie ob­ rzędy rodzinne, K r a k ó w 1916 (obrzędy z w i ą z a n e z u r o ­ dzeniem dziecka). J . Bystroń, op. c i t . , s. 7. tamże, s. 25—58 o r a z K . Moszyński, o p . c i t . , s. 312. K . Moszyński, o p . c i t . , s. 340. M i r e e a E l i a d e , Traktat o historii religii, Warsza­ w a 1966, s. 2 2 — 2 4 ; J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 1 1 , 12, 26, 29 i n a s t P o r . J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 3 2 — 4 3 ; Stanisław C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 9. 2 3 24 u 1 6 2 7 2 8 " J . S'. Bystroń, o p . c i t . , s. 55 i 66—75. W kościele k a t o l i c k i m wywód n i e m a obecnie c h a r a k t e r u oczysz­ czającego. J e s t t r a k t o w a n y j a k o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o „ b e n e d i c t i o m u l i e r i s post p a r t u m " . P o r . S. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne. K r a k ó w 1903, s. 5 6 — 5 7 , 61. P o r . k s . P i o t r S k a r g a , Na dzień Gromnic, albo Oczyszczenia Przenajświętszej Matki Bożej kazanie krót­ kie, ( w : ) Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu, K r a k ó w 1933, t . 1, s. 229. P o r . J a n Góra O P , Rozważania o świetle, „W D r o d z e " . Miesięcznik p o ś w i ę c o n y życiu chrześcijańskie­ m u , Poznań, Gdańsk, W r o c ł a w , t . 7, 1979, n r 4, s. 2 3 — — 3 1 oraz utwory poetyckie: John Henry Newman, Prowadź mię światło, t a m ż e s. 19, j a k r ó w n i e ż T h o m a s S t e a r n s E l i o t , Poezje wybrane, W a r s z a w a 1960, s. 191. M o d l i t e w n i k dziewiętnastowieczny, uszkodzony, w p o s i a d a n i u a u t o r k i , s. 234. K o n r a d H a h n , A r s moriendi, Lexikon der christ­ lichen Ikonographie, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1968, s. 188—189. " Z y g m u n t G l o g e r , Rok polski w życiu, tradycn i pieśni, W a r s z a w a 1908. tamże. P o r . Handwörterbuch des deutschen Aberglau­ bens, B e r l i n u . L e i p z i g , t . 5, 1931, s. 1240—1258 o r a z W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, Poznań 1926, s. 60 i L e B r a s , L a l e g e n d e de l a m o r t e n B r e t a g n e , s. 280 ( c y t . za K l i n g e r e m ) . W d o l n e j B r e t a n i i p r z e z całą n o c w i g i l i j n ą płonie n a k o m i n k u potężna kłoda d r z e w a , nosząca n a z w ę „ k ł o ­ d y z m a r ł y c h " . W g . w i e r z e ń z m a r l i przychodzą w tę n o c do d o m ó w , grzeją się p r z y o g n i u i jedzą p r z y g o ­ towaną d l a n i c h strawę. P o d o b n a kłoda płonie u B u ł ­ g a r ó w o d w i e c z e r z y w i g i l i j n e j aż d o o k r e s u Trzech K r ó l i . U l u d ó w Bałkańskich w i e c z e r z a w i g i l i j n a p o w i n ­ n a się o d b y w a ć p r z y z a p a l o n e j świecy, a z w y c z a j taki j e s t p r a k t y k o w a n y r ó w n i e ż w Polsce. P o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e o g n i e odpędzają z ł e d u c h y i analogiczną f u n ­ kcję miało mieć światło z a p a l o n e j g r o m n i c y , t r z y m a n e w ręku umierającego człowieka. A . Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 153 p o d a j e , że o g n i e z a p a l o n e w W i e l k i C z w a r t e k w p o s ­ t a c i t a w . g r u m a d e k c z y l i w i ą z e k c h r u s t u , w z g l . stosów d r e w n a m i a ł y r ó w n i e ż związek z d u s z a m i z m a r ł y c h i miały j e ogrzewać. , 0 8 1 3 2 3 3 3 1 3 8 3 7 A . Brückner, o p . c i t . , s. 414 o r a z H e n r y k L o w miański, Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII), Warszawa 1979, s. 83 i 89. P i s z e o n , że „ S ł o w i a n i e d z i e l i l i się n a c z c i c i e l i b o g a n i e b a i c z c i c i e l i boga b ł y s ­ k a w i c y , P e r u n a , który był z m o d y f i k o w a n y m b o g i e m n i e ­ b a " , P r o k o p i o s z C e z a r e i , który ż y ł w czasach cesarza J u s t y n i a n a i z m a r ł p o r. 562 m ó w i ł o r e l i g i i S ł o w i a n p o ł u d n i o w y c h : „ ( S k l a w i n o w i e i A n t o w i e ) uważają b o ­ w i e m , że j e d e n t y l k o bóg, t w ó r c a b ł y s k a w i c y , j e s t p a ­ n e m całego świata i składają m u w ofierze woły i w s z y s t k i e i n n e z w i e r z ę t a o f i a r n e " . (Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, p r z e ł o ż y ł i op r a c o w a ł M a r i a n P l e z i a , Poznań, K r a k ó w 1852, s. 69) M . E l i a d e , o p . c i t . , s. 52, 58 i 59. 3 8 3 8 Modlitewnik z XIX w. op. c i t . , s. 6 1 1 . K s . P i o t r S k a r g a , Kazania na niedziele i święta, K r a k ó w 1595, s. 523, c y t . za B . L i n d e m , o p . c i t , s. 779. J a k u b H a u r , Skład, abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, w y d . 2, K r a k ó w 1693, s. 112. A . Brückner, Literatura religijna w Polsce śred­ niowiecznej, t . 1, W a r s z a w a 1902, s. 52. J a n Mączyński, Lexikon Latinopolonicum, Kró­ l e w i e c 1564, hasło „ F e b r u a r e " . P o r . hasło „ G r o m n i c a " , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1891, t. 6, s. 4 3 0 - ^ 3 2 . T a d e u s z S e w e r y n , Na Gromniczną, „ K u r i e r L i t e r a c k o - N a u k o w y " D o d a t e k do n r 29 „ I K C " , z 29.1.1934, p o r . też artykuły w p r a s i e p o p u l a r n o - i n a u k o w e j : E m i l W y r o b e k , Oczyszczenie Najświętszej Marii Panny czyli święto Matki Boskiej Gromnicznej, D o d a t e k d o n r 32 , , r K C " z d n i a 1.2.1926 o r a z A d a m C h m i e l , Gromniczna, „ I K C " n r 33 z d n i a 2.2.1925. Bohdan B a r a n o w s k i , Życie codzienne między Wartą a Pilicą w XIX w., W a r s z a w a 1969, s. 83 o r a z L u t o s ł a w a H a j ó w n a , Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e " , t . 2, 1967, s. 186. W niektórych w s i a c h d a w n . Z i e m i K r a k o w s k i e j był z w y c z a j o b w i ą z y w a n i a g r o m n i c y l n e m . G d y g r o m ­ n i c a d o b r z e się paliła w czasie p r o c e s j i , w r ó ż y ł o t o d o b r e z b i o r y l n u . S t a r y l e n zdjęty z g r o m n i c y służył do o k a d z a n i a w w y p a d k u bólu gardła. P o r . E. J a n o t a , Lud i jego zwyczaje, L w ó w 1878, s. 57. J a n S w i ę t e k o d ­ n o t o w a ł , że g r o m n i c e służyły n i e t y l k o l u d z i o m u m i e ­ rającym, lecz także do p o s z u k i w a n i a u t o p i o n y c h w R a ­ b i e , a n a d t o j a k w i n n y c h o k o l i c a c h P o l s k i chroniły z a b u d o w a n i a i całe g o s p o d a r s t w o o d g r o m ó w . Pisze też, iż k r o w y o k a d z a n o świecą gromniczną, a b y oddalić o d n i c h c z a r o w n i c e i n i e dopuszczać d o z a b i e r a n i a m l e k a . (Lud nadrabski, od Gdowa po Bochnię, K r a k ó w 1893, s. 102). 40 41 4 1 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 M a r i a K o w a l c z y k ó w n a , W r ó ż b y , czary i zabobony w średniowiecznych rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej, „ B i u l e t y n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j " , t . 29, 1979, s. 5 — 1 8 . Oprócz m a t e r i a ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w a r t y k u l e , A u t o r ­ k a odnalazła n a m a r g i n e s i e rękopisu 1344 k . 34 nastę­ pujący w i e r s z : 4 9 Hanc i n honorem pye T ę świecę niosę Candelam porto Marie N a pobożną M a r i i część Accipe per ceram W e ź p r z e z w o s k (tej ś w i e c y ) C a r n e m de v i r g i n e v e r a m Ciało z p r a w d z i w e j d z i e w i c y Per l u m e n a n i m a m P r z e z światło — duszę Per ignem d i v i n i t a t e m . P r z e z ogień — boskość. Z a udostępnienie t y c h m a t e r i a ł ó w składam J e j ser­ deczne podziękowanie. Mikołaj R e j , P o s t y l l a ( I w y d . K r a k ó w 1560, w z n o ­ w i o n a : ) W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1965, cz. 2 k a r t a 224. O z w y c z a j a c h g r o m n i c z n y c h c z y t a m y też w „ P a ­ miętniku N a u k o w y m " , K r a k ó w 1837, t . 2, s. 56 w a n o ­ n i m o w y m a r t y k u l e Zwyczaje ludu. A u t o r podaje, że w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h P o l s k i stawiają p o d o m a c h w czasie ś w i ę t a G r o m n i c z n e j świeczki w o s k o w e z i m i o ­ n a m i całej r o d z i n y ; c z y j a świeca prędzej zgaśnie, t e n pierwszy u m r z e . N i e k t ó r z y niosą zapaloną gromnicę z kościoła do d o m u , k t o p ł o m i e ń p r z e d w i a t r e m u s t r z e ­ że, a l b o k o m u t r z y k r o p l e n a ręce padną — szczęśli­ wą m a wróżbę. 5 0 Por. O s w a l d A . E r i c h i R i c h a r d B e i t l , Wörter­ buch der deutschen Volkskunde, L e i p z i g 1936, s. 91—92, c z y t a m y t a m , iż św. B ł a ż e j był p a t r o n e m bydła, w d n i u j e g o święta b ł o g o s ł a w i o n o j e świecą. S w . B ł a ż e j b y ł też p a t r o n e m p o g o d y i w i a t r a k ó w p o r u s z a n y c h z a p o ­ mocą w i a t r u ( b l a s e n ( n i e m ) == dmuchać). W Czechach „karmiono" w t y m dniu w i a t r p o p i o ł e m , solą l u b mąką. 5 1 „ B ł a ż e j k i " t o krążki w o s k o w e ze świec, ś w i ę c o ­ n e w św. Błażeja, d a w a n e do z j a d a n i a bydłu. B o h d a n B a r a n o w s k i , Kultura ludowa XVII i XVIII w. na zie­ miach Polski środkowej, Łódź 1971, s. 282. 5 2 R o m u a l d Łukaszyk, „ S w . Błażej", Katolicka, t . 2, L u b l i n 1976, s. 674. 5 3 Encyklopedia Święcenie c h l e b a i s o l i o d b y w a ł o się r ó w n i e ż 5 l u t e g o w dzień św. A g a t y , p a t r o n k i i w s p o m o ż y c i e l k i o d o g n i a . N a t e r e n i e E u r o p y w i e r z o n o , że c h l e b i sól św. A g a t y bronią od o g n i a . Znalazło t o o d b i c i e w Rytuale Rzymskim z ok r e s u p r z e d I I S o b o r e m W a t y k a ń s k i m , g d z i e p o d a n e są f o r m u ł y poświęcenia ś w i e c z w . błażejkami, p o r . R. Łu­ k a s z y k , o p . c i t , s. 674 o r a z Encyklopedia Katolicka, 54 3 5 87 �w y d . p r z e z k s . Michała N o w o d w o r s k i e g o , t . 2, W a r s z a ­ w a 1873, s. 400. J a k u b de V o r á g i n e , Złota legenda, W a r s z a w a 1960, s. 127—130. W l e g e n d z i e n a dzień św. Błażeja prze­ w i j a sie. w ą t e k z j e g o życia p u s t e l n i c z e g o , g d y bło­ gosławił o n zwierzętom, przychodzącym tłumnie d o j e ­ go g r o t y . „ G d y któreś z w i e r z ę z a c h o r o w a ł o , u d a w a ł o się n a t y c h m i a s t do Błażeja, a o n p r z y w r a c a ł m u z d r o ­ w i e " . L e g e n d a m ó w i r ó w n i e ż o u l e c z e n i u dzdecka, k t ó ­ r e m u uwięzła w g a r d l e ość r y b i a . Nowa księga przysłów polskich w oparciu o dzie­ ło Samuela Adalberga, o p r a c o w a ł zespół r e d a k c y j n y p o d k i e r u n k i e m J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o , W a r s z a w a 1969, t 2, s. 410—413. Ł u k a s z Górnicki, Dworzanin polski, ( I w y d . 1566) ( w : ) Pisma oprać. R o m a n P o l l a k , t . I , W a r s z a w a 1961, s. 219. J a k u b H a u r , op. c i t . , s. 311. L u d w i k S t o m m a , Matka Boska Gromniczna, „Ty­ g o d n i k P o w s z e c h n y " , n r 1358, T . S e w e r y n , Na Grom­ niczną, o,p. c i t . , „ N a P o d h a l u znają M a t k ę Boską N i e ­ dźwiedzią, n a M a z o w s z u j e s t w i e l e l e g e n d o Matce Boiskiej patronce (od) w i l k ó w , bo „od Gromnicznej w i l k i s t a d e m chodzą". Rzeźba, własność P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o graficznego w Warszawie, eksponowana na wystawie s z t u k i l u d o w e j z o k a z j i 30-lecia P R L . H y m n n a dzień O c z y s z c z e n i a P a n n y M a r i i , z c y t . w y ż e j m o d l i t e w n i k a , s. 231—232. Z p o p u l a r n e j książeczki: Pamiątka dwudziesto­ pięcioletniego jubileuszu koronacyi cudami wsławionego Najśw. Panny Maryi obrazu w Karmelu Krakowskim na Piasku, napisał O. M a r c i n M a c i a k , K r a k ó w 1908, s. 57. Druczek ze z b i o r u ikonograficznego O. W a c ł a w a N o w a k o w s k i e g o w A r c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a ­ k o w i e , ozdobiony jest u góry o b r a z k i e m M a t k i Boskiej Często cho w s k i e j . T . R e w o l i ń s k i , Medale religijne, K r a k ó w 1387, s. 8 6 — 7 , r y c . 739. M e d a l i k w y k o n a n y o k . 1872—1887 r. p r z e z P a w ł a B i s c h a n a z W a r s z a w y , który m i a ł f a b r y c z ­ kę i s k l e p p r z y u l . Długiej w W a r s z a w i e . 5 5 57 5 8 5 9 6 0 8 1 6 2 6 8 6 4 6 5 p o r . D . S h o r r , op. c i t . , s. 20. t a m ż e , i l . 2—22. tamże, i l . 13. Por. n p . W. Braunfels i M . Nitz, „Leben Jesu", Lexikon der Christiischen Ikonographie, Rom. Freiburg B a s e l , W i e n 1971, t . 3, s. 39—85; G e o r g e F e r g u s o n , Signs and Symbols in Christian Art, N e w Y o r k 1961 s. 77L . Réau, Iconographie... o p . c i t . , s. 262. W. Braunfels i M . Nitz, „Marienleben", Lexikon.., op. c i t . s. 69. tamże, s. 69. ™ H a n s M a r t i n v o n E r f f a , „Darbringung i m T e m ­ p e l " , Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte t 3 S t u t t g a r t 1954, s. 1064, p o r . też D . S h o r r , o p . c i t . / s.' 19.' t a m ż e , s. 1065. D . S h o r r , op. c i t . i l . 1 o r a z Ewangelie — Apo­ kryfy, w y d . P. P e t e r s , P a r i s 1914, s. 153. 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 8 7 4 H . M . v o n E r f f a , o p . c i t . , s. 1057—1076; D . S h o r r o p . c i t . s. 17—32. 7 5 Józef M u c z k o w s k i , Zbiór drzeworytów w Biblio­ tece Uniwersytetu Jagiellońskiego zachowanych, Kra­ k ó w 1849. D r z e w o r y t y są o z n a c z o n e n u m e r a m i : 284, 334, 335, 336, 481, 482, 583, 525, 2306. 7 6 P o r . Polska Grafika Ludowa, K r a k ó w 1970, wstęp katalog i bibliografia: Aleksandra Jacher-Tyszkowa, s. 29 k a t . 86, 11. 110. W k a t a l o g u b ł ę d n i e podałam, że ś w . Joachim t r z y m a Dizieciątko n a rękach, p o d c z a s g d y t r z y m a j e św. S y m e o n . 7 7 7 8 Zbiory oprać. P o r . Polskie kolekcjonerstwo grafiki i rysunku. graficzne Muzeum Etno graj icznego w Krakowie, A. Jacher-Tyszkowa, W a r s z a w a 1980, s. 52—57. 7 9 L . i n w . 44658/MEK, w y m . 140 X 8 0 P o r . D . S h o r r , o p . c i t . , s. 27, p r z y p . 64. 91 m m . 8 1 8 5 86 8 7 T . S e w e r y n , c p . c i t . , s. 92. P o r . Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . i l . 125 — M a t k a B o s k a T u r s k a , 127 — M a t k a B o s k a Ł u k o w ­ s k a , 129 — M a t k a B o s k a Loretańska, 141 — Matka Boska L Mariazell, 142 — M a t k a Boska Hanswick a i i n . P o r . też o b r a z y n a s z k l e M a t k i B o s k i e j G r o m ­ n i c z n e j ze z b i o r ó w M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krako­ w i e : BT i n w . 666, w y m . 30,8 X 22 o m , z P o d h a l a , n r i n w . 9375, w y m . 32,3 X 21,3 c m , z O r a w y . D . S h o r r , op. c i t . , s. 30. O b r a z w g ł ó w n y m ołtarzu p r z y p i s y w a n y Dolab e l l i , z o k . 1637 r . p r z e d s t a w i a pokłon p a s t e r z y . P r z e d ­ s t a w i o n e p o p r a w e j istironie p o s t a c i e w z i ę t e p r a w d o p o ­ d o b n i e ze sceny Oczyszczenda a n i e O b r z e z a n i a , j a k s u g e r u j e K a z i m i e r z K u c z m a n w a r t y k u l e : Tamasza Do~ labelli Pokłon Pasterzy, z a m i e s z c z o n y w : Studia z dzie­ jów kościoła Bożego Ciała w Krakowie, p r . zbiór, p o d r e d . Z b i g n i e w a J a k u b o w s k i e g o , K r a k ó w 1977, s. 43—60. W s c e n i e t e j w i d a ć zamyślonego s t a r c a , prawdopodob­ n i e S y m e o n a , a k o b i e t a trzymająca gołąbki — t o p o s ­ tać służebnej ś w i ą t y n n e j , p r z e d s t a w i o n e j t u w stroju z e p o k i . P o r . też M a r i a M a c h a r s k a , Rola grafiki w twór­ czości Tomasza Dolabelli, „Foliae H i s t o r i a e Artium", t. I X , 1973, s. 89—124. * Obszerną dokumentację z d o b n i c t w a r ą b k ó w z n a j ­ d u j e m y w l u d o w y c h i półludowych obrazach r e l i g i j ­ n y c h z X I X w . , pochodzących z t e r e n u b. w o j . k r a ­ k o w s k i e g o . Charakterystyczną i c h cechą b y ł o n i e t y l k o b o g a t e z d o b n i c t w o szat, aile r ó w n i e ż w y k o ń c z e n i e w p o s ­ t a c i w e l o n ó w czy rańtuchów, kryjących g ł o w ę i o p a d a ­ j ą c y c h p o o b y d w u s t r o n a c h w dół. Z d o b n i c t w o t o j e s t n i e t y l k o w y t w o r e m f a n t a z j i m a l a r z a , a l e n a w i ą z u j e do r z e c z y w i s t y c h t k a n i n , k t ó r e były u ż y w a n e p r z e z k o b i e ­ t y j a k o c h u s t k i c z e p c o w e o r a z rańtuchy. Łukasz G o ­ łębiowski p i s z e „ R ą b e k , j a k o d e l i k a t n y i przeźroczysty, znajdowano, że dziewicom tylko właściwy. (Ubiory w Polszczę, Warszawa 1830, s. 219). R ą b k i p r o d u k o w a n o w dużych ilościach n a P o d g ó r z u . Szczególnie z n a n e b y ł y rąbki z D ę b o w c a k o ł o Jasła, skąd n a w e t eksportowano j e zagranicę. P o r . k s . W ł a d y s ł a w S a r n a , Opis pow, jasielskiego, 1908 r. s. 402. P o r . też A . Jacher-Tyszko­ w a , Atlas Polskich Strojów Ludowych, Strój kielecki, W r o c ł a w 1977, s. 122. 8 8 8 0 9 0 9 1 ( 9 O b r a z o l . n a pł. o w y m . 68 X 54 c m , n a k l e j o n y n a deskę (1. i n w . 34017) u t r z y m a n y j e s t w c i e m n e j t o ­ n a c j i . P o d o b n y doń c h a r a k t e r e m z d o b n i c t w a j e s t i n n y o b r a z M a t k i B o s k i e j Saletyńskiej ze z b . M E K . (1. i n w . 53360). B a r d z o zbliżony j e s t w o b y d w u o b r a z a c h k o l o ­ r y t i o r n a m e n t w postaci k u l i s t y c h c z e r w o n y c h k w i a ­ tów. o l . pł., 58,5 X 42 c m i l . i n w . 26363. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, W r o c ł a w , W a r s z a w a 1978, i l . 235—239. Por. p r a c e T . S e w e r y n a , K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , Józefa Grabowskiego, Stanisława Błaszczyka, Anny Kuinczyńskiej-Irackiej i i n . P o r . A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , o p . c i t . , oraz tamże literatura. t a m ż e , s. 150. 0 3 0 1 8 1 8 2 6 3 0 5 Wyodrębnione a t r y b u t y , w o t a , k w i a t y , wazony z k w i a t a m i s t o s o w a l i l u d o w i artyści d l a w y p e ł n i e n i ? p r z e s t r z e n i tła, ze w z g l ę d u n a „horror v a c u i " . O b e c n i e ukazał się L e x i k o n Regensburg 1967, t . 1, z a w i e r a j ą c y świata. T . S e w e r y n , Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937, s. 86. P o r . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a o k a , Przegląd publi­ kacji o polskiej rzeźbie, malarstwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R- 32, 1978, n r 2. T . S e w e r y n , o p . c i t . , s. 91 i 92. Por. Lexikon der Marienkunde, op. e i l , s. 1268 o r a z s. 1195 o r a z A u g u s t o D u r a i n i S a n p e r e , Populäre Druckgraphik Europas, „Spanien", München 1971, s. 59—61. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e znajdują się o b r a z y : 1. i n w . 40780, ol/pł., w y m . 80 X 66 c m , p o c h . S t a l o w a W o l a ; 1. i n w . 53087, ol/pł., w y m . 77 X 61 c m , p o c h . S k a w i n a ; 1. i n . 53932, ol/pł., w y m . 74 X 61,5 c m , p a c h . D o b c z y c e . W z b i o r a c h p r y ­ w a t n y c h : Gromniczna z Zakrzowa, ol/pł., w y m . 74 X X 60 c m ; Gromniczna z Krakowa, ol/pł., w y m . 66 X X 60 c m ; w M u z e u m w Ż y w c u : w y m . 82 X 63 c m . (obraz bardzo p o d o b n y do G r o m n i c z n e j z Zakrzowa) lecz b a r d z i e j zniszczony; Gromniczna z murowanej k a p l i c z k i w Ś w i d n i k u , p a w . L i m a n o w a , ol/pł., w y m . 82 X 64 c m ; z kościoła w B i n a r o w e j koło G o r l i c , ol/pł., w y m . 76 X 64 c m . der Marienkunde m a t e r i a ł y z całego J 9 8 9 7 9 8 F o t . J . K u b i e n a , i l . 1—5, 7—12, 14—16, 18, 22; J . S w i d e r s k i , i l . 17, 20, 21, 23, 24, 24; B i b l i o t e k a N a r o d o w a , Z a k ł a d R e p r o g r a f i i , i l . 13. R e p r o d u k o w a n e o b r a z y pochodzą z e zbiorów M u z . N a T . w W a r s z a w i e , i l . 6; M u z E t a . w K r a k o w i e , i l . 7—11, 18, 19, 22; A r ­ c h i w u m P r o w i n c j i K r a k . O O . K a p u c y n ó w , i l . 12, 14—16; B i b l . N a r . w W a r s z a w i e , i l . 13 i M u z . N a r . w K r a k o w i e , i l . 17. 88 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30482080e4e40ff7f27435d1ca10c901.pdf f73a9d8f2a02b59995bf33dfbace9f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3879 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.184-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi �używanych w gospodarstwie w i e j ­ skim. Czy prócz specjalistów łączących hutnictwo z kowalstwem b y l i już wówczas kowale trudniący się w y ­ łącznie przekuwaniem gotowego surowca, brak w tej c h w i l i w i a d o ­ mości bezpośrednich. Jednakże znaczne stosunkowo rozpowszech­ nienie po wsiach wyrobów żelaz­ nych w rodzaju „żelaz płużnych", siekier, sierpów i t p . wymagało również urządzeń reperacyjnych. Rolę tę spełniały zapewne małe, z rzadka rozrzucone kuźnie w i e j ­ skie, których praca ograniczała się do naprawy uszkodzonej radlicy czy siekiery, wykucia sierpa czy noża. Kowale c i łącznie z pracują­ cymi po wsiach k o w a l a m i - h u t n i kami stanowili w okresie k r y s t a l i ­ zowania się w Polsce ustroju f e u ­ dalnego grupę „kowali w i e j s k i c h " , których produkcja bynajmniej nie obejmowała wyrobów artystycz­ nych, jakie w nielicznych zabyt­ kach zachowały się dziś z czasów romańskich czy wczesnogotyckich. W okresie nadawania uposażeń instytucjom kościelnym świeckim (biskupstwa) i klasztornym — h u t ­ nictwo i kowalstwo na p r o w i n c j i wzmogło się, gdyż instytucje te rozwijały istniejące w swych d o ­ brach zakłady i tworzyły nowe, dostosowując ich produkcję do swych aktualnych potrzeb. W do­ brach klasztornych organizacją, a zapewne i samym w y r o b e m , zaj­ mowali się najprawdopodobniej bracia zakonni (początkowo, j a k wiemy, przeważnie cudzoziemcy), o czym świadczyłby charakter przypisywanych t y m p r a c o w n i o m wyrobów, nawiązujących w swej formie do wzorów zachodnioeuro­ pejskich i wprowadzających ele­ menty dekoracyjne czerpane ze stylowej architektury m u r o w a n e j . Warsztatów tych, rozrzuconych (chyba niezbyt gęsto) na p r o w i n c j i , nie można określać nazwą k o w a l ­ stwa „wiejskiego", która odnosi się do istniejących równolegle p r a c o w n i o zupełnie i n n y m charakterze p r o ­ dukcji, nie mającej najmniejszego związku z detalem k o w a l s k i m w y ­ stępującym w średniowiecznej ar­ chitekturze m u r o w a n e j . Niezbyt uzasadnione wydaje się również twierdzenie autora jakoby twórczość artystyczna „wiejskich" (klasztornych) ośrodków reprezen­ towała wyższy poziom, podczas gdy produkcja cechowych warsztatów miejskich posiada jedynie znacze­ nie drugorzędne. Trudno przypuś­ cić, aby różnicę poziomu miał p o ­ wodować sam fakt, iż kowale miejscy posługiwali się surowcem n a b y w a n y m w handlu, gdyż p r o ­ dukcja żelaza i handel n i m były już w Polsce poważnie rozwinięte, a zaopatrywanie się cechowych k o ­ wali w surowiec było prawnie uprzywilejowane. Przyczyna tych różnic nie leżała również w k w a ­ lifikacjach zawodowych rzemieśl­ ników kowalskich. Powstanie i o r ­ ganizacja życia cechowego w m i a ­ stach polskich łączy się z napły­ wającą do nas o d drugiej połowy X I I I w i e k u falą obcego osadnic­ twa. Przyniosła ona również do miast Polski południowej sporą ilość rzemieślników wyszkolonych na zachodnioeuropejską modłę, któ­ rzy walnie p r z y c z y n i l i się u nas do rozpowszechnienia sztuki gotyku. Ustawy cechowe n i e t y l k o nie przeszkadzały w rozwoju twórczoś­ ci artystycznej warsztatu cechowe­ go, ale j e j nawet sprzyjały — wprowadzając zorganizowane for­ my kształcenia, z przymusem o d ­ bywania wędrówek czeladniczych, dzięki czemu nowe f o r m y zdobni­ cze szybko przenoszone były z o d ­ ległych centrów życia artystycz­ nego. Podział twórczości kowalskiej na ludową i nieludową — produkują­ cą n a potrzeby warstw elitar­ nych — jest procesem skompliko­ w a n y m , na który złożyły się różne c z y n n i k i 'działające na przestrzeni szeregu stuleci. Zaczątki tego p o ­ działu tkwią już w okresie wczes­ nośredniowiecznym, kiedy tworzyły 'się na naszym terenie grody i h a n dlowo-rzemieiślniicze podgrodzia. De­ cydujące jednak znaczenie miało t u nie utracenie pierwszeństwa w kowalskiej p r o d u k c j i artystycznej przez klasztorne warsztaty p r o w i n ­ cjonalne, ale właśnie pojawienie się t y c h warsztatów wraz z póź­ niejszym chronologicznie m i e j s k i m kowalstwem cechowym, których w y r o b y pogłębiły zarysowujące się już wcześniej różnice między p r o ­ dukcją kowalską dla warstw za­ możnych, a tą, która przeznaczona była d l a l u d u . Omawiając twórczość kowalską ogranicza się autor, j a k już wspom­ niano poprzednio, do k r a t i ozdob­ nych okuć d r z w i , przy czym nawet w t e n sposób zwężony obraz nie jest pełny, gdyż b r a k t u drobnego detalu kowalskiego czy ślusarskie­ go, występującego przy okuciach d r z w i , j a k zawiasy (z wyjątkiem gotyckich), wykładki do zamków i k l a m k i , niezwykle czasem a r t y ­ stycznie wykonane obudowy zam­ ków czy kołatki. Z wielką szkodą dla całości pominięte zostały oz­ dobnie k u t e zakończenia wież czy w y w i e s z k i reklamowe gospód, w a r ­ sztatów rzemieślniczych czy skle­ pów. W doborze materiału do albumu ograniczył się autor wyłącznie do przedstawienia szczytowych osiąg­ nięć sztuki kowalskiej. Oczywiście trudno byłoby czynić m u z tego powodu zarzuty, ale jednak t a k jednostronnie potraktowane ko­ walstwo architektoniczne, z całko­ w i t y m pominięciem różnych w y r o ­ bów typowych choć m n i e j repre­ zentacyjnych, powoduje, że długo oczekiwana p u b l i k a c j a przynosi czytelnikowi pewne rozczarowanie. Pomijam już fakt, że kowalstwa „polskiego" nie można reprezen­ tować wyłącznie przez jednostron­ ne eksponowanie wyrobów sztuki przeznaczonej na użytek warstw elitarnych; chodzi przede wszyst­ k i m o to, że owo „ślizganie się po szczytach" wypacza rzeczywisty obraz kowalskiej p r o d u k c j i a r t y ­ stycznej, s k u t k i e m czego obniża w znacznej mierze wartość albumu jako zbioru materiałów porównaw­ czych czy to w ogólnych badaniach nad sztuką, czy w studiach spec­ jalnych z zakresu kowalstwa. K o ­ rzyść, jaką omawiana t u praca może przynieść w badaniach k o ­ walstwa ludowego, jest m i n i i r a l n a . Przeglądając a l b u m można by dojść do niesłusznego w n i o s k u , że mię­ dzy w y r o b a m i artystycznymi p r o ­ d u k o w a n y m i na użytek kościołów, pałaców i miast a twórczością k o ­ w a l i ludowych istniała przepaść, przez którą nie przenikały żadne wpływy. Przeczy temu obserwacja masowo występujących okuć stylo­ wych z X V I I I i pocz. X I X w., zdobiących d r z w i kościołów, m i e j ­ skich kamienic czy dworów, o których nie znajdujemy niestety nawet w z m i a n k i w „polskim k o ­ walstwie architektonicznym". A l b u m został wydany przez „Ar­ k a d y " w sposób bardzo staranny; widać duży wysiłek zmierzający do uzyskania wysokiego — j a k na n a ­ sze możliwości techniczne — p o ­ ziomu graficznego; niestety, wysił­ k o m t y m towarzyszy niewspółmier­ nie w y s o k i „poziom"... ceny (120 złotych). Rss. A. BOZYNOW, OH. W A K A R E L H K I , D. D R U M E W : K O W A N O ŻELAZO, Sofia Nauk, str. 79, i l u s t r a c j i kresk. 34, siatk. 152. Mimo zainteresowania, j a k i m w etnografii polskiej cieszą się zagadnienia związane z kulturą ludową południowych Słowian, dorobek i c h w zakresie p u b l i k a c j i naukowych, zwłaszcza pochodzących z ostatnich lat, jest u nas na ogół mało znany, Dzięki uprzejmości d y r . Wiczo Iwanowa, kierownika Instytutu Bułgarskiej K u l t u r y w Warszawie, 1957, w y d . Buig. Akad. otrzymaliśmy szereg interesujących publikacji z dziedziny sztuki ludow e j , które świadczą, iż na terenie Bułgarii problemy ludowej k u l t u r y plastycznej są intensywnie badane 181 �i opracowywane. Jednym ż przy­ kładów jest praca p t . „Kowano żelazo", podająca w sposób synte­ tyczny w y n i k i badań nad l u d o w y m kowalstwem artystycznym. Książka jest dziełem trzech autorów: aka­ demik A. Bożynow napisał krótki wstęp, Ch. Wakarelski, znany et­ nograf bułgarski — część histo­ ryczną, dając obraz r o z w o j u rze­ miosła kowalskiego w Bułgarii o d początku epoki żelaza po ostatnie czasy, D. D r u m e w opracował część opisową, w której omawia zagad­ nienia formy, technik zdobniczych i m o t y w y dekoracyjne. W części ilustracyjnej znajdujemy r e p r o d u k ­ cje przedstawiające okute w r o t a , zdobione narzędzia rzemieślnicze, rolnicze, przedmioty gospodarstwa domowego (ruszty, szczypce, k o n i k i do kominków), w a g i przezmianowe, detale okuć do d r z w i (antaby, wykładki, zawiasy, k r a t y ) i boga­ ty dział świeczników. Kowalskie rzemiosło artystyczne posiada na terenie Bułgarii odległe tradycje. Już źródła historyczne z połowy X I I w i e k u wspominają o „przepięknym rzemiośle żelaznym", a w materiale archeologicznym się­ gającym V I I I w i e k u spotyka się wiele wykonanych z żelaza przed­ miotów użytkowych, szczególnie narzędzi rolniczych. W czasach feudalnych w niektó­ rych większych miejscowościach Bułgarii powstały ośrodki k o w a l ­ skie, gdzie wyrabiano narzędzia i inne w y r o b y żelazne na potrzeby okolicznej ludności. Poważną rolę w rozwoju ludowego kowalstwa odegrały również kuźnie znajdują­ ce się w klasztorach męskich. Do dziś zachowały się w y r o b y k u t e z X V I I I i X I X w., na których m n i s i kowale umieszczali napisy zawie­ rające datę wykonania oraz imię wytwórcy; wyroby te stanowią ważne świadectwo stwierdzająceudział Bułgarów w rzemiośle k o ­ walskim, które w X V I I I i X I X w . było w znacznej części opanowane przez Cyganów i Turków. Silny RUMUÑSKI A T L A S STROJÓW LUDOWYCH W j e d n y m z zeszytów „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z r o k u 1956 umieś­ ciliśmy notatkę o ukazaniu się nie­ w i e l k i e j książeczki pióra Tancreda Banateanu o stroju l u d o w y m z oko­ lic Cara Uaszuli w północnozachodniej R u m u n i i („Portui popular d i n Tara Oasului"). Był to pierwszy zeszyt w y d a w n i c t w a seryjnego p t . „Zeszyty o sztuce l u d o w e j " , zapo­ czątkowanego przez w y d a w n i c t w o dla literatury i sztuki w B u k a ­ reszcie, dlatego też t r u d n o było przewidzieć, w j a k i sposób ukształ­ tuje się dalszy rozwój tego w y d a w ­ nictwa i j a k i przybierze ono c h a ­ rakter. Dziś, gdy od pojawienia się p i e r w ­ 182 zarówno bogactwem kształtów jak i dekoracji. Prócz wspomnianej poprzednio t e c h n i k i stempelkowej stosuje się t u często ażurowanie. Wśród kowalskiego detalu archi­ tektonicznego n a szczególną uwagę zasługują (nie spotykane w polskim budownictwie ludowym) kołatki do d r z w i oraz koluchowate antaby z pięknie zdobionymi, ażurowanymi i stempelkowanymi tarczami k o l i ­ stymi. Zawiasy, najczęściej pasowe lub krzyżowe, wyjątkowo „esowe", formą zbliżone są do polskich w y ­ robów ludowych. Najbogaciej zdo­ bione są zakończenia zawiasów pasowych z zacinanymi i wygina­ n y m i na zewnątrz łukami, niekie­ dy jeszcze z ornamentem stempelk o w a n y m na powierzchni. Wykład­ k i do zamków (sprężynowych) nie odbiegają w swej formie od w y ­ stępujących na terenie P o l s k i i E u ­ r o p y zachodniej. W omawianej tu pracy n i e znajdujemy pospolitych u nas wykładek do zamków za­ padkowych, a n i p r y m i t y w n y c h krat, co świadczyłoby, że nie występują one na terenie Bułgarii. Z i n n y c h wyrobów należy jeszcze wymienić świeczniki do świec wo­ skowych, bądź pojedyncze — prze­ znaczone do użytku domowego, bądź duże, wieloświecowe — świe­ czniki cerkiewne. Szczególnie te ostatnie odznaczają się bardzo bo­ gatą, niekiedy doskonałą kompo­ zycyjnie formą i bogatym zdobie­ niem m o t y w a m i roślinnymi i zwie­ rzęcymi (ptaki, jelenie itp.). - W sumie materiał zawarty w omawianej pracy daje przejrzysty i dosyć wyczerpujący obraz dorob­ k u artystycznego kowalstwa ludo­ wego w Bułgarii. Wartość sumien­ nie opracowanej książki podnoszą liczne i dobrze wykonane rysunki, którym niestety n i e dorównuje po­ ziom techniczny r e p r o d u k c j i foto­ graficznych. Widać nie t y l k o my walczymy z trudnościami gdy cho­ dzi o poziom szaty ilustracyjnej w Interesujący dział artystycznych publikacjach naukowych. wyrobów kowalskich stanowią w a ­ gi przezmianowe, odznaczające się Rss. rozwój kowalstwa artystycznego nastąpił w Bułgarii z chwilą uzy­ skania niepodległości od jarzma t u ­ reckiego. Wzmógł się wówczas r u c h budowlany, zarówno w zakresie budownictwa mieszkaniowego jak i sakralnego, co stwarzało zapo­ trzebowanie na artystyczne okucia oraz inne przedmioty kute. Był to p u n k t szczytowy rozwoju a r t y ­ stycznego kowalstwa, bowiem wkrótce zaczęło się ono chylić do upadku s k u t k i e m k o n k u r e n c j i i m ­ portowanych z Zachodu wyrobów przemysłowych. Wachlarz zdobionych wyrobów kowalskich w y t w a r z a n y c h w Buł­ garii jest dosyć szeroki. Podobnie j a k w p o l s k i m k o w a l ­ stwie l u d o w y m , obszerny dział w y ­ robów zdobionych stanowią przed­ mioty codziennego użytku i n a ­ rzędzia żelazne, j a k siekiery, m o ­ t y k i , sierpy, radldce — zdobione prostym, najczęściej geometrycz­ n y m ornamentem stempelkowym. Szczególnie bogato zdobione są części żelazne półkosków. Wśród przedmiotów gospodar­ stwa domowego, prócz rusztów i rożnów do pieczenia, o pięknie rozwiązanej formie, wyróżniają się bogactwem kształtów żelazne p o d ­ stawki, na których kładzie się p o ­ lana w k o m i n k u . Podstawki te, w kształcie zwierzaków o czterech niskich nóżkach i wydłużonym p o ­ ziomym grzbiecie, mają pionowo wygięte szyje zakończone główka­ m i zwierząt, głównie k o n i , psów l u b ptaków. Te ostatnie żywo przypominają dekoracyjne zakoń­ czenia wykładek do zamków za­ padkowych spotykanych na terenie Polski. Powierzchnie podstawek najczęściej bywają zdobione stem­ p e l k o w y m ornamentem geometry­ cznym. Wyjątkowo zdarza się, że zamiast główki zwierzęcej górne zakończenie podstawki stanowi kielich k w i a t o w y . szego zeszytu upłynęły 3 lata i gdy leżą przede mną cztery t o m i k i w y ­ d a w n i c t w a poświęcone opisowi s t r o ­ jów ludowych, stało się jasne, że R u m u n i przystąpili do w y d a w a n i a swego atlasu strojów l u d o w y c h . Wydaje się niewątpliwe, że w ożywieniu zainteresowania u b i o r a ­ m i l u d o w y m i , j a k również w roz­ poczęciu p u b l i k a c j i serii mono­ g r a f i i t e r y t o r i a l n y c h poświęconych u b i o r o m l u d o w y m — co obserwu­ jemy dziś w różnych zagranicznych ośrodkach etnograficznych ( R u m u ­ n i a , Słowacja, Łużyce) — poważną rolę odegrał w y d a w a n y przez P.T.L. „Atlas Polskich Strojów Ludo­ w y c h " . Stał się on źródłem i n s p i ­ r a c j i , zachęty, a p o części i wzo­ rem. Oczywiście każde z wspom­ n i a n y c h wyżej środowisk inspiruje się n i m po swojemu, czy t o nawią­ zując do l o k a l n y c h t r a d y c j i , czy też szukając dróg nowych, w oparciu 0 doświadczenia wynikające z ana­ lizy w y d a w n i c t w a polskiego. Atlas rumuński — w przeciwień­ stwie do analogicznych wydawnictw słowackich, imponujących potężny­ m i r o z m i a r a m i , obszernym tekstem 1 bogactwem k o l o r o w y c h ilustra­ c j i — prezentuje się raczej skrom­ nie. Zeszyty ukazują się w jedno­ l i t y m formacie — B (24 X 17 cm). Część tekstowa zawarta jest w 20— 30 stronach d r u k u (wraz z ilustra5 �c.jamj w tekście); na część ilustracy j ną składają się reprodukcje czarno­ białe (druk dwustronny) oraz b a r w ­ ne (druk jednostronny) na papierze kredowanym (13—20 k a r t ) . Każdy zeszyt oprawiony jest w miękką kartonową okładkę i posiada b a r w ­ ną obwolutę ozdobioną u góry k o ­ lorową reprodukcją poziomo bieg­ nącego haftu. Zeszyty nie są n u ­ merowane, nie zawierają również ani uwidocznionego planu w y d a w ­ nictwa, ani spisu zeszytów już w y ­ danych, tak że czytelnik nie może zorientować się, czy posiada wszyst­ kie zeszyty atlasu, czy też i i l e m a się ich jeszcze spodziewać. Podobnie jak to było z p i e r w ­ szymi zeszytami „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", które w ukła­ dzie swym różniy się między sobą dość znacznie, tak i rumuński atlas w swej obecnej postaci nie jest jeszcze pod względem f o r m y opra­ cowania całkowicie skrystalizowany. Ogólny charakter rumuńskiego wydawnictwa jest inny, bardziej popularny od polskiego „Atlasu Strojów Ludowych". Krótki tekst (pozbawiony zwykle wewnętrznego podziału na rozdziały) obejmuje ogólne wiadomości o danej okolicy, zarys historycznego r o z w o j u s t r o j u oraz jego opis ujęty w sposób p r z y ­ stępny, nie przeciążony szczegóła­ mi, które z p u n k t u widzenia n a u ­ kowego są ważne, ale n i e zachęcają do lektury przeciętnego czytelnika. Atlas rumuński jest w y d a w n i c t w e m , po które może sięgnąć każdy, przez p o l s k i natomiast może „przebrnąć" jedynie fachowiec, dla którego za­ gadnienie s t r o j u jest przedmiotem studiów. Popularny charakter rumuńskie­ go w y d a w n i c t w a podkreśla również szata i l u s t r a c y j n a : w części h i s t o ­ rycznej zamieszczone są r e p r o d u k ­ cje dawnych g r a f i k i dzieł m a l a r ­ skich przedstawiających włościan w strojach ludowych, a w części współczesnej — czarno-białe l u b barwne fotografie, ilustrujące f r a g ­ menty strojów (np. hafty), poszcze­ gólne ich części (koszule, pasy e t c ) , a wreszcie postacie w strojach f o ­ tografowane bezpośrednio w p l e ­ nerze, w pełnym bogactwie odmian, j a k strój odświętny, roboczy, obrzę­ dowy, u b i o r y starców, młodzieży, dzieci. B r a k t u rysunków wyjaś­ niających krój i sposób zeszycia poszczególnych części ubiorów. W y ­ łom w t y m stanowią d w a zeszyty opracowane przez bukareszteńskiego etnografa Florea B o b u Florescu, który do t e k s t u swych prac w p r o ­ wadza parę schematycznych r y s u n ­ ków przedstawiających n p . krój k o ­ szuli, sposób k r o j u i fałdowania spodni, czy wiązania kierpców. Każdy t o m i k (z wyjątkiem p o ­ święconego północnej Mołdawii) za­ w i e r a mapkę opracowanego terenu. Podobnie j a k w p o l s k i m atlasie strojów, graficzny sposób opraco­ wania m a p nie jest jeszcze ujed­ nolicony, nie mają też one w obrę­ bie zeszytu ustalonego miejsca, raz więc trzeba szukać m a p y na p o ­ JOSEF VYDRA: L U D O V A A R C H I T E K T U R A N A SLOVENSKU. Bratislava 1958, str. 338, i l . 189 + 8 k o l o r o w y c h . Gdybyśmy ustawili obok siebie wszystkie książly, które w ciągu kilku ostatnich l a t w y d a l i Słowacy na temat swojej k u l t u r y l u d o w e j , okazałoby się, że powstała już w c a ­ le pokaźna biblioteka obejmująca szeroki zakres zagadnień — o d monografii o wąskim zasięgu t e ­ rytorialnym (strój, ceramika) po obszerne, wielodziałowe opracowa­ nia ilustrujące całokształt d o r o b k u ludu słowackiego w dziedzinie p l a ­ styki (2-tomowy a l b u m poświęco­ ny sztuce ludowej Słowacji). Wydawnictwa te imponują nie tylko starannością opracowania a u ­ torskiego, ale przede wszystkim wysokim poziomem sztuki p o l i g r a ­ ficznej i pod t y m względem należą do rzędu najpiękniejszych w y d a w ­ nictw, jakie ukazały się ostatnio w europejskiej l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej. Obecnie serię z zakresu l u ­ dowej sztuki słowackiej wzboga­ ciła „Ludova a r c h i t e k t u r a n a Slovensku" J . V y d r y , zasłużonego b a ­ dacza p l a s t y k i ludowej, autora licznych prac znanych p o l s k i m e t ­ nografom. Nowa publikacja jest już drugą Wyd. z k o l e i pracą tego autora poświę­ coną b u d o w n i c t w u słowackiemu. Przeszło 30 l a t t e m u — w r o k u 1925 — wydał o n w Pradze książkę p t . „Lidovi stavitelstvi na Slovens k u " („Ludowe b u d o w n i c t w o w Sło­ w a c j i " ) , w której omawia te za­ gadnienia raczej ze stanowiska ba­ dacza k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Obecnie z a b y t k i b u d o w n i c t w a ludowego i n ­ teresują go przede w s z y s t k i m j a k o w y r a z artystycznych osiągnięć cie­ śli w i e j s k i c h , stąd zmiana tytułu książki, która w n o w y m opracowa­ n i u poświęcona jest nie „budownic­ t w u " lecz „architekturze" l u d o w e j . Książka m a pięć rozdziałów, z których pierwszy poświęcano za­ gadnieniom ogólnym twórczości l u ­ dowej w dziedzinie a r c h i t e k t u r y (rola t r a d y c j i , środowiska w i e j s k i e ­ go, stosunek do materiału, wpływ stylów historycznych, zróżnicowa­ nie geograficzne typów a r c h i t e k t o ­ nicznych, f o r m y osadnictwa, twór­ cy ludowej a r c h i t e k t u r y ) . Rozdział d r u g i zawiera omówienie technicz­ nej s t r o n y b u d o w l i , trzeci — roz­ wój p l a n u chałupy, architekturę wnętrza (urządzenie) oraz zdobnic­ czątku końcu. zeszytu, innym razem na Dotychczas z omawianej serii atlasu rumuńskich strojów l u d o ­ w y c h dotarły do Polski następujące zeszyty: Tancred Banateanu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Tara Oasului. Bukareszt 1955 (omawiany w „Polskiej Sztu­ ce L u d o w e j " z r . 1956, s. 360); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Moldowa de n o r d . B u ­ kareszt 1956 (stroje ludowe pół­ nocnej Mołdawii z uwzględnie­ n i e m ubiorów Hucułów zamiesz­ kujących okolice Cimpolung); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ pular d i n Muscel. Bukareszt 1957 (obejmuje opis ubiorów z okolicy Curtea de Arges n a północ po grzbiety gór Fagaros); Nicolae Dunare, Marcela Focsa: Portul Buciumanilor d i n M u n t i i Apuseni. Bukareszt 1957 (ubiory ludowe górników z k i l k u w s i l e ­ żących na wschodnim stoku gór Apuseni w trójkącie miejscowości A l b a J u l i a — A b r u d — Salciua). Zeszyty ukazują się w nakładzie 4000 egzemplarzy. M i m o bardzo do­ brego p a p i e r u i bogatej, częściowo barwnej szaty ilustracyjnej, cena pojedynczego zeszytu nie jest w y ­ soka — wynosi zaledwie 10 l e i . Rss. Slovenskej Akademie Vied. t w o malarskie; w c z w a r t y m znaj­ dujemy opis ważniejszych odmian regionalnych, w piątym zaś — ujęte w sposób raczej katalogowy — b u ­ downictwo sakralne, a więc: drew­ niane świątynie różnych wyznań, kapliczki, krzyże i t p . Według autora, w słowackim b u ­ downictwie l u d o w y m dadzą się w y ­ różnić dwie w a r s t w y , z których jedna reprezentuje twórczość samo­ rodną, dostosowaną do p r a k t y c z ­ nych potrzeb dnia codziennego, d r u ­ ga zaś, o charakterze bardziej r e ­ prezentacyjnym, nawiązuje do a r ­ chitektury stylowej, p r z y czym ewentualne zapożyczenia dokony­ wane są w sposób nie mechanicz­ ny, lecz twórczy. W b u d o w n i c t w i e l u d o w y m Sło­ w a c j i rozróżniamy tereny północne — górskie, na których występują chałupy budowane z drzewa na węgieł, oraz tereny południowe, gdzie jako materiał budowlany używana jest glina, stosowana n a j ­ częściej w postaci niewypalanej cegły. Granica między zasięgiem drewna i g l i n y biegnie od M y j a w y i Starego Hrozenkova poprzez Wag, 183 �na północ o d Banovie, a na połud­ nie od Prievidze, Złotych M o r a viec, Novej Bane, Banskej B y s t r i ce, grzbietem górskim koło Detvy, przez Rimavsku Banu, dalej stoka­ m i Niżnych T a t r k u Koszycom, skąd ciągnie się w okolice Presova, Stroipkoya i górnego Zemplina w k i e r u n k u Zakarpackiej Rusi. Wzdłuż naszkicowanej wyżej l i n i i granicz­ nej wytworzył się pas o budownic­ twie mieszanym. Według statystyki z r o k u 1910 — na terenie Słowacji było 29*/» b u ­ dynków drewnianych, 3 9 % z n i e palonej cegły l u b gliny, 32*/» z ceg­ ły palonej, kamienia etc. Najwięcej budynków d r e w n i a n y c h występo­ wało w żupie orawskiej (85%), l i p ­ towskiej (58%), trenczyńskiej (49°/») i spiskiej (40%). Oczywiście stan dzisiejszy jest inny niż przed blisko 50 laty, kiedy opracowywano statystykę, i zmienił się na niekorzyść budownictwa drewnianego. ' W obrębie zasięgu budownictwa drewnianego znajdują się obszary, gdzie do budowy używa się mięk­ kiego drzewa szpilkowego (i t a m stosuje się konstrukcję węgłową), oraz tereny, gdzie j a k o materiał budowlany użyte jest drewno t w a r - i de z lasów liściastych, co łączy się ze słupową konstrukcją ścian. B u ­ downiczymi są albo samoucy, albo ludowi specjaliści-rzemieślniey, a przede wszystkim przyszli użyt­ kownicy, którzy w czasie budowy pilnie pomagają. W południowej części Słowacji t r a d y c y j n y m pokryciem dachu była słoma l u b trzcina, w części północ­ nej — górskiej — gont i dranice. Domy — pierwotnie jednoizbowe lub składające się z izby i sieni — posiadają obecnie najczęściej trzy pomieszczenia: centralnie umiesz­ czoną sień, z izbą po jednej, a k o ­ morą po drugiej stronie. Od tego powszechnie występującego sche­ m a t u odbiegają obszerne domy b u ­ dowane przez Niemców na terenie Spiszą oraz piętrowe domy z Ćlćman. Na temat genezy domów pię­ trowych — posiadających w części parterowej pomieszczenia gospo­ darskie, a na piętrze mieszkalne — istnieją trzy hipotezy. Według j e d ­ nej — powstanie tych obszernych domostw miało się wiązać z i s t n i e ­ niem wspólnoty gospodarczej w p o ­ staci tzw. w i e l k i e j rodziny; według drugiej hipotezy — ta forma a r c h i ­ K R Styczeń W Przeworsku otwarto Muzeum Miejskie. Wśród cennych ekspona­ tów zgromadzono m . i n . : d o k u m e n ­ ty miejskie — od 1616 r., cecho­ we — od 1486 r., stroje mieszczan184 tektoniczna rozwinęła się na tle bogactwa tamtejszych hodowców owiec; trzecia zaś hipoteza łączy powstawanie domów piętrowych w Cićmanach i w okolicy Kremndcy z działalnością cieśli niemieckich z miejscowości V r i c k o , którzy mogli rozpowszechnić t y p domu piętro­ wego. Stosunkowo niewiele miejsca j a k na pracę o ludowej architekturze poświęca autor dekoracyjnemu de­ talowi architektonicznemu. Z n a j ­ dujemy t u wprawdzie ilustracje oraz informacje w tekście dotyczące ozdobnie wykonanych szczytów da­ chowych, d r z w i i bramek wiodą­ cych na obejście, tragarzy i słupów, które je podtrzymują, czy ozdób wytłaczanych w glinie, jakie w y ­ stępują w budownictwie południo­ wej Słowacji — ale wyczuwa się, że autor nie wyczerpał t u w całej pełni zebranych przez siebie m a ­ teriałów. Dużo natomiast uwagi p o ­ święca autor dekoracji m a l a r s k i e j , która w postaci ornamentu m a l o ­ wanego wapnem na s u r o w y m zrębie występuje na Spiszu (Zdiar) i w Cićmanach, a w postaci m a l a t u r b a r w n y c h na bielonych ścianach domów — w południowej części Słowacji. Omawiając urządzenie wnętrza izby słowackiej ne p o m i j a również V y d r a wspaniałych p o l i c h r o m i i o tematyce roślinnej, znanych z m i e j ­ scowości Vincine, Ćataj, D v o m i k i in. Prócz domów mieszkalnych oma­ w i a również autor b u d y n k i gospo­ darcze, wśród których na szczegól­ ną uwagę zasługują (spotykane również w Polsce — na Spiszu i k o ­ ło K r y n i c y ) spichrze drewniane o k o l e b k o w a t y m sklepieniu, polepiane z zewnątrz — dla ochrony o d ognia — grubą warstwą g l i n y . W niektó­ r y c h wsiach północnej Słowacji (Zdiar) dom mieszkalny wraz z b u ­ dynkami gospodarczymi tworzy zwarty czworobok, z małym podwó­ rzem w środku. W b u d o w n i c t w i e słowackim w i ­ doczne są wpływy obce przenikające z terenów sąsiednich. Na obszarze Spiszą daje się zauważyć oddzia­ ływanie wzorów czerpanych z n o ­ wej a r c h i t e k t u r y Podhala, n a p o ­ graniczu południowym gliniane do­ m y z obszernym podcieniem słupo­ w y m p r z y ścianie dłuższej nawią­ zują do budownictwa występujące­ O N go na szerokich przestrzeniach N i ­ ziny Węgierskiej. Poważny wpływ na ksztatowa.nie się ogólnego obrazu architektury n a obszarze Słowacji wywarło b u d o w n i c t w o osad nie­ mieckich, wnosząc nie t y l k o od­ mienne f o r m y rozplanowania b u ­ d y n k u i kształtowania jego bryły (dachy naczółkowo^przyczółkowe w b u d o w n i c t w i e spiskim), ale również i pewne cechy konstrukcyjne, jak np. k o n s t r u k c j a przysłupowa, którą spotykamy w domach Starej L u bovli, Spiskiej Belej i i n . Ostatni rozdział książki daje, jak wspomniałem, przegląd zabytków architektury sakralnej oraz cały szereg interesujących danych na temat stanu i perspektyw konser­ w a c j i zabytków a r c h i t e k t u r y drew­ nianej, która to dziedzina u naszych zakarpackich sąsiadów jest, jak i w Polsce, dotychczas nieuregulo­ wana, s k u t k i e m czego zabytki te giną, z wielką szkodą dla nauki i kultury. Zamykając to (dość zresztą swo­ bodnie dokonane) streszczenie, na­ leży podkreślić dużą wartość oma­ wianej książki, która czytelnikowi polskiemu, a szczególnie etnografo­ w i , dostarcza sporo cennego ma­ teriału porównawczego. W części ilustracyjnej, technicznie bardzo dobrej, odczuwa się niedostatek ta­ blic r y s u n k o w y c h zestawiających w różnych odmianach detale archi­ tektoniczne ( d r z w i , okna, fragmenty ozdób szczytowych), Wyraźny brak stanowi całkowite pominięcie przez autora działu okuć żelaznych zwią­ zanych z b u d o w n i c t w e m (kraty, za­ wiasy, okucia zamków itp.). Pisząc to zdaję sobie sprawę, że na prze­ szkodzie mógł t u stanąć opór wy­ dawców, którzy — gdy chodzi o publikacje o charakaterze repre­ zentacyjnym, obliczone na szeroki krąg odbiorców — niechętnie go­ dzą się n a liiustracje w formie tablic r y s u n k o w y c h , z natury rzeczy m n i e j efektownych niż dobra foto­ grafia; jednak takie właśnie tabli­ ce dają obraz szerokiego wachla­ rza o d m i a n występujących w ludo­ w y m zdobnictwie i stanowią nie­ ocenione źródło dla badań nauko­ w y c h o charakterze porównawczym, j a k również cenny materiał dla ar­ chitektów szukających w sztuce ludowej i n s p i r a c j i dla swej pracy twórczej. Rss. K A skie i ludowe z okolic Przeworska Luty itp. Muzeum, powstałe w czynie W Rybniku otwarto Muzeum społecznym z i n i c j a t y w y Koła M i ­ Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej. łośników Miasta i P T T K , znajduje Różnorodne eksponaty obrazują hi­ się pod opieką Okręgowego M u ­ storię i kulturę tego ciekawego zeum w Rzeszowie. regionu. �W Szczecinku otwarto Muzeum Ziemi Szczecińskiej. Zebrane eks­ ponaty dają przekrój p r e h i s t o r i i regionu oraz jego dziejów od X I V w. do czasów ostatnich. W Warszawie odbyła się Wysta­ wa Współczesnej Sztuki Syryjskiej. Eksponaty pochodzące z muzeów w Damaszku przedstawiały — obok malarstwa profesjonalnego — sztu­ kę ludową i rzemiosło artystyczne. W katalogu podano krótką charak­ terystykę regionów k u l t u r o w y c h Syrii. Marzec W Łodzi w okresie 6.III.—18.V. Wydział K u l t u r y Wojewódzkiej R a ­ dy Narodowej, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty, Muzeum E t ­ nograficznym w Łodzi i Muzeum w Łowiczu, zorganizował pokaz wycinanek łowickich połączony z ćwiczeniami i instruktażem w szko­ łach powiatu łowickiego. Celem pokazu było zwrócenie uwagi mło­ dzieży szkolnej na piękno w y c i n a ­ nek własnego regionu i zachęcenie do kontynuowania t e j dziedziny sztuki ludowej. Instruktaż p r o w a ­ dziły wybitne w y c i n a n k a r k i , przy wydatnej pomocy nauczycielstwa. Ogólny nadzór merytoryczny spra­ wował instruktor znający ten r e ­ gion oraz specyfikę wycinanek łowickich. Uczniom dostarczono kolorowy papier i k a r t o n . Pokazy odbyły się w następują­ cych miejscowościach: Łowicz (szkoła podstawowa i l i c e u m peda­ gogiczne), Małszyce, K o m p i n a , B e d nary, Zduny, Złaków Kościelny, Złaków Borowy, Błędów, Bochen. Wyniki akcji okazały się n a d ­ spodziewanie dobre. Świadczyły o tym chociażby — utrzymane w r a ­ mach świadomych więzi z t r a d y ­ cją — prace uczniów przysłane na konkurs w y c i n a n k i łowickiej. P r z y ­ kład „łowicki" wskazuje, że t a m gdzie instruktaż i pomoc plastyka podbudowane są wiedzą i znajo­ mością metod szkolenia, t a m r e ­ zultaty mogą być bardzo dodatnie, przyczyniając się do p o d t r z y m y w a ­ nia zanikających już tradycyjnych rzemiosł i technik. * W Warszawie C P L i A zorganizo­ wała pokaz eksportowej p r o d u k c j i z zakresu s z t u k i l u d o w e j . Wysta­ wione eksponaty, wykonane bez zarzutu z odpowiednich surowców, stanowiły wyjątkowo piękną k o ­ lekcję autentycznej sztuki l u d o w e j . Można t y l k o życzyć C P L i A , aby przedmioty wytwarzane d l a r y n k u krajowego miały równie w y s o k i poziom. Pokaz dowiódł, że C P L i A ma odpowiednio wykwalifikowaną kadrę plastyków znających sztukę ludową i szereg spółdzielni stoją­ cych naprawdę na w y s o k i m p o ­ ziomie. W związku z pokazem M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki przyznało kilkadziesiąt nagród d l a wyróżnia­ jących się twórców ludowych. W y ­ różnione zostały również spółdziel­ nie: Rejonowe B i u r o Skupu C P L i A w Białymstoku — za t k a n i n y , Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka" w Kadzidle — za tkactwo, pająki, wycinanki i ciasto obrzędowe, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Świ­ dry W i e l k i e " w O t w o c k u — za tkactwo kołbielskie, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Łowicka" — za w y c i n a n k i , Podlaska Sp-nia Sztuki i Przem.. L u d . w Węgro­ wie — za tkactwo, Sp-nia K u r ­ piowskiego Przem. L u d . i A r t . w Pniewie — za tkactwo, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Makowianka" w Makowie Podhalańskim — za wznowienie haftów białych, Zako­ piańskie Warsztaty Wzorcowe w Zakopanem — za skup autenty­ ków snycerki, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Sieradzka" w Sie­ radzu — za tkactwo, Rejonowa Sp-nia Przem. L u d . i A r t . w T o ­ maszowie Mazowieckim — za t k a c ­ two, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Białostocki Przemysł L u d o w y " w Białymstoku — za tkactwo, Sp-nia Pracy Artystycznej „A.R.W.I" w Katowicach — za h a f t y cieszyńskie i snycerstwo. Pokaz zorganizowany został w czasie zjazdu przedstawicieli spół­ dzielń CPLiA. W naradach udział wzięli również plastycy oraz znaw­ cy sztuki l u d o w e j . Wygłoszono r e ­ feraty na temat metod pracy i k i e r u n k u dalszego rozwoju C P L i A . W dyskusji wypowiadano się głów­ nie n a temat trudności, potrzeb oraz możliwości placówek tereno­ wych C P L i A . * który za mało precyzyjnie i jasno określał c e l i charakter konkursu, ilustrując tekst rysunkami o dość nieokreślonych i dowolnych wzo­ rach, bynajmniej nie typowych dla ludowych pisanek. Kwiecień W L u b l i n i e odbyła się wystawa współczesnej rumuńskiej sztuki l u ­ dowej. Pokazane eksponaty nie r e ­ prezentowały — z wyjątkiem tka­ n i n i haftów — zbyt wysokiej k l a ­ sy. Była to rumuńska produkcja „cepeliowska", czasem bardzo da­ leko odbiegająca od autentycznej sztuki l u d o w e j . Lokalny k o n k u r s na pisanki ogłosiło Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Otrzymano 350 prac 34 autorów. Po rozstrzygnięciu konkursu zorganizowano wystawę pisanek z nadesłanego materiału. Urządzono również zjazd uczestni­ ków k o n k u r s u , którzy zapoznali się z wystawą. K o n k u r s i wystawa zo­ staną omówione n a łamach „Pol­ skiej Sztuki L u d o w e j " przez mgr B. Bazlelich. * W Rabce rozstrzygnięto konkurs na p a l m y rabczańskie, obejmujący wsie: Rabkę, Słone, Zaryte, Cha­ bówkę, Rdzawkę i Panice. Spośród wielu Ciekawych eksponatów w y ­ różniono 11. Interesujący jest fakt, że tradycje robienia p a l m umiesz­ czonych na długich, plecionych t y ­ kach, k o n t y n u u j e młodzież. Recen­ zję z k o n k u r s u zamieściliśmy w nr 2 br. W K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n ­ We Wrocławiu rozstrzygnięty został k o n k u r s na pisanki, ogło­ k u r s na regionalne pamiątki k r a ­ szony przez Redakcję „Wrocław­ kowskie, zorganizowany przez M u ­ Etnograficzne i CPLiA. skiego Tygodnika Katolików". Na zeum k o n k u r s nadesłano jednak t y l k o Komisja p o d przewodnictwem prof. 450 pisanek (60 autorów). Przewa­ dra T. •Seweryna nagrodziła naj­ żały prace z terenów Ziem Z a ­ lepsze wzorce nawiązujące do t r a ­ chodnich, przy czym repatrianci dycji emausowych zabawek k r a ­ z terenów wschodnich nadsyłali p i ­ kowskich, f i g u r k i ' C e r a m i c z n e oraz sanki etnicznie związane z i c h p o ­ l a l k i w strojach k r a k o w s k i c h . przednim terenem zamieszkania. Stąd znalazły się na konkursie p i ­ sanki huculskie i t p . Nadesłano W Mrągowie odbyła się wysta­ sporo prac amatorskich, oderwa­ wa ukraińskiej sztuki ludowej zło­ nych od t r a d y c j i regionalnych. żona z eksponatów dostarczonych K o n k u r s spełnił swoją rolę t y l k o przez ukraińską mniejszość naro­ częściowo, nie dając pełnego obra­ dową zamieszkałą na terenie po­ Mrągowo. Organizatorem zu żywej t r a d y c j i pisankarstwa l u ­ w i a t u był Zarząd Powiatowy dowego i nie obejmując szerokie­ wystawy Towarzystwa Spo­ go kręgu l u d o w y c h pisankarek. Ukraińskiego Jak pokazuje dotychczasowa p r a k ­ łeczno-Kulturalnego. tyka, znacznie lepsze rezultaty da­ ją k o n k u r s y regionalne. Pomijając inne m o t y w y wymienię najprostszy: W Sieradzu w Powiatowym Do­ pisanki t r u d n o jest przesyłać pocz­ m u K u l t u r y odbył się z inicjatywy tą, autorzy wolą zazwyczaj sami Zarządu Pow. Z M W konkurs dla przywieźć n a konkurs swoje p r a ­ twórców ludowych. Uczestnikami ce. Poza t y m można mieć pewne konkursu była młodzież z ZMW. obiekcje co do samego anonsu, Wykłady o sztuce ludowej Sie185 �radzkiego wygłosiła m g r Zofia Neymanowa — kierowniczka M u ­ zeum w Sieradzu, zajęcia p r a k ­ tyczne z zakresu haftu i w y c i n a ­ nek prowadziła znana twórczyni ludowa — Józefa Chaładej. K u r s przyczynił się do obudzenia zain­ teresowania młodzieży ginącą sztu­ ką ludową tego ciekawego regionu. Maj We Wrocławiu w Dziale Etno­ graficznym Muzeum Śląskiego otwarto stałą wystawę p t . „Sztuka ludowa Dolnego Śląska". W Kwidzyniu miejscowe M u ­ zeum zorganizowało ciekawą w y ­ stawę poświęconą regionalizmowi kaszubskiemu. Dużo miejsca p o ­ święcono kaszubskiej sztuce l u d o ­ wej. * W K r a k o w i e otwarto w Muzeum Etnograficznym wystawę obrzędów ludowych. Wystawę zrecenzujemy w następnym numerze. W Warszawie podczas Tygodnia Ziem Zachodnich otworzono w y ­ stawę sztuki ludowej w o j . olsztyń­ skiego, zorganizowaną przez C P L i A wspólnie z Towarzystwem Rozwoju Ziem Zachodnich. Eksponaty r e ­ prezentowały współczesną twór­ czość regionu mazurskiego oraz tkactwo repatriantów z Wileńszczyzny. Wyróżnić należy d y w a n y strzyżone, oparte na reprodukcjach z pracy Konrada Hahma („Ostpreussische Bauerntepiche" — Je­ na 1937 r.). Wznowienie p r o d u k c j i tych dywanów pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. Barbary H u l a n i c k i e j n a ­ leży uznać za udaną inicjatywę CPLiA. * W Warszawie rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k i z terenu w o j . warszawskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. Spośród 26 autorów, którzy dostar­ czyli 161 eksponatów, nagrodzono jedenastu. Z różnych obiektywnych przyczyn nie wzięło udziału, w konkursie wiele żywych ośrodków sztuki ludowej, stąd nie można uznać materiału zgromadzonego na t y m konkursie za w pełni reprezen­ tatywny d l a stanu żywotności p i sankarstwa w regionach w o j . w a r ­ szawskiego. ności s z t u k i ludowej n a t y m mało znanym terenie. Była to pierwsza tego t y p u impreza w p o w . łęczyc­ k i m i — poza rolą popularyzator­ ską — miała znaczenie odkrywcze dla n a u k i . Nagrody otrzymało 19 osób. Cenniejsze eksponaty zostały zakupione do zbiorów muzealnych, a wyniki przeprowadzonej akcji staną się przedmiotem naukowych opracowań M u z e u m w Łęczycy i Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Z materiału nadesłanego na k o n ­ kurs zorganizowano wystawę w Muzeum Łęczyckim. K a t a l o g opra­ cowali: m g r Jadwiga Grodzka i Bogusław Kawalec. * (wsch, część w o j . białostockiego) i Słowaków (Spisz). Wprawdzie w y ­ stawa n i e wniosła n i c nowego do znajomości zagadnienia, była jednak dobrym sposobem popularyzacji twórczości ludowej mniejszości na­ rodowych. Wystawę zorganizowały stowarzyszenia społeczno-kulturalne poszczególnych mniejszości narodo­ wych. W Mińsku Białoruskim odbyła się od 14.VI.—24.VI — w ramach Dekady K u l t u r y Polskiej na B i a ­ łorusi — wystawa polskich w y c i ­ nanek ludowych. N a stu planszach reprezentowane były wszystkie t y ­ py polskich wycinanek z najważ­ niejszych regionów. Wystawę opra­ cowali — a r t . piast. Janina i W i k ­ tor Stankiewiczowie. * W Lidzbarku Warmińskim otwarto Wystawę Rzeźby Warmiń­ skiej z działem pamiątkarstwa zorganizowaną — z okazji 650-lecia nadania p r a w miejskich Lidz­ b a r k o w i — przez Muzeum Mazur­ skie wspólnie z Wydziałem K u l t u ­ W Łowiczu rozstrzygnięto k o n ­ r y Rady Narodowej w Olsztynie. k u r s na sztukę ludową, zorganizo­ wany przez Oddział K u l t u r y Po­ wiatowej Rady Narodowej i M u ­ W Wejherowie — z okazji 300zeum w Łowiczu. Udział wzięło 72 leaia miasta — otwarto Wystawę twórców z 26 miejscowości pow. Kaszubskiej Sztuki L u d o w e j zor­ łowickiego, dostarczając 494 prace. ganizowaną przez Wydział K u l t u r y Przeważały w y c i n a n k i — 357 sztuk Rady Narodowej w Gdańsku (52 autorów), poza t y m nadesłano wspólnie ze Zrzeszeniem Kaszub­ wydmuszki — 50 sztuk (10 a u t o ­ skim. Eksponowano ok. 300 prac rów) i pająki — 5 sztuk (4 a u t o ­ dostarczonych przez blisko 20 twór­ rów). Nagrody przyznano 58 uczest­ ców. Poza znanymi przedmiotami n i k o m . W y n i k i k o n k u r s u nie o d ­ kaszubskiej s z t u k i ludowej pew­ powiadały jego założeniom p r o g r a ­ n y m n o v u m są rzeźby Apolinarego m o w y m , gdyż poza w y c i n a n k a m i Pastwy z Węglowic (pow. Koście­ i zdobnictwem nie dostarczono cie­ rzyna) oraz hafty Franciszki M a j ­ kawszych eksponatów z i n n y c h kowskiej, które n i e są powtórze­ dziedzin, a tkactwo w ogóle nie niem znanych motywów Gulgowbyło reprezentowane. Świadczy to skiej, lecz powstały w w y n i k u Wła­ 0 słabym przygotowaniu imprezy snych studiów a u t o r k i nad tradycją 1 dowodzi, że niezbędny jest hafciarstwa kaszubskiego. W dniu uprzedni instruktaż i przygotowa­ otwarcia wystawy odbył się zjazd połączony z nie terenu, nawet w regionie t a k twórców l u d o w y c h wręczenia nagród interesującym i bogatym j a k ło­ uroczystością w i c k i . O konieczności szukania n o ­ wszystkim uczestnikom wystawy. wych f o r m docierania do twórców ludowych świadczy chociażby i t a ­ ka, bardzo zresztą interesująca z W Sopocie odbyła się wystawa różnych powodów, tabelka w i e k u pt. „Jantar — Złoto Bałtyku", zor­ uczestników k o n k u r s u : ganizowana przez Wydział Kultury od 10—18 l a t — 11 uczestników Rady Narodowej w Gdańsku oraz 19—24 l a t — 2 Wojewódzki D o m Twórczości L u ­ 25—30 l a t — 4 dowej. Ujmując syntetycznie histo­ 31—40 l a t — 6 ryczny rozwój rzemiosła burszty41—85 l a t — 46 niarskiego na Pomorzu, wystawa szczególnie podkreśla jego stan obecny. Czerwiec * W Łęczycy rozstrzygnięto k o n ­ kurs n a sztukę ludową pow. łę­ czyckiego. Dzięki penetracji tere­ nu dokonanej w końcu 1957 r. przez Józefę Dąmfoską — zgroma­ dzono pokaźny materiał ikonogra­ ficzny w Mości ok. 200 ekspona­ tów nadesłanych przez 44 osoby, dowodzący bogactwa i różnorod­ 186 * W Warszawie odbyła się w y s t a ­ wa s z t u k i ludowej mniejszości n a ­ rodowych zamieszkałych w Polsce. Eksponaty reprezentowały twór­ czość Ukraińców (Łemkowie, wsch. część w o j . lubelskiego, r e p a t r i a n c i z Podola i Huculszczyzny), Rosjan (Filiponi), Litwinów (okolice Puń­ ska, pow. Sejny), Białorusinów W Łomży otwarto Wystawę K u r ­ piowskiej Sztuki L u d o w e j zorgani­ zowaną — z okazji 1000-lecia mia­ sta — przez miejscowe muzeum i Wydział K u l t u r y Rady Narodo­ w e j w Białymstoku. Zgromadzony materiał bogato i l u s t r u j e sztukę Puszczy Zielonej, głównie jej wschodnich powiatów: K o l n a i Łom­ ży. * W Łowiczu odbył się pokaz po­ konkursowy wycinanek łowickich. Katalog opracował m g r Henryk Świątkowski, kustosz Muzeum w Łowiczu. Od 14—24.VI. trwały D n i Łowi­ cza, podczas których występowały �miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b30b8c949ed674a095067dcd68d935e.pdf 510166145429efbba2a2352486c5c3d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:316 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.453-474 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N I K A Lud, t. 53, 1969 r. XLIII WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LIMANOWEJ W dniach od 27 do 29 wrzesnta 1968 r. odbyło się w Limanowej XLIII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał prezes, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Na przewodniczącego XLIII WZ wybrano mgr Zofię Neymanową, która przedstawiła proponowany porządek obrad, prz.vj<.;typrzez zebranych, po krótkiej dyskusji nad punktem 10: 1. Przemówienie powitalne. 2. Oclczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Lodzi w dniach 21-22 X 1967 r. 3. Wybór Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres od października 1967 r. do 31 sierpnia 1968 r. 5. Sprawozdanie Oddziałów. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja. 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1!l6!J. lO. Uchwalenie zmian statutu PTL. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisj<.; wnioskową 12. Spotkanie z przedstawicielami władz terenowych i występy zespołów regionalnych. Po przyjęciu porządku obrad na salę wkroczyła delegacja Zwią:lku Młodzieży Wiejskiej w regionalnych strojach życząc zebranym owocnych obrad i wręczyła czlonkom Prezydium Zjazdu wiązanki kwiatów. Z kolei prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne a zebrani uczcili chwilą milczenia zmarłych: dr Franciszka Klonowskiego z Olsztyna i ell' Jerze~o Rutka z Katowic. Przem{,wienie powitalne wygłosił Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady arodowej w Limanowej, ob. Jan Kubowicz, który podziękował za wybór Limanowej jako miejsca WZ oraz życzy! owocnych obrad. Dalsze przemówienia odłożono d" pkt. 12 na wiecwrne spotkanie. Ad 2. Po odczytaniu protokołu z XLII WZ prof. Zawistowicz-Adamska przypomniała swój wniosek o powolanie Komisji Międzyresortowej, celem opracowania zapotrzebowania na kwalifikowanych etnografów. Ad 1. Do Komisji Wnioskowej wybrano: doc. dr Marię Frankowską, doc. dr Waleriana Sobisiaka oraz mgr Józefa Lecha. Przed wyborem Komisji Wnioskowej, na wniosek mgr Kazimierza Różanowskiego z Opola, jednomyślnie postanowiono wysIać rezolucję domagającą się dalszego ścigania i karania zbrodniarzy wojennych do Z. Gr ZBOWiD i Gl. Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Tekst rezolucji opracowali wraz z wnioskodawcą dyr. Ignacy Kuźniewski i literat Waldemar Babinicz. Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Gl. PTL, obejmujące również sprawozdania Oddziałów PTL, wygłosiła mgr lVIaria Suboczowa, czIonek Zarządu Głównego. Ad 5. Na wniosek mgr P. Kałeciaka i doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej odstąpiono od czytania sprawozdań Oddziałów, gdyż na nich oparł swoje sprawozdanie Za- �454 Kronika rząd Główny, proponując przedstawicielom Oddziałów poruszenie istotnych problemów w dyskusji. W uzupełnieniu sprawozdania Zarządu k.·ótkie spraw{)zdanie z działalności Naczelnej Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga wygłosił prof. dr Józef Burszta. Ad 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, zakończone propozycją o udzielenie absolutorium Zarządowi za okres sprawozdawczy, przedstawił przewodniczący Komisji, L Kuźniewski. Ad 7. Po krótkiej przerwie, zarządzonej po punkcie o. otwarto dyskusj~. Mgr Janusz Optołowicz z Lublina odczytał list Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych do XLIII WZ PTL z życzeniami owocnych obrad i podziGkowaniem za wieloletni nieoceniony wkład pracy w dzieło opieki i popularyzowania twórczości ludowej wraz z propozycją o współpracę w dziedzinie kultywowania i popularyzowania twórczości ludowej. Mgr Jan Piotr Dekowski stwierdził, że w związku z intensywn'l przebudO\I':J i rozbudową wsi, giną bezcenne zabytki lmltury ludowej. W tym świetle palącym problemem staje się powołanie wojewódzl,ich konserwatorów etnograficznych. Stawia więc wniosek o podjęcie przez Zarząd Główny odpowiednich staral'l u władz państwowych. Prof. Prlifferowa popiera wniosek przedmówcy, przypomina własny wniosek o tworzeniu małych skansenów terenowych, zachęca do tworzenia ich i informuje zebranych o interwencji w Radzie Muzealnej w sprawie konserwacji ginących wiatraków. Wyraża również nadzieję i życzenie, by starania o utworzenie muzeum powiatowego w Limanowej uwieńczone zostały sukcesem. DZ; Olga Gajkowa zabiera głos w sprawie poruszonych w sprawozclanill Zarządu i GKR nierozliczonych kont osobowych oraz składa oświadczenia w tej sprawie. Na wniosek dra Rogali oraz po dodatkowych wyjaśnieniach doc. Kutrzeby-Pojna!"Owej jednomyślnie sprawę zdjęto z forum Walnego Zgromadzenia w celu załatwienia w myśl istniejących zaleceń. Artysta malarz, Maria Wąsowicz-Sopoćlw, wypowiada się za zachowaniem tradycji regionalnych w nowym budownictwie, przedstawia sian bezmyślnego niszczenia zabytków kultury ludowej i apeluje o wzmożenie kierowniczej roli etnografów w ratowaniu zabytków i kontroli przy wprowadzaniu stylizacji i obcych wzorów, by nie zagubić istotnych cech regionalnych. Ponieważ nie zgłaszano więcej uwag do sprawozdań Zarządu i GKR, a dyskusjej toczyła się w kierunku ogólno-etnograficznym, postanowiono te; Czc;~ćdyskusji przenie~ć na dzień następny. Ad 8. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy, iż zostało zwolane zgodnie z przepisami statutu PTL i spełnione zostały wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Glównego jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, a idąc za wnioskiem GKR: d) udzielić Zarządowi s'kwi'towania za okres sprawo.zdawczy. Poszczególne części tej uchwały przeglosowano oddzielnie w glosowaniu jawnym i przyjęte zostały jednomyślnie. Ad 9. Ponieważ konkretny plan pracy na rok 19(i9 przedstawić można dopiero po uzyskaniu limitów z PAN, Walne Zgromadzenie zaleciło Zarządowi opracowanie planu i budżetu w ramach możliwości limitowanych przez PAN i podjęcie starali o subwencje docelowe. Ad 10. Projektowane zmiany Statutu PTL, rozesłane przez Zarząd do Oddziałów, referował mgr Sto Błaszczyk. Odczytując proponowany projekt zmian i poprawek �Kron!ka 455 stwierdził kilka zasadniczych sprzeczności i wyraził opinię środowiska poznańskiego, że nowy projekt jest niedojrzały, wymaga dalszego dopracowania i że statut, jako konstytucja Towarzystwa i podstawa prawna jego działalności, nie powinien być zmieniany z !'Oku na rok. Stanowisko Oddzialu Poznańskiego poparli: mgr P, Kaleciak, dr O. Gajkowa, dr WI. Gębik oraz dr L. Malicki, który proponował, by Zarząd powołał komisję statutową. Ostatecznie WZ podjęło jednomyśłnie następującą uchwałę: "XLIII WZ w Limanowej, rozpatrzywszy zaproponowane zmiany i poprawki w statucie PTL stwierdza, że zawierają one niejasności, a nawet pewne sprzeczności, wobec czego zobowiązuje się Zarząd Główny do przepracowania tego problemu przez odpowiednią komisję statutową i do przygotowania jasnego i pełnego projektu statutu na następne Walne Zgromadzenie". Ad 11. W imieniu Komisji Wnioskowej mgr J. Lech przedstawił następujące \I'nioski: 1) WZ PTL popiera w całej rozciągłości starania rządu PRL o uchwalenie konwencji o nieprzedawnianiu zbrodni wojennych, zbrodni przeciw ludzkQści. 2) WZ PTL przyznaje członkostwo honorowe ob. Walentemu Gawronowi i ob. Antoniemu Górszczykowi w uznani u ich zasług na polu ludoznawstwa polskiego. 3) WZ PTL upoważnia Zarząd Główny do wszczęcia starań u władz o ustanowienie urzędu konserwatora wojewódzkiego w zakresie etnografii. 4) WZ upoważnia Zarząd Gl. PTL do podjęcie starań, by następne WZ w 1969 r. odbyło się w Toruniu. Wszystkie wnioski przegłosowano i przyjęto. Ad 12. Po przerwie odbylo się spotkanie z przedstawicielami władz terenowych, \V czasie którego w serdecznej atmosferze przewodniczący PPRN ob. Jan Jakubowicz. przewodnicz<jcy Pow. Kom. Plan., ob. WI. Faber ora7. kier. Wydz. Kult., ob. Stanisław Kita, zapoznali zebranych z osiągnięciami i perspektywicznym rozwojem Ziemi Limanowskiej. Ukoronowaniem spotkania był występ zespołu regionalnego z Zalesia. Dnia 28 września odbyła się sesja naukowa, w czasie której przewodniczyła Z. Neyman i W\'g!oszollo nast~pujące referaty: 1,) Roman Reinfuss, "Sztuka ludowa w Limanowskiem"; 2) Władysław Kwaśniewicz, "Społeczno-kulturowe funkcje ruchu wczasowo-turystycznego na wsi limanowskiej"; 3) Piotr Kaleciak, "Gospodarka rolna we wsiach powiatu limanowskiego w rozwoju historycznym"; 4) Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Współpraca szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych z PTL"; 5) Piotr Orzechowski, "Stan badań nad kulturą ludową ziemi limanowskiej"; 6) Zbigniew Biały, "Studencki obóz etnograficzny UJ w Limanowskiem (we wrześniu 1968 r.)"; 7) Maria Bujakowa, "Prace naukowe prowadzone przez muzeum w Rabce". W dyskusji, będącej dopełnieniem zarówno WZ jak i sesji naukowej głos zabrali: dr Gębik wystąpił z wnioskiem i prośbą do Z. Gl., by wydać zeszyt stroju szczyrzyckiego, opracowany przez mgr Zd. Szewczyka i jeden zeszyt Literatury Ludowej poświęcić Ziemi Szczyrzyckiej oraz poprzeć starania Związku Szczyrzycan o oddanie przez PGR zabytkowego spichlerza w Szczyrzycu na poszerzenie pomieszczeń MU7.eum Ziemi Szczyrzyckiej. Mgr A. Oleszczuk zachęcał do ratowania resztek kultury ludowej, szczególnie folkloru i żywej sztuki. Mgr P. Dekowski wystąpił przeciw faJszowaniu kultury regionalnej i zwrócił uwagę na brak wydawnictw popularnych w PTL oraz slabą reklamę wydawnictw. Prof. Klimaszewska omówiła warunki opracowania monogl'afii wsi do skall1s,enu in situ, badania f()lklOll'u nadwiślańskiego i sprawę powielenia dobrych kwestionariuszy. Pani Wąsowicz-Sopaćko i dyr. Orynżyna mówili o ludowych zespołach artystycznych pod patronatem Cepelii. Prof. Priiffel'owa i dr Rogala poruszyli sprawę współpracy z środkami ma- �456 KronIka sowego przekazu. Dr Gajkowa stwierdziła brak wystawy wydawnictw PTL na obecnym WZ. Mgr W. Jostowa wysunęła postulat, by WZ czc:ściej odbywać w miastach powiatowych dla lepszego zbliżenia do terenu. Na zakończenie prof. Prlifferowa podziękowała wszystkim za pomoc \V zorganizowaniu WZ i przygotowaniu sesji naukowej. Dnia 29 września odbyła się wycieczka autokarami z Limano\Vl~.i do Kamienicy i Szczawy, a następnie do Poręby Wielkiej i lVIszany Dolnej. Konrad SPRAWOZDANIE ZLECONYCH PRZEZ Wypych ODDZIALU LODZKIEGO PTL Z WYKONANIA ZADAŃ PAN, DOTYCZĄCYCH OCHRONY ZABYTKOW KULTURY LUDOWEJ W 1968 R. Plan działalności Odzialu Lódzkiego PTL dotyczący pod.iGcia akcji zmierzającej do ochrony zabytków kultury ludowej w terenie objął: 1. Badania penetracyjne w celu wybrania godnych zabezpieczenia obiektów. II. Badania stacjonarne wsi, w której obiekt się znajduje. Rozmowy z władzami wojewódzkimi i terenowymi oraz zainteresowanie tą sprawą innych instytucji. III. Opracowanie materiałów dl) druku. Prace konserwatorskie przy obiekcie. Urządzenie wnętrza i udostępnienie go zwiedzającym. Zrealizowano pierwszy etap prac przeprowadzając rozpoznanie terenu pod wzgh;dem stanu ilościowego i technicznego obiektów budownictwa rlrewnianego. Badania te, wymagające licznych wyjazdów w teren i kontaktów, prowadzono wylqczni'-" przy społecznym zaangażowaniu wielu instytucji, które bardzo przychylnie ustosunkowały się do podjętej przez PTL akcji. Muzelum Archelogiczn.e i Etnograficzne w Łodzi udostępniło samochód, umożliwiając trzydniową penetrację powiatów rawskiego i opoczyr'1skiego. Muzeum regionalne w Sieradzu zadeklarowało współpracę i rozpoczęło poszukiwania odpowiedniego obiektu i wsi do badań. Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim uczestniczyło w badaniach prowadzonych w pow. rawskim i opoczyńskim. Katedra Etnografii UL zadeklarowała możliwość wykorzystania samochodu do wyjazdu ekip na badania. Wyniki prac badawczych utwierdziły organizatarów w prz'Ckonaniu, że akcja ta jest już znacznie spóźniona. Na przestrzeni ostatnich 4 lat uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane prawie wszystkie obiekty drewniane, które były typowane do mającego powstać na terenie Lodzi skansenu. Sytuacja taka zmusiła do wszczęcia 'nowy-ch poszukiwań i dopwwadzila do wyboil.'u dwóch obiektów a mianowicie: budynku mieszkalnego w Smardzewicach i młyna wodnego w Liciążnej. Decyzją Oddziału Łódzkiego PTL z dnia 30 VIII 68 r. postanowiono s-koncentrować wysiłki badawcne i orgaminacyjn'e we wsi Sma.rdzewice pow. Opoczno, gdzie pod nr 66 znajduje się naj starszy datowany budynek mieszkalny z 1896 r. stanowiący własność 1VIalriiPlichty. Za wyborem tej miescowości przemawiają następujące względy: Wieś ta leży w pobliżu uczęszczanych szlaków turystycznych, prowadzących z Tomaszowa Mazowieckiego do rezerwatu "Niebi-es.kie Źródła" i do rez·erwatu żubrów. Obok wsi, �457 Kronika po drugiej stronie Pilicy, znajdują się groty wapienne, zwiedzane przez licznych turystów. Szosa oraz połączenia autobu'>owe z odległym o 7 km Tomaszowem Mamwieckim zapewniają możliwości wygodnego dojazdu. Wieś Smardzewice leży w rejonie przewidzianym do urządzenia ośrodka wczasowo-turystycznego w związku z budową zapory na Pilicy i tworzeniem tu sztucznego zalewu. Zarówno stan techniczny obiektu jak i sprawy prawno-spadkowe oraz sytuacja rodzinna właściciela budynku wskazują, że obiekt może być użytkowany jako punkt muzeałny bez konieczności natychmiastowego wykupienia. W przeznaczonym na punkt muzeałny obiekcie postanowiono urządzić w jednym pomieszczeniu regionalną izbę opoczyńską z przełomu XIX i XX wieku, wyposażoną w oryginalne meble i wystrój wnętrza z tego okresu. Drugie pomieszczenie czasowo zajt~łaby właścicielka obiektu, Maria Plichta, śpiewaczka regionalnego zespołu wokalno-tanecznego - wycinkarka. Osoba ta byłaby stałą i najbardziej odpowiednią opiekunkil i gospodynią obiektu. Opiekę merytoryczną nad urządzeniem obiektu i społeczn~'m jego wykorzystaniem dla celów regionalnych i turystycznych sprawować będzie muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Realizacja II etapu - badań stacjonarnych w Smardzewicach, skompHkowanych z powodu późnego przyznania kredytów i rozesłania "wskazówek" ZG PTL dopiero po okresie wakacyjnym, przedstawia się następująco: 1. Rozpoczęto prace nad pełną inwentGlryzacją budynku mie,>zkalnego w Smardzewicach. W związku z tym wykonana została dokumentacja pomiarowa i rysunkowa obiektu obejmująca 11 arkuszy notat terenowych oraz 13 arkuszy czystorysów formatu A2 w skali 1:25. Dla celów archiwalnych i ze względów wydawniczych wykonane zostały fotokopie rysunków formatu 13X18. 2. Rozpoczęto prace badawcze w Smardzewicach w celu zebrania materiałów do wydania popularnego przewodnika, a w terminie późniejszym większego opracowania monograficznego. W związku z tym zostały zebrane materiały do zagadnień budownictwa. obrzędów, rolnictwa i hodowli, komunikacji i transportu wodneg'J oraz wykonana zosti)ła dokumentacji) fotograficzna, obrazująca różne przejawy kultury ludowej wsi Smardzewice. Zlecone prace objęły następujące pozycje związane z badaniami we wsi Smardzewice pow. Opoczno woj. Kielce: dokumentacja pomiarowa i rysunkowa domu nr 66 (.T. \Vasiak i T. Grzywacz), przeprowadzenie badań terenowych i zebranie materialu do obrzędów ludowych (L Lechowa), zebranie materiałów dotyczących: rolnictw'l i hodowli (W. Nowosz), weseli) i ogólnej charakterystyki wsi (J. Dekowski), komunikacji i transportu wodnego ori)Z budownictwa (J. Lech), wykonanie 44 odbitek fotograficznych, 13 zdjęć oraz 13 odbitek (K. Wecel). Józef Lech SPRAWOZDANIE WIWCŁAWSKIEGO ODDZIAŁU PTL Z PRZEPHOWADZONYCH BADAŃ TERENOWYCH W RAMACH AKCJI SPECJALNEJ (SKANSENY) Do badań wybrano miejscowość Międzylesie (pow. bystrzycki, woj. wrocławskie) w którym znajdują się 3 drewniane, podcieniowe domki tkaczy z XVIII w. nadające się do wykorzystania dla celów muzealnych lub turystyczno-krajoznawczych. Domki te znajdują się pod ochroną wojewódzkiego konserwatora i władze administracyjne w Międzylesiu zapewniają, że zostaną one odbudowane. Zagospodarowi)niem ich ma zająć się Kłodzkie Tow. Turystyczno-Krajoznawcze ..Śnieżnik" i urzą- �458 Kronika dzić w nich schronisko, ponieważ Międzylesie i okolice nie posiadają hotelu ani domów noclegowych. Po zapewnieniu przez władze mIeJscowe, że domki będ'l odbudowane i zagospodarowane, podjęto badania terenowe 20 sierpnia i prowadzono je do lO grudnia br. W badaniach udział wzięli: dr Zofia Dowgrid, dr Jadwiga Pawłowska, mgr Danuta Osuchowska, mgr Zygmunt Kłodnicki. Kierownictwo nad całości'l badań Zarząd Odziału powierzył dr Jadwidze Pawłowskiej. W wymienionym okresie czasu przebadano według kwestionariuszy następujące zagadnienia: charakterystyka wsi - dr Zofia Dowgrid, obrzędy rodzinne - dr Jadwiga Pawłowska, obrzędy doroczne - mgr Danuta Osuchowska, budownictwo i pożywienie - mgr Zygmunt Kłodnicki, rolnictwo i hoduwla - dr Jadwiga Pawłowska, rzemiosło, pszczelarstwo i zbieractwo - dr Jadwiga Pawlowska oraz rybołówstwo mgr Zygmunt Kłodnicki. Zdjęcia różnych obiektów Międzylesia wykonał mgr Zygmunt Kłodnicki. Badania nad wyposażeniem wnętrza mieszkań częściowo zostały już przeprowadzone, opracowanie materiałów po ich uzupelnieniu płanuje się na wk 19GB. Koszty badań, rozliczenie delegacji, dodatkowe przepisanie materiałów z formatu A4 na A5 wyniosły 1:3982,80 zł. Na rok 19G9 zaplanowano dalsze niezbędne badania terenowe. dr Jadwiua. Pawłowska Prezes Oddzialu PTL we Wrocławiu SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ODDZIAŁU TOHUŃSKIEGO PTL W RAMACH ZASIŁKU SPECJALNEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK ZA ROK 19GB Akcja objęła badania terenowe związane z wybranym punktem skansenowskim w Kaszczorku-Zlotorii w pow. toruńskim. Są to wsie malowniczo polożone u ujścia Drwęcy do Wisły. Na terenie Ziemi Chełmińskiej w Kaszczorku znaleziono zrębową chatę, licząC'l okolo 200 lat. w której postanowiono utworzyć Muzeum typu skansenowskiego, a zarazem punkt oświatowy i turystyczny. Na terenie tym bardzo rzadko spotyka się zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego. W Kaszczorlm rodzina Mikołaja Kopernika miała swe posiadłości. Obit' wsie stanowiły ośrodek flisacko-rybacki. Powiatowa Rada Narodowa w Toruniu wykupiła wybraną chatę wraz z terenem liczącym ponad 6 ha na cele muzealne. Zostały tam już przeprowadzone badania archiwalne (W. Szurmiej), dotyczące historii Kaszczorka, na razie na podstawie badań w archiwach toruńskich oraz terenowe badania etnograficzne (H. Murawska), obejmujące ogólne wiadomości o wsi i budownictwie, a w szczególności kompletną inwentaryzację chaty wraz z rysunkami i fotografiami oraz szczególo'wym opisem etnograficznym (.J. Rompski, R. Tubaja, Z. ZgiC'run). Poza tym materialy do znajomości rolnictwa i hodowli zwierząt zebrała H. Murawska. Dalsze badania w toku. Poza tym w związku z wymienionymi badaniami opracowano kwestionariusze i instrukcje do badania folkloru nadwiślańskiego (prof. dr Jadwiga Klimaszewska). W badaniach folkloru nadwiślańskiego pod kierunkiem prof. dr Jadwigi Klimas7Jewskiej wzięli udział mgr C. Łapicz i mgr M. Slota we w~i Zlotoria, Toporzysko i Czarnowo pow. Toruń oraz Fordon pow. Bydgoszcz. �459 Kronika Zebrano i opracowano materialy do transportu wydanego ze TorUll i FordolI pow. BydgO'szcz wg kwestionariusza M. Misińskiej picz). Ogólne koszta badań, inwentaryzacji, maszynopisania, kosztów niosły 19 018,29 zł. Na rok 196!) zaplunowano badanie wsi Silno pow. Chojnice i Szubin, woj. bydgosl,ie. prof. dr Maria podróży etc. wy- Godzimierz, pow. Znamierowska-P1'iifferowa Prezes Oddziału KONKURSY NA PLASTYKĘ W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM wsi Złotoria pow. (M. Słota i C. Ła- PTL w Toruniu OBRZĘDOWĄ WE WROCLAWIU Od kilku lat Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Śląskiego we Wroclawiu prowadzi badania nad obrzędowością doroczną wsi dolnośląskiej. W wyniku tych badań pozyskano szereg materiałów w postaci nagrań magnetofonowych i filmów oraz zanotowano szereg wywiadów z informatOirami. Zakupiono także bądź pozyskano jako dary rekwizyty plastyki obrzędowej związane ze zwyczajami i obrzędami praktykowanymi w roku obrzędowym. Podjęcif' badań w tym zakresie wynikło nie tylko z zainteresowań naukowych Muzeum, lecz również z potrzeby zarejestrowania oraz popularyzowania istniejących i do dzisiaj jeszcze żywych zwyczajów i obrzędów na wsi dolnośląskiej. Wspólczesna bowiem wieś dolnośląska szybko podążając za postępem technicznym, rozwojem oświaty i kultury rolnej zarzuca szereg tradycyjnych nawyków i metod postępowania, przede wszystkim w dziedzinie produkcyjnej, usiłując jednak zachować te tradycyjne wartości, które są możliwe jak i kulturalnie wartościowe. Takie próby utrzymania pewnych dawnych wartości kulturowych widoczne są zwłaszcza w dziedzinie obrzędowości dorocznej. Podobnie jak dawniej, również obecnie tradycyjne obrzędy i zwyczaje urozmaicają i wzbogacają życie wsi, ale w konkretnych warunkach dolnośląskiej społeczności wiejskiej, mocno zróżnicowanej kulturowo, musiały one ulec pewnym zmianom czy nawet zanikowi. Na Dolnym Śląsku zachowały się glównie obrzędy dobrze znane wszystkim lub takie, które różniąc się niewielkimi szczegółami, ulegly modyfikacji przeważnie na drodze wzajemnych zapożyczeń. W szczególnych przypadkach kultywowane są niektóre zwyczaje czy obrzędy we wsiach o dużej przewadze ludności pochodzącej z jednego regionu. W przeobrażeniach i adaptacjach obrzędowości na Dolnym Śląsku dużą rolę odegrała mlod7-ież, która nie odczuwając już wyraźniejszych różnic międzygrupowych traktowała je jako dodatkową okazję do zabaw czy spotkań towarzyskich. Przeglądem współczesnej twórczości obrzędowej wsi dolnośląskiej stal się zorganizowany przez Muzeum na przełomie 196611967 konkurs na rekwizyty plastyczne obrzędowości dorocznej. Konkurs ten zgromadził 115 eksponatów (palmy, pisanki, pieczywo obrzędowe, wieńce i korony żniwne, szopki, gwiazdy, maski turoni, stroje herodów itp.), nadesłanych przez 22 osoby z 15 miejscowości z terenu województwa wrocławskiego (z powiatów: Góra, Kamienna Góra, Milicz, Trzebnica, Wołów, Wroclaw, Zgorzelec). Spośród nadesłanych prac 8 twórcom za 26 prac zostały przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw Plastyki wysokie nagrody. �460 Kronf.ka Pisanki dolnośląskie W HiliBroku w czasie od 1 III-3D IV Muzeum Etnograficzne zorganizIJwalo II konkurs zawężajqc jednak jego tematykę do rekwizytów, związanych z obrzl;dowo,~ci:l wiosenną. Do tego konkursu przystąpiło 49 osób z terenu wojew<,J(lztwa wL'Ocla\I'skiego, zglaszając 407 prac. Wśród nadesłanych prac przeważaly pisanl,i i palmy, nie zabrakło również bukietów do przystrajania wnętrz mieszkaln.\'Ch, pająków oraz ozdób ze slomy. Jury przyznało 26 nagród i 20 wyróżnień. GI,')\Yne n;,gl'Ocly 1Il'umlowało Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw PJasl\'ki, \\·Yl'I·').n!cnia natrJmiast Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wraz z Wojewódzkim Domem Kultury we Wrodawiu. W salach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu otwarto ;3 VI I!JOg wystaw,·; pokonlwrsową, połączoną ze spotkaniem z twórcami ludowymi, 1Jior'll:.vmi udzi:,1 w konkursie. Podobne spotkanie odbyło się również z okazji Zak(lIlcZL'llin poprzedniego konkursu. Organizując konlwrsy, wystawy pokonl,llrsowe jak i spotk;lI1ia z twórcami ludowymi, Muzeum Etnograficzne dąży do popularyzacji \\'Spółczesnej sztuld ludowej regionu dolnośląskiego a jednocześnie pragnie dotrzec: do nieznanych jeszcze twórcóv,". Maria Macewicz-GoluliT;ow III ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 13-20 IV Hl69 R. W dniach od 18-20 kwietnia 1969 r. odbyło się w Poznaniu III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerylmnistycznej PTL i Oddział Poznański PTL przy współudziale Zakładu Etnografii Powszechnej �Kronika 461 Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Poznaniu. W obradach wzięIy liczny udzial prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w Polsce, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. OtwieraJąc obrady prezes Sekcji Amerykanistycznej doc. dr Maria Frani.;:owska stwierdziła, iż zainteresowanie w polskich ośrodkach naukowych zagadnieniami. związanymi z kulturami obu Ameryk, a szczególnie w ostatnim czasie Meksykiem, coraz bardziej wzrasta. Organizowanie więc tego typu sesii jest rzeczą bardzo potrzebną i konieczną, sprzyjającą wspólnym wysiłkom specjalistów różnych dyscyplin w dziedzinie polskich badań amerykanistycznych. Szczególnie cieszy w tego typu obradach liczny udzial młodzieży studiującej, członków studenrkich Kół Naukowych. W pierwszym dniu Seminarium, po przyjęciu przewodnictwa obrad przez kiero\\'" nika Katedl';\' Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego - prof. dr Witolda Dynowskiego, referat pt. "Pwblemy i kierunki wspóIczesnej etnologii meksykańskiej" wygłosiła doc, dl' Maria Frankowska. W referacie swym poruszyła doc, Frankowska sprawy etnologii meksykańskiej i jej miejsca w ogólnej systematyce nauk Etnologia jest tam częścią składową antropologii - wiedzy o człowieku, w skład której wchodzą: antropologia fizyczna, archeologia, lingwistyka, etnologia i antropologia społeczna. Dalej omówiła główne momenty z historii etnologii w Meksyku, której największy rozwój przypada na okres po Rewolucji. Rozwój ten jest związany ze zmianą postawy wobec Indian, ze wzrastającym zainteresowaniem kulturą tej ludności. Rola więc. jal,,! odegrali Indianie w postępie nauk antropologicznych jest dość znaczna. Sprawa stosunku do przeszłości i stosunku do Indian, jest w Meksyku bardzo skomplikowana, dają się tu zauważyć różne postawy, kierunki i zaIożenia. W tej kwestii na czoło wysuwają się takie zagadnienia, jak zapytanie - kim właściwie jest Indianin? i problem integracji - czy zachować kulturę indiańską, czy zastąpić ją europejską lub pójść drogą pośrednią. Jak z tego wynika, problem indiański wpłynął na powstanie i rozwój nauk antropologicznych w Meksyku. Główną tematyką prac naukowych etnologów meksykańskich są tak monografie problemowe i monografie, poświęcone poszczególnym osiedlom - spolecznościom lokalnym, badanym w pewnych odstępach czasu dla uchwycenia zmian kulturowych, jak problemy akulturacji i przeobrażeń kulturowych. Dalej poruszyla referentka sprawy szkolenia etnologów w tym kraju. Jedynym ośrodkiem ksztaIcenia, skupiającym słuchaczy nie tylko z Meksyku, ale z różnych krajów, jest powstała w 1942 r. Escuela Nacional de Antropologia e Historia, która jest częścią INAH, tj. Instituto Nacional de Antropologia e Historia. koncentrującego wszystkie dziedziny działalności w zakresie nauki o człowieku, a więc dydaktykę, muzealnictwo, badania naukowe. Na zakończenie omówiła doc. Franko,wska sprawy muzeów w Meksyku i ich ekspozycji etnograficznej, Caly referat był tym baTdziej interesujący, że oparty na wlasnych obserwacjach autorki z okresu jej pobytu w Meksyku w 1967/1968 1'. Jako drugi został odczytany referat, nadesłany na Seminarium z Meksyku, znanego i cenionego etnologa meksykańskiego Margarity Nolasco pt. "Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula", Autorka na podstawie własnych badań terenowych, przy współpracy studentów etnologii, starała się przeanalizować pewne prawidłowości rozwojowe, wynikIe na skutek zetknięcia się dwóch lub większej ilości kultur w czasie i przestrzeni, na przykładzie okręgu Cholula, W omawianym przypadku to zderzenie się różnych kultur, tak konfliktowe i brutalne (Inelia-nie - Konkwista), dało społeczność now'ł, zupeInie inną od wyjściowych, przy czym jedna z poprzednich społeczności, w tym wypadku indiańska, przetrwaIa w niejjaJio �462 Kronika element uboczny, zacofany, lllzeJ rozwinięty, lecz stanowiący integralną część powstalego społeczeństwa. Ten element indiański uległ takim przemianom, że jest zupełnie różny od dawnego, sprzed kolonizacji hiszpańskiej, jednakże zachował on odmienność także i w stosunku do nowo utworzonego społeczeństwa, w skład którego wszed!. W swych badaniach posługiwała się M. Nolas(;o dwoma - jej zdaniem - niezb~dnymi kategoriami dla tego typu prac - przestrzenią i czasem. Badanie jednego lub więcej społeczeństw, których poszczególne elementy ulegają przemianom właśnie w czasie i przestrzeni, dają wytłumaczenie rozwoju tych społeczeństw. Dalej rozważania autorki szły w l,ierunku ustalenia, co należy w tych badaniach uważać jako "indiallskie", i sprecyzowania co to jest region i co będzie rozumieć pod tym terminem. Po obydwóch referatach wywiązała się dyskusja l w głównej mierze na temat rozwoju nauk antropologicznych - w tym przede wszystkim etnologii na terenie Meksyku. Poruszane były także sprawy muzealnictwa meksykańskiego. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył prezes Oddziału Poznańskiego PTL, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, zapoczątkował komunikat naukowy mgr Aleksandra Posern-Zielińskiego pt. "Nowe osiągnięcie etnologii meksykańskiej - pełna bibliografia prac o Meksyku". Na wstępie swych rozważań autor stwiel'dził, iż żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnogmficznych prowadzi do ogromnego wzrostu literatury przedmiotu. Przy szerszym temacie i terenie możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury są niewielkie. I dlatego tak ogromne znaczenie ma rola bibliografii, rozumiana w podwójnym sensie - jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporządzania tego rodzaju rejestrów. Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, a dla ka;\dego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowią(;y podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Właśnie w 1962 r. - odnośnie Meksyku - ukazały się d\\'ie wielkie, retrospektywne bibliografie, które stały się nie tyłko podstawowym nUl'zędziem pracy każdego amerykanisty, ale także umożliwiły dokonanie oceny rozwoj'l i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza - El Instituto Nacional de Antropologia e Historia. Su contribución a la bibliografia naciona!. JNAH, Mexico 1962, ss. 342 - to pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników. Ukazuje ona dorobek naukowców meksykańskich od roku 1827-1962. Druga - stanowiąca zamknięcie katalogu publikacji INAH - to praca Ignacio Bernala pt. Bibliografia de Arqueologia y Etnografia Mesoamerica y Norte de Mexico. 1514-1960. Mexico 1962, ss. 634. Ostatnim odczytem pierwszego dnia obrad był komunikat Romany Mańkowskiej i Andrzeja Krzanowskiego pt. "Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku", bogato ilustrowany przeźroczami. Autorzy podjęli temat, który, jak sami to stwierdzają, \V większości studiów amerykanistycznych jest pomijany. Głównym źródłem wiedzy o prekortezjańskiej muzyce i instrumentach są przede wszystkim kodeksy, freski i zachowane do dziś same instrumenty, jak również wczesnohiszpańskie i kolonialne źródła pisane. Te ostatnie wymagają jednal~ dużej ostrożności przy ich studiowaniu, gdyż autorzy opisując nieznane ludowe instrumenty, nadawali im często naz\\',,', a nawet cechy instrumentów rozpowszechnionych w Starym Świecie. Dalej referenci przedstawili wielką różnorodność i bogactwo form oraz odmian instrumentów spotykanych w dawnym Meksyku, jak również wysoki i pełny rozv,;ój c)\\'Czesnej muzyki. Po komunikatach wywiązała się ożywiona dyskusja, gł<')\vnie dotycząca rozwoju form muzycznych w dawnym Meksyku. J Tal< referaty. jal< "Etnografii Polskiej". obszerne sprawozdanie z dyskusji drukowane będzie w XlV tomie �Kronika 463 Drugi dzień obrad, którym przed południem przewodniczył prof. dr Bolesław 01szewicz, rozpoczął referat prof. dr Janusza Tazbira - "OdkryClie Ameryki i konkwIsta w literaturze staropolskiej". Autor we wstępie stwierdza, iż odkrycie Ameryki miało doniosłe znaczenie nie tylko dla życia gospodarczego Europy, ale także i wywarło znaczny wpływ na przemiany umysłowe, zachodzące w kulturze europejskiej XVII i XVIII w. W krajach położnych z dala od szlaków wielkich odkryć geograficznych, jak właśnie w Polsce, głębsze zainteresowanie tą tematyką pojawia się dopiero w okresie Oświecenia. Zestawienie wiadomości geograficznych o Nowym Świecie. jakie dotarły do nas już w XVI i XVII w. zawdzięczamy badaniom B. Olszewicza. Zebrane przez niego informacje zostały ostatnio pomnożone o nowe dane, zaczerpnięte przede wszystkim z literatury wyznaniowej tego okresu. Dokonał tego autor referatu w swej pracy pt. Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hiszpanię, Warszawa 1969. W dałszym ciągu referent dokonując przeglądu literatury staropolskiej dochodzi do przekonania, że Ameryka oraz jej pierwotni mieszkańcy występowali w literaturze pięknej, polemice wyznaniowej czy traktatach politycznych w charakterze symbolu, motywu literackiego bądź argumentu, rzadko zaś jako przedmiot samoistnych zainteresowań. Dlatego też trudno mówić o jednolitym obrazie Indianina w literaturze staropolskiej. Znano bowiem nie tyle przedstawicieli różnych szczepów, ile zupełnie odmiennych, całkowicie sobie przeciwstawnych reprezentantów pewnych koncepcji literackich i filozoficznych. Na nikłość wiedzy o Nowym Świecie i o Indianach w Polsce wpływał także fakt, iż niezbyt interesowano się ich aktualnym życiem i historią, jak również fakt, że znajomość geografii nie stanowiła mocnej strony przeciętnego szlachcica. Jako drugi - swój referat pt. "Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku" przedstawił prof. dr Tadeusz Łepkowski. Jak podaje referent - nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi, czy nad różnorodnymi i licznymi kontaktami Polaków i Meksykańczyków w XIX i XX w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się szereg nazwisk, lecz daleko jeszcze do uzyskania wszechstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak i po drugiej stronie Atlantyku. Wobec lmnieczności szerokich poszukiwań archiwalnych i bibliograficznych dla tego tematu, autor uważa, że przedstawione rozważania mogą być tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania już znanych materiałów z historii kontaktów polsko-meksykańskich XIX i XX w., a także dorzucenia pewnych nowych informacji. pochodzących z jego bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. W dyskusji po obydwóch referatach najwięcej miejsca zajęły sprawy ostatniego odczytu, to jest kwestia kontaktów polsko-meksykańskich. Szereg dyskutantów poruszalo również udział Polaków w pracach nie tylko na terenie Meksyku, ale i na terytorium cal ej Ameryki Łacińskiej. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył były ambasador Polski w Meksyku Jan Drohojowski. otworzył referat Heleny i Stanisława Adamowiczów pt. "Kultura Lakandonów i jej przeobrażenia w XX w.", ilustrowany licznymi fotografiami. Autorzy starali się przedstawić dzieje, obraz kultury oraz historię badań tej mało znanej a niegdyś bardzo licznej grupy ludności indiańskiej, której ilość szacowana jest obecnie na zaledwie 150-200 osób. Skupiają się oni w trzech grupach - pierwsza nad rzeką Lacanja, druga - nad rzeką Jatate i trzecia - naj liczniejsza, tzw. grupa północna, w pobliżu Jetji!. Szereg ekspedycji naukowych przeprowadzało badania tej interesującej grupy etnicznej, a najwięcej zasług na tym polu położyła G. Duby wraz �464 Kronika z mężem F. BIomem, których prace były podstawowym żródłem referatu. W omawianiu przeobrażeń kulturowych Lakandonów autorzy referatu położyli nacisk na ujemne skutki wpływów cywilizacyjnych oraz z jednej strony na zanik, z drugiej zaś - przetrwanie pewnych starych, tradycyjnych form kulturowych. Następnie mgr Lech Mróz wygłosił komunikat pl. "Cyganie w Meksyku". Ten niezwykle interesujący problem trudno omówić - zdaniem autora - szczegółowo, z uwagi na brak koniecznych do tego danych i materiałów źródłowych. Skupiska Cyganów na terenie Meksyku są stosunko\vo bardzo nieliczne. Głównym ich zajęciem jest prowadzenie kin objazdowych i związany z tym wędrowny tryb życia. Ostatnim odczytem byl komunikat mgr Andrzeja Woźniaka - "Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku". Autor poruszył ogromnie kontrowersyjny problem, pasjonujący nie tylko archeologów. Stanął na stanowisku, iż metal odegrał większq niż dotychczas mniemano rolę w kulturach dawnego Meksyku. Komunikat ten wywołał ożywioną dyskusję. Zresztą właśnie dyskusja w zakończeniu obrad, poruszająca cały wachlarz zagacin,ień, a trwająca blisko trzy godZJiny, w której wzięło udział :19 osób, wykazała, jak bardzo problematyka amerykanistyczna pasjonuje polskich naukowców-etnografów i badaczy z pokrewnych dyscyplin. Ostatniego dnia odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji Ameryknnistycznej PTL, która liczy obecnie 27 osób, w tym największą ilość etnografów, ale również i przedstawicieli innych dyscyplin takich, jak archeologia czy geografia. Członkami są także publicyści i literaci. Jeszcze raz podkreślono wyraźnie - o czym mówi jasno Statut - iż celem Sekcji jest przede wszystkim praca naukowa, a także praca naukowo-popularyzatorska. Wyrazem tej działalności są organizowane seminaria, które winny łączyć wsqstkich pulskich amerykanisl()\\'. Następne seminarium odbędzie się w Pozn.an,iu w 1971 1'. Maria Paradowska II MU;DZYNARODOWA KONFERENCJA ROBOCZA KOMISJI ORGANIZACYJNE.T EUROPEJSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO W dniach od 12-15 marca 1963 r. obradowała w Bonn, z udziałem 37 członkóvi, II MKRKOEAE. Uczestniczyli w niej delegaci następujących atlasów etnograficznych !LIb historyczno-etnograficznych: niemieckiego, fińskiego, austriackiego, szwedzkiego, radzieckiego, szwajcarskiego, jugosłowiańskiego, węgierskiego, holenderskiego i flamandzko-belgijskiego, górno-austriackiego oraz przedstawiciele Międzynarodowej Komisji Atlasowej. Nadto reprezentowane były następujące państwa lub kraje: Turcja, Szkocja, Portugalia, Rumunia, Luksemburg, Czechosłowacja, USA, Francja, Angli:l. Bulgaria oraz Norwegia. Z żalem odnotować należy, że w gronie tak licznie reprezentowanych instytucji atlasowych nie znalazł się przedstawiciel Polskiego Atlasu Etnograficznego, legitymującego się bądź co bądź bogatym dorobkiem. W czasie konferencji wygłoszono następujące referaty: P. Leser, "Znaczenie atlasów etnologicznych dla historiografii"; B. Bratanić, "Różnorodność pługów europejskich, ich zasięg i ich historia"; G. Wiegelmann, "Pierwsze wyniki ankiety na temnt pracy i narzęcJzi chłopów około 1900 r. w NRF"; A. Niederer, "Formy pracy zespołowej na obszarach przyległych do basenu Morza Śródziemnego"; M. Zender, ,,0 znaczeniu sobótek i ich kulturowe związki w czasach historycznych \V Europie"; A. J. Dias, "Rozprzestrzenianie się metod omłotów na półwyspie iberyjskim". �465 Kronika NAJWAŻNIEJSZE POSTANOWIENIA II MKRKOEAE 1. Po uzyskaniu danych do próbnych tematów (narzędzia do orki, młocka, sobótki) i naniesieniu ich na mapy próbne zlecono prof. prof. Bratanićowi i Zenderowi opracowanie szczegółowych kwestionariuszy, celem opracowania ostatecznych map próbnych dla całej Europy. 2) Uczestnicy konferencji są zgodni, by uzupełniony materiał opublikować. Umożliwi to śledzenie postępu nad pracami. Ostateczną formę publikacji pozostawić do decyzji Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej. 3) Ostateczną decyzję o siatce EAE pozostawić Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej, której wybrana komisja (Bratanić, Bruk, Kretschmer, Wiegelmann) przedstawi swoje wnioski. 4) Uczestnicy konferencji winni ustosunkować się w ciągu dwóch miesięcy po konferencji do wybranych tematów (wykaz poniżej), podać ewentualne uzupełnienia łub proponowane zmiany. Do badania wytypowano następujące 3 tematy: a) Narzędzia do żęcia zbóż; b) Materiał i wykonanie ścian domu mieszkalnego w stałych osadach; c) DI'zewko bożonarodzeniowe. W dalszej kolejności do opracowania przewidziano: koszenie traw; typy hodowli rogacizny; tłuszcze używane do przygotowywania potraw; picie do posiłków; noszenie ciężarów przez ludzi; zaprzęgi bydlęce; kolejność dziedziczenia. 5) Konferencja upoważniła swoich członków do podjęcia odpowiednich pertraktacji z krajami jeszcze nie uczestniczącymi w pracach atlasowych, w celu podjęcia takich prac. 6) Sprawozdania o wynikach pracy w poszczególnych krajach zostaną opublikowane wraz ze sprawozdaniem II MKRKOEAE. 7) Miejscem spotkania konfe·r·encji we wrześniu 1969 r. miały być Helsinki, a na nasha)ne spotkania prz,ewiduje "ię Węgry i Szwecję. WYKAZ TEMATOW DO EAE I KRAJOW SĄSIEDNICH Uprawa ziemi i hodowla zwierząt: 1) Narzędzia orne i orka (rodzaje narzędzi ornych - zasadnicze cechy konstrukcyjne narzędzi ornych - typy pługów). 2) Ręczne narzędzia uprawy ziemi (obok narzędzi ornych - bez pługów). 3) Rozdrabnianie ziemi (narzędzia ręczne, brony, walce). 4) Koszenie i suszenie traw. 5) Żniwa. 6) Zboże od chwili skoszenia do omlolów, suszenie. 7) Młocka i wianie zboża. 8) Przechowywanie wymłóconego zboża, formy spichrzów. 8a) Uprawa winorośli. 9) Typy hodowli bydła i pasterstwo. 10) Bydło domowe na pastwisku. 11) Hodowla pszczół (ule, domek dla pszczół). Osada i dom: 12) Granice pól, ogrodzenie pól, pastwisk, lasów, ogrodów oraz inne ogrodzenia. 12a) Formy osad. la) Zagroda (skład i usytuowanie budynków). 14) Pojedyncze budynki, dom mieszkalny (material budowlany, technika budowy, formy dachu i użyty matH'iał, rzut poziomy i pionowy domu mieszkalnego). 15) Położenie ognisk w domu i wybrane zagadnienia o sposobie mieszkania. 16) Kołyski. 16a) Przechowywanie mąki. PożYwienie i napoje: 17) Chleb, wypiek, bryje. 18) Posiłki (czas, skład, szczególnie śniadanie). 19) Masło, ser, inne produkty mleczne. 20) Konserwowanie mięsa (ubój \V domu, zwierzęta, czas, wędliny, przyprawy). 21) Picie (przy posiłkach). Ubiór i obróbka tekstyliów: 22) Męski i żeński ubiór podstawowy (skład i krój koszuli). 23) Okrycie stóp i chodzenie na bosaka. 24) Przędzenie (kądziel, wrzeciono, kołowrotki). 24a) Krosno tkackie. Transport lądowy: 25) Wóz, taczka, sanie, włók. 26) Noszenie ciężarów przez zwierzęta i ludzi. 26a) Zaprzęganie bydła. 26b) Zaprzęganie koni. Stosunki społeczne: 27) Podział zajęć według płci. 28) Terminy używane na okreś30 - Lud, t. 53, 1969 �466 Kronika Lenie zmiany służby i pastuchów, na płacenie odsetek i dzierżawy, rodzaj wynagrodzenia za dzierżawę. Zwyczaje ludowe w ciągu życia: 31) Zwyczaje weselne (wybór). 32) Pozycja noworodka. 33) Dodatki do grobu. 34) Nagrobki i inne znaki na grobie. 35) Stypa i święta dla umarłego (miejsce, czas, potrawy, zwyczaje). Zwyczaje doroczne: 36) Pochody w czasie zimy. 37) Inne zwyczaje zimowe. 38) Ognie doroczne (sobótki). 39) Pochody wiosenne (do Zielonych SWiąt). 40) Jajka wielkanocne. 40a) Zwyczaje żniwne. 41) Swięci patroni zwierząt i pogody. Wierzenia ludowe: 42) Zmora, upiór, wilkołak, gniotek. 43) Duchy kobiet i kobiety jako postaci podań o określonych nazwach w określonych dniach i miejscach. 43a) Olbrzymy, karły, nimfy, duchy leśne, upiór południowy. 43b) Dni tygodnia jako szczęśliwe i jako nieszczęśliwe. 43c) Nazwy najbardziej znanych gwiazdozbiorów. Konrad 90-LECIE URODZIN AKADEMIKA BUŁGARSKIEGO MICHAIŁA Wypych ARNAUDOWA Dnia 18 października 1968 roku w Bułgarii obchodzono 90-lecie urodzin akademika Michaiła Arnaudowa - weterana nauki bułgarskiej, znanego folklorysty i filologa. Czasopisma bułgarskie poświęciły jubilatowi liczne artykuły podkreślając jego zasługi dla nauki ojczystej. Profesor Arnaudow ponad 70 lat spędza w swoim bogatym warsztacie naukowym. Mimo podeszłego wieku tworzy i nadal. Karierę naukową rozpoczął jeszcze jako uczeń gimnazjum w roku 1895. Napisał wówczas pierwszą pracę Ogólna charakterystyka poezji ludowej, która ukazała się na łamach czasopisma [zwor, wychodzącym w Ruse. Wtedy znany folklmysta bułgarski, Iwan Sziszmanow, zainteresował się osobą młodego autora tej pracy. Odtąd zawiązała się trwała przyjaźń między Arnaudowem i Sziszmanowem, którzy stali się twórcami własnych szkól folklorystyki bułgarskiej. Arnaudow ukończył studia slawistyczne w Sofii, a J;lastępnie wyjechał na specjalizację do Lipska, Pragi, Berlina i Londynu, co umożliwiło mu zapoznać się z metodami pracy wielu wybitnych etnografów europejskich. Wrócił do kraju jako dojrzał.'! naukowiec i w roku 1908 został docentem uniwerstytetu sofijskiego, a następnie jego profesorem. Wykładał tu przez 40 lat. Poza pracami historyczno-literackimi ulubionym tematem jubilata jest folklorystyka i inne dziedziny kultury ludowej. W roku 1905 Arnaudow wydał zbiór bułgarskich i macedońskich bajek ludowych podejmując próbę ich klasyfikacji. Tuż przed rozpoczęciem wojny bałkańskiej 35-letni uczony zbadał folklor na terenach okręgu Elena. Wynikiem tych badań była jego obsz~ma monografia Folklor z Eleny. Obserwacje i materialy, która ukazała się w bułgarskim roczniku folklorystycznym Sbornik za narodni umotworenia (tom 24, Sofij a 1913). Podczas pierwszej wojny światowej badał tereny północnej Macedonii - okręg Tetowo - skąd pochodził jego ojciec. Wtedy to natrafił na bardzo ciekawych gawędziarzy macedońskich, od których spisał legendę o śmierci królewicza Marka oraz pieśni epickie o nim (Makedonski Pregled, godina I, lmiga I, Sofija 1924, VIII, s. 38-45). W Toku 1934 ukazała się jego obszerna praca Oczerki po b'lgarskija folklor, w roku zaś 1964 Motywy balladyjne w poezji ludowej. �467 Kronika Prof. Arnaudow jest jednym z redaktorów 12-tomowej antologii B'lgarsko narodno która ukazała się w Sofii w latach 1961-1963. W związku z jubHeUJszem prof. AT:na'Udowa 16 paźdZ!ie:rutika1968 r. odbyło się uroczyste posiedzenie Bułgarskiej Akademii Nauk, na które przybyło wielu przedstawicieli świata nauki i kultury Bułgarii. Posiedzenie zagaił akademik Władymir Georgiew. Referat o działalności naukowej jubilata wygłosił rektor uniwersytetu sofijskiego, Pantelej Zarew. tworczestwo, Kole 25 ROCZNICA ŚMIERCI AKADEMIKA AFANASIJA Simiczijew SIELISZCZEWA Dnia 6 grudnia 1968 Toku obchodzono w Moskwie 25 rocznicę śmierci wybitnego uczonego rosyjskiego - akademika Afanasija Sieliszczewa. Był on profesorem uniwersytetu kazańskiego, a następnie moskiewskiego. Należał do czołowych przedstawicieli świata naukowego Związku Radzieckiego. Znany jest jako językoznawca, ale również i jako badacz etnografii macedońskiej. Patronat nad obchodami tej rocznicy objęła katedra filologii słowiańskiej uniwersytetu moskiewskiego. O życiu i działalności naukowej Sieliszczewa mówił kierownik wspomnianej katedry prof. dr S. Biernsztajn. Mówca nakreślił sylwetkę uczonego, który całe życie poświęcił badając rozwój języka oraz kultury duchowej ludu macedońskiego. Zainteresowania te pojawiły się u Sieliszczewa, gdy był jeszcze studentem roku trzeciego na wydziale filologicznym uniwersytetu kazańskiego. Wtedy - jak zaznacza R. Krawczuk l - Sieliszczew "zaczął badać język, historię i etnografię Macedonii". Pracę badawczą jednak mógł rO:lpocząć systematycznie dopiero po ukończeniu studiów slawistycznych. Przez pewien C:las Sieliszczew był wykładowcą uniwersytetu kazańskiego (1910), a w roku 1913 docentem. Wtedy to pojawiła się u niego myśl wyjazdu do Macedonii. W roku 1914 odwiedził on Sofię, skąd następnie udał się do północnych regionów Macedonii. Pozostać tu dłużej nie mógł, gdyż pierwsza wojna światowa, która przekształciła Macedonię w krwawe pola walk, zmusiła go powrócić do kraju. Mimo krótkiego czasu spędzonego na ziemiach macedońskich, udało mu się jednak zebrać bogaty materiał, który posłużył uczonemu do dalszych prac naukowo-badawczych poświęconych temu niewielkiemu krajowi słowiańskiego południa. Afanasij Sieliszczew, jak wspomniano wyżej, znany jest przede wszystkim jako świetny językoznawca, ale również ciekawe są i jego prace etnograficzne. Poza licznymi pracami związanymi z dialektologią macedońską jest on autorem kilku prac etnograficznych. Pisał o okręgu Polog oraz O ludności słowiańskiej zamieszkałej w Albanii. Prace te nie utraciły swej aktualności i dziś. Pozwalają one do szerszego spojrzenia na etnografię macedońską oraz pozostałych ludów bałkańskich. Na szczególną uwagę zasługuje jego rozprawa O obchodach służby i sławy - obyczaj, który poza Macedonią jest powszechnie znany i w Serbii. "Służbę i sławę" obchodzi cała wieś, albo też pokrewne rodziny, innymi słowy, każda wieś macedońska oraz każdy ród mają swego patrona. Na obchody te, które nie mają nic wspól1 R. W. Krawczuk, O istorit s!owjanskogo mowoznawstwa. Kijów 1961, s. 48. �468 Kronika nego z polskim odpustem, przyjeżdżają krewni z okolicznych wiosek i miast i przyłączają się do świętujących. Sieliszczew był jednym z nielicznych balkanologów. W jego pracach etnograficznych znajdujemy dużo danych o siąsiednich niesłowiańskich narodach - Grekach i Albańczykach, co jest bardzo cennym źródłem dla badaczy etnografii ogólnej. Jak podkreślił Biernsztajn - Sieliszczew był lubiany przez swoich studentów, u których "wy.nabiał n1awyk dosamod:zie'1nJCj ,pracy n.aukowej" 2. Na jego seminaria pośw,ięconych Maced-anti - badaniom kiÓlnej poświ<;cił całe swoje życie - zawsze uczęszczało wielu językozna1wców, hLsto'ryków i etnografów 3. Kole NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI Simiczijew ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1968 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Kłodnicka BIBLIOGRAFIE AFRICA Bibliography Series. Ethnography, Sociology, Linquistics and related subjects. Based on the bibliographical card index of the International African Institute. Compiled by Ruth Jones. West Africa, London 1958, s. 116; North-East Africa, London 1959, s. 51; East Africa, London 1960, s. 62; South-East Central Africa and Madagascar, London 1961, s. 53. BIBLIOGRAFIA Kombetare e Republikes Popullore te Shgiperise. Tirana 1966, nr 1-12. BIBLIOGRAFIE narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech Moravskeho Slovacka. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 8, Brno 1964, s. 32. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques 1966. Sofia 1968, s. 347. DADZIE E. W., Strickland J. T.: Directory of archives, libraries and schools of librarianship in Africa. Unesco Bibliographical Handbooks t. 10, Paris 1965, s. 112. DITRICHOVA Katarina: Bibliograficky rejstrik Sborniku Vlastivedneho Muzea v 010mouci. Prace Odboru Splecen.skych Ved Vlasiuivedneho Ustavu v Olomouci t. 17, Olomouc 1967, s. 31. HALTSONEN Sulo: Finnische Linguistische und Volkskundliche Bibliographie fiir die Jahre 1965-1966. Nadb. z Studia Fennica t. 13, 1967, s. 108-155. JEB-ABEK Alena i Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych pfispevku v Casopise Matice Moravske 1869-1943. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 6, Brno 1964, s. 22. JEB-ABEK Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych prispevku ve Sborniku Musejni Spolecnosti ve Valasskem Mezirici 1884-1911. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 7, Brno 1964, s. 9. 2 R. P. Usikowa, Pamjati si teta", 3, 1968, S. 94. S Ibid., s. 94-95. professora A. M. SieLiszczewa. "Wiestnik Moskowskogo Uniwer- �469 Kronil(a SERBSKA bibliografij a 1958-1965. Cylkowna redakcija za serbski ludospyt t. 33, Budysin 1968, s. 559. Jurij Mlynk. Spisy Instituta SOUPIS narodopisnych prispevku v regionalnich casopisech Moravskćho Valasska. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 9, Brno 1966, s. 86. STIPCEVIĆ Aleksandet· : Bibliographia illyrica. Posebna Izdanja t. 4, Sarajevo 1967, s. 420. VIIRES Ants, Linnus Juri: Eesti Noukogude Etnograafia Bibliograafia 1945-1966. Tallinn 1967, s. 128. ATLASY BALGARSKI dialekten atlas, t. 1. Jugoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov i S. B. Bernscejn, cz. 1. karti 277, cz. 2 statii, komentari, pokazalci s. 203. Sofia 1964: t. 2 Severoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov, cz. 1 karti 290, cz. 2, statii, komentari, pokazalci s. 159. Sofia 1966. RUSSKIJE. Istoriko-etnograficeskij atlas. Zemledelie. Krestianskoje iilisce. Krestjanskaja odeida. Seredina XIX- nacalo XX \"eka. KaJrty - 71, tekJst s. 35,8. Moskva 1966. KONFERENCJE CONGRESSUS Internationalis Fenno-Ugristarum Red. Gy. Ortutay. Budapest 1963, s. 490. Budapestini Habitus 20-24. IX. 1960, 20 LET. Materialy k otcetnoj kO'l1ferencii archeo.logiceskich i etnogr.aficeskich ekspedicii Instituta Istorii AN Litovskoj SSR 1948-1967. (Vilnius, 13-15 maja 1968). Vilnius 191m, s. 143. KOLLOQUIUM Balticum Ethnographicum 1966. Vortrage und Berichte der internationalen Tagung in Berlin und Stralsund. Veriiffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 46, Berlin 1968, s. 221. SIMPOZlJUM o Ilirima u anticko doba. Odrian sebna Izdanja t. 5, Sarajevo 1967, s. 215. 10. do 12. maja 1966. godine. Po- TEZISY dokladov na ob'edinennoj konferencii po arheologii, etnografii i antropologii Pribaltiki (Riga, maj 1955). Plenarny je zasedanija s. 39; Sekcija etnografii i antropologii s. 47. Moskva 1955. TRUDY VII Miezdunarodnogo Kongressa Antropologj(~~eskich i Etnograficeskich Nauk. Moskva (:3-10 avgusta 1964). T. 2. sekcija 2. Somatologij a celoveka pod red. V. V. Ginzburga, J.967, s. 55:~; t. 3, sekcija 4. Etniceskaja antropologij a pod red. T. A. Trofimo\'oj. 1968, s. 621; t. 4, se!<cija 6. Teoria i metodologija pod red. Y. P. Averkievoj, 1967, s. 515. ETNOGRAFIA ACHRYMENKA P. P.: Belaruskija SŁOWIAŃSKA pesni i kazki. Minsk 1965, s. 158. BEDNARIK Rudolf: L'udove stavitel'stwo na Kysuciach. Bratislava 1967, s. 244. BELA RUSKA JA narodnaja vusnapoetycnaja tvorcasc'. Minsk 1967, s. 391. �470 Kronika BUSYGIN E. P.: RUSJskoje sel'skoJe naseJen[je Sn~dnego Povolija. Istoriko-etnograficeskoje isslectovanije materialnoj kultury (seredina XIX- na~. XX vv.). Kazan 1966, s. 402. HYCKO Jan: Orne naradie. Zbierky v Slovenskom Narodnom Muzeu v Martine a v Muzeach na Slovensku. Narodopisne Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea v Martine a Muzei na Slovensku t. 5, Martin 1967, s. 96. IVANCAN Ivan: Narodni obicaji korculanskih kumpanija. Institut za Narodnu Umjetnos1. Posebna Izdanja t. 2, Zagreb 1967, s. 205. JOHNOVA Helena: Kultura a zivot ceskoslovenskćho lidu. Praha 1967, s. 28, tabI. :n KOVACEVICOVA Sona: L'udova plastika na Slovensku. Praha 1967, s. 28. LENG Ladislav: Slovenske l'udove hudobne nastroje. Bratislava 1967, s. 300. MIRONOV V. V.: Kultura i pobut girnikiv radjanskoi Ukrain i. Kiiv 1965, s. 124. NARODNI pesni ot Jugozapadna Balgarija. Pirinski Kraj t. 1. Sastavili i redaktirali Nikolaj Kaufman i Todor Todorov. Sofija 1967, s. 952. oC ERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etn,ograHi im. H. H. Mikluchao-Makłaj.a. Nov,aja serij,a t. 94, Moskva 1968, s. 233. PLESSINGEROV A Alena: Soucasni lidovi rezbari. Praha 1966, s. 10. PODOLAK Jan: Pastierstvo v oblasti Vysokych Tatier. Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury t. 1, Bratislava 1967, s. 206. RUSSISCHE Volksmarchen, herausgegeben von Erna Pomeranzewa. Berlin 1967, s. 646. SABUROV A L. M.: Kultura i byt russkogo naselenija Priangarja (konec XIX-XX v.). Leningrad 1967, s. 277. SLEZSKE lidove umeni. (Text katalogu Jitka Nousova). Praha 1967, s. 12. SOWJETISCHE Volksl:ied - und V'olkSlffiusjkfmschung. Ausgewahlte Studien. Veroffentlic.humgen des I'nlsHtUitsfur deuŁ-sche Vo'ltkskunde t. 37, Berlin 1967, s. 367. STANKOV Dimitar: Kotlenski kilimi. Sofija 1968, s. 178. TApKOVA-ZAIMOVA Vasilka: Nasestvija i etniceski pt"Omeni na Balkanite prez VI-VIIv., Sofija 1966, s. 135. UKRAINS'KI narodni visivki. L'vivska oblas1. Albom sklala L. T. Kravcuk. Kiiv 1961, s. 31, tabI. 40. VELEVA M., Venedikova V.: Takani i takacni techniki ot jugoiztocna i severozapadna BalgarrLj,a (Sliv€lnlSko, JamboIsko, KotlenskJo, Vlidilnsko i Kulsko). Sofija 1967, s. 133. ETNOGRAFIA POZASLOWIAŃSKA EUROPA ALBANSKIJE na rodny je motivy tekstilja i trikotaza. Tirana 1959, s. 5, nlb. 100. ARAJS K.: Latviesu tautas pasakas. Sadzives pasakas. Riga 1967, s. 390. ARAJS K.: Latyslskije nUTodiny je skaz;ki. V10Eebnyje skazki. Riga 1967, s. 542. THE BALLAD of the death of bishop Henry. The oldest manuscript in the Folklore Archives of the Finnish Literature Society. Helsinki 1967, s. 10. BYZANTIUM. An In1Jroductivn to E;a'1l1;Roman Civilization. Edited by NOlfman H. Baynes and H. St. L. B. Moss. Oxford 1962, s. 436. CLE BERT Jean-Paul: Das yolk der Zigeuner. Stuttgart 1964, s. 290. DUNARE Nicolae: Cauzele deosebirilor dintre portul Mocanilor si cel al buciumanilor din Muntii Trasciiului (Carpatii Apuseni). Nadb. z Studii si Cercetari de 1staria Artei t. 4, 1957, z. 1-2, s. 57-71. �Kro71i/<(l 471 DUNARE Nicolae: Continuation de la tn§panation therapeutique du cn1ne humain par la trepanation veterinaire chez les peuples bergers de Roumanie. Nadb. z Archivio per l'antropologia e l'etnologia t. 96, 1966, nr 1-3, s. 81-88. DUNARE Nicolae: Portul popular din Tara Zarandului. Nadb. z Sargetia, Cluj 1966, t. 4, s. 227-271. DUNARE Nicolae: Rolul satelor specializate in mestesuguri in dezvoltarea legaturilor dintre tarile romanesti. Odb. z Apulum, Cluj 1967, t. 4, s. 20. FIEDLER Alfred, Helbig Jochen: Das Bauernhaus in Sachsen. Veroffentlichungen des Instituts fijr deutsche Volkskunde t. 43, Berlin 1967, s. 111. FINNISCHE Volkserzahlungen herausgegeben von Lauri Simonsuuri und Pirkko-Liisa Rausmaa. Berlin 1968, s. 362. FLORESCU Florea Bobu, Stahl Paul, Petersen Paul: Arta populara din zon ele Arges si Muscel. Stuclii et Etnografie si Arta Populara t. 4, Bucuresti 1967, s. 277. FOLKLOR Shoiptar. Gjcegjeza. Tirane 1968, s. 546. ISAKSSON Olov: Bysllimma och bysładga. Orgianisationsformer d ovre Novdands kustbyar. Om samspelet mellan lokal tradition och central paverkan, Uppsala 1967, s. XXIII, 418. JIRLOW Ragnar, Whitaker Ian: The plough in Scotland. Nadb. z Scottish Studies, Edinburgh 1957, nr 1, s. 71-94. JONSSON B. R.: Svensk balladtradition. I Balladkallor och balladtyper. With a summary in English: The medieval popular ballad in Swedish tradition. Svenskt Visarkivs Handlingar t. 1, Stockholm ]967, s. XIX, 912. JUCAS M.: Lietuvos Metrasciai. Vilnius 1968, s. 185. JUOSTOS. Katalogas. Vilnius 1867, s. ]24. KOKARE Elza: Divu tautu dzives gudriba. Riga 1967, s. 294. KOTELNIKOVA L. A.: Italjanskoje krestjanstvo i gorod v XI-XIV vv. Po materialam Srednej i Severnoj Italii. Moslwa 1967, s. 360. LIETUVIU liaudies [ll'chitektura t. 2. Vilnius 1968, s. 381. LIETUVIU liaudies menas. Skulptura. Sostavil i podgotovil P. Galaune. Vilnius, t. l, 1963, s. 452; t. 2. 1965, s. 466. LIETUVIU Tautosaka t. 5 Smulkioji tautosaka zaidimai ir śokiai. Vilnius 1968, s. 1179. MEYER Hansjórg: Das Halslosungsratsel. Wiirzburg 1967, s. 255. MARTINEZ Santa-Olalla J.: Las murallas cicIopeas de Tarragona. Tarragona 1952, s. 5. MASTONITE Marija : Litovskaja narodnaja zenskaja odezda v XIX nacale XX vekov. Avtoreferat. Vilnius 1967, s. 24. NJUNKENE-Tallat-Kjalpsajte G.: Domasneje tkacestvo i tkani v Litve v XIXXX vv. Avtoreferat. Vilnius 1968, s. Ill. PASOLINI Pier Paolo: Canzoniere Italiano. Antologia della poesia popolare. Guanda 1955, s. 454. REMACLE Louis: Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke. Collection d'Etudes publiee par Ie Musće de la Vie Wallonne t. 2, Liege 1968, s. 199. SAKO Zihni: Chansonnier des preux Albanais. Paris 1967, S. 141. SKRODJANIS S.: Litovskij kalendamo-·obrjadovyj folklor. Avtoceferat. Vdlnius 1968, S. 16. SLAVA M.: Latvieśu tautas terpi. Arheologija un Etnografija. Rakstu krajums t. 7, Riga 1966, s. 167, tabl. 38. TIPY sel'skogo zi!iśca v stranach zarubeznoj Evropy. Moskva 1968, s. 374. �472 Kronika VARGYAS Lajos: Researches into the mediaeval history of folk ballad. Budapest 1967, s. 303. VYSNIAUSKAITE A.: Lietuviu seimos tradicijos. Vilnius 1967, s. 182. WHITAKER Ian: Some traditional techniques in modern scottish farming. Nadb. z Scottish Studies, Edinburg 1957, t. 3, cz. 2, s. 163-187. AFRYKA BIOBAKU Saburi O.: The Egba and their Neighbours 1842-1872. Oxford l()(J5, s. 128. BRIGAUD Felix: Le Senegal eC·()Iil'omtiqUle. Eitude.s Senegalaisesnr. 9, Saint-Louis 1967, s. 141. DROST Dietrich: Topferei in Afrika. Technologie. Ved:iffentlichungen des Museums fill' Volkerkunde zu Leipzig t. 15, Berlin 1967, s. 289. GIRARD J.: Dynamique de la societe Ouobe. Lai des masques et coutume. Mćmoires de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire nr 78, Dakar 1967, s. 354. HALLD:t:N Erik: The Culture Policy of the Basel Mission in the Cameroons lBB61905. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 31, Lund 196B, s. 142. HILBERTH Ellen et John: Contribution a l'Ethnographie des Gba,Ya. Studia Ethn'1graphica Upsaliensia t. 29, Lund 1968, s. 124. JACOBSON Anita: Marriage and Money. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 28. Lund 1967, s. 172. LAMAN KARL: The Kongo IV, Studia Ethnographica Upsaliensia t. 16, Lund l96il, s. 198. MEILLASSOUX Claude, Doucoure Lassana, Simagha D.: Legende cle la dispersion des Kusa (Epopee Sonike). Initiations et Etudes Africanes L. 22, Dakar 19G7, s. 13:3. NOMADES et Nomadisme au Sahara. Paris HJ53, s. 195. OKAFOR-Omali Dilim: A Nigerian Villager in Two Worlds. London 1965, s. 159. WEITBRECHT Wolf: Kongo. Arzt unter heissem Himmel. Berlin 1964, s. 195. WESTERMANN Diedrich: Die Ewe ..Sprache in Togo. Eine praktische Einfi.ihrung. Zweite Auflage. Berlin 1961, s. 95. AZJA ACHMETOVA M. M.: Pesnja i sovremennost. Alma-Ala 1968, s. 1!J4. DOSTAL Walter: Die Beduinen in Siidarabien. Eine elhnologische Sluclie zur Entwicklung del' Kamelhirtenkultur in Arabien. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 16, Horn- Wien 1!J67, s. 199, il. 40. GARDANOV V. K.: Obscestvennyj stroj adygskih narodov (XVII-pervaja polol/ina XIX v.). Moskva 1967, s. 328. GUENTHER Herbert V.: The Life and Teaching of Naropa. Translated from the original Tibetan with a Philosophical Commentary based on the Oml Transmission. Oxford 1963, s. XVI, 292. JUSUPOV L L: Kołchoznoje selo Masancin. Frunze H167, s. n. KALOJEV B. A.: Osetiny. (Istoriko-etnograficeskoje issledovanije). Moskva 1967, s. 241. KOLONTAJEV A. P.: Razlozenije selskogo remesla i vozniknovenije novych otraslej melkoj promyslennosti v Indii. Moskva 1968, s. 108. KOPYLOV A. N.: Kultura russkogo naselenija Sibiri v XVII-XVIII vv. Novosibirs!. 1968, s. 166. �Kronika 473 KRJUKOV M. V.: Formy socialnoj organizacii drevnich Kitajcev. Moskva 1967, s. 199. KULTURA i byt kazachskogo kolchoznogo aula. Alma-Ata 1967, s. 302. MONGOLE I. El'lauterungen zu einer Ausstellung im Museum fUr VOlkerkunde Leipzig. Zusammengcstellt von Wolfgang Konig. Leipzig 1967, s. 95. MOLLER Martin: Lanclgang in Madras und Rangun. Leipzig 1967, s. 201. OBSCINA i socialnaja organizacija u narodov Vostocnoj i Jugo- vostocnoj Azii. Leningrad 1967, s. 196. ORBELI L A.: Izbrannyje trudy t. 1. Iz istorii, kultury i iskusstva Armenii XXIII vv. Moslwa 1968, s. 586. PROBLEMY etnografii i etniceskoj istorii narodov vostocnoj i jugo- vostocnoj Azii. Moskva 1968, s. 280. SARYKULOVA G.: Grarika Kazachstana. Alma-Ata 1967, s. 166. SERGEEVA G. A.: ArCincy. Moskva 1967, s. 189. SHERLOCK Philip: West Indies. London 1966, s. 215. SMIRNOV A N. S.: Kazachskaja narodnaja poezija. Ałma-Ata 1967, s. 132. STEIN Lothar: Die Sammar-Gerba. Beduinen im Ubergang yom Nomadismus zur SesshaCtigkeit. Veroffentlichungen des Museums flir Volkerkunde zu Leipzig t. 17, Berlin 1967, s. 167, 11. 48. TADZIKI Kmategina i Darvaza. Vyp. 1, pod red. N. A. Kisljakova i A. K. Pisarcik. Dusanbe 1966, s. :~76. TAKSAMI C. M.: Nivchi. (Sovremennoje chozjajstvo, kultura i byt>. Leningrad 1967, s. 270. TATARY Srednego Povolzja i Priuralja. Moskva 1967, s. 536. VOSTHOV V. V., Mukanov M. C.: Rocloplemiennoj sostav rasselenie Kazachov (konec XIX - nacalo XX v.). Alma-Ata 1968, s. 2,55. AMERYKA BOWERS Alfred: Hidaisa social and ceremonial organization. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 1!H. Washington 1965, s. XII, 528. BROWN Douglas Summers: The Catawba Indians. The People of the River. Columbia 1966, s. 400. GIFFORD E. W.: Ethnographic notes on the Southwestern Porno. Anthropological Records 1:.25. Bed<eley 1967, s. 48. GOLDFRANK Esther S.: The Artist of "Isleta Paintings" in Pueblo Society. Smithsonian Contributions to Anthropology t. 5, Washington 1967, s. 227. HICKERSON Harold: Land Tenure of the Rainy Lake Chippewa at the Beginning of the 19th Centul',Y. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 4, s. IV, 41-63. HOW i\RD James H.: The Ponca tribe. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 195, Washington 1965, s. XII, 191. JOHNSTON Harry: Pioneers in Tropical America. London 1914, s. XIV, 320. KILPATRICK Jack Frederick and Kilpatrick Anna Gritts: Muskogean Charm Songs among the Oklahoma Cherokees. Smirt.hson~.a,n Contribullions to An,thropology, Washington 191;7,t. 2, nr 3, s. 29-40. KOCH-GRUNBERG Theodor: Zwei Jahre bei den Indianern Nordwest-Brasiliens. Stuttgart 1921, s. XII, 416. KULTURA i byt narodov Ameriki. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 24, Leningmd 1967, s. 306. �474 Kron!ka MOCHON Marion Johnso11: Mas~s·of the Northwest Ooast. Edited by Robert Ritzenthaler and Lee A. Parsons. Introduction and Documentation by Samuel A. Barret. Milwaukee 1966, s. 102. OSWALT Wendell H., Vanstone James W.: The ethnoarcheology of Crow Village, Alaska. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology Bulletin 199. Washington 1967, s. VIII, 136. OWEN Roger C.: Marobavi: A Study of an Assimilated Group in Northern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 3, Tucson 1959, s. 53. SEITZ Georg: People of the Rain-Forests. London 1963, s. 208. SPECKMANN J. D.: Marriage and Kinship among the Indians in Surinam. Assen 1965, s. 302. WAGNER Erika: The Prehistory and Ethnohistory of The Carache Area in Wester~ Venezuela. New Haven 1967, s. 137, tabl. 20. AUSTRALIA I OCEANIA HAMMEL Eugene A.: A Factor Theory for Arunta Kinship Terminology. Anthropological Records t. 24, Berkeley 1966, s. 19. KEYES Ian W.: New Zealand Artifacts from the United States "Transit of Venus Expedition 1874-1875. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 2, s. IV, 21-27. LESSA William A.: Ulithi. A Micronesian Design for Living. New York 1966, s. lIR. PUCKOV P. J.: Formirovanie naselenija Melanezii. Moskva 1968, s. 225. PUCKOV P. J.: Naselenie Okeanii. Etnograficeskij obzor. Moskva 1967, s. 256. SCHUSTER Meinhard: Vorlaufiger Bericht tiber die Sepik-Expedition 1965-1967 des Museums fijr VOlkerkunde zu Basel. Nadb. z Verhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Basel, Basel 1967, t. 78, s. 268-282, Tafel 4. TREIDE Barbara: Wildpflanzen in der Erniihrung der Grundbevolkerung Melanesiens. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig t. 16, Berlin 1967, s. 267. INNE LIENHARDT Godfrey: Social Anthropology. Second Edition. New York 1966, s. 177. RAZLOZENIE rodovogo stroja i formirovanie klassovogo obscestva. Moslwa 1968, s. 354. SCHWARZBAUM Haim: Studies in jewish and world folklore. Berlin 1968, s. 603. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30c5402f5277b260c26aa044917409b.pdf d75bdaa487f7d0c395477e7e820fdd05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:317 Title A name given to the resource Różne / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.475-495 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Achim von Arnim 302 Adamowicz Helena 463 Adamowicz Stanisław 463 Ac1amus K. 49, 55, 148 Adler D. 385 Ahmad Kazi S. 204 Anderluh Anton 370 Angelova Rosica 394 Antoniewicz W. 77, 116, :349 Antoun Richard T. 412 Armon W. 116 Arnade Charle.s W. 396 Arnaudow Michaił 466 Arndt Ernst Moritz 302 Arndt Paweł 252 Arnnld Hans 308 l\ssiO'n P. 388 Aufen'anger A. 415 ,\ufenanger H. 404 Aye'rs Q, C. lil8 Bachmann A. 326 Balsan L. 399 Banasik T. 425 Baniiteanu Tan<:re-d 391 Bar Max 248 Baranowski B. 48 Baielau A. 352 Balitel K. 274 Barycz Henryk 10 Bastian A. 3.;1 Batowski H. 119 Bawa M, 411 Baudouin de Cou,rtenay-Ehrenkreutz -J<;drzejewkwwa Cezaria 41, 63 Bauro-ann Herman 26,2 Bausinge.r Herma'!1n 306-322, 332 Balzielich B<łrba~'a 272-374 Bąk StaJnisław 225, 273-28fi Beaudouin F. 399 OSOBOWY Becher H. 416 Becket J. 412 Beide1ma.nn T. O. 408 Bekombo M. 399 Belin-Milleroo J. 398 Bełza .J. 345 Benes Josef 390 Ben'tzien U.385 Berger W. 389 Berna,l Ignacio 462 Białas FrancisaJek 252 Biały Zbigniew 455 Biel.atowioz J. 280 Biielenda K. 184 Biemacka M. 55, 78 Bill1ke:nmajer J. 282 BiHner-SzelWczykowa 419 Blagden Ch. O. 257 Blum 1. 188 Bł'aszczyk Stanisław 332-344 Balas F. 156, 351 Bocca!Ssino Renato 262, 404 Bock Herman 386 BougIe C. 11 BOiUtemer M. 398 Br-aitanić B. 4.64 Braun Rudolf 304 Bren:tano Klemens 302 B'l'iggs L. C. 202, 207 Brik'kne1r A. 48, 164 Blruezzi A,lves da Silva A. 403 Brugmanrs H. 328 BrZiO'zowski Kazimierz 241 BUhler A. 351 Bujak Francis,zek 10, 11, 148, 243, 274 Bujak J. 420 Buja:kuwa Ma.ria 455 Bu1!anda E. 41, 114 Bu~anda M. 55 BurchaJ."dt Jer,zy 247~250 Burde-Schneidewind G. 384 �476 Burgmamn An101d 402 BUI1ssens 260, 263 BUJr'S'zJtaJózef 31-5,9, 81, 147-163, 346, Dobrowolski 40--44, 345, 366-368, 384 N. A. 381 Butinov By'stroń JaJn Sto 11, 41, 47, 66-67, By<tnar-Subocwwa Maria 250 Carrl'en Louis 392 du ChaiHu P. 254 Chałasiński J. 51 Chałuhiński T. 245 Charhonnier G. 338 Chęin.ik Adam 39, 449 Chiliak W. J. 176 ChristenlSen N. 407 Ciążyński Wiesław 287-297 Ckhowicz Helena i Wiesława Ciprianii Lidio 262 Ciszewski S. 148 Clemhout S. 402 Colleselli F. 389 Cook E. A. 406 Cran.ston B. A. L. 2.99 Czarnoc·ki Adam 35,6 CZJekanowska A. 55 Cz~kanowski JaJn 41, 64, 67, 2,52, 258 C7.€'rniak B. 117 CzoeI'nings 165 Czubek Jan 243 Czyżewicz 430 Cymhalenka M. 199 Damm H. 394 Dammann Brnst 352 Dam,OIsz T. 419 Dean E. T. 204 D€lkowski J. 457 DemaJngeon A. 11 Dias A. J. 464 Dichoso F. 407 Diet'Schy H. 351 Diveky 243 Długopalski 243 Dłuski 241 Dobrowolska D. 349 DobrowoJoska M. 16;} 229 449 120, 50, Kazimierz 51, 56, 64, 114, 34, 38, 77, 83, 114, 158, 169 Dobrowolski T. 140, 342 Dołęga-Chodakowski Zorian 3·56-360 Domeyko L 125 DomatOr Tekla 393 Doński M. 182, 184 DOipsch A. 11 DOiwg'Lrd Zod'ia 4518 Draskić M. V. 392 Drążko>wski Hubert 436 Driver H. 413 DrIj.a6a Dus'an 392 Drost Dietrich 379, 396 Drozd Mirosława 87 Du:by G. 463 DuJ.ez:ewSiki Z. 355 Dunarr-e N. 398 Dup1"e Wilh. 262 DUJrkheim E. 156 Dwor.akO'ws·ki S. 190 Dybowski Benedykt 430 DYlnoIWs1kJi Witold 34, 38, 44, 56, 106, 116, 120, 122, 126--127, 112, 9-29, 69, 342, 349, 430 Ede'r M. 403 Erasmus Charles J. 412 F~··etescu Constantin 393 Erixon Sigurd 119, 147 Fabian J. 404 Fairchild W. P. 409 Falkowski J. 154 Fa,s's'ke H. 383 f'enrych Wiktor 430 F,et'ter Vojtec.h 257, 263 Fi.ed,!er Alfred 383 Field H. 200, 205 yj,er.ich J. 225 F'ili'pOlwiak Wladyslaw 127, 430 Fi:sche,r Adam 41, 48, 66, 67, 150-151 Fts,cher E. 409 Pis-chelf H. 403, 415 Floyer E. A. 200 FoLdes Laszlo 118 Forman Shepars 412 romo M. 405 FowLer C. S. 412 �477 . \. 38, 44,56, 103-137, Fl'ankawsk.a Mar'a 430, 461 FraJl1kowski Eugeniusz 34, 41, 42, 56, 105, 106, 113, 140, 342 Fraser J. B. 207 Friedl'ieh A. 351 F.ryś-Pietraszkowa E. 139-145 Fuchs SL 263 Fwrdyna Józef 225-231 Fiirer-Heimendorf C. V. 35,2 Gaborjan Alice 397 Gajek Józef 34, 36, 37, 38, 41, 43, 47, 56, 68, 7~ 114, 158, 345, 349 Gajko1wa Olga 56, 70 Gansiniee Rysza,rd 252 G.arbarino M. S. 412 Gava!~~i Milovan 394 Gennep A. v. 351 Glinka J. 112 Gliick Leonard B. 412 Gloger Zygmunt 326 Gluziński WojciJech 424 Glady'sz M. 38, 40, 44, 49, 56, 140, 342 Gablot H. 199, 200 Godl€>VlSkiA. L. 110, 115, 122 Goehring H. 410 Gołąb Piotr 252 Gołąbek W. 349 Gołębiows.ki Ł. 164 Gamwee L. 248 Garres Josaph 302 Gortipoh'l A. F. 388 Gos'z,czyński Seweryn 232, 233 Grabner E. 388 Grabowski J. 337, 341 Graebner F. 327 Grisebaeh H. 326 Guerry V. 403 Guilcher J. M. 400 GuUhem M. 407 Gulgorwski Izydor 336, 449 Gumplawic!z Władysław 243 Gursky K. M. 403 GU'sinde Martin 252, 256-, 260, 263 Gutkowska-Ryehlewska M. 82 Ha'al'rtagel Wernel' 369 Haberl,andt A. 334 Haberland Eike 397 352 Haekeł J. 263 ' Hahn Albert 352 Haid W. 387, 388 Handelman D. 412 Hansen Henny Hel'ald 397 Ha.rtwi.g Werner 396 Hauenstein A. 411 Havernik W.aUer 305 Hebert J. 407 Heohter-SchUiltz K. 404 van Heekeren H. R. 405 Heider K. G. 410 Heilfurth G. 369 Heine-Geldern R. 263 Heintz Peter 319 Hei,atz,e B. 408 Hennrng Rudolf 324 Henninger J. 263, 407-408 Hentze C. 403 Herder Johann Gottfried 302 H€II',tUhkich 390 Heyer-dahl T. 405 Hicks D. 406 Hier-hammer O. 388 HipSizer H. 407 Hilrschberg Walter 261 2.63 Hissink KaIri.n 352 ' HoC'henegg H. 389 Hock A. 3,39 Hoffman Edyta 397 Hoffman-Krayer E. 303 Holiliker Georg 263, 395, 397 Hołub-Pac ew k,z,QIW a Z. 77 Ha1:tenroth H. H. 38.7, 389 Hrusz€>Wlski 168 Huher H. 410 HuffmaJl1 R. E. 206 Hughes-Buller R. 205 Hu1s,taed G. 263 Hum1um J. 200, 205 Ing101 S. 48 J abłonow&kl Aleksander 117 J achimeeki Zdzisław 287, 289 JackowsIki A. 56 Jacobeit WoJig'aJI1g 384, 397 Jaenecke-Niicke1 J. 384 �478 Jahn Ludwig 302 Jakubczak F. 354-355 Ja rdiil1 263 Jaroszewski Jan 370-372 Jasiewkz Zbigniew 117, 118, 348-349, 370-3'72 Ja~uński S. 283 Jawad A. J. 405 Jech J. 384 .Jensen Adolf Ellegard 3.50, 351 Johnova Helena 119 Judenko K. 56 i Kaleoiak P[at.r 455 Kamocki J. 117 Kapełuś H. 38 Kadorwkz J. 165, 248 Kairlpiński F. 169 Krurw,ot E. 5,6 Kauffmann H. E. 404 K,ed:ryna J. 179 Keesiil1g R. M. 412 Kenr L. 112 K!ijowski A. 285 Klein-Franke A. 411 Klemm G. 351 K~ich Edward 243, 282 Klimaszewska Jadwiga 56, 68, 458 Klinger W. 114 Klosika Gerhard Konrad 302-322. 349-352, 368--370 KluckhoJm C. 1516,351 Klusen Em'st 370 IOodnlck;i Z. 458 Kłoskowska A. 42 Koch-ax V. K. 403 Kołmtn'icki B. 117, 118 Kolberg Oska'!' 148, 150, 248, 293, 345-348 Kollmann J. 2,55 K oŁlreide'1' F. 389 Koniig Wolfgang 200, 396 KOllirad Walter 3,95 K,opczyńska-Jaw{)Irska B. 56, n, U9 Koppers W. 256 Korrabiewlc,z Wacław 110, H2, 42,9 Komił{)wioc'Z T. 245 Kotarbińiski. T. 66 Ko,trtak Conrad P. 412 Kotwla Francdszek 39, 225 Kowalewsld Z'. M. 115 Kowalska-Lewicka A. 83, 114, 125, 369 KozyTla Anna 381-382 Kr.a:sso,wski W. 81 KnlUse F:ritz 3194-395 K.rawczuK R. W. 467 K'!'cek F. 243 Krren.kow F. 199 Kif'i(."~eberg W. 352 K:roeber A. L. 156 Krysiński A. 178 K'rzanOlwski Andrzej 462 Krzywicki L. 349 Krzyżani.ak E. 346 Krzyżanowski J. 36, 38, 45, 34,6 Krzyżano.w;ski stanisław 10 Kuibary J. 112 KlUbLiewicz 182 KUIChoWłOZZ. 48 Kucz.yński A. 112 Kuhn Thomas S. 304 Kukder R. 49 KulozyckJ J. 42, 113 Kułk,e Eri<c.h 3,24 Kun~t Nłko 394 K:uszner 113 KutrrZJeba-Pojnarowa Anna 10, 13, 38, 40, 44, 56, 61-86, 158 Kut:roZJebaStanislaw 11 Kwaśniewi-c'z Władysław 9--29, 57, 349, 455 KWIa,śniews'ki K. 57, 225 Kwile'cki An:dr'zej 164-195, 355 Lacombe R. 399 Lang'e R. 57 Langer A. 243 Laude Jean 376 Laufetr P. Carl 397 Laurent DonaHen 401 Lebzeltetr Viktor 256, 2fJ7 Lech Józef' 4157 Lechowa lroena 457 -de Lec,uwe J. 266 Leeu.w G.351 Lieland Joy 412 Leser P. 328, 464 Le/;Iie,cki J ólz,eil'243, 245 Les<chnik L. S. 406 Leszczyciki S. 167, 170, 172, 178 �479 de Leuve J. 405 Levis O. 355 Levi-Stra'u<s1S C. 351 Levy-Bruhl L. 351 Lewkki T. 116, 117, 129, 164 Lewin M. 42 u~wińlSki J. St. 243 Ligęza J. 40 Ligoc'ki Edward 243 Lima M. 399 Lim anow ski Mieozy.sła,w 243 Linde S. 165 Linette Bogusław 400-402 Lint,on RalJph 156, 351 LisiQk.i Antoni 290 LQlukatOlSD. S. 393 Lugmayelr K. 388 Lutfiyya Abdulla M. 158 Lu:tOlSławski W. 276 Lutyński J. 42, 57 Lutz D. 385 Lapilcz C. 45B Lazarski Zygmunt 373 Lepkowski Tadeusz 463 Lęga W. 49 Lobaczewska StefaJnia 289 Lowmiańs.ki H. 32.6 Lukasiewic2 243 ŁukQIWic,z Marceli 430 LyJs.ik Stefan 112, 251-272 Mac Gr.egoir C. M. 203 Ma'oeda M. N. 409 Macewic,z-Golubknw Maria 459-460 MaciejewS'ka J. 119 Makłowski A. 277 MakuIski K. 116, 117 Malicki Longin 390 MalinolW'skli BronilSłaJw 11, 32, 41, 156, 157, 298-301, 410 Mali'nowski T. 57 Małkowska K. 120 Manugiewicz Jan lOB lVIańkowska Romana 462 Ma;rcrz..akowa K. 170 Ma;rkiewicz W. 353 M1lIr'kowska D. 57, 118 Marswwski T. 116, 117 63, Masciuch V. 167 Maślamka Julian 356 M<aJ!l11llkowski Wł. 232, 237 Matu'Sek M. 57 Matusiak Sz. 2-83 Ma:tus!zewsk a-K'Oh ut niick a Barbara 293301 Maurrer H. 403 MauriZJio A. 82 Mc Count D~smond 386 Meua-amt Rene 402 de Meyer MaUI'.iJce 402 Meyer-Liibke W. 334 MiJchina W. 225 Mielke Robert 324 Mikołajtis Z. J. 425 MikuLski A. 243 lVIiJ,ew!skiT. 112, 114, 118, 119, 122 Milke W. 351 MilLerr F'ranc C. 412 Mir€lk F. 41, 57 lVIisińskJa Ma;ria 57, 459 lVIjaJI"1ta,n Jan 375 MQehn Dieter 370 MokłowSIki K. 326 IVloWiń,skiB. 57 MOl1l'iH Waren T. 412 J\lIos,er Hams 305, 319 MOiSlzyński Kazimierz 34, 42, 57, 64, 65-66, 68, 82, 105, 10.7, 114, 149-150, 151, 15,3, 156, 225, 326, 342, 449 MQlWlrer C. H. 351 Mróz Lech 464 Mrośković Stefan 376 MUieller K. E. 404 MUihlmann Wilhelm Emil 263, 264, 349-350 Mua-akoViS'ky H. G. 405 MU'1ler W. 352 Mua-a,W1:!ika H. 458 MuJrdock G. P. 413 Musial S. 384 Mydlarrski J. 169 NachtigaJl H. 416 Nooel S. F. 3'5J1 Nasz Adolf 34, 5,7, 70 Naumann Hams 303 �480 Nedo Paul (Paweł) 345, 366-368, 382- -384 Neuhaus K. 403 Neumann S. 384 Niederer A. 464 Niedermayer R. 212 NipPOlld Walter 263 Nitsch K. 282, 283 Noble W. A. 405 Nocoń R. H. 114 Nolasco Mall"garita 461 Nowak H. 247 Nowak Z. J. 285 NOiWOISIZ J. 73 Nawos'z W. 457 Nowo.tny P. 345 Nurge E. 409 Obell"'en U. 409 Obrębski J. 41, 57, 63, 189, 190 Oesch H. 261 Olędzki J. 118 Olszewicz Bolesław 463 OlS'zewska-Dyoni2iak B. 57, 120 O["gelbnm!d 165 Orynżyn.a J. 402 Orzechow:skJi Piotr 455 Osuchowsika D. 458 Ozgowicz Ecl:w:a:rd 360-361 Palijew D. 182 Pa:radowska M. 117, 460-464 Paulson J, 331 PaV'lović D. St. 3i92 Pawlikowski J. G. 245 PaiWłowska Jadwiga 49, 148, 458 Peesch ReiJnhard 370, 383, 385 :Relff,a J. 119 Peterson H. B. 198 PeJtri H. 351 Pmłokert WHl Erich 316 PiJaśc:ik F. 81 f'liddiJn,gum RaLph 157, 351 Pi·ekarski E. 105, Piie~',adZJkaKrystyna 170, 174, 175, 176 Pietkiewkrz. Cze;s};a,w 349 Pietkiewf.cz Kazimieir"Z 114, 421 Pietr'1l1S·zekE. 57 Pigoń StanilSł,a,w 45, 273-286 Pikelis Aruna 298 Piłsudzki Bronisław 242-243, 244, 243, 108, 114. 430 Pinnow H. J. 402 P isk,a t y Kurt 265 Pithawalla M. B. 199 Piwo,cki Ksawery 46-47, 140, 339, 341, 342, 58, 360 Plesingerova Alena 375 P!ezi,a M. 114 Pokl'opek Marian 73, 81 PoJ,ak J. E. 201 PoUak-Eltz A. 403, 416 1'0'1 Wincen'ty 164, 233 Połczyń,ski Janta A. 244 Pond'a.to'wski Stalnisław 41, 4ll, 58, 6,6, 67, 105, 112, 114 Pop M. 386, 393 Po:sern-Zieliilska lVIi:r'Osława 411-H4 Posem-Z'ie.ljński AJeksandeT 118, 124, 353-356, 361-366, 414-417, 121, 462 Po" i("Chin J. 42 P()!tle~' Vik,tiOr Herbert ~192 Poź,nia'k Włod7,imierz 287-296 PTażak Vilem 374 P're'U~s K. Th. 351 PrlL<;-Wiśniowski Tadeusz 455 Przybo.ś J. 285 Puckov P. J. 381 Pule,c M. 384 Pytlińska A. 419 de Quatrefages A. 254-255, 267 TIa,ch Hans-JuT.gen 386 Radho'rski Marian 430 Hadig Wern.er 386. 39.0 n,aian 243 "Rahmann R. 256, 263 Rapport R. A. 412 RauHn Henri 401 Raus-chert M. 407 RaJWilta-G'awroński 35,7 Reofield R. 157 TIe-infuss R. 34, 38, 58, 68, 70, 77, 139, 141, 142, 165, 166-167, 168, 172. 173, 175, 189, 225, 393, 455 Reychman J. 166 Rhamm K'arol 324 Riehl W.ilhelm Heinrich 303 169, 170, �481 Riester J. 405 Rodinovic Kazjuchov 390 Rae H. B. 198 Romer Eugeniusz 243 Rompski Ja,n 458 Rosenblatt Paul C. 412 Rosenkranz H.einz 383, 386 Rosen-Przeworski J. 82 Rosner V. 403, 408 Rudy Z. 403 Rus,inoiW W. W. 200 Sa.npong P. K. 407 Sa·ther C:lifford 412 Sawicki L. 77 Schebesia Paweł (Paul) 251-272, 404, 405, 409, 270-271 Schebesta Józef 252 Schier Bruno 32·3-3·31 Sc !lill i Hermann 392 Schindler H. 408 Schm.i·ed-Kowarzik W. 410 Schmidt Emil 255 Schmidt I.Jeopold 303, 304, 387, 388 Schmidt P. W. 351 Schmidt W. 252, 254, 255, 264 Schmiltt A. 404 Schmitz C. A. 35.1 Schnetide~' E. 387 Scholz-Rogoziń.ski Stefan 430 Schroeder D. 351, 403 Schulien M. 263 Schwedt Herbert 370 Schweinfurth 2;)4 Schumacher P. 256, 267 Schwietering Julius 303 SeU:now rr:mgard 407 Semen-ow A. A. 199 Seweryn T. 48, 82, 140, 342 Shirokogoroff S. M. 351 Siedlecki Michał 430 SieHszczew Afanasij 467 Siem.iradzld J. 125 Sier-oszewski W. 105, 2·15 Simi-czijew Kole 466-468 Sinko T. 274 Siudowska-Myzyk T. 115 Skalnikowa Olga 384 Skarżyńsk.a Teresa 378-379 Skarżyński Tomasz 376-377 31 - Lud, t. 53, 1969 Skeat W. 257 Skoczylals Adam 373 SkrodeniJs Stasys 393 Słomka J. 225t, 281 Sł.o1;.aM. 458 Smtth A. 221 SmloJeński J. 170 SolYisi,ak W,alel'i.an 382-394 Sobi'el9ka J. 38, 4,6 Sobieski Marian 38, 46, 292, 346 Soederblo!ffi N. 3'51 Sokollewicz Z. 107, 118 SolkołOlWSkiM. 342 So'snowSlki K. 81 de Sousberghe L. 408 SpameT AdoM 333 Spammer Adolf 303 Spat.e O. H. K. 203 Sl'ahl Paul Henri 390 Stecki Konstanty 232-246 Stein A. 202, 203, 206 StelmachoiWska Bożena 34, 40, 342 Sterly J. 410 S'Ueber Z. 166 Stirrrimann H. 405, 408 Stockmann Erlich370 Stodński S. M. 293 St>oil'aTczyk234, 243 Stqpa Roman 112, 430 Sbraube H. 352 Stmas Henrik 390 Strug A. 245 Su.cheni-Groabo,wska A. 75 Suggs R. C. 416 SukertO'wa-Bieclrawina E. 40 SUlPlpan Wolfgang 370 Susuł J. 285 Sz,afarzyk P. J. 164, 165 S7Jemłej J. 166 Szis7Jmanow Iwan 466 Szota W. 182, 188 S7Jwrmiak-Bogucka A. 58 Szurmiej W. 458 Szymański Stefan 241 SZY'l1kiewicz St. 117, 118 S:łcZJelPa,llowski225 Szc'zepański Jan 22 Ś""eciOva S0l11a 375 Świętek Józ.ef 252 Św:ider:Slki StanriJslaJW110, 378, 3.7'9 �482 Tailiko-HTY11IcewńiczJulian 430 Tairiko Medard 345--348 TalruolWycz J. 168 'Davernier Bruno 402 Taz:biJr Jan'usz 463 Teneze M. L. 399 Thierry S. 400 Thomas W. L 35,5 Thomas William L. 298 Thome D. W. 198 Tillhag'en Cal1I-Rerman 370 TłOCZiek J. 81 ToikaJrew S. A. 42, 113 Toł<SitoIWS. P. 42, 113 TomasrzJewski J. 190 TO!P(Jjm~iJ. 48, 49" 5&, 73 Toroński A. J. 1,65 Tl.'arwll'ska-Kwaś,n,iewska M. 58 Trteide Barham 398 TT'iUes Henri 264 TrimboIlll H. 3ó2 Tracbanow,skl Metody 179 Tubaja R. 4'58 Turnau J. 82 Tumnibull C. M. 260, 261, 263, 268 T)"« E. B. 3'51 TWoczydło Sban!isław 430 Udzrl.el'a Serwelryn 165, 449 Ulelnbmok J. 409 Urhan Manf1r'ed 395 UI'bań.ska B. 119 Us~kowa R. P. 468 Vajda L. 351 VakaT'eLski Christo 114 Vanover-bergh P. Mor. 256, 267 V,arvrik V. R. 174, 176 VLadwvić P. 345 V'1aJdu1JLnlion 119 Varbichler A. 260, 263, 409 Wache LULse 388 WIa!1daicher F. 387 WaJligÓtrsk1 A. 106, 110, 112, 116, 122 Wa11ac:e R. F. 351 WailiIrer D. E. 412 WalSfulewski L. 175, 243 Watanabe H. 405, Weinhold Rmidolf 384 Weliss-Aall L. 388 WeiSJS RichaJrd 304 Węd:kiewicz Stanisław 11 WęgTIzynowi:cz Leopold 77, 449 Wiegelmann G. 464 Wd€'SeIr E. 404 Wiles,inger R. 409 Wtłber D. N. 201-202 Wildhaber Robert 332, 391, 392 WiJnaeck,a Ha'Irina 424 Wi.~Slor M. 388 WlLta'szewski Mikołaj 116 Witkiewicz Sbanisław 232, 241 245 WitIrowska A. 285 Wlitos W. 281 Wh,irt;.eL. A. 351 Whilt'ing J. 413 Wo,kroj Fr. 112 Wollman P. 192 Wolski K. 110, 112, 116, 168, 169-224, 430 Wopiń'Ski Hemryk 248 Woź.niak Andrzej 464 WróbleiW'Sk.i TadeuslZ 42, 107, 113, 323-331, 398--400, 402-411 Wyka K. 285 Wyllie R. W. 404 Wy,pych KOn!Tad 112, 379-380, 394-398, 453-4'56, 464-466 WyżykoiWski Stanisła,w 243 Yoshida Teigo 412 Z:abor:ski B. 326 ZaK1To,żyń,ska-Ba,rącz A. 58, 120 ZarwisitoiwiClz-Aclamska Kazimiera 44, 58, 69 Zbocl()iWski Juliusz 241, 245 Zender M. 464 Zer:ries O. 35.2 Zgierun Z. 458 Zgorzelski Cz. 285 Zn\aniecki F. 3,55 Ziółikowska K:ry'sityna 374-376 Znam!lelrolWskJa-Prliffe:rorwa Maria 71, 419-452, 458--459 Z()Iha S. 2Q5 Zubrzycki 165 ŻoŁn:a-Manugiewiocz Jan 441 Żułarwsiki JelrZY 243 Żyga Alek;;;anldier 356-360 34, 38, 39, 40, �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY 411 112 K'aJgmu 40B K,v.naya 410 Duba 408 LU'lua 40B Duo 110, 116 Paliko 405 paugwa 406 Pelende 408 Pigmeje 112, 2'51-272 znad Itmi 258, 404 Swna 408 'Dshokwe 399 Yaka 408 Żydzi rn:aII'okańs'cy 187 Ameryka Ameryka Łacińska 44, 124 Ameryka Północna 124, 402, 404 Anity're 124 Hanya Afryka Afryka 107, lOB, 110, 127, 352, 376-3BO, 3~5, 3!}9, 410 Afryka Wschodni,a 109, 112 Angola 399, 411 ArUlWimi 114 Dahome,j 377 Egipt 399 Etio,pia 352 Gaban 110, 264, 377 Ghana 377, 404 Gwinea 377 Kamerun 377, 3&0, 404 KataJl1ga 404 Kongo 377, 40B Kongo BeJgijs,kie 25B Kongo-K.insmsa 399 Liberia 409 Litbia 405 Miali 377 Matroko 201, 416 Nigeria 377, 380 Rod.ezja 380, 399, 408 Ruanda 256, 267 Sahara 116, 117, 201, 207 Sudan 380, 405 Tanganika 406 Uganda 405 Upall1gwa 408 Wybrzeże Kości Słoniowej 377, 403 Afryki l.udy, iplemiona: Alpine jii 11O Ashanti 407 BanItu 404 Ba<mle 403 Budurn:a 39,5 Buszmeni 116 Dan 409 Effutu 404 Hoten'tOlci Ameryki półn. ludy, p1emiona: Mekisy'k 402 AZltek,Qlwie 118, 128 CygaJl1i'e meksykańs1cy 464 Eskimosi z Alaski 407 Laika'nd<mowie 463 Majowie 352 10,9., 117, 124, 412, 461-464 AitabaskQw1e Ameryka Poł;uclndQlWół 124 AlIti'p1al1iO 115 BOIliwiJa352, 395, 405, 412 Bralzy:lLa 403, 405" 406, 407 Gailapagos 416 MonitaJn.1a 39.6 PaJragwaj 408 Beru 124, 352 Wenemlela 403, 412 ZiJernia Ogni!sta 25i6 �484 Ameryki PŁdJn.ludy i plemiona: Araukanie 125 Aweikoma z grUlPYBoto,kudów 405, 406 CZii,kitano 405 Indianie Am. Płd. 416 Indianie boliwijscy 405, Turkiestan Zachodni 200 Uzbekistan 117, 118 Wietnam Połudn, 118 Azji 396 Indianie Ekwadoru 409- --410 Indianie kail";aibscy: Apari, Wo;j.ana, Tirijo 407 Indian-i'e Pel'u 116, 124 I.ndi,an-ie Shipibo 114, 125 Indianie ujścia Riv de la Plata <WO I.n~owie 114, 115 Ka!in,gang 406 Paraujano 403 Piausenm 4(}5 Tukan·o 403 Azja Azja ŚTodkOlWa 122 Afganistan 116, 200, 201, 2J2" 205, 207, 211, 215, 219, 221 BeluJdżys:tan 196~223 Butan 408 FiU,piny 254, 2,69, 407, 409 Indie 118, 352, 400, 403, 404, 405, 409, 411 Indie PółnolCne 116 Indie prow. Biba,r 403 Indie prow. Nimar 406 Iil"an 196-223 Japon'ia 243, 403, 409, 412 JOil"idania 412 Kaukaz 404 LUIWl1 267 Malajski Półwysep 257 Mongolia 44, 118, 122, 125-127 Nadam'UJrski kraj 105 Oman 201 RakJiJstan l1O" 116, 205, 222 Pejl"'sja 196-223 Sindu 117 SumiaJt'l'a 117 Syberia 105, 112, 118, 403 Tadży.k'istan 117 Taiw,an 403 Turr:kiesian 199 ludy, plemiona: Ae,ta 254, 2518, 269 Afganowie 200 Ajnosi, Ainowie 243, 405 Andamani,e 269 Bhilowie 409 Osetyńcy 404 NegryC'i aZ;ja,tyccy 256, 258, 268 Jakuci 116 Czerkiesi 404 Czeczeńcy 404 Puyuma 403 Rind 205 SantalQlWie 403 Sema 404 Semaugoiw.ie 257, 269 Turkmeni 200 TUiWińcy 118 Żydzi jemeńscy 411 Australia Australia 10:9, 118, 351 Cieśnina TO'!'resa 412 Tasmania 398 Oceania Oceania 108, 112, 124, 256 Melanezja 381-382 Nowa Brytania ;,9·7 Nowa Gwinea 110, 252, 351, 39.5, 397, 403, 404, 412 .- ludy: Dani 410 Duna 415 Jeg-huje 415 Navak 406 Po!linezj,a 115, 118, 395, 405 P,oJ.inezyjczycy 109 Wy'Slpa, wyspy: - Anachori,tes 112 Mal,a.ita 412 Trobrianda 298 Europa EmolPa 104, 113-114 A!lbania 119, 467 Austria 387, 388, 391 �485 Bal'kany 119 Brandenburgia 386 B~etania 400--401 Bułgaria 113, 114, 127, 394, 466 Czechy 383 Finlandia 113 Francja 398, 402 Grecja 389, 393 Hercegowina 394 Hiszpania 105 Irlandia 386 Jugos.ławia 113, 392, 394 Litwa 372, 393 Łotwa 114 Łużyce 367, 397. 383 Macedonia 113, 394, 466, 467 Meklemburgia 383, 385 Morawy 383 Ni·emcy 302, 328, 384 N.R.D. 391 Bodo,le 70, 243 Polesie 190--191 Portugalia 105 Rumunia 113, 391, 393 Schwarzwald 392 Serbia 392 Slow,enia 394 Slowacja 164, 374--376 Sorrento 243 Szwajcar,ia 303--304 Szwecja 370--372 T'ransylwani.a 391 Tyrol 389 Uk.raina 17-5\ 177 Wr;gry 393, 397 Europejskie grupy etniczne: Aromuni 119 Finowie 371 Lapończycy 120, 371 Pol'eszucy 190 Słowianie 114 Tatarzy 371 Wolosi 168--169 Polska FO'lska 31--145, Bieszczady 78 294, 338, 393 Beskid Sądecki 78 Beskid Śląski 72, 77, 78 BeskJid Wyspowy 77 Beski,d Zachodni 77 Galicja 175 Gorlice 78 Ka:rpart.y 72, 164, 169 KariPaty Zachodnie 16 Kujawy 72, 80 Kwrpie 44, 72, 77, 79 Limanowskie 45'5 Łemkowszczyzna 164--1,9.5 M.ałOIpo,ls'ka16, 17, 174, 29'4, 393 MaziOwsZJe72 Niedźwi€dzia, pow. limanowski 14 OraJWa 1,5, 18, 234 Podhale 14, 18, 232--240 Podla,s.ie 72, 75 Podkarpacie 71, 293 Prac re', pow. MHiez 49 Ropa, ·rzeka 49 Ruś S.zlachtowska 167 SiołikoiWi-c'e44, 49, 80 Śląsk 17, 140 Ślą.sk Dolny 459 Ślą'sok Górny 28-3 Śląsik Opol:>ki 44, 72 Spisz 15, 18, 234, 243 Tatry Polskie 77 Warszawy 'dkollice 79 Wielkopolska 72, 151, 294, 384 Ziemia Chclm'iń:ska 49 Ziemie Z'a'Chodn.ie 17, 'lO, 45, 6·9, 159, 173, 188, 3,53 Żywieckie 293 Polska -- grupy etniczll1e: Bambl'zy 248 Cyganie 243 Hazacy, śląska grupa .etnograficLjna 247--250 Ka!S7.ubi Bytoiwscy 49, 448 Krakowiaicy 148 Lasowiacy 22.5-231 Leśnioki 250 Łemkow'ie 70, 164-19.5, 189 Rusnacy 175, 189 Ślązacy 247 �INDEKS RZECZOWY Ad3iptalcja 126 społec:z;no-iku1tur'Qwa 1,8 Aku;1turaJCja Lapończyków 11<9-120 w ebnologiJi amerykań'Skiej 120 Amerykiand:ssty;ka radziecka 121 An:imizm 35,1 An.VrOlPOlll(}gj·a kultu,raLn'a 349-350 Archiwaetnograii=e 54, 141 ,iJwn{)grafic~e 43·5 muzeaJlne 435 ArtY'Slta ludo,wy 33,7, 340 Atlas etnograficmy 88, 152, 412--414 'euI'Oipe:jski 464-466 Polski (P.A.E.) 43, 47, 64 Cepy 72 Ceremonj'a ·chodZJenia po ogniu 403 ChaJupy o konstrUkcji sochowej 375 po<ddeniowe 457 środkowo'lliemieckie 386 w Meklemburgii 383 Czerpaki 234 Badania etn()igl"afi,c~e w Bułgarii 127 et:n,ografiC:71llo-.SIOCjolog1c:zne 17 nad wsółczesnością wsi 45, 50-51 ;so;cjO<1og<iczne 3'5.3--354 w Irudi.a:CihPółnocnych 116 ter,enowe na NOlWej Gwinei 412, 415 na wY'~palch Cieśn'iny Torresa 4,12 na wys!pie MalaiJta 412 w Boliwii 352 w Etiopii 352 w JOil'cla'lldi412 w MongOiliIi 44 w AfTY'ae ZachodJniej 127 wśród Indian Czipewa 412 wŚlród lndi;an Ziemi Ognistej 256 Batik;a ludloiwa 315 Bajki lS'erbołuży~zan 382 BallLada dolnob'l'etońsika 401 Bartnktwo 115, 95-96 Buiddyzm 352 w Japonii 403 Budownictwo Irl and i'i 386 ludowe 140, 327, 4~7, 458 'pa'SlteT&kieAromunów 119 Demonologia ludowa 114 Domy duchów 395 Dr~waryty litewskie 373 Dudy żywieckie 293 Dyfu:z;j'a e.Iem,eIllJtówkulturowych 329 DZJbanki 243 Ekspedycja do Buszm·en6w 256 do Indian Boliwii 405 do Pigmejów 252, 256-261 do s,emangów 257-258 do Tangan'i'ki 406 Etnogenerz.a ludów Eul'opy 113-114 EJtnogr.afia - terminy i przedmiot badań 32, 42, 43, 10<3-104, 114 ,etnog,rafia bułgarska 113 Europy 104, 113 Finlandii 113 niemiecka 384 'Po~ska 31-58 pOlW'szechllla103-136 ra:dzi,ec:ka 42, 113 w Szwajcalfii 113 Etnografii Polski podręczniki 48, 88 polskiej kierunki 40-47, 63-71 polskiej o.rganizacja 34-40, 71-83 polskie 80'--<81,89-92 słolw'acllcie 374-37<6 w zach. Persji 407 zachodndo-Głowiańskie 325 Bóstwa agrarne 403 �487 Etnografic~ne monografie regionalne rejony Pols'ki 74 Etnologi·czna szkoła wiedeńska 383 Etnom>uz,eologia 424-425 Etnonimy 385-386 Figu~ki .a,nrtrQPomariiczn'e 397 Flisactwo 386 FOIlklo[' 160, 401 bułgarski 466 łużycki 366-368 muzyc:zmy 45---46, 291-293, :sł'owny 435 - DaJnów 409 Folklolrystyka ma,oedońska 113 Folkloryzm 5,2 BaUisd.ngera 319-321 Foremki na serki 234 436 Gamcalf'S,kie piece 380 Ga;rn<:ars'two afrykań'S,kie 37,9-330 czeiskie 383 ludofw.e 80 japońskie 409 Sindu 117 Gospodarka wiejska w Polsce 75--76 Peru 124 Gra af'ry,kańSika 109 Grafika lu:dow.a 140 Groble 196 Handel smal-ami 171 Hodowla n, 94-.9~, 457 owiec 171 Humor Indian 412 Ideog'ramy obrazkowe 403 Instrumenty muz,yczne 386 afrykańskie 395 brazylijs,kie 405 Meksyku 462 Instytucja "kula" 299 patronów 396 Jarzmo 397 Język chiński 409 mel aJ!lezyjski 403 44 Języki ludów indiań,skich 4·02, 404 -pigmej'Sikie 269 św'iartJa 114-115 Językawa rodziln,a Mande w Sudanie 405 Kaganki 230 Kamienia,rstwo 171 K&'ezy, system irygacyjny 198-223 Ki'erunki antropologii kulturowej 410 etrlDgr!af,ii po;1skiej 63-71 Kierunek metodologiczny: eWlQilucjonizm krytyczny 42, 64, 66, 114, 153 - schematyczny 153 fenomenologic~ny 41, 63, 120 funkcjonalny 41, 120 hisrtoryczJno-kulturowy 41, 64, 407 integralny 42, 43, 69 m8.lterializm dialektyczny 67 psychologizm 41 struktmaltzm 162 Kijanka 23,6 K'1a!syfJikacja nauk 19-20 Konferencje metodologiczne 42, 43-44 K'Os!a 72 Ko'WCUlstwoludowe 79 K'oISzykarsif.:w'o383 Krzesi!WJa 226 Ksmalty WISi p orski'ej 13 Kult drzewa 400 kaJr'go 403 niedźwiedzia 117, 40·5 pr7JOidków 407 śmie~d 24,3 św. Floriana 11 Kultowe idole 404 K'ultura 84, 156-157, 351, 410 ludowa 154-155 maiteTia'lna, definicja 64-65 - Wisi poLski,ej 61-86-102 pasrt.e!f'Ska 17. 122 pas~s:ko-ko:czoWin icza 126 pas,ter:sk'O-rolnicza 169 trady'cyjna 18 KultuJrowe $kefy Afryki 378 wy1)Wio.ry 24 Kultury pr~edkolumbijskie 122 Lampy naftowe 230 IJata.rn.ia ręc11l1a 2;30-231 �488 Lecznict,wo ludowe szwedzkie 370-372 Legenda ,o latającym Holend:I"ze 386 Liite'ratura ludowa 279, 280, 370 LudO'znawstwa przedmiot 306 Ludoz,llIalW'stwo jugosławiańskie 113 niemieckie 302 proletariatu 316 szwajea'rskie 303-304 współc:zesności 306-322 Ludy kopieniacze 107 pasterskie 107 Łopaty drewniane :387 Łowiectwo 96 Łuczywa 225-226, 228 Łuki 408 Łyżniki 236, 241, 245 Młyny iraI'lskie 221 Monografia miejscowości -- regionalna 48-49, 135, 151, 153, 154, 15ll _. - - t.radycyjna Hi! współczesna 162 s,poleczności lokalnych 51 tematycz.na 44 tematyczno-problemowa 49 wsi 147-163 Mo,tyw węża-tęczy 403 Muzea biograficzne 4·jf}-1:;O erbnograficzne 38-3fl -'- skansenowskie :39, 3:10--392, 431- -434 JV[·uzeaJ1nepublik<:',ia 436 Muz,ealnietwo etnograficzne po.]skie 419-452 rumuńskie 3fl1 Muzyka 370 ludowa polska 294 IVlyśIiwshvo 38(i __ Magia wspóIczesna 310 Malarstwo I udowe 372 po,]skie 140 Malowidła ścienne 374 Mapaetn,iczna Polski 47 Maski afrykańskie 377 ludowe 392-394 bułgarskie 394 greckie 393 ju,gosławiańskie 394 polskie 393 rumuńskie 393 węgierskie 393 z;wi€'rzęce 407 M'ateriałypamiętnikarskie 354-356 Meble tywlskie 389 Medycyna ludowa 388 -na N. Gwinei 412 Metoda biograficzna 22 histQlryczno,-terenO'wa 22 integralna 69 Metodologia nauk 19 Miary czasu 399 Mig;racje Łemków 188 Miota,cze australijskie 109 Milto,logic'zne wątki kaukaZJkie 404 Milty 350, 409 afrykańskie 410 po.Linezyjskie 115 bolowijskie 352 Młocka 464 132, 153 o Na'czynia drewniane 2W} Narodowość, definicja .1Bfl Narzędz.ia kamienne 40.1 Na'rzędzia ro!:niC'zc 44. 68--·U9, 72-73 rybackie 38;) Nawadn,ia.iące urządzen ia i [,[Jiiskie 196--223 Nomadyzm 416 Obrazy na szkle 234, 244, 245 O["zę:dowo-ść 370 Obrzędy dowcz;ne 388, 458 inicjacyjne 415 pogrzebowe 109, 403 rodzinne 407, 458 rolnicze 404 we.s'e!ne 457 wsi dolnośląskiej 459 Obuwie węgierskie 397 Odzież 82, 101-102, 109, 110 Ofiary z ludzi 405 0JJo.wiadan.ia 408 Orika w wą.skie ?agony 72 Osadnictwo wiejskie w Polsce 81,89-92 Po-dhala 14 woloski,e 168-169 Ostrza kamienne 29,9 OŚ'Wietleni'e wnqtrz 225-231 �489 Pasterskie wQdrówki 17 Pasterstwo 94-95 górski·e 398 karpackie 77--78, 119 mong·o1skie 118, 125-126 rum ut1skie 113 Tuwińców 118 Patroni wód 205 PeyotY7.Jll 118 Piec chlebowy 228 Pie'czywo wes,elne :~87 Pieśń 370 Pieśni af.rykat'lskie 395 ludowe 292, 293 obrzedowe J 10 Plastyka ludowa 142 obrzędowa 459 Plug 72 Pługi europejsbe 464 Podań klasyfikacja 384 Poezja ludowa 386 Pokrewieństwo u ludów kongijskich 408 u Pigme,jów 404 w Indiach 411 Pożywienie wsi polskiej 82-83, 102, 458 _ ludności Afryki Zach. 116 Prawoslawie 178 Pra,vo zwy-ezajowe 207 Przebie'l':ańcy 393 Przemysł ludOlWY68, 97-99 drzewny 171 Pszczelarstwo 95-96, 458 Radło 72 Radła śląskie 73 Religia ludu Ashanti 407 Bhilów 409 _ ludu Puyuma 403 Re'li.gie ludów pieTwotnych 351, 35,2 _ synkretycme 118, 124 HeHgii dzieje 361-366 Religijna grupa "jama" 404 Relikty 17, 155 H~kodzielnktwo liberyjskie 409 Rodzina chlopska 18, 160 _ madeTzysta 117 Rolnictwo 72, 457, 458 Lemków 170-171 wsi pols,kiej 92-94 w Limanowskim 455 Rzemiosło Uzbekistanu 118 wsi polskiej 97-99, 458 R,zeźba 109, 140 laJ'rykańska 377 Rybołówstwo 96, 386, 458 Sierp 72 Skans,enolWska akcja 456-459 Skans,eny w JugO'slawii 392 w Polsce 431-434 Sobótki 464 Socha 72 "źelaZJn.a" 73 Spichrz opalowy 326 Sprzęty 100-101 Statki źaglowe egipskie 399 Stroje do chrztu 388 ludowe łuźyckie 383 StruktuTaspołeczn'a plemion Tukano 403 Szała,śnictwo karpackie 113 Szamanizm 351 Symbolika kwiatów 400 Szkol,a antropo:logi.czna polska 41 _ kultur.Qlwo-histo,ryczna 64 S7,tu'ka afrykańska 376-377 _ ludowa 46-47, 114, 332-344 1~telWska 372 __ polska 139-145, 360, 423 _ w LJima'nowskim 455 meksykańska 117 Sztuki ludowej zakres 339 Swiiecaki 228-229 Taniec 370 T,a'rc71e299 TeoTi,a integralna 25-26 "podłoźa historycznego" 23-24 _ procesów źywiołowych 25 Teori,e i metody etnologiczne 407 Tka.ctwo ludowe 80 _ uroków 171 _ Aromunów 119 Tłuki po.Jinezyjski-e 395 'l\o:lemizm 35:1 Tr,ansport i komunikacja 99-100, 457 Uł pleciony 326 Ule .s71ufladkowe 392 Up'rawa zi,emi 3,97 kukurydzy 116 �490 Wlarzęchy 234 Wierzenia aJn,imistyczm,e 407 Ind~an 416 ludów Nowej Gwinei 404 Więź grujpoiwa ŁemkólW 172 terytodaJlna i TIOdzillnna116 Wnętrze m100zkalne 100-101, 375 Wo:zy 116 W~óźba w sądownktwie 14 WiSIpółdziaŁanie gos;podarcze na wsi 69 Wspólnota wieJSIka 1Hl WspóLnoty roLne andyjskie 115 Wyrób dzie;goiu 171 Zaigroda nHOC'ka 109 Zagrody .wejskie w Se,rbii 392 Zbieractwo 70, 458 ZbiQlry etnograficzne podhalańskie 244 B. MaHnowskiego 298-301 meksykań'skie 109 ;pozaeuropejskie 108-109, 429--430 Zwye?Jaje pir'aJWne 115, 383, 392 TOln~ 388 świętodańskie 384 weselne 384 Źródła zastane 21 wyw91ane 21 Źarna 70 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Tabl. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. L 1. 2. 3. 4. Grobelki przy szyba.ch kar:e.z:owych w okol·icy Kwetty . KQlfyto wys'CWego karezu Dżedid HaJriUDKa["lE!zw Bostan Wnętrze karezu Zoha w Kuczl'ag widzian.e <przez gha!.'dClJwa Schemat konstrukcji karezu w północnym Beludżystanie . Kariger przy czerh w Kuczlag koło KWetty w Beludżystanie Kariger ze swymi .narzęd:lJ1ami pracy . Krzewy w kar,ez'ie Chajan w Nal w Dżalawanie w Beludżystanie , Sprzęty i urządzeni.a do oświetlaJO,i,awnętrz . Część zbiorów J. Uslieckiego . Kijanka ryzowana z drzewa jaworowego. Góral myśliwiec, rzeźba drewniana pol.ichromowana Zbiór pr'zybo'rów do mleczalf'Stwai ,pasterstwa w Muzeum Tatrzańskim w 1921 1'. Docent dr Włodzimierz Pożniak w czasie badań w Międzybrodziu Bialskim, pow. Żywiec Pisanki dolnosląskie 202 206 209 210 214 217 220 228 234 236 239 242 289 460 MAPY Mapa krajów wyżyny irańskiej 198 LIST OF ILUSTRATIONS Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Small dams near the karez grooves in the area of Kwetta . The bed of the dried Dżedid Harun Karez in Bostan . The inside of Zoha Karez ,in Kuczlag, seen through the ghardawa. The schematic diagram of a karezin North BaJuchistan . A Karigcr near a czerh in Kuczlag, area of Kwetta in Baluchistan. A Kariger with his tools . 202 206 209 210 214 217 �492 Fig. Plate Fig. Fig. Fig. F,ig. 7. Shrubbery in Chajan Karez in Nal, area .of Nal, in Baluchistan. 1. U1ensri:ls ,and devices fOir indooT lighting 1. A part of J. Lisiecki's collection . 2. A carved battledol'e f'rom sycamore wood 3. A mountaineer-hunltsman, wooden sculópture 4. A collection of acoessories for day,rying a,nd shepherding in the Tatra Museum in 1921 Docent Dr. Wlodzimierz Poźniak during fieldwork in Mi<;dzybrodzie Bialskie, region of Żywiec Low Silesian Eastereggs . 220 228 2a4 236 239 242 289 460 MAP Map of I'ranian Highlands 198 �CONTENS Władysław Kw a Birthday) . T. On the Ś ił i e w i c z, Kazimierz Dobrowolski (on His Seventyfifth 9 twenty-fifth anniversary of Polish Ethn,ography Józef B u r s z t a, Ethnography in the Quarter of the Century of People's Poland. Org.anization - Tendencies - Investigation Trends . Anna K u t l' Z e b a - P a .i n a r a w a, Material CulturE' 'of the Polish Village in Ethnographic Works in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic Maria F r a n k a w s k a, General Ethnography and Its Place in PoUsh Science After II World WaJ' . Ewa F ryś - P i e t r a s z k a w a, Investigations about Polish Folk Art in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic l!. S t u d i e s, A r t i c l e s, 31 61 103 139 Mater ials Józef B u r s z t a, Twa Models of Mongraphics of Villages. Andrze,j K w i I e c k i, An Outline of Historic and Ethnic Problems of the Old-Time Hegional Group of Lemko Krzysztof Wal s k i, Traditional Technics of Artificial Irrigation in Iranian Countries . Józef F u r d y n a, Devices for Indoor Lighting in Lasovian Lodgings in the Last Century . Konstanty S t e c k i, Rudiments of Ethnographic CoHections in the Polish Taka Highlands . Jerzy B u l' C h a r d t, In the Matter of the Name "Hazacy" . Stefan Ł y s i k, Paul Schebe:sta - Pionj,er Investigator ,of Pygmies (1887-1967) Stan,isław Bąk, Professor Dr. Stanislaw Bigoń . Wiesław C i ą ż y ń s k i, The Charac1er'Lstic of Włodzimierz P.oźni,ak's Activity as an Ethnomusicalogist Barbara M a t u s z e w s k a - Ko h u t n i c k a, Bronisław Malinowski's Collection in England . 147 164 196 225 232 247 251 273 287 298 �494 III. R e v i e w e r' s ar t icles Gerhard Konrad K los k a, Ethnography of an Industrial Community in the Formulation of Hermann Bausinger Tadeusz W rób l e w s k i, German "Mitteleuropa" from Bruno Schier's Point of View Sta.n:isław B ł a s z c z y k, F10LkA,rt as an Object of Ethnographic Investigation (On the Ma:rg,in of R. W. W:ildhaber's Paper) IV. R e v i e w s o f p u b l Q c a t io n s a n d j o li gowicz) religii. (Outline of the History Pasem-Zieliński) N e d o, Grundri!ss of Religion) Warszawa szewski, Bautzen Zbigniew Kloska) 368 SLoc'kholm 1962 (Jan Jaro- Jasiewicz) 370 kowskaJ) (Teresa 372 Ziól- 374 -I Skarżyńska) c k o v, iJIl Afrika. Technologie. Berl.in 19.67 (Konrad Wy379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moscow 1968 (Anna 381 Jahresschrift 1968/1969 (Walerian des Instituts Sobisiak) flir sorbische Volksforschung. Bautzen . Deutsches .Tahrbuch f tir Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . IjsberT'eichische Zeits'chr:in fUr Volkskiunde. V'~enna 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv f tir V,01k,skiunde. Basel 1967 (Walerian Sobisiak) Ja'hrbuch des Museums f tir V61k!erik'UJldezu Leipzig. Vol. XXII, Berlin 1966 (Konrad 376 378 D r o s t, T6pferei Kozyra) Letopis. 356 366 Konrad Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław Ś w i d e r s k i, Grands traits des oiviliJsa1JioniSafricaiJnes. Paris 1966 pych) 353 19G6 (Józef Lietuviu liaudies menas. Vlln'ius 196i8 (Barbara Bazielic/J,J) . Lódov·e stavitielśtvo a byV'al1liena Silov'ensku. Bratyslav,a 1963 (Krystyna I. P u 348 349 361 Volksdichtung. BUrsZ'ta) P. 345 1968 . der sorhischen Arbeit und Volksleben. Goetti!ngen 1967 (Gerhard Carl-Hermann T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Dietrich 332 360 dziejów (Aleksander Paul 323 r nals Oskar Kolberg's Complete Works - On the Tenth Anniversary of the Publishers (Medard Tarko) . Bibliograf,ija trudow I.rustitUlta EtnograHi im. Mikłucho-MakŁaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbigniew Jasiewicz) . . Ethnologic New Pub~i,oat:i,ons in West Germany (Gerhard Konrad Klaska) Badani,asocjologicZillle na Ziemiach Zachodnich (Social'ogie-al Investigations on the Regai!n,eid T'err:itodes). Pozmań 1966 (Aleksander Pasem-Zieliński) . Julian M a Ś l a n k a, Zori:a:n Dołęga-Choda:kowski. Wrocław-Warszawa-Kraków 1965 and Z. D o łęg a - C ho d a ok'O W s k i O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. (About the Slavs before Christianity and other papers and letters). Warszawa 1967 (Aleksander Zyga) Sztuka ludu polskiego (Art of the Po.]iish Folk). Warszawa 19,67. (Edward OzZarys 302 Wypych) 382 384 387 339 394 �495 Jahrbuch des Museums (Konrad fUr VOlkerkunde zu Leipzig. Vol. XXIII, Berlin 1966 Wypych) 397 L'Ethnographie. Paris 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) Arts et Traditions Popu lai["res. P1liI1is1967 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1966, vol. ·61. (Tadeusz Wróblewski) Anthropos. Fryburg 1967, \1101. 62. (Tade'usz WróblewskiJ) . Ethnology. Pittsburgh 1967 (Mirosława Posern-ZieUńska) . Z€itschrift fur Ethnologie. Berlin 1967 (Aleksander Posem-Zieliński) 398 400 402 406 411 414 V. Museums Maria Znamierowska-Prufferowa, Polish Ethnographic Museum Directing the Period of the 25th Anniversary of the Polish People's Republic. VI. in 419 C h r a n ic s XLIIIrd Meeting of the BoHsh EthniDg.r<lJphk Soc,iety (Konrad Wypych) . Report ·of the Polish Ethnogra:phic Society, Department of Łódź (Józef Lech) Rapoot of the Po.lish Ethnographic S:ooiety, DepaJl'tment of Wil"odaw (Jadwiga of the Polish Ethnographic Society, Department of Toruń (Maria Znamierowska-Prii.fjerowa) 458 Competitions for Trad1tianal F1ine Art in the Eithnographic Museum of Wrocław (Maria Macewicz-Gołubkow) The IIIord Ethnographic Sem.inar of Amer'ioan1sts in Poznań (Maria Para- Simiczijew) of Death of the Academician Afanasij Sieliszczew Simiczijew) 467 More important abroad publications Sient to the J. CzeklanoiWski Library the Polish EtJmographic Society in 19,68 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka). VII. Index of the LIIlrd List of plates . Contents in English 464 466 25th Anniversary (Kole 459 460 dowska) The Un.d Interna'tionai WiQlrKJingConf€['e:nce 'of the OrgaJl1lziing Oommittee of the European EthnogIr3!Phic AtLas (Konrad Wypych) The 90th Birthday of the Bulgard.an A,cademician Micha~l Arnaudow (Kole The 456 457 Pawlowska) Report 453 volume . of Lud of 468 Va r i a (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 475 491 493 �Cena zł 50.- WYDA WNICTW A POLSKIEGO W latach 1895-1969 __ Of3 TOWARZYSTW A LUI o __ • • TS3/ _ /1'3~:J LUD (1895-1969) Tomy I --- LI II PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - PRACE (1934-1969) XXVI ETNOLOGICZNE (1947-1969) Tomy I -- IX ATLAS POLSKICH STROJOW Zeszyty LUDOWYCH (1949-1969) 1--31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: II część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1969) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1958-1969) V LUDOWA (1957-1969) Roczników 10 ł~ODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1969) X DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja .. J - 36 tomów. Edycja -- 14 tomów Zamówienia POLSKIE (1961-1969) przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE uL Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bf7383529bf73c5470ef93bc117c11.pdf 012aaab5c5ecd9e3681d115bdf9d8731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:314 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.345-418 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J Lud, t. 53, 1969 r. DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (W ID-LECIE DZIAŁALNOŚCI WYDAWNICTWA) W dniu 13 lipca 1970 roku mija 10 lat od podjęcia przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego - uchwały nr 45 o wydaniu w 66 tomach Dziel wszystkich Oskara Kolberga (1814-l890), twórcy zbioru materiałów etnograficznych i folklorystycznych dotyczących całego ludu polskiego, sąsiednich grupetnliczmych maiz niektórych obsZlaJrów SłiowiańJszazYizny:p01udndow:ej, najWliększego dokumentalisty kultury ludowej w XIX wieku l. Uchwała była aktem uznającym wielką wartość dorobku Kolberga dla rozwoju nauki i kultury. Wszak jest to dorobek nieporównywalny pod względem zasięgu goeograficznego i problemowego i niepowtarzalny pod względem treści, ukazujący wszystkie elementy kulturowe podstawowej i naj liczniejszej części narodu polskiego oraz kulturę ludową innych grup. Toteż poprzez upowszechnienie go w formie książkowej mogły powstać i powstały szerokie możliwości badań nad rodzimą kulturą ludową i drogami jej rozwoju oraz związkami z kulturą europejską 2, zaś w sferze działalności kulturalnej - najcenniejsze formy i treść twórczości ludowej mogą w coraz szerszym stopniu współdziałać z innymi wartościami w procesie tworzenia się kultury współczesnej. Pod tym względem zwłaszcza zaobserwować już można widoczne rezultaty uchwały. U progu drugiego ćwierćwiecza naszego Państwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które jest inicjatorem i wykonawcą prac wydawniczych pod opieką Polskiej Akademii Nauk 3, szczyci się niemałym osiągnięciem w realizacji uchwały. W ciągu 1 Zestawi~mile wy;daJWllIjlcZJe tytułów DWOK, z uwzg:Iędn!teniemZJmian w o~esie od 1960 .r. i poszerZJenia całości do 80 nomów: I. Pieśni ludu polskiego (1. 1): II. Etnograficz;ne monog·raiie reg;~onaliIll€(t. 2-57) z komenta=i diO t. 1-36: Sandomierskie; Kujawy, cz. I-II; Krakowskie, cz. I-IV; Poznańskie, cz. I-VII; Lubelskie cz. I-II; Kieleckie, cz.. I-II; Radomskie cz. I-II; Łęczyckie; Kaliskie; Mazowsze cz. I-V; Pokucie, cz. I-IV; Chełmskie cz. I-II; Przemyskie; Wołyń; Pomorze; Mazury Pruskie; Mazowsze, ~z. VI-VII; Slqsk; Góry i Podgórze, cz. I-.II; Kaliskie i Sieradzkie; Chełmskie i Przemyskie; Tarnowskie-Rzeszowskie; Sanockie-Krośnieńskie, crz.I-III; Białoruś-Polesie; Litwa; Ruś Karpacka, az. 1-1,1; Ruś Czerwona, cz. I-II; III. Materiały do etnogra,fii Słowian (It. 58-591); IV. Przysłowia (t. 60); V. Studia, rozprawy i artykuły (t. 61-63); VI. Korespondencja, c~. I-III (t. ~6); VII. Twórcwść muzyc;2lna (t. 6·7--{)·9): Opracowania melodii ludowych oraz Utwory inS'trumentalne i wokalne, cz. I-II; VIII. Suplementy do m:OiIlI~afii i MisceUanea (t. 70-74); IX. Biografia (t. 75); X. Indeksy (t. 76-80). 2 W tej dziedzinie można wymienić współpracującE' ośrodki etnografii i folklorystyki oraz badaczy w Lipsku i Budziszynie - P. Nedo, P. Nowotnego i in., w Belgradzie P. V1ahovića, w Moskw.Le J. Bełzę, L. N. Vinog~adovą i wlielu .innY<lh. a J. Gajek, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (W:) O. Kolberg. Pieśni ludu polskiego (DWOK t. 1), Wrocław 1962, s. VIII; J. Burszta, M. Tarko, Wydanie Dziel wszystkich Oskara Kolberga. "Sprawozdanie z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk", 1964, z. 4, s. 45-56. �346 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism ostatnich 8 lat (od 1962 r.) ukazało się drukiem ponad 50 tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga, tj. blisko 80% całości wydawnictwa, a większość tytułów pozostałych do wydania, mimo rozmaitych trudności merytorycznych i poligraficznych, znajduje się w druku, bądź w przygotowaniu redakcyjnym 4. Wydane dzieła szybko i niemal w całym nakładzie rozpowszechniają się w kraju i w wielu zagranicznych placówkach naukowo-badawczych oraz skupiskach polonijnych drogą wymiany, bądź subskrypcji czy bezpośredniej sprzedaży 5. O Dziełach Kolberga można mówić z różnych punktów widzenia. Wartość naukową ocenili wielokrotnie liczni przedstawiciele naszej etnografii i folklorystyki 6. Oczywiście w miarę rozwoju prac wydawniczych oceny te są pogłębiane bądź uzupełniane. Optymistycznym akcentem jest włączenie się już tutaj etnografów zagran1k:zmydh.PrZylkladem może byćprlOf. drr P. VI,ahovićz Belgr:adu, który w pocz, 1969 r. ocenił jako bardzo precyzyjne i w wielu wypadkach aktualne do dziś Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej O. Kolberga 7 i przygotowuje w tym zakresie szereg publikacji. Dzieł Sporo uwagi poświęcono dotychczas także sprawom samego wydania Dziel, głównie historii spuścizny rękopiśmiennej Kolberga i zasadom edycji 8. Lecz i te sprawy wymagają uzupełniających objaśnień w miarę pogłębiania znajomości źródeł i poznania całej spuścizny rękopiśmiennej, w tym również korespondencji Kolberga, bowiem w toku pracy, np. podczas krytycznej selekcji materiału pod względem wykorzystania go do druku przez Kolberga i wydawców późniejszych - I. Kopernickiego, S. Zdziarskiego, S. Udzielę i in., albo w porównaniu z literaturą przedmiotu, odkrywane są zjawiska zgoła nieprzewidywane, jak np. wzrost lub zmniejszenie objętości mate4 Nad stroną merytoryczną DWOK czuwa l6-osobowy Komitet Redakcyjny: Julian Krzyżanowski - przewodniczący, Józef Burszta - redaktor naczelny; członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stefan Dybowski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Władysław Kuraszkiewicz, Tadeusz Ochlewski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Znamierowska-Prlifferowa, Roman Reinfuss, Kazimierz Rusinek, Jadwiga Sobieska, Maria Turczynowiczowa, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrzewski. 5 Nakład DWOK wynosi 4000 egz., a tomy 64-66 Korespondencja O. Kolberga, cz. I-III, drukowane są w nakładzie 6000 egz., przy czym cena każdego egzemplarza jest znormalizowana i wynosi 40,- zł (w subskrypcji 30,- z), toteż zapasy najwcześniej wydanych tomów nr 1, 2, 3-4, 5-8, 9-15, 29-32 zostały już wyczerpane. Do wydawcy wpłynęły zamówienia i żądania dodruku Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie, to np. zagraniczne placówki naukowe i specjaliści otrzymują łącznie 41 egz. bezpłatnych DWOK, w tym w ZSRR 7, USA 6, w CSRS i NRD po 4, we Francji i Jugosławii po 3, w Bułgarii, NRF, Szwecji i W. Brytanii po 2 i w Australii i Brazylii oraz Austrii, Rumunii, Szwajcarii i WRL po 1 egz. 6 Zob. "Lud", t. 4'2: 19M, cz. I -mateidały z Sesj,i KlOlbergowskiej w Jeleniej GÓire 1954 r.; J. Krzyżanowski, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej. (W:) O. Kolberg, Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1), s. XIX-XLI; M. Sobieski, Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, tamże s. XLII-LVI; J. Burszta, Nowe tomy dziel Oskara Kolberga jako źródła folklorystyczne. "Literatura Ludowa", 1966, nr 4-6, s. 67-76; E. Krzyżaniak, Oskar Kolberg jako badacz kultury ludowej. "Zycie i myśl", 1966, nr 3, s. 20-33. Zob. także wstępy etnograficzne, edycyjne, muzykologiczne i językoznawcze do tomów 39-53 i 60 DWOK wydanych z rękopisów Kolberga. 7 O. Kolberg, Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Cz. I-IV, "Gazeta Polska", 1871, nr 77-87; 1872, nr 1-7, 42-43, 109-110, 133-136, 176-179. 8 J. Burszta, Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie. (W:) O. Kolberg, Pomorze (DWOK, t. 39), s. V-XXXIV; J. Burszta, M. Tarko, op. cit., s. 45-54; J. BurszJta, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania. "Literatura Ludowa", 1964, nr 4-6, s. 34-47. �Recenzje omz przegiqdy wydawnictw i czasopism 347 riału, które mają wpływ na kształt wydawnictwa. Do najbardziej interesujących zagadrrień należy jednak zalgaJdnien!ie ,;stopnia źródłowości" DWOK, tj. ,ustalenie, w jakim stopniu Dzieła wszystkie są materiałem żródłowym dla etnografii i folklorystyki polskiej, a zwłaszcza słowiańskiej. Jest to oczywiście zagadnienie obszerne, wymagające odrębnych badań 9, toteż w obecnym stadium prac edytorskich możliwe są zaledwie najbardziej ogólne, często tylko szacunkowe dane. Niemniej są one interesujące, poświęćmy więc temu zagadnieniu nieco uwagi. Jak wiemy - spuścizna rękopiśmienna Kolberga mieści się obecnie w 73 tekach wielkości B-4. Objętościowo zasób ten jest mniej więcej połową dorobku badacza (odliczywszy uprzednio korespondencję), drugą część stanowią publikacje. W zasobie rękopisów przeważają zapisy Kolberga; stosunkowo niewiele jest rękopisów obcych (ok. 5%) oraz wycinków prasowych. Ale wśród zapisów kolbergowskich część stanowią materiały zebrane w terenie (często zach0wane w oryginale obok przepisanych na czysto i opatrzonych przypisami, niekiedy z dodaniem wariantów), część zaś, ogólnie biorąc znacznie mniejszą, stanowią materiały wypisane z literatury. Rzecz w tym, że stosunek objętościowy tych materiałów (znany przy obecnym stanie prac) rozpatrywany dla poszczególnych regionów czy problemów osobno, kształtuje się bardzo różnie, od ok. 40 do 90% materiałów terenowych. Szczytowym osiągnięciem Kolberga pod tym względem jes,t etnograficzna monografia regionu Sianock,o-Krośnieńskiego, przygotowana w ponad 90% na podstawie własnego materiału terenowego. Tak więc, chociaż ustalenie dokładnego stosunku liczbowego dla całości spuścizny rękopiśmiennej byłoby przedwczesne, zdecydowana przewaga materiału źródłowego Kolberga jest już naj zupełniej widoczna. Rozpatrzmy pod tym względem zasób spuścizny opublikowanej. Zaliczamy do niej tom Pieśni ludu polskiego i 33 etnognafiJczne mOll'ograiiJeregiQnalne wydane w latach 1857-1890 pod zbiorowymi tytułami Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce oraz Obrazy etnograficzne, osobne zbiory pieśni i prace etnograficzne z lat poprzedzających wydanie Ludu i późniejszych, szereg rozpraw, studiów, artykułów i recenzji z dziedziny etnografii i muzykologii, utwory muzyczne i in. publikowane (w jęz. polskim) od 1841 r. do ostatnich lat życia, a takźe 2 tomy monograficzne Przemyskie i Wołyń wydane pośmiertnie 10. Około 3/4 objętości tych publikacji - to materiały źródłowe, w przeważającym stopniu pochodzące z bezpośrednich badań Kolberga. Są to głównie tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, zbiory pieśni ludu polskiego (przeważnie obrzędowych), publikowane osobno (1842-1845) lub w "Przyjacielu Ludu" (1846-1847), "Bibliotece Warszawskiej" (1847-1849), Albumie literackim (1848) czy "Kalendarzach" J. Jaworskiego (1857) i J. Dngra (1869), pieśni litewskie wydane w "Zbiorze Wiadomości do AJn~ropo1ogiJiKII'iajowej" (1879) oralZ pralce: Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, Bajki z Polesia, także QPublikowane w "Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej" (1877, 1882, 1884), wreszcie obszerny cykl Obrazów Słowiańszczyzny południowej, dany w "Gazecie Polskiej" (1871-1872). 9 Związki Kolberga z słowiańskimi badaczami i tereny, z których gromadził materiał, omówił J. Burszta w pracy Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi (W:) Z polskich studiów slawistycznych, ser. 3, Nauka o literaturze, Warszawa 1968, s. 203-209. 10 W;szystkie publikacj.e Kolberg,a będą szo:z;eg6łJOWlo wyk.amne w 7JestaWlieniu zamieszcronym :przy j·ego bio;g'rfafdi,częściowo ·także, w zaleŻiności od ich cha.rakteru, w ·tomach monog:I1afkzmych lub ;problemowych DWOK. �348 Recenzje oraz przeg!qdy wydawntctw t czasoptsm Rzecz jasna, całe to powyższe zagadnienie znajduje wIaściwe odzwierciedlenie w wycIawnliotwie. Mater:iiały żródł,olW€Kolberga wypełniają z g:rubsza 7.2 tomy (nr 1-67 li 70-74), tj. 90010 tytułów i (w,edług aktualny'ch danych) ok. 800/0 ogólnej objętości wydawnictwa. Jak więc widać, Dzieła wszystkie są wydawnictwem o zdecydowanej predominacji materiału źródłowego, toteż z punktu widzenia naukowego należą do wydawnictw o największej wartości poznawczej. Jeśli chodzi o stronę edytorską Dziel, należą one i pod tym względem do niezwykłych, bowiem obejmują największy i najbardziej różnorodny materiał rękopiśmienny i publikowany, powstały w okresie przeszło 50 lat zbierackiej i twórczej działalności Kolberga, półwiecza, w którym narodziła się i rozkwitła rodzima etnografia. Dziela noszą ślady przemian metodologicznych autora oraz ścierania się etnograficznych i etnologicznych wpływów teorii europejskich i wIasnych poglądów, wielorakioh pl,anów i k'Oncepcjli baJdawc:z.yJch,wydawniczych itp. Z obu tych względów Dzieła wszystkie są zjawiskiem wyjątkowym w światowej literaturze etnograficznej i folklorystycznej. Medard Bibliografija trudow Przygotowały O. W. Bunakowa, Instituta Tarko im. N. N. Miklucho-Maklaja (1900-1962). R. W. Kamienieckaja. Leningrad 1967, ss. 281. Etnografii Bibliografia ta, wydana staraniem Biblioteki AN ZSRR i Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, reprezentuje typ bibliografii formalnej. Zawiera wydawnictwa określonych instytucji. Obok prac wymienionego w tytule Instytutu Etnografii, działającego pod tą nazwą od roku 1937 (poprzednio, od roku 1933 istnial Instytut Antropologii, AI'cheologii i Etnogr,af:H, imię N. N. Mikłucho-M:akł:aja nadano instytutowi w roku 1947), bibliografia rejestruje publikacje Muzeum Antropologii i Etnografii im. Pio.tra WieUde~o w lJeningr:adzJie. In:stytUJt jest spadmobiercą i kontynuatorem działalności Muzeum, które zresztą dotąd pracuje w ramach Instytutu jako placówka autonomiczna. W słowie "Od Redakcji" czytamy, że bibliografia stanowi "zestawienie prac szerokiego zespołu autorów, silnie związanych w okresie wielu lat z zadaniami Instytutu i Muzeum" (s. 5). Brak jednakże we wstępie krótkiej chociażby informacji roli wymienionych instytucji w rozwoju etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Wyjaśniłaby ona, że w bibliografii ujęty został dorobek wybitnych uczonych zgrupowanych wokół czolowych placówek naukowych, decydujących, szc:>:ególnie w okresie radzieckim, o obrazie etnografii w Rosji i ZSRR. Dzięki wyjątkowemu znaczeniu zamieszczonych pozycji omawiane wydawnictwo może być traktowane również jako bibliografia specjalna, przynosząca wybór najbardziej reprezentatywnych prac etnograficznych. Informacja taka jednocześnie wskazałaby na te ośrodki, których publikacje pozostały nieuwzględnione - m. in. wielkie muzea oraz tak już dzisiaj rozbudowane instytucje etnograficzne w ramach akademii nauk poszc.zególnych republik. Bibliografia zawiera pięć wielkich działów: "Prace ogólne", "Prace ogólne i teoretyczne", "Etnografia ludów ZSRR", "Etnografia ludów pozaradzieckich" i "Antropologia". Podział ten, stworzony przy użyciu kryterium rzeczowego i geograficznego, uznać należy za w zasadzie celowy i przydatny dla celów bibliografii etnograficznej. Stwierdzenie nasze nie oznacza, że i tutaj, a głównie w szczegółowym rozpracowaniu ° �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 349 i czasopism układu treści, nie ma miejsc dyskusyjnych. Niezbyt szczęśliwe np. wydaje się umieszczenie podrozdziału "Krytyka teorii etnograficznych" poza działem zawierającym prace teoretyczne. W przedstawionym porządku zaprezentowano ponad 5 tysięcy pozycji, przy czym obok prac wydanych w Rosji i ZSRR odnotowano zagranicznp recenzje tych prac. Spisy bibliograficzne poprzedzone zostały krótkimi wstępami: "Od Redakcji" i "Od autorów", oraz wykazem rozpisanych wydawnictw periodycznych i seryjnych. Wykaz ten orientując, że w bibliografii ujęte zostały artykuły z tak ważnych czasopism naukowych jak: Sowietskaja Etnografija, Kratkije soobszczenija lnstituta Etnografii, Sbornika Muzieja Antropologii i Etnografii oraz z wydawnictw seryjnych: Narody Mira, Trudy lnstituta Etnografii i in., nadaje bibliografii wyjątkową wartość. Wydawnictwa te, nader szeroko wykorzystywane w pracy naukowej, dotąd nie były objęte pełnymi spisami bibliograficznymi, a czytelnicy posługiwali się spisami zawartości wydawanymi dla okresów kilkuletnich. Książkę zamykają indeksy: etniczny i osobowy, ten ostatni podzielony na indeks nazwisk autorów i redaktorów prac naukowych oraz recenzji, indeks recenzentów i tłumaczy publikujących omówienia i tłumaczenia prac radzieckich w wydawnictwach zagranicznych, na l<oniec indeks autorów i redaktorów recenzowanych prac. Dla polskich etnografów nader interesujące jest zainteresowanie Polakami i polską etnografią na gruncie nauki radzieckiej, uchwytne w bibliografii. Dowiadujemy się m. in., że w okresie przedwojennym na łamach czasopism Etnografija i Sowietskaja Etnografija zrecenzowano prace L. Krzywickiego i W. Antoniewicza. W okresie powojennym polskich prac recenzowano już więcej, m. in. były to książki W. Gołąbka, Cz. Pietkiewicza oraz Etnografia Polska. W tymże okresie w Sowietskiej Etnografii ukazują się artykuły polskich etnografów: W. Dynowskiego, D. Dobrowolskiej i W. Kwaśniewicza a także J. Gajka. Dzięki uwzględnieniu w Bibliografii recenzji prac radzieckich, umieszczanych w czasopismach pozaradzieckich, znalazły się w niej również nazwiska ich polskich recenzentów: K. Adamus, E. Frankowskiego, J. Lutyńskiego, H. Malewskiej, E. Pietraszka i in. Nie jestem entuzjastą bibliografii "instytucjonalnych" o znaczeniu ograniczonym głównie do badań nad historią instytucji naukowych. Recenzowana bibliografia, będąca spisem prac instytucji zajmujących się jedną tylko lub grupą pokrewnych dyscyplin naukowych, uzyskała w ten sposób walor szerszy. Jest jednocześnie, o czym już W!spominaliśmy, etnograficzną bibliogI'!a1"ią specjalną. Jako taka :zm.ajdzie się zapewne w ręku wszystkich zainteresowanych etnografią radziecką, a w przyszłości posłuży jako podstawowa pomoc w pracach nad bibliografią etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Zbigniew ETNOLOGICZNE 1. PRACE NOWOŚCI WYDAWNICZE W NIEMIECKIEJ FEDERALNEJ Jasiewicz REPUBLICE TEORETYCZNE: WHhelm Emil Miihlimann, Homo Crea,tor. Abhandlu.ngen zur Sozlologie, Anthropologie und Ethnologie. Wiesbaden 1962. Heidelbergski profesor, autor wielu prac z dziedziny metodologii nauk antropologicznych, jest propagatorem odrębnej - różnej od etnologii i etnografii - dyscypliny naukowej tzw. antropologii kulturalnej �350 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism "Kulturanthropologie". Antropologia kulturalna jest według niego dyseypliną antropologiczną, dążącą do poznania człowieka, przy czym punktem wyjściowym jest dla niej empirycznie stwierdzalny pluralizm kulturowy. Owa różnorodność kulturowa stawia przed nami pytanie, jakie ludzkie możliwości, jakie. szanse są każdorazowo w jakiejś kulturze realizowane? Kultury są wg Miihlmanna typowymi szansami możliwych ludzkich zachowań. Z kulturowej rzeczywistości antropologia kulturalna wyabstrahowuje uprzywilejowane w niej szanse zachowań. Obiektami naszymi są rezultaty i z nich wnioskujemy o działaniach. Antropologię kulturalną można więc zdefiniować jako naukę o kuiUurowo uwarunkowanych różnicach modyfikacji zachowań lub też jako porównawczą naukę o etologicznych modyfikacjach. Prócz rozpatrzenia niektórych kategorii antropologicznych - natura a kultura, relatywizm kulturowy, rytualność - znajdujemy w pracy szkice z metodologii innych nauk społecznych i antropologicznych. Wilhelm Emil Miihlmann, Rassen, Ethnien, Kulturen. Moderne Ethnologie (Soziologis'che Texte Nr 24), Neuwied-Ber1in 1964. Ukazanie ,się tej etnologicznej pracy w ramach serii poświęoonej socjologii je~t w danym przypadku nie rezultatem tradycyjnie pojmowanego pokrewieństwa obu tych nauk, ale wynikiem specyficznego rozumienia przez autora przedmiotu badań etnologicznych. Miihlmann (patn: także Ethnologie als soziologische Theor'ie der interethnischen Systeme. "Kalner Zedtschrift ftir Soziologie", t. 8, 1956, s. 186-265) widzi w etnologii socjologiczną dyscyplinę, badającą interetniczne związki i systemy, z których wyabstrahowuje typowe sytuacje i procesy. Jako socjologiczna teoria interetnicznych systemów, tworzy ona gałąź socjologii historii i socjologii kultury. Rozumiana jako dyscyplina socjologiczna pozostaje taka etnologia poza obrębem dotychczas pojmowanej etnologii i antropologii kulturalnej. Zawężając przedmiot badawczy etnologii do grup etnicznych, ich systemów i wzajemnych związków oddziaływania, wkracza Mtihlmann na dość drażliwy teren badawczy w naukach społecznych, którego główne pojęcia zostały już wymienione w tytule pracy. Wzajemny związek między grupą etniczną, kulturą a rasą był i jest w etnologii przedmiotem rozlicznych pomyłek, nieporozumień i nieuzasadnionych nadziei. Praca Mtihlmanna usiłuje być pod tym względem dalszym krokiem prowadzącym do rzeczywistego, pozytywistycznego wyjaśnienia problematyki. Adolf Ellegard Jensen, Die getotete Gottheit. Weltbild einer friihen Kultur. Urban - Bucher 90, 1965, s. 168. A. E. Jensen, niedawno zmarły etnolog niemiecki, kierownik Instytutu Frobeniusa we Frankfurcie nad Menem, na krótko przed śmiercią ukończył pracę, z której tematem - wewnętrzny związek elementów tworzących kulturę - był związany podczas prawie całej swej kariery naukowej (patrz tenże, Das Weltbild einer friihen Kultur. Paideuma, t. 3, 1944, 's. 1-85; ten,że, Das religiOse Weltbild einer friihen Kultur. Studien zur Kulturkunde, t. 9, Stuttgart 1948). Według Jensena strukturę ~ażdej kultury przenika pewna centralna idea, która organizuje wszystkie elementy danej kultury w j,edną sensowną całość. Mimo iż owa naczelna idea realizuje się w całej kulturze, to jednak najłatwiej uchwytna jest w elementach kultury duchowej, a szczególnlie w mitach, k1:óre są kluc:bem do poznaniia świadomości i wiedzy o świecie nosicieli danej kultury. Mity informują o wydarzeniach w czasach przedhistorycznych, w których nastąpiło ugruntowanie porządku świata danej kultury. Owo zapatrzenie się na wydarzenia przedhistoryczne jest naj istotniejszą cechą światopoglądu ludów kultur prymitywnych, i nie tylko ich, gdyż również w kulturach wyż:szy,ch mOźl1Iastwierdzić istotne c'echy owego mityczne.go światopoglądu. Jego istotą jest zrozumienie, iż śmierć i życie, zabójstwo i płodzenie, przyna- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 351 leżą nieodłącznie do sriebie, gdyż jedno bez drugiego byłoby bezsensowne. Jensen jest zdania, iż człowiek dokonał tego odkrycia już na dość wczesnym etapie swojej historii. Odbiciem tego poznania ma być treść licznych mitów o przedhistorycznym zabójstwie bóstwa, którego śmierć uczyniła równ1eż człowieka śmierlelnym. We współczesnych obrzędach owo mityczne wydarzenie jest powtarzane, przez co sensowny porządek świata zostaje na nowo stworzony, przedstawiony i ugruntowany. 2. ANTOLOGIE ETNOLOGICZNE: Kultur, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1963, s. 422. Pierwsza z dwu omawianych tutaj antologii C. A. Schmitza, zmarłego w roku 1966, profesora etnologii Uniwersytetu Frankfurckiego nad Menem i kierownika Instytutu Frobeniusa, przynosi szkice z zakresu teorii kultury. We wstępie wydawca podkreśla, iż problemy funkcjonowania i genezy kultur ludów niepiśmiennych są centralnymi zagadnieniami etnologii. W skład antologii wchodzą następujące artykuły - w nawiasie podano rok pierwszego wydania: G. Klemm, Fantasie uber Museum fUr die Culturgeschichte der Menschheit (1843); A. Buhler, Uber die Verwertbarkeit volkerkundlicher Sammlungen fur kulturhistorische Forschungen (1947); E. B. Tylor, Die Culturwissenschaft (1873); A. Bastian, Der Volkergedanke (1881); F. Boas, Sprache, Rasse und Kultur (1914); H. Dietschy, Von zwei Aspekten der Kultur (1962); W. Milke, Der Funktionalismus in der Volkerkunde (1937); W. Milke, Uber einige Kategorien der funktionellen Ethnologie (1938); R. Piddington, Die Prinzipien der Kulturanalyse (1950); S. F. Nadel, Institutionen (1951); A. Buhler, Kultur und Kunst (1961); W. Milke, Die Lehre von den Kulturstilcn in der Volkerkunde (1938); S. M. Shirokogoroff, Die Grundzuge der Theorie vom Ethnos (1935); C. Kluckhohn und C. H. Mowrer, Kultur und Personlichkeit: ein Begriffs-Schema (1944); C. Kluckhohn u. a., Werte und Wert-Orientierung der Theorie vom Handeln (1959); L. A. White, Der Begriff Kultur (1959). Pracę kończy zestaw literatury do poszczególnych artykułów, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Religions-Ethnologie, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1964, s. 461. Według słów wydawcy "artykuły tego tomu zajmują się zjawiskami religijnymi ludów nie posiadających ani pisma, ani ukształtowanej silnie klasy kapłanów". Antologia prócz wstępu pióra C. A. Schmitza zawiera następujące artykuły (w nawiasie rok pierwszego wydania): N. Soederblom, Der Animismus. Belcbung und Beseelung (1916); L. Levy-Bruhl, Das Gesetz der Teilhabe (1912); G. v. d. Leeuw, Macht und theoretisierte Macht (1956); P. W. Schmidt, Natureigenschaften und Kult des Hochgottes der Urkultur (1930); Ad. E. Jensen, Hochgott und Dema Gottheit (19,60);K. Th. Preuss, Der religiose Gehalt der Mythen (1933); C. Levi-Strauss, Die Sage von Asdiwal (1958); A. Friedrich, Die Forschung uber das fruhzeitliche Jiigertum (1941); H. Petri, KultTotemismus in Australien (1950); L Paulson, Seelenvorstellungen und totenglaube nordeurasischen Volkern (1960); L. Vajda, Zur phaseologischen Stellung des Schamanismus (1959); D. Schroder, Zur Struktur des Schamanismus (1955); C. A. Schmitz, Todeszauber in Nordost-Neuguinea (1959); A. v. Gennep, Die Ubergangsriten (1909); R. Linton, Nativistische Bewegungen (1943); R. F. Wallace, Revitalisations-Bewegungen (1956). Do antologii dołączono bogatą literaturę przedmiotu, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. �352 Recenzje 3. RELACJE oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism Z EKSPEDYCJI: H. Straube, Westkuschitische Volker Siid-Athiopiens, 1963, s. XIII + 815; dodatek: 44 tablic'e .i 8 map. Pra:ca j,est trZJecim z ~olei tomem sprawozdań z wyprawy naukowej na południe Etiopii, przeprowadzonej pod egidą Instytutu Frobeniusa w latach 1950/52 i 1954/56. Pierwszy tom Altvolker Siid-Athiopiens, 1959, s. XIV + 455; dodatek: 45 rysunków, 227 jednokolorowych ilustracji i 6 map, zawierał przyczynki Eike Haberlanda, A. E. Jensena, W. Schulz-Weidnera i Elisabeth Pauli. Autorem tomu drugiego Galla Siid-Athiopiens, 1963, s. XIX + 815; dodatek: 44 tablice z rysunkami, 88 tablic ze zdjęciami i 5 map, jest Eike Haberland. Wszystkie trzy tomy przynoszą opisy ku1tur, które dopIero przed 60 laty weszły w bliższy kontakt z Europejczykami i dopiero od niedawna są przedmiotem badań etnoLogicznych. Publikacje przynoszą materiał prawie z wszystkich dziedzin kultury: wyobrażenia religijne, literatura, sprzęty, rzemiosło, zajęcia etc. Tom trzeci poświęcony jest pięciu jednostkom etnicznym: T'scha:ko, Amarro, c21ter'emludom wyżyny Gamu, Sala i Djandjero. Każda z nich omówiona jest w osobnym rozdziale zawierającym atropogeografię regionu, inwentarz kultury materialnej, opis życia społecznego i religijnego. Karin Hissink i Albert Hahn, Die Tacana, 1961, s. XVI + 692. Praca jest rezultatem terenowych badań prowadzonych z ramienia Instytutu Frobeniusa na terenie Boliwii w latach 1952-1954. Książkę otwiera krótki szkic lingwistyczny i zarys historii Tacana od czasów Inków do chwili obecnej. Pozostała, szczegółowa część tomu zawiera tematycznIe upmządkowane mity Tacana. W analizie ZJebI1anegomateriału autor porządkuje motywy według epok i dochodzi do wniosku, że chociaż obecnie Tacana trudnią się rolnictwem, to jednak ich świat wyobrażeń nawiązuje jeszcze mocno do okresu łowiectwa i zbieractwa. 4. RELIGIE LUDOw PIERWOTNYCH: Ivar Pauls.en, Karl Je,Umar, Ake Hiulitkrantz, Die Religionen Nordeurasiens und Arktis. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 3, 1962, s. XII + 425. Praca oparta na bogatych studiach źródłowych jest systematycznym wykładem życia religijnego ludów z północnych krańców trzech kontynentów. Ernst Dammann, Die Religionen Afrikas. SeriIa "Die Religiionen del' Menschheit", t. 6, 1963, s. XVI + 302. Praca nie ma charakteru systematycznego opisu religii i kultów afrykańskich. Poszczególne religie i kulty są dla autora tylko bazą wyjściową do poszukiwań wspólnych cech wszystkich religii afrykańskich. W oparciu o owe wy,absllrahowane .cechy lmnstruuje E. Dammann reUgijn,e praidee. W. Krickeberg, Hermann Trimborn, Werner Muller, Otto Zerries, Die Religionen des Alten Amerika; Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 7, 1961, s. XIII i 397. W. Krickeberg omawia religie Majów i mieszkańców Meksyku, H. Trimborn religie dawnego Peru i Inków, natomiast W. Muller i O. Zerries religie ludów prymitywnych: pierwszy Ameryki Północnej, drugi Ameryki Południowej. A. Bareau, W. C. v. Schubring, Fur'er-Heimendorf, Die Religionen Indiens, Band III. Budhismus, Jinismus und Primitivvolker. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 13, 1964, s. VI i 362. Zycie religijne ludów prymitywnych zamieszkujących półwys,ep Indyjski, w s'tosunkowo niew1elkiJIIl szkicu przedstawia C. v. Furer-Heimendorf. Większa część książki poświęcona jest wykładom religii wyższych kultur hinduskich, a przede wszystkim Buddyzmowi. der amerikanischen Gerhard Konrad Kloska �Recenzje Badania socjologiczne oraz przeglqdy na Ziemiach i czasopism 353 Materiały z konferencji w Poznaniu "Przeglądu Zachodniego", zesz. 11, Poznań Zachodnich. dniach 1 i 2 marca 1963 r. Biblioteka 1963, s. 146. \V wydawnictw W dniach 1 i 2 marca 1963 r. Instytut Zachodni i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego zorganizowały w Poznaniu sesję naukową poświęconą ocenie stanu badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich oraz problemom nieprofesjonalnego ruchu pamiętnikarskiego na tych terytoriach. Konferencja ta, będąca próbą podsumowania dotychczasowego dorobku socjologii na Ziemiach Zachodnich oraz forum służącym określeniu potrzeb i przyszłych zadań tej dyscypliny, posiadała bez wątpienia ważne znaczenie dla rozwoju i aktywizacji nauk społecznych nad Odrą i Bałtykiem. Szereg poruszonych wówczas kwestii i problemów można z powodzeniem odnieść do dyscyplin pokrewnych, a w tym także i do etnografii, dla której ziemie te byly i są nadal poligonem doświadczalnym umożliwiającym zarówno opracowanie precyzyjniejszych metod badawczych jak i rozbudowę etnograficznej teorii kultury. Dobrze się zatem stalo, iż materialy z tej sesji naukowej wydane zostaly staraniem Instytutu Zachodniego w Poznaniu, w postaci 11 zeszytu tzw. Biblioteki Przeglądu Zachodniego. Publikacja ta zawiera pełne teksty wszystkich wygłoszonych referatów a także liczne komunrikaty przedstawicieli naukowych środowisk Ziem Zachodnich, które dla celów wydawniczych znacznie rozszerzono. Żałować jednak należy, iż do tej pożytecznej pracy nie włączono stenogramów dyskusji, która wniosla wiele interesujących wniosków, uwag i spostrzeżeń. Pominięto w ten sposób m. in. relację o wkładzie poznańskiego środowiska etnograficznego w badania Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Czytelnik zainteresowany jednak bliżej samym przebiegiem obrad i ważniejszymi wypowiedziami znajdzie na ten temat bliższe informacje na łamach Przeglądu Zachodniego i Studiów Socjologicznych 1. Pracę otwiera art. W. Markiewicza analizujący aktualną sy'tuację socjologii na Ziemiach Zachodnich w świetle dorobku regionalnych placówek naukowych oraz socjologicznych ośrodków z głębi kraju. Szereg uwag, charakterystyk i spostrzeżeń autora odpowiada również roli i zadaniom jakie spoczywają na badaniach etnograficznych w tym zakresie. Znamienne są np. uwagi W. Markiewicza dotyczące oceny klasycznych badań nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Tematyka ta została już w zasadzie wyczerpana i wyeksploatowana; zmieniła się również rzeczywistość społeczna tych ziem. Dlatego też dziś można się już pokusić o próbę stworzenia syntetycznego ujęcia procesów społecznych przeobrażeń w oparciu o liczne, dotychczas publikowane opracowania cząstkowe 2. Fakt ten jednak nie jest dła wszystkich oczywisty, gdyż stale, jak pisze Markiewicz, spotykamy sh~ z takimi pracami, w których "... pozory odkrywczości stwarzało się nieraz w ten sposób, że przedmiotem badań czyniło się coraz to nowe jednostki przestrzenne i kategorie społeczno-zawodowe uznane za reprezentatywne dla Ziem Zachodnich. Można było odnieść wrażenie, iż niektórzy teoretycy stan badań socjologicznych nad społeczeństwem Ziem Zachodnich skłonni będą uznać za zadowalający dopiero z tą chwilą, kiedy każda osada i grupa społeczna na tych ziemiach doczeka się swojej oddzielnej monografii ..." 3. l Zob. np. A. Brencz, A. Posern-Zieliński. Konferencja naukowa poświęcona badaniom socjologicznym na Ziemiach Zachodnich. "Przegląd Zachodni", 1968: t. 24, Nr 3, s. 256-266. 2 Pierwszą próbą w tym zakresie była zbiorowa publikacja pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego wydana również w Instytucie Zachodnim pt. Przemiany spoteczne na Zie-. miach Zachodnich. Poznań 1967. 3 W. Markiewicz, Aktualna sytuacja i perspektywy badań socjologicznych na ziemiach 23 - Lud, t. 53, 1969 �354 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Surowa ocena tego "skostniałego" nurtu socjologii wydaje się odpowiadać także w części charakterystyce szeregu badawczych przedsięwzięć etnograficznych. Wiele jest jeszcze takich prac, które stronią od nowych oryginalnych ujęć, rozczłonkowują kulturę ludową wg got()wych recept i schematów na przysłowiowe atomy i pozbawiają ją jej właściwej, wciąż zmieniającej się treści. Nic więc zatem dziwnego, iż poza realnym wkładem w powiększenie naszej dokumentacji etnograficznej, rejestracją i opisem określonych zjawisk i faktów nie przyczyniają się one do rozwoju metody i teorii etnografii polskiej. Nowe ukierunkowanie badań społecznych na Ziemiach Zachodnich musi, jak stwierdza W. Markiewicz, uwzględniać fakt, iż zjawiska z jakimi na obszarach tych się spotykamy, przestały już być czymś specyficznym, więcej oczywiście w znaczeniu socjologicznym, aniżeli etnograficznym, stając się wyłącznie skrajnym przypadkiem ogólnego procesu zmian charakterystycznych dla całego polskiego społeczeństwa. Wraz z utratą tej regionalnej specyfiki ulec także muszą zasadniczym zmianom dotychczasowe metody obserwacji i narzędzia analizy procesów społecznych. Tylko bowiem tą drogą będzie można uchwycić i poddać naukowej analizie swoistość tych ziem, o wiele dziś subtelniejszą, aniżeli to miało miejsce w pionierskim okresie zasiedlania i zagospodarowywania. Wydaje się, iż w dziedzinie opracowywania nowych metod badawczych rysują się znaczne możliwości współpracy socjologii z etnografią, bez której to dla obu tych dyscyplin szereg zjawisk społecznych i kulturowych znaleźć się może w cieniu, tj. poza sferą naukowej obserwacji. Siedem syntetycznych komunikatów, uzupełniających artykuł, tworzy jasny obraz rozwoju badań socjologicznych i ich aktualnego stanu w województwach nadodrzańskich i nadbałtyckich. W sumie są one świadectwem stałego, dynamicznego rozwoju, prężności i emancypacji regionalnych ośrodków naukowych na Ziemiach Zachodnich, których ambicją jest jak najlepsze i wszechstronne poznanie oraz rozpracowanie lokalnej problematyki badawczej. Obszerna druga część pracy zawiera te materiały z konferencji, które poświęcone były problematyce pamiętnikarskiej w aspekcie użyteczności tego rodzaju dokumentów dla nauk społecznych. Rozwój dyskusji nad polskim nieprofesjonalnym pamiętn'ikarstwem i jego specyfiką przybiera bardzo szerokie rozmiary, czego dobitnym świadectwem są coraz liczniejsze, różnego rodzaju akcje konkursowe - "na pamiętnik" oraz stały wzrost zainteresowania tą dziedziną ludowej twórczości z pozycji metodologicznych i teoretycznych. Przykładem choćby - pożyteczna inicjatywa redakcji "Tygodnika KulturaLnego", który na przełomde 1968 i 1969 r. udostępnił swe łamy naukowcom różnych specjalności, pedagogom, publicystom, pisarzom, działaczom kulturalno-oświatowym, słowem wszystkim tym, którzy wypowiedzieć chcieli swe własne uwagi i refleksje w ramach ankiety pod znamiennym tytułem: "Pół wieku fenomenu pamiętnikarstwa polskiego" 4. Prezentowane w omawianym tomie materiały, choć w zasadzie dotyczą pamiętnikarstwa Ziem Zachodnich, stanowią doskonałą ilustrację tego specyficznie polskiego zjawiska w jego skali ogólnokrajowej. Znany specjalista w tym zakresie przedstawiciel Komisji Badań nad Pamiętnikarstwem Współczesnym Komitetu Badań nad Kulturą Współczesną PAN - F. Jakubczak - poddał wnikliwej analizie nurt pamiętnikarstwa masowego z jakim spotykamy się głównie w Polsce po roku Zachodnich. (Kadry, organizacja, problematyka). (W:) Badania socjologiczne na Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968, s. 15. 4 Zob. np. "Tygodnik Kulturalny", 1968, nr: 45, 48, 49, 50, i 1969, nr: 1, 2; oraz omówienie L. Krasuckiego, Pól wieku i ciqg dalszy. "Trybuna Ludu", 1969, t. 22, nr 43 (7233), wyd. B, z dnia 13. II. 1969 r. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 355 i czasopism 19565. Na szczególną uwagę zasługują te fragmenty jego pracy, które dotyczą genezy tego fenomenu oraz ontologicznych, epistemologicznych i czysto warsztatowych prob'lemów socjologii pamiętnikarstwa. Warto tutaj znów uczynić dygresję i odwołać się do etnografii. Dyscyplina ta, podobnie jak i inne, winna w szerszym niż dotychczas zakresie włączyć się do badań nad pamiętnikarstwem ludowym, którego celem z jednej strony byłaby ludoznawcża analiza tego "kulturowego" zjawiska, z drugiej zaś - opracowanie skutecznej metody wykorzystania tego rodzaju źródeł w studiach etnograficznych. Dokumenty osobiste, jakimi bez wątpienia są pamiętniki, nie były bowiem dotychczas w szerszym stopniu wykorzystywane w badaniach nad polską kulturą ludową. Nie oznacza to jednak, by ten stan nie mógł ulec zmianie. Swego rodzaju emancypacja ruchu pamiętnikarskiego, objęcie jego zasięgiem środowisk wiejskich stwarza tu przed badaczami możliwość sięgnięcia po nowy typ materiału żródłoweg·o, któ'fy - jark już tego dowiedli !socjolo~owie - do!s~onale ilustruje prZJemian y jakie zaszły w ostaItniJm dwudziestopięciQleciu na poJ:Slk.iejwsi i w oSlobowości chłopa. Najważniejszym i pierwszoplanowym jednak zadaniem - jest jednak wypracowanie odpow,iednich metod anlalizy i krytyki tr,eści tych dokumentów. Myślę, że artykuł F. Jakubczaka stanowi dobre wprowadzenie do tego rodzaju dyskusji. Z jednej strony należałoby oprzeć się na pięknych polskich tradycjach wykorzystania materiałów pamiętnikarskich, sięgając aż do roku 1918, kiedy to ukazała się fundamentalna praca W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego 6. Z drugiej zaś strony warto byłoby zwrócić większą uwagę na doświadczenia anglosaskiej antropologii społecznej i kulturowe], która już dawno dostrzegła walory tego rodzaju piśmiennictwa i w szerokim zakresie wprowadziła je do swego warsztatu naukowego. Przykładem - wydane również w Polsce i szeroko znane na świecie inspirowane pamiętniki meksykańskiej rodziny Sancheza i autobiografia Talayesvy - członka indiańskiego plemienia Hopi, które są doskonalą, oczywiście subiektywną, wizją obrazu kultury określonej społeczności widzianej przez pryzmat własnych doświadczeń życiowych członków tej wspólnoty 7. Ocenie dotychczasowego stanu pamiętnikarstwa na Ziemiach Zachodnich poświęcone są artykuły A. Kwileckiego i Z. Dulczewskiego B. Naukowe znaczenie tego piśmiennictwa widzą autorzy w tym, iż pamiętniki stanowią cenne źródło uzupełniające do analizy okresu wielkich migracji i pionierskich lat odbudowy Ziem Zachodnich. Materiał ten zawarty zwykle w realiach konkretnych przeżyć i postaw osadników przelany na papier w szczerej i prostej formie zapisu oddaje doskonale atmosferę tamtych dni. Pamiętniki uzyskane drogą konkursów od młodego pokolenia mieszkańców Ziem Zachodnich dostarczają już innej problematyki badawczej. Umożliwiają m. in. śledzenie takich procesów jak np. integrowanie się Ziem Zachodnich z resztą kraju w jednolite terytorium polskiej grupy narodowej oraz kształtowanie się w tych rejonach kraju nowej struktury społecznej. Autorzy wskazali także na niebagatelne znaczenie polityczne i społeczno-kulturalne tych pamiętników. Umożliwiły one w dużej bowiem mierze poznanie upowszechnienie wiedzy o heroicz5 F. Jakubczak, Metoda pamiętnikarstwa masowego w badaniach Badania socjologiczne ..., op. cit., s. 43-58. 6 W. I. Thomas, F. Znaniecki, The Polish Peasant in Europe and 1918. nad wspólczesnoŚciq. (W:) America. 5 t., Boston 7 Zob. O. Lewis, Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej. Warszawa 1964, s. 966; Wódz Slońca. Autobiografia D. C. Talayesvy Indianina z plemienia Hopi, opr. Leo W. Simmons, Warszawa 1964, s. 454. B A. KWilecki, Pamiętnikarstwo s. 59-70; Z. Dulczewski, Konkursy w Poznaniu. Tamże, s. 71-ll6. Ziem Zachodnich. (W:) Badania socjOlogiczne ... , op. cit., na pamiętniki z Ziem Zachodnich Instytutu. Zachodniego �356 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism nym okresie rekonstrukcji i rozbudowy Ziem Zachodnich rozwiewając nieraz wiele fałszywych stereotypów i mitów. Stanowiły one również element inspiracji szeregu środowisk twórczych przyczyniając się do upowszechnienia tematyki Ziem Zachodnich w naszej wspókz,e1snej działalnośoi artystycznej. Ostatnia część pracy zawiera znów obszerny zestaw komunikatów informujących o rozmaitych inicjatywach w zakresie gromadzenia materiałów pamiQtnikarskich na Ziemiach Zachodnich. Znajdujemy tam nie tylko zarys dziejów pamiętnikarstwa masowego w północnych i zachodnich województwach, lecz także dokładne zestawy bibliograficzne, wykazy pamiętników i wspomnień, spisy organizowanych konkursów z podaniem nazw instytucji przechowujących w swych archiwach te cenne i w małym jeszcze stopniu publikowane zbiory materiałów. Jest to więc zatem także doskonały przewodnik informacyjny dla każdego, kto zamierza w swych badaniach wykorzystać te osobiste dokumenty osadników i autochtonów Ziem Zachodnich. W sumie wydaje się, że inicjatywa publikacji materiałów z konferencji była ze wszech miar słuszna. Praca ta winna zwrócić większą niż dotychczas uwagę wielu dyscyplin, poza oczywiście socjologią, na ten nowy typ źródeł. Zainteresowani ju? są historycy, psycholodzy, pedagodzy i także etnografowie. Powstaje jedynie problem odpowiedniego wartościowania tych subiektywnych materiałów i udoskonalenia metod analizy naukowej właściwej dla każdej z tych dyscyplin. Zagadnienie weryfikacji pamiętników, oceny ich wartości i znaczenia - to dziedzina, w której dyskusja interdyscyplinarna jest wręcz nieodzowna. Tylko wówczas bowiem będzie można wymienić zdobyte już doświadczenia i ujednolicić wiele stanowisk oraz osiągnąć pewne zbliżenie na polu naukowej analizy, teorii i metodologii. Wniosek ogólny, jaki nasunąć się musi każdemu, kto zapoznał się z treścią omawianej publikacji - to stwierdzenie, iż niepodobna dziś ignorować materiałów pamiętnikarskich, a badacz zajmujący się współczesną problematyką Ziem Zachodnich winien sięgnąć do skarbnicy tej nowej ludowej twórczości literackiej, której eksplozja na naszym polskim gruncie jest nawet w skali światowej zjawiskiem wyjątkowym. Aleksander Posern-Zieliński Julian Maśłanka, Zorian Dołęga-Chodakowski. Piolska Akademia Nauk Oddział w Krakowie. Prace Komisji Historyczno-literackiej, nr 13. Wroclaw-WarszawaKraków 1965,. s. 159; Z. Dołęga ChodakoWiski, O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. Opracował i wstępem opatrzył Julian Maślanka. Warszawa 1967. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 454. Postać Adama Czarnockiego, znanego bardziej pod pseudonimem Zoriana Chodakowskiego, nie miała szczęścia do monografistów. Przyczyny tego faktu były różne: swą zbieracko-naukową działalność autor rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem rozwijał nie tylko w kraju, ale także na terenach rosyjskich; tam też znalazła się większość nie opublikowanej dotąd jego spuścizny. Problematyka głównej rozprawy Chodakowskiego dotyczyła więcej ideologii niż historii literatury. Zebrane przez niego materiały stanowiły nieoceniony skarb dla wielu nauk, zwłaszcza archeologii i etnografii. Wiązały się one nie tylko z Polską, ale ze SłowiańsZlczyzną w ogóle. Pisali o Czarnockim archeologowie, etnografowie, folkloryści polscy, rosyjscy i ukraińscy oraz historycy literatury tych narodów. Poruszone w ich rozprawach zagadnienia obejmowały zwykle tylko bardzo wąski zakres: dotyczyły prawie zawsze wąskiego wycinka danej nauki. Spowodowane to było z jednej strony trudnością �Heeen::je oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 357 dotarcia do rozproszonych po polskich i rosyjskich archiwach materiałów źródłowych, z drugiej - trudnością poruszania się w szerokim kręgu zagadnień, jakie obejmowała krótka, ale bogata działalność Chodakowskiego, tego ojca etnografii polskiej, słowianoznawcy polskiego, odkrywcy i;olklol'u, który swymi teoriami naukowymi wplynął tak wielce na "ludowość" polskiej literatury romantycznej. Miejsce brakującej monografii Chodakowskiego zajęła legenda, w wyniku której postać ZOl'iana stała się bohaterem wielu utworów literackich tejże epoki. Wymienione względy sprawiły, iż mimo licznych artykułów i przyczynków do działalności naukowej i zbiel"ackiej Chodakowskiego, poza rozprawą-gawędą RawityGawrońskiego (ZOl'ian Dolęga Chodakowski, jego życie i praca, 1897), nie było dotąd książki, która by obejmowała całoks<:talt jego działalności zbieracko-naukowej, Piętrzące się w badaniach nad Chodakowskim trudności s'tara! się przezwydężyć w swojej książce Julian Maślanka. Będąc historykiem literatury raz po raz musiał wkraczać w dziedziny mu obce, odrabiać zaległości historyków etnografii czy archeologów. Zadziwia u autora Zoriana Dolęgi Chodakowskiego bogactwo zebranych przezeń a nieznanych dotąd materiałów źródłowych, także rękopiśmiennych, rozproszonych po archiwach polskich i radzieckich. Ogrom ich pokazuje dodana na końcu książki bi bliografia. Książka Maślanki "jeSJt to - jak pisze aUltor 'W "Słowie ws'tępnym" - raczej monografia (jeśli za taką praca ta może uchodzić) idei Chodakowskiego" (s. 5). Wprawdzie po przeczytaniu książki czytelnik dobrze orientuje się, o jaką ideę autorowi chodziło, szkoda jednakże, że idei tej nie sformułował - ściślej i konkretniej, Autor Chodakowskiego uniknąłby w ten sposób zawartego w tytule książki maksymalizmu, Bogaty bowiem krąg pl"Oblematyki badawczej Chodakowskiego już na pierwszy rzut oka sugel"Uje, obok obrosłej legendą idei zbieractwa i badań folklorystycznych Chodakowskiego, którymi Maślanka zajął się w swej książce, również krąg ideologii autora rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Ideowa sylwetka Dołęgi Chodakowskiego w książce Maślanki nałożona została na szeroko podmalowane tło badań i zainteresowań epoki problematyką archeologicznoetnograficzną i ludoznawczo-słowiańską w Polsce i w Europie. Temu celowi służą rozdziały: wstępny pl. Poprzednicy Chodakowskiego i ostatni książki: Chodakowski i jego idee w polskim piśmiennictwie romantycznym, które jakby klamrami zamykają w tym tryptyku omówienie działalności Chodakowskiego. Rozdział środkowy: Zwrot ku przeszłości i pieśni gminnej stanowi właściwą monografię o Chodakowskim. Główny nacisk został tu położony na ludowość, utożsamianą często w dobie romantyzmu z narodowością. Z czterech przejawów romantycznej idei ludowości, które wymienił Maślanka: 1) zbieranie i publikowanie plonów twórczości ludowej, zwłaszcza pieśni i podań; 2) licznych przeróbek, parafraz i tłumaczeń gminnych z języków obcych; 3) zainteresowanie przez krytykę literacką poŚw.ięcającą wiele uwagi pieśni10m li podan:iom gminnym or'az wszelkim innym wytworom ludowej kultury; 4) czerpanie pełną garścią motywów ludowych i przetwarzanie ich w oryginalnym ujęciu literackim - zawdzięczała romantyczna ludowość Chodakowskiemu najwięcej pierwszej z nich. I na pokłosie tej zwrócił autor główną uwagę w rozdziale ostatnim. Sprawę ludowości romantycznej wiąże Maślanka, w przeciwstawieniu do jej estetycznej oceny w literaturach zachodnioeuropejskich, z kwestią ruchu narodowo-wyzwoleńczego i rozbudzania świadomości narodowej, ogólnie mówiąc, z jej funkcją narodową, Dodać by tu należalo, że w specyficznych warunkach polskich ludowość ta pełniła funkcję narodowości i była wyrazem patriotyzmu, który w tej formie można było przemycać w chwilach nacisku cenzury zaborczej, zwłaszcza w Królestwie Kongresowym i ziemiach zabranych. �358 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Omawiając rodowód romantycznej ludowości, polegającej na podkreślaniu odrębności kultury słowiańskiej, idealizacji i gloryfikacji sielskiej przeszłości tych plemion, które Chodakowski przeciwstawił idei uniwersalizmu chrześcijańskiego, Maślanka ograniczył się j'ednak tylko do stwierdzenia gołych fakt6w. Auto!!" Zariana Dolęgi Chodakowskiego unika zupełnie interpretacji. Chodakowski utożsamia kultur~ ludową z narodową, a nowatorski zwłaszcza był jego zwrot do pieśni ludowej, która miała być źródłem narodowości i tworzywem poezji narodowej, jako nieskażonej żadnymi wpływami cywilizacji i kosmopolityzmu. Maślanka ukazuje w sposób krytyczny i ostrożny możliwość zapożyczenia tej idei i skutków jej oddziaływania, zapominając całkowicie o jej interpretacji ideowo-politycznej. Wyjątek jedyny interpretacji to powtórzenie za W. Kubackim sensu ideowego aktualizacji podania o wyborze chłopa Piasta na króla ... (s. 46). Ideowa interpretacja romantycznej ludowości w różnych dziesięcioleciach wyjaśniłaby odmienne funkcje, jakie pełniła ona we wczesnym romantyźmie w warszawskiej cyganerii artystycznej czy ziemiach litewsko- białoruskich. Siła oddziaływania Chodakowskiego to nie tylko omówiona przez Maślankę idea wszechstronnego wpływu jego idei ludoznawczych na rozwój ludowości polskiego romantyzmu, ale także oddziaływania zawartej w jego rozprawie ideologii w dziejach tego prądu. Dopatrywać się jej można w idealizacji pierwotnej utopii słowiańskiej, tak często spotykanej nie tylko w literaturze polskiej, ale także i historiozofii rosyjskiego słowianofilizmu. Widziałbym je nawet na ujmowaniu dziejów literatury polskiej przez pierwszych jej historyków połowy XIX wieku (W. Maciejowski, J. Majorkiewicz, M. Wiszniewski), u których wyżej postawiona została i uznana za narodową rodzima, na polskich pierwiastkach ludowych oparta kultura polska, niż przejmowana w okresie renesansu, oświecenia i pseudoklasycyzmu literatura naśladująca Greków, Rzymian i Francuzów. Wysuniętymi tu zastrzeżeniami nie obarczam bynajmniej książki Maślanki. Stawiam je jako postulaty dalszych badań nad oddziaływaniami ideologii Chodakow·· skiego. W ksiąźce Maślanki otrzymaliśmy nie tylko monografię o tym pionierze polskiego ludoznawstwa i romantycznej ludowości, lecz także dokładny przegląd badań ,nad polską llUdowośc.iąl'oman1ty'C:/mą.Do książki MaśLanki musi sięgnąć każdy, ktokolwiek pragnie zapoznać się z literaturą I polowy XIX wieku i ideą Słowiańszczyzny. Szkoda tylko, że mimo szerokiego adresu książki, którą zainteresuje się i zagranica, wydawnictwo nie pomyślało o wyższym jej nakładzie; 500 egzemplarzy to jednak za mało. Wykorzystane w omówionej książce rozprawy, artykuły i korespondencje Zoriana Chodakowskiego zostały przez Maślankę zebrane i opublikowane ostatnio w osobnym opasłym tomie pt. O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz innych pismach i listach, stanowiącym pierwsze zbiorowe wydanie pism słowiańskiego ludoznawcy. Lektura zawartych w tomie pism Chodakowskiego wskazuje, że postulowany przez tego uczonego i teoretyka romantycznej ludowości program naukowy badań ludoznawczych formułowany i rozwijany był nie tylko w cytowanej powszechnie rozprawie O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, ale i w innych pismach Chodakowskiego, pisanych w większości w języku rosyjskim i spoczywających w rękopisach w bibliotekach i archiwach radzieckich oraz w nie opublikowanych także dotychczas listach. Opracowany przez J. Maślankę tom pism zbiera je po raz pierwszy i udostępnia uczonym i czytelnikom nie tylko w języku oryginału, ale także i w tłumaczeniach polskich. Zawarte w tomie rozprawy, artykuły i korenspondencje ułożone zostały przez wydawcę w porządku chronologicznym, opatrzone zwięzłym wstępem biograficzno-naukowym, przedstawiającym sylwetkę �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 359 i czasopism Chodakowskiego; teksty opracowano z filologiczną pedanterią i opatrzono przypisami. Wśród działu rozpraw Chodakowskiego znalazły się oprócz a Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem m. in.: Memorial do Uniwersytetu Wileńskiego z 1818 r.; rozprawa gorodi.~zczach, Projekt uczenogo putieszestwija po Rosji dla objaśnienija driewnoj sławianskoj istorii z cytowanymi w nlich nierzaidko dlaoelów egzemplifikacyjnych tekstami pieśni ludowych w języku polskim i ukraińskcim; etymologiczne, komparatystyczne studium językowe pt. Opyt izjasnienija słowa: kniaź, ksiądz (Książ - Księż) oraz rozprawy: Sapki i Żalniki - Wszystkleopublikowane w języku rosyjskim z towarzyszącymi im tłumaczeniami polskimi. W niektórych z nich, odzwierciedlających ówczesny stan wiedzy archeologicznej, etnograficznej i językowej, Chodakowski formułował swoje poglądy na powyższe kwestie i polemizował ze s\vymi przeciwnikami. którzy z zawiści niejednokrotnie utrudniali za to temu uczonemu karierę naukową. Np. w Projekcie naukowej podróży po Rosji... pisał m. in.: "Ona [epoka przedchrześcijańska] jest naszą wspólną kolebką, zarodkiem obyczajów, obrzędów, cnót, wad, zabobonów i wszystkiego, co można nazwać narodowością [...] W niej tkwi pierwiastek i synonimy naszych dialektów i ta jednostajna cecha, według której Sławi anie upodobniają się do siebie pod każdym względem, i mimo że obecnie z powodu rozprzestrzenienia i odLegłości nie znają się wzajemnie, mimo granic, które ich z dawna oddaJają, ,potęgi -czasu ,i obcych wpływów - za'chowują nadal nie zatarte zmamiona braterstwa". - RJoz:w:ij:ającpogląd nie nowy, bo z rozprawy Slawiańszczyźnie przed ch1'ześcijaństwem, akcentujący silnie narodowoś,; naj starszej ludowej przeszłości Słowian, pisał: "Nasi wieśniacy nigdy nie zaznali nagłej -przemiany obyczajów pisał Chodak1owski dalliej. Oni w prostocie, obrzęd3!ch i zabawach zachowali j'esz;cze to co pozostawiUli nam przodkowie. Ich podania, a nawet prz·esądy noszą piętno głębokiej starożytności. Ile tam znajduje się rodzimości" (s. 102). Na drugą część opracowanej przez Maślankę edycji pism Chodakowskiego składają się opublikowane w większości wypadków po raz pierwszy z rękopisów listy autora Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem do uczonych polskich i rosyjskich, zainteresowanych naukowymi badaniami Chodakowskiego lub je popierających. Wiele z nich, obok relacji z badań naukowych słowiańskiego uczonego, zawiera wiadomości o jego zabiegach o dotacje u rządu rosyjskiego, mające mu umożliwić prowadzenie prac badawczych; wiele dotyczy problematyki naukowej, traktuje o kwestiach archeologicznych, historycznych, etnograficznych i językowych; wiele skierowanych jest do bliskich wówczas Chodakowskiemu uczonych kręgu krzemienieckiego i sieniawskiego, a szczególnie listy do A. K. Czartoryskiego, generała ziem podolskich, który popierał badania ludoznawcZJe Chodakowskiego i w którego r,ezyden.cji .si'eniawski:ej powstała rozprawa Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem. Do korespondentów Chodakowskiego, obok uczonych rosyjskich, należeli m. in.: Tadeusz Czacki, Łukasz Gołębiowski, Samuel Bantkie, Ludwik Kropiński, wspomniany A. K. Czartoryski i przebywający wtedy przez jakiś czas w Si:eni<JIwieKrystyn Lach Szyrma, który w Dzienniku Wileńskim opublikował dwie z zebranych przez Chodakowskiego w okolicach Sieniawy pieśni ludowych. Właśnie w owych listach, pełnych rozważań naukowych, dysput i polemik na rok jeszcze przed pojawieniem się rozprawy Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem próbował Chodakowski określić program naukowych badań ludoznawczych. Dnia 24 X 1818 pisał do Bazylego Anastaziewicza: "Mój zamiar jest zbierać wiadomość o wszy!Stkich pomnikach naszych naddZ!ladów, zgromadzić w jedne drzewo wszystkie gałęzie mowy ,s!owiańJsIJdej,w.szystki,e obrzędy wiejskie, pieśni podczas tych śpiewane, tajemnicze, czarodziejskie ich szepty, które wiele z dawnych urojeń i starego dialektu dochowują - i to WlSzy.stkoskombinowawszy ° ° ° ° ° �360 Recenzje oraz przegLqdy wydClwnicttv i czasopism z op.Ls.aniami, acz mniej dokładnymi poprzedników dać lepsZJe wyobrażenie o naszej starożytności" (s. 171). W listach tych powielał niejednokrotnie tezę opI1acowaną w rozprawi,e Slawiai!szczyźnie przed chrześcijaństwem o rozkladowej i .niszczycielskiej l10lichrześcijlaństwa w funkc,jonowaniu słowiańskiej kultury ludowej: "Gdyby nie drużyna Jezusowa zr-obiła przerwy w ucwnych pracach Polaków - pisał do J. Kulczyc~ieg.o 13 VI 1817 If. - przez póhora wieku pewnie pośród nas byłby jaki Macphers:on wcześniej jeszcze przed Krasickim i dałby temu gleniuszoW!i wielkiemu obS'zelrniejsze pasmo do Myszejdy" (s. 174). W krótkim sprawozdaniu nie sposób ogarnąć bogatej zawartości rozpraw i listów objętych tomem. Do tej książki sięgać będą w przyszłości uczeni archeologowie, etnografowie, folkloryści i językoznawcy nie tylko polscy, ale także słowiańscy. Czekamy jeszcze na opublikowanie przez J. Maślankę ocalałych do dziś z rękopiśmiennej spuścizny Chodakowskiego pieśni polskich i ruskich, z których korzystali już niejednokrotnie folkloryści i pisarze przeważnie ukraińscy. Opublikowany ich zbiór, obejmujący głównie okolice Sieniawy, byłby odzwierciedleniem naj starszego stanu ich zachowania na wspomnianych terenach. ° Aleksander Zyga Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Wyd. ARKADY, s. 502, nlb. 6, il. 521 + 1 mapa, pl. zł 290,00. Wstęp, katalog i bibliografia: Aleksander Jackowski. Układ merytoryczny i dobór ilustracji: Al. Jackowski i Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor wstępu: Ksawery Piwocki. Wybitni twórcy ludowi nie znajdowali na ogół uznania w środowisku wiejskim, żyli w jego cieniu, często w pogardzie i izolacji, a dzieła ich musiały poczekać do czasu, aż w sztuce elitarnej powstaną nowe prądy artystyczne - kubizm i ekspresjonizm, które oceniane w oparciu o inne od dotychczasowych kryteria, ukształtują smak estetyczny odbiorcy tak, że na wytwory sztuki ludowej - dotąd lekceważone i pogardzane - spojrzy inaczej - bardziej łaskawie, aż wreszcie odkryje w nich wartości plastyczne oryginalne i niepowtarzalne, za które krytyka naszych czasów wystawi noty najwyższe. Album Sztuka ludu polskiego jest dla tej twórczości dobrą wizytówką. Doskonale napisany wstęp, trafny dobór ilustracji, staranne wykonanie graficzne, dają pełny i wszechstronny obraz polskiej sztuki ludowej. Szkoda tylko, że wydawca nie zaopatrzył książki w tekst obcojęzyczny, tym bardziej, że: "Twórczość ta budzi zresztą coraz większe zainteresowanie zarówno polskiego społeczeństwa, jak i cudzoziemców, dla których stanowi często największą u nas atrakcję artystyczną. To nie przypadek przecież, że w książkach o sztuce światowej znajdziemy ze sztuki polskiej często jedynie reprodukcje ludowych rzeźb i obrazów ... I jeśli Chrystus Frasobliwy (iI. 29) znalazł się również na plakacie UNESCO, symbolizując wartości oryginalne naszej kultury artystycznej - to nie na zasadzie "egzotyki", ale na podstawie tych samych praw i zasad, które tworzą hierarchię w sztuce dnia dzisiejszego" (s. 7). Plastykę ludową w książce przedstawiono w perspektywie artystycznej, starano się zapoznać czytelnika z nowym spojrzeniem, niekiedy kontrowersyjnym i wskazać miejsce tej twórczości w naszej współczesnej kulturze. Szczególnie cenne są tu uwagi dotyczące rzeźby ludowej, z zakresu której autor wstępu już wielokrotnie dal się poznać jako wybitny jej znawca. Nie można jednak zgodzić się z twierdzeniem autora, że: �Hccenzje oraz przeg[qdy w]jdawnictt-v 361 i czasopism "Dla etnografa twórczość artystyczna jest jednym z przejawów kultury badanej warstwy spolecznej, przy czym z .mcji 'swoich kompetencji interesuje go bardziej kultura materialna, technologia pracy, obróbka S1ur;owca i narzędzie niż forma artystyczna" (s. 5). Autor ma wiele racji, ale tak stawiając zagadnienie, przy obecnym stanie wiedzy o twórczości plastycznej ludowej, etnograf miałby nie wiele do powiedzenia, a obraz ukazany przez niego stworzyłby niepełną i wykrzywioną rzeczywistość artystyczną, jak często miało to miejsce w przeszłości. Współczesny badacz, podejmuj;clcy problematykę z zakresu twórczości ludowej, niezależnie od kwalifikacji zawodowych, ma obowiązek naświetlić zagadnienie wszechstronnie. I tak np. badając świątkarstwo ludowe nie sposób pominąć historię i teorię sztuki, religioznawstwo, etnografię i socjologię. Omawianą książkę można postawić w rzędzie naszych najlepszych publikacji popularno-naukowych. Edward Ozgowicz Zarys d,ziejów religii. Praca zbiorowa pod red. komitetu: J. Keller - przewodniczący, W, Kotański, Z. Poniatowski, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1968, ss. 1037 + ilustracje. Nowe, rozszerzone i poprawione wydanie. Gdy w 1964 r. ukazało się pierwsze w Polsce zbiorowe opracowanie dziejów religii \ wywołało ono wówczas nie tylko ogromne zainteresowanie czytelników, lecz stało się także poważnym impulsem do płodnej i ożywionej dyskusji. Koncentrowała się ona przede wszystkim wokół problematyki wyboru modelu popularno-naukowego podręcznika dziejów powszechnych religii. Publikacja taka, jak wskazywano, posiadać winna charakter encyklopedyczny ze wszystkimi walorami rzetelnej informacji naukowej o poszczególnych religiach świata. Z drugiej zaś strony - stać się także winna podstawą typowo religioznawczej refleksji, której tłem byłoby ukazanie istotnych cech ewolucji wyobrażeń religijnych. Dyskusja ta stała się niejako platformą interdyscyplinarnej wymiany myśli, a głosy religioznawców, historyków, orientalistów i w skromnym zakresie także etnografów były prawdopodobnie pomocą przy opracowaniu nowego wydania Zarysu dziejów religii 2. Surowe nieraz oceny krytyki wynikały z nie bagatelnego znaczenia społecznego jakie przywiązywano do tej publikacji. Jej stopień rzetelności naukowej, dobór materiału zgodnego z naj nowszym stanem badań oraz forma prezentacji stanowić miała bowiem o roli tej pracy w kształtowaniu racjonalistycznego światopoglądu i religioznawczych zainteresowań. Wynikiem dużego zapotrzebowania na tego rodzaju literaturę popularno-naukową i odpowiedzią na zarzuty krytyki było bez wątpienia ukazanie się po latach czterech nowego wydania Zarysu dziejów religii, w którym wiele partii znacznie zostało rozszerzonych, inne zaś - gruntownie '=,ienliOlno. Ni,e ma więc zatem już dziś potrzeby rozpamiętywania wad i zalet pierwszej edycji; należy natomiast dokonać oceny nowego dorobku polskiego religioznawstwa. Jest rzeczą jednak oczywistą, iż zakres 1 Mam na myśli wyłącznie opracowania pozakatolickie i dlatego też nie wspominam o wydanych w Pax-ie Religiach Świata pod red. ks. prof. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957 i wydanych w Pallottinum Wieczorach Paryskich ks. P. Siwka, Poznań 1960. Szczególnie ta ostatnia praca nie może podlegać recenzji z naukowego punktu widzenia, głównie ze względu na swe wyrażne apologetyczne ujęcie. 2 Niżej podpisany zabierał również w tej sprawie głos na łamach "Etnografii Polskiej", lOb. t. 13:1968, s. 537-541. �362 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw cZ<lsopism poruszanej w tej pracy problematyki jest na tyle szeroki, iż ograniczać on musi kompetencje jednego recenzenta do niektórych, wybranych tylko problemów i najbliższych osobistym zainteresowaniom zagadnień. Dlatego też w głównej mierze postaram się zwrócić uwagę na te części pracy, w których wykorzystano w dużym stopniu materiały etnograficzne; i które z tej racji zainteresować mogą lo właśnie środowisko naukowe. Drugie wydanie, w przeciwieństwie do poprzedniego, jest dziełem pracy kilkuosobowego komitetu redakcyjnego. Jego objętość została znacznie poszerzona (ok. 21,6 ark. wyd.l, niektóre rozdziały opracowano na nowo, inne zaś uległy gruntownym zmianom i uzupełnieniom. Powiększono także zespół autorski o szereg znanych nazwisk, a kilka szczególnie ostro krytykowanych artykułów usunięto wprowadzając na ich miejsce nowe wersje omówień poszczególnych religii. Odnosi się to przede wszystkim do rozdziałów poświęconych religiom Australii i Oceanii, Babilonii i Asyrii, starożytnych Zydów i Germanów, czy wreszcie - islamu i protestantyzmu 3. Nie wszystkie jednak tego rodzaju innowacje i zmiany zasługują na aprobatę. Szczególny sprzeciw wzbudzać muszą te posunięcia redakcji, w wyniku których usunięto pewne partie pracy, nie zastępując ich jednak czymkolwiek. Mam mianowicie na myśli likwidację liczącego bez mala 50 str. druku wstępu, zawierającego w pierwszym wydaniu ZaTYsu dziejów Teligii studium Z. Poniatowskiego na temat porównawczej historii religii, jej przedmiotu, dziejów i znaczenia, oraz art. H. Swienki - o wierzeniach pierwotnych i problemie pochodzenia religii 4. Całkowita rezygnacja z tych artykułów, a w każdym bądź razie z tak ujętej tematyki, stanowi w moim odczuciu niepowetowaną stratę. Wprowadzony bowiem na to miejsce art. J. Kellera poświęcony jest zasadniczo odmiennym zagadnieniom. Jest to tylko jasny i precyzyjny wykład podstawowych wiadomości dotyczących przedmiotu i celu badań religioznawczych oraz problemu definicji, typologii i struktury !"eligii5. Nie znajdujemy jednak w nowym wydaniu choćby jak najbardziej skrótowego wprowadzenia w dzLeje relig,~oznawnej myśli, ni'e W1spomin,ając już 'o potrZiebi'e ukaZiania polskich osiągnięć w tym zakresie. Zrezygnowano z szerszego omówienia problematyki genezy wierzeń religijnych, nie poświęcono także większej uwagi współczesnym prądom i kierunkom zajmującym się tego rodzaju tematyką. Pominięcie tych zagadnień nie wydaje się zabiegiem słusznym; są to przecież jedne z kluczowych aspektów badań religioznawczych, pozwalających na właściwą interpretację dziejów poszczególnych zespołów religijnych. Sytuację pogarsza fakt, iż w części szczegółowej pracy nie znajdujemy również wielu wiadomości na ten temat. Przypomnijmy jednak, że recenzowana tu praca uchodzić zamierza za podręcznik dziejów religii; tymczasem brak w niej podstawowej części, jaką stanowić winno ukazanie źródeł i czynników kształtujących wyobrażenia religijne naszych przodków. Nie znaczy to oczywiście, iż staję w obronie usuniętych z nowego wydania opracowań, ale metoda tego rodzaju cięć 3 A oto te rozdziały, które opracowane zostały powtórnie przez nowych autorów: Religie Australii i Oceanii, I wyd. - R. Stiller, II wyd. - J. Pacholczyk; Religie Babilonii i Asyrii, l wyd. C. Kunderewicz, II wyd. jako Religie Mezopotamii R. Ranoszek; Religie Hetytów, I wyd. P. Niepołomski, II wyd. jako Religie Azji Mniejszej - M. Popko; Religie starożytnych Żydów I wyd. M. Astour, II wyd. W. Tyloch; Islam, I wyd. Fr. Machaiski, II wyd. - J. Bielawski; Religie Germanów, I wyd. J. Rosen-Przeworska, II wyd. - St. Piekarczyk; Protestantyzm, I wyd. H. Chyliński, II wyd. J. Wierusz-Kowalski. 4 Zob. Z. Poniatowski, Porównawcza historia religii jej przedmiot, dzieje i znaczenie. (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1964, str. 7-25; H. Swienko, Wierzenia pierwotne a prob!em pochodzenia religii, t a m ż e, s. 27-45. 5 J. Keller, Religia. (Pojęcie, geneza, klasyfikacja, struktura). (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1968, s. 9-41. �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 363 chirurgicznych, jako odpowiedź na zarzuty krytyki - to nie najlepsza jednak droga wprowadzania zmian. Drobne uwagi na temat genezy religii, szczególnie jej "pierwotnych" form znajdujemy we wspomnianym już artykule J. Kellera. Autor stwierdza słusznie, iż budowanie względnie rekonstruowanie uniwersalistycznych schematów rozwojowych religii od jej form najpierwotniejszych czy naj dawniej szych ku bardziej wysublimowanym postaciom jest już dziś zabiegiem niiecelowym iczęSlto wręcz nienaukowym. Brak bowiem stale reaLnych poci:s'taw pod tego rodzaju T1oZJważaniaJ, które :siłą rzeczy w większej mierze oprzeć się muszą na teoretycznych dywagacjach, aniżeli na gruntownie udokumentowanym materiale. Jednak mimo tych założeń i sam Keller nie ustrzegł się przed stworzeniem czegoś w rodzaju takiej konstrukcji. Jak bowiem należy rozumieć (s. 15) stwierdzenie precyzujące, iż "... totemizm stanowi wyższą i bardziej rozwiniętą formę fetyszyzmu ...", "... animizm to teoretyczne uogólnienie fetyszyzmu i totemizmu ...". Manizm uważa natomiast autor za " ... szczególną formę animizmu", z kolei manizm pozostawać ma " ... w związku ze wszystkimi wymienionymi (wyżej) formami wierzeń". Z powyższych ustaleń wynika całkiem niedwuznacznie szczególna pierwotność fetyszyzmu i animiZJmu w stosunku do pOZJostałych zespołów, a to już przecież pierwszy krok w kierunku akceptacji jednej z wielu ewolucyjnych koncepcji rozwoju wierzeń, czy też może próba stworzenia własnej wizji narodzin religii. BaJrdw dyskusyjne wydają :się także te sformułowan:ia ,autora, które dotyczą klasyfikacji religii na politeistyczne, monoteistyczne i ateistyczne. Podział ten nie powinien wzbudzać żadnych zastrzeżeń, gdyby nie to, iż do grupy tzw. religii ateistycznych zaliczono również pewne formy wierzeń "pierrwotnych", takie ,jak np. totemizm czy animizm (s. 25). Wydaje się, że zaszło tu poważne nieporozumienie, bowiem dotychczas pod pojęciami totemizmu czy animizmu żaden religioznawca nie rozumiał konkretnego systemu religijnego o czasowo-przestrzennych współrzędnych. Pojęcia te - to przecież swego rodzaju modele wyodrębnione w sposób sztuczny z religijnych wyobrażeń wielu ludów i uogólnione na wyłączny użytek naukowego warsztatu. Nie ma bowiem "czystej" czy "klasycznej" formy religii totemistycznej, podobnie jak i nie ma takiego zespołu wierzeń konkretnej społeczności, który można by określić wyłącznie mianem animizmu. Są to bowiem tylko jedne z wielu elementów jakie znajdujemy w poszczególnych skodyfikowanych religiach czy "prymitywnych" systemach wierzeń, od plemienia Arunta z "klasycznego" terytorium totemizmu, aż do ludowych mutacji katolicyzmu na polskiej wsi. Rola tych określeń nie jest bynajmniej inna aniżeli "magii", "kultu przodków", "feteszyzmu" czy "demonologii", i pojęć tych nie sposób zestawiać z konkretnymi systemami religijnymi i filozoficznymi w rodzaju np. buddyzmu czy taoizmu. Niestety etnograficzna strona tego wstępnego artykułu pozostawia wiele do życzenia i fakt ten dobitnie dowodzi jak wielka staje się potrzeba współpracy religioznawców z etnografami. Tylko bowiem tą drogą polskie religioznawstwo będzie mogło we właściwy sposób wykorzystać materiały etnograficzne, co przy studiach nad takimi zagadnieniami, jak geneza wyobrażeń religijnych, religie tzw. społeczeństw "niecywilizowanych" i ludowe wierzenia ludności wiejskiej Europy, jest rzeczą nieodzowną. Niektóre ze sformułowań części wstępnej wydają się wręcz całkiem nie do przyjęcia. Przykładem choćby fragment omawiający kształtowanie się refleksji nad światem zmarłych, w którym autor pisze m. in. iż "u ludów, których religia wyrażała się w kulcie przodków, wyobrażenia o istnieniu i losach ludzi zmarłych były bardzo m g l i s t e i n i e j a s n e (podkreślenie APZ). Mimo to kult był uprawiany ..." (s. 30). Sprostowania wymaga również stwierdzenie sugerujące, jakoby najwięcej wyznawców buddyzmu znajdowało się " ... zwłaszcza w swej ojczyźnie - Indiach" (s.40). �364 Recenzje oraz pTzegLqdy wydawnictw i czasopism Nie jest przecież dla nikogo tajemnicą, iż sytuacja w tym względzie ma się cokolwiek inaczej, o czym czytelnik z łatwością może się przekonać w czasie lektury odpowiednich rozdziałów o religiach Azji Południowej i Południowo-wschodniej. Buddyzm, choć wyrosły na filozoficznych tradycjach kultury indyjskiej, nie znalazł trwałego oparcia na tym subkontynencie. Ogromnemu powodzeniu na "emigracji" w Tybecie, Chinach, Japonii, na Cejlonie, w Indonezji, Wietnamie, Laosie i Syjamie, towarzyszył spadek popularności buddyzmu w jego ojczyźnie, łączący się wyraźnie z kontrofensywą zagrożonego bramanizmu i potem hinduizmu. Wewnętrzny układ pracy poświęconej dziejom religii jest o tyle ważny, iż winien on zbliżać się w miarę możności do jednego z przyjętych w religioznawstwie systemów klasyfikacyjnych, których przegląd znajdujemy w rozprawie J. Kellera. W nowym wydaniu zastosowano pewne istotne zmiany, ale i tym razem w wielu partiach dominuje geograficzna zasada prezentacji poszczególnych religii, co jest oczywiście sprzeczne z historycznym spojrzeniem na tę sferę ludzkiej kultury. Metoda ta zastosowana została w sposób szczególnie jaskrawy w odniesieni u do części pierwszej pracy, mimo że o typologii religii opartej o geograficzne kryteria w rozważaniach teoretycznych części wstępnej nie było mowy. W wyniku tego zabiegu współegzystują więc w dalszym ciągu ze sobą w jednym rozdziale filozoficzno-religijne systemy Indii i Japonii obok tradycyjnych i uznanych za "prymitywne" wierzeń mieszkańców Australii, Oceanii, Ameryki i Afryki. Zasada ignorancji oczywistych związków i współzależności między ustrojami społeczno-gospodarczymi a sferą wyobrażeń religijnych została jednak złagodzona w następnych partiach książki. Zastąpiono już tam niespójny układ podziałem na grupę religii określanych jako "narodowe" a więc ściśle związane z konkretnym obszarem kulturowym i etnicznym (np religie Egiptu i Syrii) oraz religie "uniwersalistyczne" o programie skierowanym na zewnątrz i ambicjach misyjnych. Równocześnie jednak z tym podziałem przyjęto także słusznie cenzurę określającą górną granicę chronologiczną na około VII w. n.e. W ten sposób oddzielnie omówiono wczesne formy chrześcijaństwa i islamu, akcentując tym samym ich ówczesną specyfikę i wskazując szerzej na te elementy, których dalszy rozwój miał istotne znaczenie dla powstania wielu współczesnych wyznań. Po prezentacji najważniejszych religii starożytnej i pradziejowej Europy wprowadzono nową część poświęconą wyłącznie religiom posiadającym dziś zasięg światowy. Warto przy tym zauważyć, iż posunięcie to wynikało z zamiaru realizacji postulatów krytyki pierwszego wydania. Tym razem część ta jest przejrzysta i zwarta, a czytelnik, którego interesuje problematyka buddyzmu, nie musi już szukać odpowiednich informacji w wielu rozdziałach, co miało niestety miejsce w pierwszej wersji Zarysu dziejów religii 6. Poważne j'cdnak zastrzeżenia wzbudzać musi "nowatorska" i niespotykana dotąd jeszcze zasada przyjęta przez kolektyw redakcyjny w odniesieniu do klasyfikacji "judaizmu" i jego miejsca w systematyce religii świata. Ku naszemu zdziwieniu, omówienie poświęcone wierzeniom starożytnych Żydów zostało włączone do części określonej mianem zespołu religii uniwersalistycznych i w ten sposób znalazło się tuż obok "pierwotnego chrześcijaństwa i islamu". Podobną zasadę przyjęto i w dalszych partiach, włączając rozprawę dotyczącą nowszych już dziejów judaizmu do grupy religii o zasięgu światowym 7. Na temat ten pisze zresztą autor opracowania 6 Wiadomości a buddyźmie w wyd. I z r. 1964 znajdowały się tylko w opracowaniu religii Tybetu - S. Kałuźyńskiego, religii Japonii - W. Kotańskiego i religii Indii - E. Słuszkiewicza. Obecnie obok tych ujęć cząstkowych wprowadzono osobny rozdział pióra W. Kotańskiego (s. 691-736). 7 W. Tyloch, Religia starożytnych Żydów, tamźe, s. 384-426; B. Mark, Judaizm, tamźc. s. 737-761. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 365 judaizmu - B. Mark, który omawiaJąc ogólną charakterystykę tej religii podkreślił, iż "judaizm należy, obok chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu, do uniwersalnych religii ludzkości ..."; niżej natomiast stwierdza zaraz, że "spośród wszystkich religii światowych judaizm był religią najbardziej n a r o d o w ą (podkreślenia - APZ), religią, w której pojęcie wyznawcy i członka n a r o d u zlewają się w j e d n o ..." (s. 738). Sformułowania te zawierają widoczne już na pierwszy rzut oka dwa podstawowe błędy w rozumowaniu i jedną sprzeczność. Religia bowiem uniwersalistyczna czy uniwersalna, to taki system wierzeń, którego "otwarta" dla wszystkich doktryna nie ogranicza grona wyznawców, głosząc hasła atrakcyjne i możliwe do przyjęcia poza naturalnymi granicami jednego kręgu kulturowego, państwa, narodu czy warstwy społecznej. Do religii natomiast światowych, czy o światowym zasięgu zwykło zaliczać się takie systemy uniwersalistyczne, które dzięki swym sukcesom na niwie prozelityzmu rozszerzyły przez wieki swój stan posiadania przekraczając w widoczny sposób bariery narodowe, kulturowe i państwowe. Zatem mimo iż hinduiści np. stanowia niemały odsetek Judzi wierzących na świecie, nie możemy tej religii uznać za światową i uniwersalistyczną, choć przecież z jej wyznawcami spotkać się można i poza obrębem Indii - wszędzie tam gdzie istnieją spore enklawy emigracyjnej mniejszości hinduskiej, a więc np. w Republice Południowej Afryki, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i na archipelagach Oceanii. Tak samo zatem jak kryteria określające religie światowe i uniwersalistyczne wykluczają hinduizm, tak też eliminują one i judaizm. Sam przecież autor rozprawy o judaiźmie - E. Mark - uwypukla w cytowanym wyżej fragmencie ściśle narodowy charakter tej religii. Historia zna tylko nieliczne wypadki, kiedy judaizm wiązał się ze społecznościami nie będącymi pochodzenia żydowskiego zyskując np. popularność wśród pewnych grup północno-amerykańskich Indian i Murzynów. Były to jednak zjawiska raczej odosobnione. Częściej natomiast judaiści opuszczali swe szeregi, przechodząc świadomie na pozycje ateistyczne, bądź też - zasilając liczne wyznania chrześcijańskie. Światowa zaś ekspansja tej religii nigdy nie oderwała się od swego narodowego i kulturowego podłoża i choć rozprzestrzeniła się daleko poza granicami swej pierwotnej ojczyzny, to pozostała ekskluzywną religią o narodowo-mesjanistycznym charakterze. W nowym wydaniu Zarysu dziejów religii nie uwzględniono także postulatów krytyki wskazującej na pożyteczność wprowadzenia pewnej jednolitej, wewnętrznej struktury poszczególnych artykułów. Wybór jednego, oczywiście jak najbardziej ogólnego tylko schematu zespoliłby pracę jeszcze bardziej, ułatwiając korzystanie i zwiększając jej komunikatywność. Miejmy nadzieję, że warunek ten zostanie spełniony w następnych wydaniach, których oby było jak najwięcej. Ten brak normalizacji czy ujednolicenia koncepcji poszczególnych omówień religii wpłynął zdaje się na to, iż postawy metodologiczne reprezentowane przez autorów są nader zróżnicowane, a wiele z nich wzbudzać musi poważne zastrzeżenia, przyczyniając się niestety do obniżenia ogólnego poziomu tego pożytecznego dziela. Prawdą jest, iż właśnie z tych względów szereg artykułów zostało opracowanych na nowo, inne zaś gruntownie przerobiono. Operacja jednak ta nie posiadała widać charakteru radykalnego, a kryteria oceny poszczególnych artykułów nie zawsze były jednakowe. Szczególnie wyraziście zauważyć to można na przykładzie tych części pracy, które prezentują wierzenia ludności autochtonicznej Amell'y,ki,linidonezji, Australii, Oooanii i częściowo Afryki, choć ten ostatni rozdział na tym tle prezentuje się wyjątkowo korzystnie S. Jest to jakby część drugiej kategorii, w widoczny sposób rażąca swym 8 Zob. St. Śliwa, pelagu Malajskiego, S. 200-208; R. Ohly, Religie rodzime Ameryki, tamże, S. 241-262; J. Pacho1czyk, Religie tamże, S. 185-199; J. Pacholczyk, Religie Australii i Oceanii, Religie Afryki, tamże, S. 209-240. Architamże, �366 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism niedopracowaniem i odbijająca znacznie od tych partii, które wyszły spod plOr wybitnych specjalistów i znawców starożytnych, orientalnych i światowych religii. Tymczasem omówienia wierzeń "pierwotnych" Trzeciego Swiata - to w zasadzie lużny zespół, dowolnie wybranych i niereprezentatywnych faktów i ciekawostek, nie tworzących ani statycznego, ani tym bardziej historycznego obrazu dziejów religii na tamtych terenach. Pochopne gen'eraliza'cje, żenujące skróty d Upr1oszczen~a,uwypuklanie zjawisk nieistotnych, drugo- czy nawet trzeciorzędnych, braki podstawowych wiadomości, ahistoryczne podejście, chaotyczność i wycinkowość - to tylko lista najbardziej rzucających się w oczy mankamentów tej części nowego wydania Zarysu dziejów religii. Wiele jeszcze można by przytaczać podobnych argumentów i szczegółowych przykładów, świadczących, iż i tym razem nie przywiązywano należytej uwagi do opracowań religii tych ludów i terenów, na podstawie których w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. Nie wykorzystano również w szerszym zakresie dorobku religioznawczych badań archeologicznych, które swymi materiałami coraz bardziej uzupełniają naszą wiedzę o wczesnych formach religii. Utrzymano zatem ogromną dysproporcję między częścią poświęconą religiom narodowym i światowym, a działem obejmującym pierwociny wierzeń i dzieje religii społeczeństw określanych jako "prymitywne", "plemienne" czy opóźnione w rozwoju; a ta przecież problematyka nie może być lekceważona, gdyż jest ona także przedmiotem wzrastającego stale u nas zapotrzebowania społecznego. To zainteresowanie "religioznawstwem etnograficznym" nakłada jednak zarówno na autorów jak i wydawców szczególny obowiązek dbania o to, by następne publikacje reprezentowały w tym zakresie odpowiedni poziom naukowy i spełniały dobrze swe popularyzacyjne zadania. Oczywiście ogólnie rzecz biorąc, nowe wydanie Zarysu dziejów religii stanowi duży sukces zespołu polskich religioznawców, którzy, mimo licznych trudności, pokusili się o stworzenie dzieła jakiego u nas jeszcze nie było. Z tej racji właśnie trudno było zapewne ustrzec się przed błędami i potknięciami spotykanymi w niektórych częściach. W sumie jednak nie posiadają one decydującego znaczenia w ocenie całości, która winna zresztą leżeć w gestii religioznawców. Gros artykułów, których tu nie omawiałem, to przecież pozycje wybitnych specjalistów - historyków, orientalistów, religioznawców, i te właśnie partie nowego wydania Zarysu dziejów religii stanowią przede wszystkim o jego naukowej i społecznej wartości. Aleksander Paul Nedo, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. ludospyt nr 32. Domowina-Verlag, Bautzen 1966, s. VHI Posern-Zieliński Spisy Instituta 284. + za serbski Znany łużycki etnograf i folklorysta, b. kierownik Instytutu Serbskiego na Uniwersy1;€'C'i,e Ka['o[a Ma!I1ksaw Li,psJku a późnliej dy.,ektor I.n.stytuts fiir deutsche Volkskunde w Be:r1li:nie,pro[. dr PalWeł NedOi, Iktóry w 1968 r. obchod~ił jubileusz 50-lecia urodzin - podsumował niejako swoją wieloletnią i bogatą działalność w zakresie folklorystyki syntetycznym opracowaniem zarysu łużyckiej twórczości ludowej, dziełem, które zasługuje na uwagę z wielu względów. Z syntetycznymi pracami z zakresu folklorystyki (podobnie jal{ i etnografii) spotykamy się stosunkowo rzadko. W języku polskim nie mamy takich opracowań w ogóle, poza właśnie książką P. Nedo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie (Poznań 1965), opierającą się o doświadczenia zdobyte przy opracowaniu omawianego zarysu. Gdy Folklorystyka przedstawia wstępne teoretyczne omówienie głównych za- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 367 gadnień folkloru i folklorystyki, to Grundriss jest znacznie czymś więcej. Cechą: szczególną tego w każdym calu wzorowego studium jest oparcie omawianych kolejno wszystkich gatunków folkloru - co stanowi dopiero drugą część książki - o szerokie tło historyczne łużyckiego etnicum, omówione w części pierwszej. Właśnie część pierwsza książki należy do najbardziej interesujących jej partii. Łużyce, stanowiące - jak wiadomo - jedną z najbardziej ciekawych wysp etniczno-kultuI1owych w Eunap.i.e,prz€'d:staw'.iJaly z dawna dla .nauki zwłaszcza folkLory,styki, kapitalne wręcz pole - niejako eksperymentalne - do śledzenia takich zjawisk, które na innych terenach były trudne lub wręcz niemożliwie do uchwycenia. Autor przedstawia więc historię kurczenia się poprzez wieki owej wyspy etnicznej w morzu niemieckim, która ograniczyła się już w XVI wieku do ludności chłopskiej i części plebejskiej w miastach, bez własnej klasy feudalnej. To musiało rzutować na typ kultury tej słowiańskiej, izolowanej grupy etnicznej, zwłaszcza na folklor, tworzony przecież i transmitowany w obrębie jednego głównie języka. Wyspowość etniczno-językowa musiała oddziaływać konserwująco na cały zakres folkloru, stąd też istnieje duże' przeciwieństwo między formami folkloru z terytorium Łużyc a obszarem niemieckim; gdy na Łużycach odkryto aż ponad 80 typów bajek, to na sąsiednim terenie niemieckim tylko 13. Zważyć należy, że do XVI w. ludność łużycka nie miała własnego piśmiennictwa, a aż w głąb XVIII w. wychodziły tylko wydawnictwa religijne. Stąd filie mogło być ItU - j,aikli gd'ZJi<e indziej - wyrażn.iejszegoWlpły!Wu literatury pisanej na treści folklorystyczne. W efekcie w folklorze łużyckim zachowała się w pełni najstarsza warstwa kulturowa, wykazująca silne pokrewieństwo z kulturą zachodniosłowiańską. I to stanowi jeden z najciekawszych problemów badawczych. Z drugiej znów strony, wyspa ta poddana była stałym wpływom niemieckim na lokalną twórczość ludową, przenikającym ustnie - na zasadzie częstej dwujęzyczności mieszkańców - w obręb kultury tej grupy. Autor stwierdza tu ciekawe zjawisko, że do wewnątrz takich wysp przenikało wiele treści z zewnątrz, mało natomiast na zewnątrz promieniowało. Na takim szerokim ogólnym tle rozwo,ju ·spoloczno-g'O!spodarczego, etnic:zmego'oraz stosunków językowych wpływających na postać folkloru łużyckiego, Autor rysuje rolę różnych nosicieli i twórców folkloru: muzykanta wiejskiego, roli kościoła (np. \V uświęcaniu pogańskich jeszcze zaklęć, w tworzeniu legend o świętych), furmanów, handlarzy, wysłużonych żołnierzy, specjalne znaczenie izby prządek oraz rolę kolektywu z jednej, a pojedynczych indywidualności (talentów) z drugiej strony w twórczości i reprodukcji folklorystycznej. Są to partie książki bardzo instruktywne i świetnie zilustrowane na przykładzie właśnie warunków życia ludu łużyckiego. Na tym dopiero tle Autor daje pogląd na historię badań folklorystycznych, 'dotyczących Łużyc, począwszy od pierwszych zainteresowań w wieku XVII, poprzez działalność takich działaczy XIX w., jak: H. Zejler, J. E. Smoler, L. Haupt, M. Hórnik, H. Jordan, E. Muka, J. Radyserb-Wjela, A. Cerny i inni, aż po najnowsze badania F. Siebera, J. Rauppa, samego P. Nedo i innych. Drugą część dzieła wypełnia szczegółowa analiza poszczególnych gatunków folkloru. Mamy więc omówione kolejno: zaklęcia, zagadki, przysłowia; twórczość ludowa związana z obrzędami i zwyczajami; podania i legendy (mitologiczne, historyczne, przyrodnicze, domowe, lokalne); bajki ludowe (o zwierzętach, magiczne, religijne i inne); humor i satyra ludowa; pieśni ludowe w podziale na: historyczne, legendowe, ballady, taneczne i obrzędowe, wreszcie folklor dziecięcy. Przy każdym z gatunków Autor omawia: stan nagromadzonych zbiorów i przeprowadzone badania, pojęcie tego gatunku, jego istotę i znaczenie, treściowe zawartości i artystyczne formy wyrazu, podział na grupy oraz związek tego gatunku folkloru z konkretnymi warunkami �368 Recenzje OTaz przeg!qdy wydawnictw i czasopism życia i sposoby jego przejawiania się - a wszystkie gatunki bogato ilustrowane przykładami w języku górno- lub dolnołużyckim w tłumaczeniu na niemiecki. Zazwyczaj też porównuje Autor niektóre strony kolejnych gatunków folkloru górnoi dolnołużyckiego (często sobie przeciwstawiaI'ego) z takimiż w krajach sąsiednich, czemu też służą bardzo obszerne źródłowe przypisy. Tą drogą wydobywa Autor typowe cechy folkloru łużyckiego, jego narodowe osobliwości z jednej, a pokrewieństwo z treściami folkloru obcego z drugiej strony. Tak np. stwierdza na Łużycach mniejsze niż w Czechosłowacji, w Polsce i na terenie niemieckim rozpowszechnienie się przysłów, co przypisuje małemu na Łużycach wpływowi literatury pisanej (s. 97 i nast.). Część trzecia dzieła, złożona z czterech rozdziałów, poświęcona jest omówieniu losów ustnej artystycznej twórczości ludowej w okresie kapitalistycznym (1850-1945) Zawiera się tu udatna analiza wpływu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi i w mieście na zmianę sytuacji gospodarczej, na wytworzenie się nowej struktury społecznej i zmienionych stosunków etnicznych, a stąd na zmiany oblicza kulturowego wsi. Na tle tych konkretnych warunków analizuje kolejno losy poszczególnych gatunków fokloru, ich nierównomierny rozpad lub przeobrażanie sil; tematyczne w postać nowoczesną (np. żartu i satyry). Analiza bardzo trafna i rzadko w analogicznych opracowaniach spotykana. Bo właśnie cechą studium P. Nedo jest omawianie folkloru nie w oderwaniu i metodą czysto filologiczną, ale przy pełnym zastosowaniu metody materializmu historycznego, a więc w stałym związku z konkretnymi warunkami życia. Nie zapomina też Nedo o odwrotnym zjawisku, mianowicie o wpływie twórczości ludowej na łużycką literaturę piękną w postaci głównie wykorzystywania przez literatów materiałów folklorystycznych do ich własnej twórczości czy też wydawnictw popularnych, np. dla celów pedagogicznych. Podobnie śłedzi wykorzystywanie - dla różnych zl'esztą celów - skarbów twórczości ludowej w działalności kulturalnej, widoczne już w 2. połowie XIX w. W ostatnim z tych rozdziałów omawia pisaną twórczość ludową, a więc ludowych pisarzy i poetów, dość licznych już w 1. połowie XIX w. Zamknięcie tej ciekawej pracy stanowi omówienie nowej zupełnie sytuacji dla artystycznej twórczości ludowej w procesie wytworzenia się jednolitej socjalistycznej kultury narodowej i w aspekcie daleko idącej opieki państwa nad twórczością kulturalną. Można śmiało powiedzieć, że dzieło P. Nedo o zarysie łużyckiej słowno-artystycznej twórczości ludowej może być zarówno w swym układzie, w analizie treściowej jak i w metodach, w niej zastosowanych, w całej rozciągłości wzorem godnym naśladowania. Chciałoby się ujrzeć podobne opracowanie folkloru polskiego. Józef Rurszta Abeit und Volksleben. Deutscher Volkskundekongress 1965 in Marburg. Veroffentlkhungen des Ins.tituts fi.ir mitteleurqpaische Vdlk.sfor,schung an der Phililpps-Universitat Marburg-Lahn. A. Allgemeine Reihe, wyd. Gerhard Heilfurth i Ingeborg Weber-Kellermann, t. 4, Verlag Otto Schwartz & Co, Goettingen 1967, ss. 442 + VII. W 1967 r. Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało w Marburgu nad Lahnem kongres poświęcony problemom pracy i jej znaczeniu w życiu człowieka. 447 uczestników z niemieckiego obszaru językowego i z wielu innych krajów (Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Indii, Japonii, Jugosławii, Norwegii, Portugalii, Rumunii, Szwecji, Szwajcarii, Syjamu, Turcji, Stanów �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 369 Zjednoczonych Ameryki Północnej, Węgier i Wielkiej Brytanii) w ośmiu wydzielonych sekcjach dyskutowało nad pracą jako problemem ludoznawczo-antropologicznym. Referowane prace wydano w omawianym tu tomie. Oprócz artykułu wprowadzającego G. Heilfurtha Die Arbeit aIs kulturanthropologisch-volkskundliches Problem w tomie zamieszczono 36 referatów zgromadzonych w ośmiu rozdziałach, z których każdy poprzedzono krótką, zawierającą informację o stanie badań w danej dziedzinie i o zawartości przedstawionych dalej referatów, relacją kierownika odpowiedniej sekcji. Liczny udział referentów i rozległość problematyki implikowała dużą rozbieżność co do treści jak i formy przedstawionych prac, a przede wszystkim zaważyła na adekwatności treści artykułów względem postawionego kongresowi tematu. Przyznaje to też we wstępie inicjaltor kongresu, G. HeHfurlh: "Der Sinnzu:sammenhang zum Kongressthema ist das eine Mal sozusagen zwanglos und das andere Mal nul' auf Umwegen und manchmal, ja vielleicht sogar unwilling gewonnen worden" (s. IX). Zdając sobie sprawę z owej tendencji do nieadekwatności względem postawionego do analizy problemu i z nieporadności metodologicznej tradycyjnego ludoznawstwa G. Heilfurth, w cytowanym wyżej artykule wprowadzającym, podjął próbę określenia fe~omenu pracy jako obiektu badań ludoznawczo-antropologicznych. Nie możemy ze względu na brak miejsca dokonać w ramach recenzji krytycznej analizy artykułu G. Heilfurtha, a tym samym brak nam możliwości wykazania, w jakim stopniu wnosi on nowe wartości metodologiczne, a w jakim stopniu jest on tylko kompilacją mniej lub bardziej zasadnych sądów, wypowiadanych na gruncie socjologii, językoznawstwa, historii kultury i transponowanych, z mniejszym lub większym poczuciem odpowiedzialności, na teren ludoznawstwa. Od owej tendencji. wspólnej wielu współczesnym ludoznawcom, nie jest wolny również artykuł G. Heilfurtha, tym bardziej, iż wynik taki do pewnego stopnia implikowało antropologiczne, ponaddyscyplinarne podejście autora do problemu. Na tym miejscu zadowolimy si<: jedynie stwierdzeniem, iż pod pojęciem pracy rozumie G. Heilfurth wszelką działalność i czynność konieczną do zaspokojenia witalnych potrzeb człowieka. Definicja ta - na pewno nie wystarczająca w kontekście postawionego problemu - akcentuje we właściwy sposób czynnościowy sens pracy, który zaginął w wielu referatach szczegółowych omawianego wydawnictwa. Szczególnie autorzy referatów z zakresu kultury materialnej pomijają, z małymi wyjątkami, czynnościowy sens pracy, zadawalając się opisem formalno-typologicznym przedmiotów, względnie analizą historyczno-filologiczną. Nie negując wartości naukowej prac prowadzonych nad dokumentacją obiektów tradycyjnej kultury ludowej, względnie badań historyczno-filologicznych dla wyjaśnienia genezy faktów kulturowych, należy stwierdzić, iż przedstawienie ich na kongresie poświęconym roli pracy w życiu człowieka było pomyłką ze strony autorów, a przeoczeniem ze strony organizatorów kongresu, gdyż rozszerzając pojęcie pracy na wytwory będące jej rezultatem, pozbawiono je jakiejkolwiek przydatności: staje się ono wówczas, co do zakresu, prawie równe pojęciu ludoznawstwa i mieści obszerną klasę zjawisk, o której nie da się nic sensownego powiedzieć. Nieliczne jedynie artykuły, traktując rzeczowe fakty kulturowe jako substrat, którego analiza przydatna jest, z braku innych źródeł, do formułowania sądów o fenomenie pracy - rozumianej jako splot czynności - podjęły istotnie postawioną im przez organizatorów kongresu problematykę. Werner Haarnagel w szkicu pt. Wirtschaftsform und ArbeitsIeben in der friihgeschichtlichen Siedlung Feddersen Wierden (s. 22-36) analizując rozrzut znalezisk 24 - Lud, t. 53. 1969 �370 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism w jednej z nadbrzeżnych osad (I-V w. n.e.) Morza Północnego, miejsca ich skupień, ich położenie w stosunku do dominujących jednostek gospodarczych, jakimi są w poszczególnych warstwach tej osady wielorodzinne zagrody chłopskie, podejmuje próbę odtworzenia ówczesnego podziału pracy. Analiza zjawisk zaobserwowanych w rybackiej wsi Loddin na wyspie Uznam, posłużyła Reinhardowi Peeschowi w jego artykule Zur Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung (s. 147-153) do zdefiniowania sprzętów jako obiektywizacji doświadczenia pracy i indywidualnych zdolności. W przekonywujący sposób określa on obszary pracy jako miejsca aktualizacji tradycji. Dawna wielość obszarów pracy rybaka (las, pole, wybrzeże, morze, targ, zagroda) zostaje zredukowana we współczesnym rybołówstwie do jednej wąskiej specjalizacji, np. na kutrze praca rozdzielona jest pomiędzy szypra, maszynistę i obsługujących sieci. Autorzy referatów z zakresu plastyki ludowej nie zdobyli się na wyjście poza opis przedmiotów twórczości ludowej; istota relacji twórczość artystyczna - praca nie została w ich rozważaniach uwzględniona. Językoznawcy potraktowali problem pracy przede wszystkim od strony języków zawodowych; poszczególne referaty omawiają żargony robotników leśnych, alchemików, żeglarzy śródlądowych. Dieter Moehn w artykule Zur Sprache der Arbeit im industriellen Grossbetrieb (s. 216-222), zreferował badania językoznawcze przeprowadzone w dużym zakładzie chemicznym Hoest A. G. Hugo Stieger w artykule wprowadzającym Sprache und Arbeit. Zur Einfiihrung in den Problemkreis (s. 210215), podniósł metodologiczne aspekty problemu i wskazał na konieczność uwzględnienia w badaniach językoznawców nad zjawiskiem pracy perspektywy socjologiczno-antropologicznej. Badacze literatury ludowej położyli w swych rozważaniach akcent na następujące aspekty problemu: 1. praca jako temat w literaturze; 2. stosunek do pracy w utworach literatury ludowej; 3. opowiadanie podczas pracy. Bardzo interesujące artykuły wypłynęły na forum komisji zajmującej się pieśnią, tańcem i muzyką: 1. Ernst Klusen, Musik zur Arbeit heute; 2. Wolfgang Suppan, Volks- (volker-) kundliche und soziologische Gedanken zum Thema "Musik und 3. Anton Anderluh, Das Lied zur Arbeit im deutschen Alpenland; 4. Erlich Stockmann, Volksmusikinstrumente und Arbeit. Badacze relacji praca - obrzędowość postawili trzy aspekty w centrum swych zainteresowań: 1. W jakim stopniu, na jakich płaszczyznach, i w jakiej formie towarzyszą pracy obrzędy? 2. Jakich informacji o sensie pracy, poglądach na pracę dostarcza nam związana z pracą obrzędowość? 3. Jakie metody należy stosować w nowoczesnych badaniach obrzędowości? Ostatnią pozycją, na którą chciałbym zwrócić szczególną uwagę, jest referat Herberta Schwedta Arbeit und soziale Integration (s. 378-388). Na niewielu stronicach błyskotliwie napisanego artykułu, znajdujemy cenne uwagi o roli pracy w procesie integracji społeczno-kulturowej przesiedleńców z dawnych niemieckich ziem wschodnich. Arbeit"; Gerhard Carl-Herman Tillhagen, Folklig liikekonst. Wyd. II. Stookholm Konrad Klaska 1962, s. 378, ilustr. Książka C. H. Tillhagena "Lecznictwo ludowe" (przekład dosłowny: "Ludowa sztuka Iecz,enia") poświęoona jest szwedzkiej medycynde Iudow.ej. Auto.r, jako etnograf, wykorzystał przede wszystkim materiały z etnograficznych badań terenowych, �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 371 wyznaczające pracy zakres czasowy: koniec XIX i I połowa XX wieku. Erudycja i przekonanie o historycznym charakterze kultury ludowej nakazały dr C. H. Tillhagenowi przekraczać tak zakreślone granice terytorialne i chronologiczne. W opracowaniu znajdujemy bogate dane porównawcze, głównie skandynawskie, a historii medycyny poświęcono oddzielny rozdział. Jest nim rozdział I: Kilka wycinków z dziejów lecznictwa ludowego. Rozdział ten, pomieszczony na dziesięciu stronach, jest jedynie krótkim wprowadzeniem. Autor referuje w nim swe poglądy na genezę lecznictwa, traktowanego jako zjawisko międzynarodowe. Informacje z różnych okresów historycznych mówią o wielości wpływów, którym podlegała miejscowa medycyna. W związku ze średniowieczem C. H. Tillhagen podkreśla silne 'oddziały Wlanie cnr1Jeścij,ańSltWla. Rozdział II Przyczyny chorób i ochrana zdrowia W1pl'lowadzado pracy układ rreczowy. Zgodnie z pojęciami ludowymi przyczyną choroby są przede wszystkim demony, a także niektóre zwierzęta, rośliny i ludzie. Mimo przekonania o nieuchronności chorób, rodzącego postawy fatalistyczne, rozwinął się bogaty zespół czynności i środków zapobiegawczych. W szwedzkim lecznictwie ludowym, podobnie jak i gdzie indziej, dominowały działania o charakterze magiczno-wierzeniowym, w których iSzerokJowykoirZystYWlano przedm~oty związane z kultem (krzyż, biblia;) oraz ogień, niektóre metale, zwierzęta, rośliny, części ciała i wydzieliny ludzkie. Kolejny III rozdział poświęcony został specjalistom lecznictwa ludowego. Byli nimi mężczyźni i kobiety, tzw. "mądrzy". Autor informuje o ich liczebności (wykaz "mądrych", zamieszczony na końcu pracy, zawiera 86 nazwisk) i specjalizacji zawodowej. Działalność leczniczą podejmowali ludzie o określonych cechach ciała i umysłu, szczególnie predysponowani byli ludzie należący do pewnych grup etnicznych, szczególnie Lapończycy, Finowie i Tatarzy oraz członkowie niektórych grup zawodowych, księża, kowale czy muzykanci. Dalsze stronice rozdziału przynoszą omówienie ludowych poglądów na źródła wiedzy i umiejętności "mądrych" oraz opis ich "warsztatu". Następny IV rozdział zajmuje się metodami i środkami leczniczymi. I tutaj uderza ujednolicony kształt europejskiej medycyny ludowej. Wśród zabiegów leczniczych wymieniono m. in. okadzanie, odmierzanie, odstraszanie, mycie, nagryzanie, bicie, wydeptywanie i inne szeroko znane działania o charakterze magicznym. Srodki lecznicze pokrywają się w znacznej mierze z poprzednio omówionymi środkami zapobiegawczymi. Rozdział V Choroby i ich leczenie służy przedstawieniu poszczególnych przypadków chorób w powiązaniu z osobą leczącego i zastosowanymi przez niego środkami i zabiegamI. Materiały, rozbite w poprzednich rozdziałach dla celów opisu, tutaj ukazane zostały w zespołach, podobnych do występujących w rzeczywistości. Bez względu na powtórzenia, nieuchronne przy takiej kon!ltrukcji pracy, zastosowane rozwiązanie uznać należy za celowe i pożyteczne. Wyjątkowe walory pracy C. H. Tillhagena związane są z wykorzystaniem niezmiernie bogatych zasobów materiałowych. Autor pisze o nich we wstępie. Są to przede wszystkim materiały z archiwum etnograficznego Nordiska Museet w Sztokholmie, od wielu lat kierowanego przez dr C. H. Tillhagena. Źródła do badań nad lecznictwem ludowym, zdobyte w terenie w dwóch partiach: na przełomie XIX i XX wieku, a później między rokiem 1930-1940, oraz wypisane z literatury, stanowią w jego ramach pokaźny zbiór. Jest on rozpisany na 30 tysiącach kart i uporządkowany zgodnie z zasadami klasyfikacji d:zJiesiętlllej.Obok tekstów w pracy wykO!l'zy<st!llJno fotografie, również pochodzące z archiwum Muzeum Nordyckiego. Szczególną wartość mają uderzające autentyzmem zdjęcia wykonane na początku XX wieku, głównie na �372 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism terenie Finlandii Szwedzkiej i Smolandii, cenny dokument do badań lecznictwa ludowego. O zgromadzeniu obszernej literatury świadczy bibliografia, prezentująca kilkaset pozycji, przede wszystkim skandynawskich, a ponadto niemieckich i angielskich. Nie ma wśród nich prac słowiańskich, przy czym istotne znaczenie dla tematu mogłyby mieć opracowania dotyczące północnych grup Wielkorusów. Praca C. H. Tillhagena jest najpełniejszą, jak dotąd, monografią szwedzkiej medycy,ny ludowej. Wydanazos,tała okazale, nie!>tety bez streszczeń w szerzej znanych językach. Dążenie do osadzenia przedstawionych zjawisk w kontekście spo· łeczno-gospodarczym, przejrzysta konstrukcja, a przede wszystkim bogactwo wykorzystanych materiałów, zapewniają książce należne jej miejsce w literaturze przedmiotu. Jan Jaroszewski, Lietuviu liaudies menas (Litowskoje narodnoje iskusstwo). Zbigniew Jasiewicz Vilnius 1968. Nakładem wydawnictwa VAGA w Wilnie ukazał się w 1968 r. obszerny objętościowo album litewskiej sztuki ludowej obejmujący grafikę i malarstwo. Wyboru ilustracji oraz przygotowania całości do druku dokonał P. Galaune pod redakcją J. Kuzminskisa, 1. Vaineikyte i A. Venclowa oraz przy współpracy artystycznej V. Bacenasa i V. Armalasa. Książka obejmuje dwudziestostronicowy wstęp w języku litewskim oraz 'Sze'ściostronicowe stresz,czenie w języku rosyjskim, ponadto 153 ryciny graficzne, 119 reprodukcji malarskich, kartę przypisów i spis ilustracji w języku litewskim i rosyjskim. Reprodukowane grafiki i malarstwo ludowe pochodzące głównie z Zemajtiji, tj. zachodniej części Litwy, stanowią zbiory: Krajowego muzeum w Bidi, Krajowego muzeum w Kretindze, Państwowego muzeum sztuki w Kownie, Krajowego muzeum w Mazeikij, Ministerialnego muzeum zabytków i pamiątek kultury i Historyczno-etnograficznego muzeum Litewskiej SSR, Krajowego muzeum w Panewezu, Państwowego muzeum sztuki w Wilnie, Krajowego muzeum w Rokisl;:is i paru innych. Krótkie opisy zabytków wyłącznie o tematyce sakralnej obejmują, poza tytułem pracy, technikę wykonania, kolorystykę i wymiary oraz ewentualną wzmiankę, że na oryginale znajduje się napis; prócz tego podano, z jakich zbiorów pochodzi okaz i jego numer inwentarza, większość bowiem nie posiada określenia bliższego miejsca pochodzenia. Kolejne pozycje zebrano w poszczególnych grupach według autorów, a początek im dają prace Aleksandra Vinkausa żyjącego między 1833 i 1912 r. i działającego w Darbenuose. Są to bądź jego oryginalne prace, drukowane nawet w Warszawie, bądź kopie innych nieznanych twórców. Stąd też zapewne obok podpisów litewskich, te drugie mają napisy w języku polskim, inne w łacińskim. Jego drzeworyty są bogate w treści, mają oryginalne winiety o motywach roślinnych: postaciom centralnym towarzyszą przeważnie dodatkowe boc;me obrazy, przedstawiające sceny z Nowego Testamentu lub z historii miasta Wilna, o ile głównym tematem jest Matka Boska Ostrobramska. Ta ostatnia forma, bardzo popularna, miała widocznie swoją tradycją obwarowaną treść, którą różnicowaly tylko zdolności i inwencje twórcze poszczególnych autorów, co widać na licznych bezimiennych przykładach zarówno z ośrodka wileńskiego, jak i z innych nieznanych bliżej miejscowości. W tych dwu właśnie wymienionych grupach znajdują się też prace, przedstawiające Chrystusa w okowach, charakteryzujące się grubą geometryczną kreską, prymitywnym i prostym, romańskim prawie ujęciem lub delikatnym t·ysunkiem. Przeciwieństwem o wyraźnych barokowych cechach, zarówno postaci jak elementów �Recen::je oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 373 ubocznych, S4 prace z wyobrażeniem św. Barbat-y, r,iichała Archanioła, czy Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Do jednych z najstarszych należą dwa drzeworyty Tada Jureviciausa - jeden datowany 1787 r. z podpisem łacińskim, przedstawiający św. Antoniego i drugi z podpisem polskim Matki Boskiej Piasecznej. Następną grupę tworzą prace Stepa Jureviciausa i jego naśladowców. Część z nich charakteryzuje się dużymi, ciemnymi plamami kolorystycznymi, część - drobną, gęstą kreską i śmiałym, wyrazistym rysunkiem, część znów - bogactwem detali dekoracyjnych i czystością rysunku. Są to postacie różnych świętych: Antoniego, Tekli, Barbary, Wawrzyńca, Jerzego, Katarzyny, Jana Nepomucena, Józefa, Matki Boskiej i Chrystusa; dwa z nich datowane 1835 i 1831 r. Śmiałością rysunku i bogactwem kompozycji wyróżniają się drzeworyty Stepo Kuneikasa, obok których zamieszczono także drewniane matryce. Prócz postaci Chrystusa są tu jeszcze św. Jan Nepomucen, Agata i Helena. Poza nimi umieszczono kilka podobnych w charakterze prac nieznanych artystów oraz tych, których dziełem była przede wszystkim Matka Boska Częstochowska i dlatego właśnie grupę tf; nazwano jej imieniem. Prymitywny i niezbyt czytelny rysunek oraz stosunkowo dużo napisów w języku polskim i łacińskim mają ilustracje Samuela Stefanowa tudzież paru innych autorów. Poza nimi drobną techniką punktową wyróżniają się trzy prace K. Grigalausko, a tematycznie dalsze inne wprowadzające postać św. Kazimierza królewicza polskiego i Matkę Boską Zielną. Bardzo proste, nieudolne nawet i tym wyróżniające się od pozostałych, są nieliczne prace twórców amatOL·ów. Oprócz nich małe grupy stanowią jeszcze w tej części książki odbitki prac autorów nazwanych od naczelnej postaci patrona, która przewija się w ich tematyce drzeworytniczej. Są to np. pl'ace twórcy św. Jerzego, Antoniego, Michała Archanioła, Heleny, Barbary. Wśród nich jedne o wyraźnych cechach barokowych mają zazwyczaj tło jasne, inne gęsto zapełnione długą kreską. Szczególnie malarskie są te, na których występuje postać św. Jerzego. Ogółem stwierdzić należy, że zebrany tutaj bogaty materiał daje doskonały przegląd rzadkich już tego rodzaju dzieł o dużych walorach artystycznych i służyć może do syntetycznych opl'acowań i porównań. Niektóre drzeworyty, jak np. Matka Boska Zelensis, św. Antoni, św. Fmnciszek, św. Jerzy, św. Kazimierz królewicz, znane są z Teki Zygmunta Łazarskiego oraz z reprodukcji Adama Skoczylasa 1, wiele jednak jest oryginalnych i niepowtarzalnych. W podobne grupy, jak drzeworyty, ujęte zostały reprodukcje obrazów, przy czym nazwę dla nich ustalono również na podstawie głównego patrona. Tak więc pokazano tu prace: "św. Jerzy", "św. Barbara", "św. Piotr", "ś·w. Jan Nepomucen", "Nieznanego Świętego", "Pieta", "Ukrzyżowanie", "św. Anna", "Michał Archanioł", "Św. Rozalia", ..św. Jakub", "Droga Krzyżowa" i inne, wśród których tylko jeden twórca wymieniony jest z nazwiska (J. Iwanauskas). W zebranym zestawie pięć obrazów pochodzi z końca XVIII w., nie wykazują one jednak ani prymitywnej techniki wykonania, ubogiej, małowybrednej kompozycji, ani ograniczonej tematyki. Przedstawiają św. Rodzinę, Chrystusa w okowach, św. Stanisława biskupa, Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny. Reszta obrazów powstała w XIX w., a tematyka ich jest bardzo zróżnicowana. Niektóre zaskakują prostotą wykonania, prymitywnym rysunkiem i skromnym doborem środków wyrazu; cienka warstwa farby powoduje, że w niektórych l Teka drzClI;orytów ludowych dawnych zebranych skiego, Warszawa 1921; Adam Skoczylas, Drzeworyt i wydanych przez Zygmunta ludowy w Po~sce, Warszawa Łazar1933. �374 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism przypadkach widoczne są słoje deski, co stwarza dodatkowy efekt. Podkreślono go również w kolorowych ilustracjach, których w całości książki jest kilka. Ale obok tych naj prostszych, naiwnych nawet prac znajdują się tutaj i odbiegające od ludowych tradycji. Podczas gdy w początkowych grupach obrazów zaznacza się operowanie dużymi, ciemnymi plamami, a w środkowych - malarskość i śmiałość w pociągnięciu pędzla, ilustracje na końcu książki charakteryzują się nierówną kreskowatą linią draperii szat, rąbkiem baldachimu wypełniającego górne naroża, kulistorozetowymi motywami dekoracyjnymi rozrzuconymi dowolnie, lub wielopłatowym kwiatem zakomponowanym najczęściej symetrycznie po obu stronach postaci centralnej. Wszystkie te elementy sugerują powstanie prac w jednym ośrodku, z którego importy spotyka się także na Śląsku. Przedstawiają one między innymi św. Wawrzyńca, Rocha z Rozalią, Stanisława biskupa, Jerzego, Helenę, Barbarę, Katarzynę Małgorzatę, św. Trójcę, Chrystusa w okowach, na krzyżu i w grobie, Madonnę. Są pełne wyrazu i mają wiele cech malarskich. I ta część książki, podobnie jak drzeworyty, zawiera interesujący materiał, który ma wiele zbieżności z materiałami z różnych stron Polski. Badaczowi zajmującemu się tą dziedziną sztuki ludowej rozszerza on znacznie perspektywy poznawcze, dlatego więc warto zwrócić uwagę na tę bardzo ładną i starannie przygotowaną nową pozycję bibliograficzną. Barbara Ludove stavitielśtvo a byvanie na Slovensku. Sbornik studii. Bratyslava Bazielich 1963, s. 293. Pokaźna liczba artykułów i prac publikowanych na temat słowackiego budownictwa ludowego wskazuje na duże zainteresowanie, jakim darzą tę problematykę etnografowie słowaccy. Publikowane dotychczas prace dotyczą zarówno budownictwa mieszkalnego i gOlspodarczego we wsi, jak i budownictwa p3lsterskiego i oparte są głównie na materiałach zebranych w terenie, przy czym nie ograniczają się terytorialnie do opisu jednej wsi, zamykając się tam, gdzie to było możliwe, w obrębie okręgów administracyjnych, na jakie podzielona jest Słowacja (np. Povażska czy Kysucka oblast Orava, Zahorie i inne). Zagadnienie budownictwa przedstawione jest w tych pracach zarówno od strony konstrukcji i związanego z nią nazewnictwa gwarowego, jak i od strony funkcji, a także zmian powstalych w rozwoju historycznym. Jedną z ostatnich publikacji na temat słowackiego budownictwa ludowego jest wydanie książkowe zbioru pięciu artykułów, opracowanych przez Vilema Prażka, Jana Mjartana, Sonię Śvecovą, Alenę Plessingeróvą i Stefana Mru:skovica, a więc autorów, którzy już prsali o ludowym budowniotwie słowaokim. Praca zatytułowana Vi-dove stavitielstwo a byvanie na Slovensku w porównaniu z pracami z lat poprzednich, w zasadzie ma ten sam charakter; dotyczy różnych zagadnień budownictwa i poza jednym wyjątkiem nie ogranicza się do rozpatrywania zagadnień w obrębie jednej wsi. Artykuł Vilema Prażaka K problematice malby srubovych domu v Cićmanech poświęcony jest malowidłom naściennym w Cićmanech, jedynej górskiej miejscowości słowackiej, gdzie tego typu malowanie ścian jeszcze się zachowało do czasów obecnych. Na podstawie zachowanych reliktów w terenie, ludowej tradycji, wiadomości z literatury fachowej oraz materiału ikonograficznego z okresu od 1895 do 1922 r. autor wyróżnia dwa okresy, charakteryzujące się różnymi typami malowideł. Pierwszy z nich, od czasów naj starszych aż do r. 1922 (data wielkiego pożaru �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 375 w Cićmanech), charakteryzuje 'Występowanie domów kurnych. Ze względu rua otwarte ognisko malowidła mogły się rozwinąć tylko na zewnętrznej stronie ścian domu. Jako przypuszczalną datę powstania malowideł podaje autor II połowę XVIII w., przy czym pierwotnie chodziło tu prawdopodobnie o nacieranie drewna białą glinką lub wapnem w celu ochrony przed wilgocią. Drugi okres, od 1922 aż do chwili obecnej, charakteryzuje zmiana malowideł z ochronnych na dekoracyjne. Artykuł Prażaka zaopatrzony jest w bogaty i dobry materiał ilustracyjny (27 fotografii i 22 tablice wzorów) malowideł w Cićmanechi innych wymienionych w artykule miejscowości. Drugi z kolei artykuł Jana Mjartima Pasledne sachave damy na jużnom Slovensku jest przejawem zainteresowania się etnografów budownictwem sochowym jako jednym z najstarszych detali w budownictwie słowiańskim z okresu przed wpływami garmańskimi. Autor opisuje cechy więźby dachu sochowego z uwzględnieniem konstrukcji, nazewnictwa gwarowego stwierdzając jednocześnie, że przyczyną powstania i rozwinięcia się sachowej konstrukcji dachu jest przede wszystkim stosowanie ścian o słabej konstrukcji, niezdolnej do utrzymania ciężaru dachu. Do artykułu dołączony jest dobry materiał ilustracyjny w postaci 20 fotografii i 5 rysunków. Szkoda, że autor nie ustosunkowal się do sprawy genezy dachu sochowego na terenie Słowacji, mimo że teren objęty badaniami (południowa Słowacja) wydaje się dostatecznie duży na to, żeby wysunąć pewne przypuszczenia na ten temat. Pewną lukę w artykule stanowi również brak ilustracji do opisu wnętrza i pieca. 'I'rzeciartykul na,p~sany przez Soniię Svecovą Malomestske a mestske formy ludoveho stavvtiel'stva na zapadnom Slovensku, .opracowany jest rói\MIl;!eżna ['ods,ławie badań terenowych, prowadzonych przez autorkę na terenie zachodniej Słowacji. Autorka zajmuje się formami budownictwa ludowego w budownictwie miejskim, stwierdzając, że główna różnica między miejskim i wiejskim sposobem zabudowy polega na zupełnym zamknięciu podwórza w mieście. W przypadku zachodnio-słowackiego budownictwa rolniczego w jego miejskich formach stykamy się z dwoma typami: 1) zabudowa winoogrodnicza w kształcie litery U, spotykana w budownictwie bratysławskim i trnawskim; 2) zabudowa w kształcie litery L w okręgu Pomoravia, na terenie morawskiej Słowacji aż do Hany i w okolicach Trnawy. Autorka opisuje budownictwo ludowe, znajdujące się u podstaw rozwoju tego rodzaju budownictwa miejskiego, mianowicie tzw. długie domy na wsi (część mieszkalna i gospodarcza pod wspólnym dachem), powstałe w wyniku rozrodzenia się rodziny, podziału parceli ojcowskiej i dobudowywania pomieszczeń mieszkalnych. Na skutek kapitalizacji wsi doszło do przekształcenia długich domów w Vfiejs~ie domy czynszowe, przy czym wszyscy mieszkańcy takiego domu korzystali ze wspólnego podwórza. Artykul zaopatrzony jest w 8 fotografii i 6 rysunków, umieszczonych w tekście. Szkoda, że rysunki rzutów przyziemia są niezbyt starannie wykonane, a poza tym są one przykładami innych typów zabudowy co nie przyczynia się do pełnego zrozumienia opracowywanego zagadnienia. Alena Plesingerova w artykule virlJoj !ide leho interieru a bydleńi ve slovenskych dedińach pod Javarniky trokJtuje o zagadnieniu rozwoju i zmJan w ludowym wnętrzu i sposobie mieszkania we wsiach słowackich pod Jawornikami (północno-zachodnia Słowacja). Papradno, Brvniśfe, Horna - Dolńa Marikova i Śtiavnik są miejscowościami, które od chwili wyzwolenia, a zwłaszcza w ostatnich latach, przebywają dynamiczny rozwój, co prowadzi do zmian w sposobie życia i mieszkania. Autorka podaje podstawowe cechy osadnictwa (wpływ kolonizacji wołoskiej, osadnictwo stałe i sezonowe, zmiany demograficzne), ogólne cechy budownictwa, podstawowe źródła utrzymania, ogromne zmi'aJny w pożywieniu, ubiorze, miesZJka'I1.iJu po 1948 T. �3W Recenzje oraz przeglądy wyduwnictw i czasopism Artykuł Plessingerovej stanowi doskonały materiał porównawczy dla badań nad wpływem urbanizacji i industrializacji na warunki życia wsi. Wszystkie tezy artykułu poparte są dużą ilością materiału przykładowego w formie konkretnych opisów z terenu i ilustracji (24 fotografie), na ktÓre jednak autorka nie powołuje si<; w tekście, co w pewnej mierze umniejsza celowość ich umieszczania. Należy jednak podkreślić dużą aktualność omawianych w artykule problemów dla wielu górskich miejscowości karpackich i to nie tylko na terenie Słowacji. Piąty i ostatni artykuł zawarty w zbiorze, Stefana Mruśkovica, K niektorym problemom vyvoja ludoveho domu a byvania v oblasti Zahorskiej niźiny opracowany jest również na podstawie badań terenowych, uzupełnionych materiałami archiwalnymi z XVIII i XIX wieku (mapy) oraz współczesnym materiałem statystycznym i stanowi rezultat dalszego ciągu badań, prowadzonych przez autora na Zahorzu - najbardziej na zachód położonej części Słowacji. Autor, po ogólnej charakterystyce gospodarczej badanego terenu, przedstawia zmiany jakie nastąpiły w zastosowaniu materiału budowlanego począwszy od XVIII w. aż do chwili obecnej i w związku z tym konstrukcji i wyglądzie rzutu przyziemia, również w orientacji domów w stosunku do drogi. S. Mruśkovic nie pomija również wpływu zróżnicowania gospodarczo-socjalnego mieszkańców wsi na rozwój i zmiany w budownictwie. W zakończeniu podany jest obraz współczesnego budownictwa i perspektyw dalszego jego rozwoju. Do artykułu dołączony jest material ilustracyjny w postaci 13 fotografii i 7 tablic z rysunkami oraz niezwykle starannie wykreślonej mapy omawianego terenu. Warto zastanowić się nad tym, dlaczego właśnie te artykuły ukazały się w jednym zbiorowym wydaniu książkowym, chociaż równie dobrze mogły być drukowane oddzielnie w różnych czasopismach etnograficznych bez większej straty dla czytelnika. Otóż wydaje się, że redakcja sugerowała się tu faktem, że wszystkie one dotyczą budownictwa na terenie zachodniej Słowacji, co pozwala czytelnikowi na wytworzenie sobie pewnego obrazu ludowego budownictwa na tym terenie, bez wysuwania jednak daleko idących uogólnień ze względu na to, że prawie każdy z artykułów omawia inne zagadnienie, uzależnione od zainteresowań autora. Wspomniany zbiór wzbogaca literaturę etnograficzną, dotyczącą Karpat. Artykuły opracowane są z dużą starannością i znajomością tematu, nie zawsze jednak występuje powoływanie się na materiał ilustracyjny w tekstach artykułów, fotografie jednak zrobione są niezwykle starannie i z dużą znajomością celu jakiemu mają służyć. Szczególnie wyróżniają się swą poprawnością zdjęcia V. Prażaka. Rysunki, poza zawartymi w artykule Soni Svecovej, wykonane są również bardzo starannie, wszystkie \V skali 1:100. Jedynym mankamentem jest brak zorientowania rzutów przyziemia. Krystyna Jean Laude, Les arts de l' Afrique noire. Paris 1966, s. 384, ilustr. Ziółkowska 196, map 5. Jean Laude, docent w Instytucie Estetyki i Nauk Artystycznych w Paryżu, poprzednio pracownik Muzeum Człowieka w Paryżu, autor wielu prac z zakresu sztuki ludów afrykańskich, napisłał nową, ciekawą książkę pod tytułem Sztuka Czarnej Afryki. Rodzaj wydawnictwa może sugerować, że jest to praca popularnonaukowa (Le livre de poche), jednak zapoznając się z nią bliżej stwierdzamy, iż jest tak tylko do pewnego stopnia. Praca zainteresować może zarówno fachowca - etnografa jak i historyka sztuki zajmującego się Afryką. �Recenzje oraz pr2eg~ądy lvydawnictw i czasopism 3'77 Bardzo bogaty materiał ilustracyjny (196 fotografii, szkoda, że nie kolorowych) zebrany został w muzeach i kolekcjach prywatnych Europy i Stanów Zjednoczonych. Cenne jest również zamieszczenie 5 map archeologicznych i historycznych. Autol' próbuje stworzyć syntezę różnych punktów widzenia na sztukę Czarnej Afryki. Dlatego ciekawy wydaje się układ pracy. Nie jest to bowiem zwykle spotykane omówienie po kolei wszystkich lub wybranych działów sztuki, lecz prób3. powiązania zagadnienia z procesami historycznymi, strukturą społeczną oraz religią i mitologią. Dla lepszego zorientowania czytelników z problematyką zawartą. w tei pracy, postaram się omówić w kilku zdaniach treść poszczególnych rozdziałów. W rozdziale I pl. "Afryka zagubiona i odnaleziona", znajdujemy krótkie wprowadzenie do zagadnienia ze szczególnym uwzględnieniem początków zainteresowania się kulturą i sztuką Czarnej Afryki oraz wpływem tej sztuki na sztukę europejską (gló"vnie w pierwszych latach XX wieku). Rozdział II pt. "Rys historyczny" jest ogólnym przeglądem nielicznJ'ch źródeł pisanych (przeważnie arabskich) i źródeł archeologicznych, dotyczących historii Afryki. Autor charakteryzuje tu np. cywilizację Czadu, Nok, He; cesarstwa Monotapa, Zimbabwe, Mali; królestwa Konga, Gwinei, Aszanti itp. Rozdzial III pt. "Czarny artysta" stanowi omówienie wszystkiego, co związane jest z warsztatem artysty, a więc techniki, materiału, narzędzi, a nawet zbytu. W rozdziale IV pt. "Sztuka i społeczeństwo" autor stara się wykazać, jak wielki wpływ na sztukę miala i ma organizacja społeczeństw pierwotnych. Omawia również tradycyjne style, które wytworzyły się w poszczególnych organizacjach spoleczeństw Czarnej Afl'yki. Rozdział V pt. "Maski" jest nieco szerszym omówieniem tego bogatego działu sztuki afrykańskiej. Autor wprowadza tu ogólną typologię masek w powiązaniu z rodzajami uroczystości rytualnych. W rozdziale VI - "Rzeźbiarstwo figuralne" (La statuaire) - autor wykazuje olbrzymi wpływ religii na ten rodzaj sztuki. Dzieli on rzeźbę na fetysze plemienne, figury wcielające w siebie bogów lub zmarłych przodków oraz pamiątki. Niewątpliwie ciekawy jest rozdział VII, "Od mitu do historii", gdzie autor zwraca uwagę na te dzieła (rzeźba, relief i malarstwo), z których dowiadujemy się o wydarzeniach mitycznych, legendarnych oraz niejednokrotnie historycznych, związanych z danym plemieniem lub regionem. Na końcu swej pl'acy autor zamieścił tablice mówiące o podstawowych wiadomościach z zakresu Afryki od V tys. p. n. e. do czasów współczesnych. Dla osób interesujących się problemami Afryki, bardzo cenna jest zestawiona przez autom obszerna bibliografia (okolo 150 pozycji), w której prace podzielił tematycznie na: a) problemy ogólne, b) stare relacje a Afryce, c) ewolucja poglądów na sztukę murzyńską, d) historia Czarnej Afryki, e) związki sztuki afrykańskiej z cywilizacją śródziemnomorską, f) archeologia, g) rzeźbiarze afrykańscy, h) metalurgia i kowalstwo, i) sztuka poszczególnych krajów afrykańskich (Mali, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Dahomej, Nigeria, Gwinea, Kamerun, Gabon i Kongo). Kończąc krótkie omówienie pracy J. Laude'a należy podkreślić duże znaczenie tego rodzaju nieco spopularyzowanych prac naukowych, trafiających do rąk dużo szerszej, niż garstka specjalistów, grupy czytelników i jednocześnie życzyć sobie, aby w Polsce ukazywało się więcej niż dotychczas takich książek, zwłaszcza z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych. Tomasz Skltrż-yński �378 Stanisław Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw Świderski, Grands ą;raits des civilisations i czasopism africaines. Paryż 1966, s. 101. Jest to praca syntetyczna, będąca rodzajem skryptu, poruszająca problemy zarównf' etnograficzne jak i antropologiczne oraz socjologiczne z zakresu cywilizacji afrykańskich. We wstępie, mówiącym o podstawowych pojęciach, autor zaznacza, jak bardzo ważną rzeczą jest wyjaśnienie i dokładne sprecyzowanie pewnych terminów, które często bardzo do siebie podobne (zbliżone), nie są właściwie stosowane. Terminy związane z cywilizacjami afrykańskimi zostały przez autora podzielone na: a) terminy dotyczące dziedziny duchowej - kultura, religia a magia, religia a kultura, religia a środowisko geograficzne, religia a spoleczeństwo, religia a kult przodków, religia a symbolizm; b) terminy dotyczące dziedziny spoleczno-politycznej; tutaj autor stwierdza, że podstawowymi pojęciami decydującymi o charakterze społeczeństw afrykańskich są: patriarchat, matriarchat, społeczeństwa utajone, endogamia, egzogamia, prawa pierworództwa itp.; c) terminy dotyczące dziedziny gospodarczej i technicznej. Autor wymienia tu regiony ekologiczne (wyróżnia ich osiem) oraz systemy gospodarcze takie jak: lowiectwo, zbieractwo, prymitywne rolnictwo, pasterstwo. Według autOl"a kultury dawne (prymitywne) reprezentowane były przez łowców i zbieraczy, kultury średnie przez rolników i pasterzy; obecnie spotykamy się już często z "kulturami wyższymi" (hautes cultures). Drugi rozdział pracy autor poświęcił problemom cywilizacji i kultur. W pierwszej części rozdziału stwierdza, że wszystkie kultury można podzielić na wyższe i prymitywne. Kultury wyższe, według autora, charakteryzują się: dążnością do rozwoju państwa, istnieniem klas społecznych, występowaniem miast - centrów politycznych i religijnych, zróżnicowaniem zawodów, istnieniem ideologii, prawodawstwem ustanowionym przez klasy uprzewilejowane, systemem informacji służącym klasom uprzywilejowanym. Kultury prymitywne natomiast charakteryzują się: brakiem dostatecznej znajomości praw natury, brakiem podstaw krytycznych, realizmu w sądownictwie, krańcową uczuciowością, brakiem kontroli wyobrażni, postawą ego- lub antropocentryczną, ograniczeniem życia duchowego do wiary i kultu, dominującą rolą zdolności parapsychologicznych. Druga część rozdziału poświęcona jest omówieniu starożytnych cywilizacji afrykańskich. Autor jako zasadnicze cywilizacje tzw. Czarnej Afryki uważa: Kongo (13-14 w.), Loanga (14 w.), Luba-Lunda (16 w.), Rotses-Luis (17 w.), Monomotapa (zniszczone przez Portugalczyków około 1607 r.), państwa Hausa (9-10 w.), Mali (14 w.), Songhai (8 w.), Kanen Bornu (11 w.), Fulbe (11 w.), Joruba (12 w.), Mossi (11-12 w.), Aszanti (12 w.), Dahomej (12 w.), Benin (12 w.). W rozdziale trzecim autor wymienia i charakteryzuje typy antropologiczne występujące na kontynencie afrykańskim. I tak, obok typów: nordycznego, armenoidalnego, śródziemnomorskiego, orientalnego i alpejskiego, które albo są rzadko reprezentowane lub też charakterystyczne dla Afryki północnej, autor wyróżnia właściwe typy tego kontynentu, a mianowicie: negroidalny, bantuidalny, sudański, nilotycki, paleonegroidalny, etiopski, pigmejski, mongoloidalny, paleomongoloidalny, buszmeński i hotentocki. Przy każdym z wymienion)"ch typów podany jest zwięzły opis cech ch1lJrakterYistycznych. Rozdział czwarty poświęcony j1est omówieniu .stref ,geograficzny,ch i kulturowych Afryki. Autor wyróżnia następujące cywilizacje kontynentu afrykańskiego w zależności od rodzaju prowadzonej gospodarki: 1) zbieracko-łowiecką (Pigmeje); 2) łowców stepowych (Buszmeni, Bergdama, Kindyga) ; 3) pasterzy nomadów (Hotentoci, Tuaregowie, Nilotyci chamiccy); 4) rolników sawanny (Sudan, Afryka środkowo-zachodnia, północne Kongo i Rodezja); 5) wschodnio-afrykańską (rolnicy leśni i rolnicy �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 379 sawanny - Rodez.ia, Tanganika, wschodnia Angola); 6) neo-sudańską (spadkobierczyni starych cywilizacji egipskich, syryjskich i indyjskich); 7) paleo-śródziemnomorską (Berberowie i Arabowie). Kończąc omawianie każdej z tych cywilizacji autor podaje w punktach ich cechy charakterystyczne zarówno jeśli chodzi o kulturę materialną, jak i o duchową i społeczną· \V ostatnim, szóstym rozdziale mamy omówienie zmian i renesansu cywilizacji afrykańskich. Uzyskanie niepodległości przez kraje afrykańskie spowodowało szereg zmian nie tylko w strukturze ekonomicznej i politycznej, ale również w dziedzinie religii (np. powstanie nowej religii Ndeja Kanga), szkolnictwa, sztuki, literatury itp. Autor analizując te zmiany dochodzi do wniosku, że niezależność polityczna doprowadziła w wielu wypadkach do odrodzenia się sztuki i literatury afrykańskiej. Afrykańczyk szuka jednak z całą pewnością nowych dróg, które winny być wypośrodkowaniem między statoymi tradycjami kontynentu, a nowoczesnymi cywilizacjami europejskimi. Praca prof. Stanisława Świderskiego jest niezmiernie cenna, zwłaszcza jako podręcznik dla studentów. Jedynym jej mankamentem jest brak jakichkolwiek ilustracji, a przede wszystkim map. Teresa Skarżyńska Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Technologie. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, Heft 15. Akademie-Verlag - Berlin 1967, s. 289, map 18, ryc. 5·8. Dietrich Drost, pl'zedstawiciel średniego pokolenia afrykanistów niemieckich, długoletni pracownik muzeum lipskiego i współorganizator muzeum etnograficznego w Ghanie, w omawianej pracy stawia sobie dwa zasadnicze cele: Pragnie on - po pierwsze - przedstawić pełny zestaw źródeł, zarówno prac publikowanych, jak również materiału archiwalnego, traktujących o technologiach w garncarstwie afrykańskim. Badacz usystematyzował źródła wedle następujących faz technologicznych: surowiec i jego przygotowanie; wyrób naczyń; techniki ornamentacyjne; suszenie i wypal. Przyjęty przez Drosta systematyczny podział źródeł w podanym rzeczowym zestawieniu gromadzi olbrzymi material faktograficzny, lecz w bogactwie swym przytłacza czytelnika, gubiącego się w końcu w nazewnictwie geograficznym oraz etnograficznym jak i w nazwiskach autorów źródeł. Autor monografii niedomagania te częściowo złagodził poprzez bogate indeksy etnograficzny i geogmficzny. Drugim celem monografii jest próba analizy historyczno-kulturowej. Wyniki jej badacz zestawił kartograficznie na 18 mapach, przedstawiając na nich najważniejsze cechy technologiczne. Analiza tych cech na tle afrykańskich kultur, zdaniem Drosta, wyraźnie pozwala wyodrębnić różne grupy w obrębie danych technol.ogii i w przybliżeniu określić ich wiek. W miarę postępu badań archeologicznych na terenie afrykańskim, praca Drosta pozwoli na połączenie wyników badań etnograficznych z ustalonymi przez archeologię grupami kulturowymi i tym samym umożliwi w pewnej mierze wyjaśnienie rozwoju kulturowego na kontynencie afrykańskim. Praca ujęta w 4 rozdziały, stosownie do wspomnianych faz technologicznych, stanowi z powodzeniem cztery małe monografie poszczególnych technologii z kartograficznym ujęciem wyników analizy. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w podsumowanie najważniejszych wyników, stanowiące jak gdyby poszerzenie legend do map. Najważniejsze ustalenia do surowca i jego przygotowania Drost koncentruje na: �380 Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism pochodzeniu surowca, jego składowaniu, nieorganicznych dodatkach odtłuszczających oraz na rozdrabnianiu, oczyszczaniu i przerabianiu. Na podstawie analizowanego materiału badacz wyodrębnił następujące techniki wyrobu naczyń garncarskich: 1) wygniatanie (naj starsza technika), 2) lepienie, 3) pierścieniowa odmiana lepienia, 4) spiralna odmiana lepienia. Ulepszoną technikę wygniatania stanowi 5) "toczenie" przy pomocy specjalnych stęporów, a za starszą od tej techniki uważa Drost 6) formowanie półkolistych czar, oprócz ktcjrego jeszcze dodatkowo wyodrębnia tzw. 7) techniki mieszane. Wyrób naczyń garncarskich w Afryce odbywa się według badanych źródeł na: 1) stałych gładkich podkładkach, 2) obrotowych podkładkach (zalążek kola garncarskiego), 3) ulepszonych obrotowych podkładkach, tzw. ręcznym kole garncarskim 1 (nawet z napędem nożnym), lecz szczupłość materiału w dalszym ciągu przemawia za 4) obcym pochodzeniem obrotowych podkładek. W przeważającej mierze naczynia wYl'abia się w różnych pozycjach siedzących, na klęcząco a sporadycznie na stojąco. Wśród technik ornamentacyjnych za naj starszą na terenie Afryki Drost uważa: 1) rytową (rozwiniętą później w wielorytową), obok której w Sudanie i we wschodniej Afryce występują 2) technika wałkowa (stemple odbijane przy pomocy toczenia). Za stary autochtoniczny element w zdobnictwie uchodzi 3) malowanie wypalonych, gorących jeszcze n.aczyń, barwnikami 'roślinnymi. Zasięg 4) ,;emaliO'Wania" pozwala wnioskować o jego starym sudańskim pochodzeniu. W Sudanie centralnym i we wschodniej Afryce przede wszystkim, a także na obszarze zachodniego i południowego pogranicza występuje 5) technika grafitowania większych powierzchni naczynia. Drost wyróżnia jeszcze drugi typ malowania tzw. 6) kolorową ornamentację, której centra znajdują się a) na pograniczu Nigerii i Kamerunu (powstają prawdopodobnie pod impulsem wpływów północno-afrykańskich) i b) na pograniczu południowej Rodezji i Poludniowej Afryki, pochodzenia autochtonicznego lub powstaJ:1 pod wplywem arabsko-indyjskich kultur nadbrzeżnych. W wyniku rozwoju powyższych technik, zdaniem Drosta, powstaJy 7) technika inkrustacji i 8) polerowanie za pomoq kamienia. Suszenie naczyń odbywa się w niektórych technikach (wygniatanie lub spiralna) etapami lub w miejscach osłoniętych od słońca i wiatru. Przy wypaJe naczyń, wg ustaleń Drosta, naj starszą i najbardziej rozpowszechnioną metodc1 jest tzw. 1) wypal na otwartym polu, w którym jako material wypałowy stosuje się miejscowe surowce. Ten typ wy.pału 'obejmuj.e całą tzw. czarną Afrykę. Tylko na pograniczu północnym, południowym a także środkowo-wschodnim występuje 2) tzw. wypał jamowy, mający zapewne swoją genezę w prymitywnych piecach ziemnych do gotowania strawy. Oprócz tych sposobów znane jest 3) wypalanie w jedno- i dwudzielnych piecach cylindrycznych. Ten typ pieca może być autochtonicznego pochodzenia, ale równie dobrze może być pochodzenia obcego. Znany bowiem jest 7. malowieleI staroegipskich. Poza tym nad dolnym Kongiem występują 4) piece kopułowe, być może, powstale pod wpływem europejskim. W celu uzyskania specjalnych efektów przy wypale (siwaki) stosuje się 5) tzw. technikę "dymienia" (lepiej może byłoby ..zwęgbnia" produktów organicznych - traw, liści, trocin). Monografia Drosta jest niewątpliwie dobrym spełnieniem postulatu wysuniętego w 1959 r. przez Current Anthropology w czasie sympozjum na temat .,Quantitative Methods in Archaeology", które między innymi wysuwało "pilną potrzebę pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej". Konrad 1 K. Moszyński, 320 C. Por. też Fig. KuLtura Ludowa 28 w pracy Drosta. Słowian. T. I, wyd. drugie, Warszawa Wypych 1%7, s. 359, ryc. �Recen:je omz przegLądy wydawnictw P. I. Puckov, Formirowanie naselenija Melanezii. 1968, s. 225, nlb. 3, tab. 22, map 3, ilustr. i 381 czasopism Izdatel'stwo "Nauka", Moskva Omawiana praca poświęcona jest problemowi kształtowania się współczesnego etnicznego składu ludności Melanezji. W związku z tym, że niektóre wyspy Oceani i weszły na drogę niezależnego rozwoju (Samoa Zachodnie otrzymało niepodległość w 1962 r. a wyspa Nauru w 1968 r.) stały się bardzo aktualne problemy etnicznej integracji małych grup w większe etniczne jedności. Prawidłowa analiza tego zagadnienia możliwa jest tylko przy dogłębnym zbadaniu współczesnego etnicznego składu ludności Oceanii na ogólnym tle jej historycznego rozwoju. Z braku opracowania tego problemu w literaturze radzieckiej i zagranicznej, autor wybrał to zagadnienie jako cel swojej pracy. Przedmiotem badań jest obszar Centralnej i Południowej Melanezji, w skład którego wchodzą Brytyjskie Wyspy Salomona, Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia i archipelag Fidżi. Wyspy te zbliżone są do siebie pod względem piel'wotnego składu ludności, środowiska geograficznego i dziejów historycznych. Autor pómija Nową Gwineę i wyspy sąsiednie, gdyż ta część Melanezji została opracowana przez N. A. Butinova l. Praca zawiera 6 rozdziałów tekstu wraz z tabelarycznymi zestawieniami i mapami, obszerną bibliografię, indeks etnicznych jedności i języków oraz indeks nazw geograficznych. Tekst poprzedzony jest wprowadzeniem w literaturę przedmiotową. Rozdział I (s. 11-40) poświęcony jest ogólnej charakterystyce Melanezji pod względem geograficznym, historycznym, demograficznym, etnicznym i językowym. Problemy etniczne zasługują na szersze omówienie z tego względu, że autor przedstawia w nich procesy, mające wpływ na ukształtowanie się współczesnego etnicznego składu ludności, określając zarazem rolę każdego z nich na formowanie się współczesnej struktury rozważanej części Melanezji. Największy wpływ na etniczny obraz tego rejonu miały przede wszystkim imigracje z kontynentu europejskiego i azjatyckiego począwszy od połowy XIX w., powodowane chęcią bogacenia się z zakładanych plantacji i rozwijającego się przemysłu górniczego. Wskutek znacznego tempa przyrostu naturalnego imigrantów i dużej śmiertelności ludności tubylczej, będącej w kontakcie z białymi, liczebność rdzennej ludności Melanezji zmniejszyła się dwa do trzech razy. Ponadto rozważone zostały przez autora typy jedności etnicznych, powstałe w wyniku procesów integracji i asymilacji. Dynamika procesu integracji jest niejednakowa na poszczególnych archipelagach i zależy od wielu czynników: od stopnia rozwoju społeczno-ekonomicznego, rozwoju i siły ruchu n8Jwdowo-wyzw>oleńcZJego, obecnośd 1ub braku liter.ack1eg.o języka, stopnia rozwoju gospodarczych więzi oraz charakteru integrujących się grup. Najszybciej proces konsolidacji obejmuje najbardziej rozwinięte pod względem społeczno-ekonomicznym obszary, to jest wyspy Fidżi i Nową Kaledonię. Równolegle do procesów integracji zachodzą procesy asymilacji mniejszych grup przez większe grupy etniczne. Jest to związane z międzywyspowym przerzucaniem sily roboczej, której potrzebują europejscy plantatorzy. Szybkość asymilacji zależy przede wszystkim od zbieżności językowych i kulturowych kontaktujących się grup oraz ·od st{)pn.ia rOZJwoju kultur. Najwyższym typem etnicznej jec1n'ości jest według autora wykształcenie 'n.arodowości na wyspie Fidżi. Niższy typ integracyjny przedstawiają formacje etno-terytorialne na Nowej KaledonH. 1 N. A. BlItin()v, Proischozdenie i etniceskij sostav korl1nnogo naseLenija Trudy Inst. etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR, novaja serija, skw"-Leningrad 1962. Novoj GvineL t. LXXX, Mc.·- �383 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor poświęca także dużo uwagi ważniejszym systemom klasyfikacyjnym języków Melanezji. Język jako jeden z ważniejszych oznak etnicznych jedności, pozwala wykazać ich związek genetyczny oraz wydzielić pokrewne między sobą grupy. Po zapoznaniu się z wieloma systemami klasyfikacyjnymi (autor wymienia także pracę polskiego lingwisty T. Milewskiego 2), można zauważyć, że wśród lingwistów obserwuje się znaczną rozbieżność zdań. Systemy klasyfikacyjne mocno różnią się między sobą, nie tylko w stosunku do mało zbadanych jeszcze języków papuaskich, lecz także i do zbadanych już języków malajo-polinezyjskich. Rozwinięciem treści I-ego rozdziału są cztery następne rozdziały (s. 42-196), w których autor omawia szczegółowo poszczególne grupy wysp, sądząc, że procesy integracji i asymilacji związane ze środowiskiem terytorialnym są niejasne, jeśli badać je w oderwaniu od konkretnego terytorium. Na szczególną uwagę w tych rozdziałach zasługują statystyczne zestawienia tabelaryczne dotyczące liczebności i rozsiedlenia grup etnicznych na poszczególnych wyspach przy dużej rozpiętości czasowej. Zbyt drobiazgowe przedstawienie etnicznych i językowych jedności ·na mapach sprawia, że kartogramy wykonane techniką szrafurową i punktową trudne są często do odczytania. Charakterystykę etnograficzną wydzielonych grup terytorialnych autor pomija celowo, gdyż z jednej strony rozszerzyłoby znacznie rozmiary książki, z drugiej zaś nauka nie dysponuje dostatecznym opisem etnograficznym mniejszych wysp Melamrez,ji,a potraktowanie :tego z:agadnie'l1liaogólnJie byłoby dublowaniem tematów pracy Narody Avstralii i Okeanii. W ostatnim rozdziale (s. 197-199) autor daje prognozy dalszego etnicznego rozwoju tego regionu i stwierdza, że proces integracji będzie następował coraz szybciej za przykładem wysp Fidżi i Nowej Kaledonii. Recenzowana praca, pomimo swej wymowy politycznej, daje podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych ze współczesnymi przeobrażeniami Melanezji. Dla etnografów zajmujących się tym rejonem dużą wartość przedstawia obszerna bibliografia obejmująca 284 pozycji z wszystkich działów kultury. Anna Jahresschrift des Instituts kunde, Nr 11/12, Bautzen 1968/1969. Uitopis. fUr sorbische Volksforschung. Kozyra Reihe C, Volks- Ostatni rocznik Letopisu - serii etnograficznej - został w całości pOsw1ęcony uczczeniu sześćdziesiątej rocznicy urodzin Profesora doktora Pawła Nedo, wybitnego etnografa niemieckiego, pochodzenia serbołużyckiego. Dlatego wydaje się celowe poświęcenie mu nieco uwagi (do omówienia tego czasopisma etnograficznego powrócimy przy następnej okazji). Układ treści tomu, z racji swego przeznaczenia, odbiega od dotychczas obowiązującej konwencji. Zawiera wyłącznie rozprawy napisane przez uczniów, współpracowników, kolegów i przyjaciół Jubilata, zarówno z kraju jak i zagranicy. Prof. Nedo jest znanym specjalistą z dziedziny folklorystyki (por. np. jego Sorbische Volksmiirchen, Bautzen 1956, lub Grundriss der sorbischen Volksdichtung, Bautzen 1966). Szczególny rozgłos zdobył sobie wyborem serbskich bajek (Der Kienpeter. Eine Auswahl sorbischer Volksmii1'chen, Bautzen 1964), wydanych także w językach: ~łowackim (Bratislava 1965), czeskim (Praha 1965) i serbołużyckim (Budysin 1966), 2 T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego. Lublin 1948, cz. 2, z. 1. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 383 i czasopism Ostatnio przygotowuje się tłumaczenie polskie. W swoim dotychczasowym dorobku wydawniczym posiada 15 publikacji zwartych (w tym: 2 jako współautor oraz 4 kilkudziesięciostronicowe broszury) oraz 33 artykuły. W polskiej literaturze etnograficznej znany jest przede wszystkim z książki: Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 1965 oraz z kilku artykułów o stanie badań etnograficznych na Łużycach, zamieszczonych w Etnografii Polskiej (1961) i Literaturze Ludowej (1958 i 1967). Uczczenie Pawła Nedo wydaniem osobnego zeszytu Letopisu jako księgi pamiątkowej należy powitać z wielkim uznaniem. Zasłużył sobie na to w pełni jako najlepszy współczesny znawca i badacz serbskiej kultury ludowej. -Redakcja czasopisma zaprosiła do współpracy autorskiej przy wydaniu księgi naukowców z różnych dziedzin etnografii. Stąd też jej przekrój tematyczny jest bardzo zróżnicowany, ale nie zawsze odpowiadający wymogom tego rodzaju opracowań. W kilkunastu przypadkach jest on niezwiązany ani bezpośrednio, ani pośrednio z zainteresowaniami badawczymi Jubilata, względnie kulturą ludową Łużyc, bądź jej związkami z kulturą innych regionów etnicznych. A taki bowiem, w moim przekonaniu, powinien raczej być profil problemowy księgi pamiątkowej. Być może, że do tej sprawy nie przywiązywano większej wagi, względnie oparto się o dotychczasową, nie zawsze słuszną praktykę. Czy właściwie postąpiono, mam raczej wątpliwości. Świadczą zresztą o tym same za siebie niektóre z rozpraw. Wystarczy przytoczyć np. artykuł o "halowych" chałupach w Meklemburgii, o etnograficznej szkole wiedeńskiej, czy o związkach czesko-polskich w kulturze Moraw (nota bene referat wygłoszony w 1966 r. przy zgoła innej okazji - na międzynarodowym sympozjum), albo o współczesnej sztuce ludowej, lub o motywach Adama i Ewy w garncarstwie Czech, które w swej treści są bardzo interesującymi przyczynkami, godnymi jak najbardziej opublikowania, ale przy innej, aniżeli ta, okazji. Nie wypada chyba w takim przypadku "upłynniać" rzeczy marginesowych dla autora, znajdujących się aktualnie pod ręką. Kilka dalszych prac nie ma także powiązań tematycznych z obchodem, jednak górują nad omówioną grupą tym, że zawierają najnowsze osiągnięcia lub podsumowania natury ogólnej. Mam tu na myśli rozprawy Skalnikovej, Reinfussa, Noack, Mohrmann-Jacobeita oraz Burszty. Ostatnią stanowią te, które w jakimś stopniu nawiązują do proponowanego profilu, np. zainteresowań Jubilata (Burde-Schneidewind, Gardos, Jaenecke, Jech, Magnuszewski, Neumann, Pomeranceva, Weinhold, Woeller), czy kultury łużyckiej (Bentzien, Fasske, Fielder, Novotny, Peesch, Siebert, Wilsdorf) lub powiązań z innymi regionami (Fojtik, Putilov i Śleziński). Z nadesłanych do zamieszczenia w księdze pamiątkowej 43 rozpraw, wydrukowano 32. Natomiast pozostałe 11 zostanie wydanych w następnym roczniku. Większość (46%) dotyczy kultury duchowej, 320/0 problemów natury ogólnej, 12% kultury społecznej i tylko 10% materialnej. W tej ostatniej grupie na szczególne wyróżnienie zasługuje komunikat Haniki Fasske, Zur gegenwiirtigen Situation des Trachttragens in der obersorbischen Gemeinde Radibor, dotyczący aktualnej sytuacji w noszeniu strojów ludowych jednej z łużyckich gromad. Z przeprowadzonych przez autorkę badań wynika, iż jeszcze w 1966 r. 28% Lużyczanek w wieku 30-70 lat nosiło strój ludowy podczas ważniejszych uroczystości kościelnych i rodzinnych. Ciekawe dane materiałowe o wyrobie koszyków w Mucce na Lużycach przynosi inny z komunikatów Reinharda Peescha, Ein Korbmacherdorf der Oberlausitz. Z kultury społecznej na uwagę zasługuje Alfreda Fiedlera, Vom dorfim 18. und beginnenden 19. Jahrhundert, dotyczącą zwyczajów prawnych, a w szczególności dożywocia. Autor przedstawia na kilku stronach sytuację materialną ludzi starych na Łużycach lichen Ausgedinge in den Kreisen Bautzen rozprawka und Kamenz �38,1 Recenzje oraz przegLqdy wydawnLctw i czasopism (w XVIII/XIX w.), znajdujących się na wymiarze. W następnym tomie ukażą się prace S. Musiała o zwyczajach weselnych i M. Pulec o zwyczajach świętojańskich. Z rozpraw dotyczących zagadnień ogólnych w etnografii na uwagę zaslugują m. in. Rudolfa Weinholda Erkenntnisse aus der volkskundlichen Erfol'schung des gegenwiirtigen Dorfes in sozialistischen Liindel'n Europas, nawiązujący nota bene do zainteresowań Jubilata. Weinhold przedstawia krótki rys badań nad współczesną wsią w krajach naszego obozu w oparciu o dane z Demosu i Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Interesujący jest również ze względów metodologicznych, wywód Wolfganga J,acobeita i Ute Mahrm!ann, Zum Gegenstand uncl zur Aufgabcnstellung der Volkskunde in der DDR, traktujący o przedmiocie i zadaniach niemieckiej etnografii. Przyjmując za przedmiot badań "Erforschung des werktatigen deutschen Volkes in seiner materiellen und geistigen Kultur" autorzy rozwijają następnie związane z tym zagadnienia badawcze. Inny z autorów Olga Skalnikova, zajęła się w: Etnographische Erforschung des gesellschaftlich-kulturellen Typs neuer Siedlungen problematyką społeczno-kulturalną nowych osiedli na przykładzie własnych badań kultury górniczej z Ostravy. Natomiast Józef Burszta dokonał przeglądu wartościowania kultury ludowej na przykładzie historii badań ludoznawczych w Wielkopolsce. Z kultury duchowej do ciekawszych rozpraw należą G. Burde-Schneidewind rozważania teoretyczne na temat klasyfikacji podań, J. Jaenecke-Nickel o piśmiennictwie baroku, J. Jecha Bajka o smolarzu, czy S. Neumanna o zwrotach i facecjach. W sumie godna polecenia lektura. Walerian Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Sobisiak Berlin 1968, t. 14, cz. 1 i 2, s. 224 -I--436. Po raz trzeci dopiero nadarza się okazja recenzowania na łamach Ludu niemieckiego rocznika ludoznawczego, organu Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Czasopismo to zasługiwało, moim zdaniem, na częstsze omówienie, ponieważ należy do czołówki tego typu wydawnictw etnograficznych w Europie. Jego redakcja zdołała zorganizować współpracę autorską ze wszystkimi placówkami etnograficznymi NRD. W ostatnim roczniku drukuje się prace naukowców z siedmiu ośrodków. Redakcja nawiązała taJcie .Jmn1Jak'tynauJkiowe z równorzędnymi instytucjami innych krajów europejskich. Efektem tych kontaktów jest, jeśli chodzi o omawiany tom, udział autorski etnografów z dziesięciu krajów, w tym także i z Polski. Czasopismo to zdobyło sobie również uznanie za starannie opracowany dział informacji bieżących o najważniejszych międzynarodowych wydarzeniach naukowych ora~ o aktualnie wychodzącej literaturze fachowej. Omawiany rocznik zawiera: rozprawy (1. część - 5, 2. część - 6), doniesienia i komunikaty (1. część - 8, 2. część - 13), przegląd książek oraz omówienia - recenzje (1 - 44 pozycje, 2 - 46). Szczególną uwagę zwrócimy na dzial rozpraw. Zawarte w nim prace nie są poświęcone jakiejś określonej z góry przez redakcję problematyce. Według klasycznego podziału należą one do dwóch działów kultury: materialnej i duchowej. Ta ostatnia reprezentowana jest najobficiej. Nie jest to zresztą przypadkowe. W każdym z poprzednich roczników znajdujemy ją również. W Niemczech badania kultury duchowej są bardzo popularne, mają dużą tradycję i wielu przedstawicieli. Podkreślić także wypada nasycenie większości rozpraw różnymi źródłami historycznymi, co jest rówmez nie przypadkowe w niemieckiej szkole etnograficznej, a tak nie doceniane w naszej etnografii. Tym razem poważnie wykorzystano źródła: rękopiśmienne, dru- �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 385 kowane i ikonograficzne (wspaniałe unikalne ryciny) z XV-XVIII wieku obok etnograficznych i archeologicznych, zwłaszcza w artykułach U. Bentziena, R. Peescha, W. Radiga i W. Woeller. Z rozpraw działu kultury duchowej trzy dotyczą różnych form nazewnictwa i to: narzędzia rybackiego (R. Peesch, Benennungen und Benennungsmotive zu einem Geriitetyp), imion wła'snych zwierząt (D. Bentzien, Tiereigennamen. Untersucht an einem Quellenjund aus Mecklenburg), dokuczliwych czy przezwiskowych nazw wsi i nazwisk mieszkańców (H. Rosenkiranz, Ortsnecknamen und Einwohnernamen im Thiiringischen) . Artykuł Peescha, znanego w NRD specjalisty od zagadnień rybołówstwa, dotyka i tym razem tej dziedziny od strony pochodzenia nazw. W przedstawionej pracy chodzi autorowi o wyjaśnienie etymologii kHkJu n.azw dągnionej po dnie sieci rybackiej, w rodzaju worka z dwoma 1in:ami. uzupełnionej bardzo ciekJawymi 9 rycinami tej sieci (.określa.nej n.p. jako "Zeese" - stosowanej .ntad brzeg.iem morro, to znów jako "Stroh~arn" używanej na pozostałym terenie północnej części NRD). Do zajęcia się takim właśnie zagadnieniem skłoniły Peescha ostatnie wystąpienia Josta Thiera i Dietera Lutza 1. Wykorzystując w odpowiedniej formie ich punkt widzenia oraz wlasne spojrzenie na tę sprawę, autor dał w swoim artykule bardzo dokładną, a zarazem niezmiernie dl"Obiazgową analizę pochodzenia i znaczenia różnych określeń wspomnianej sieci opierając się w swoich rozważaniach na bogatych źródłach archiwalnych z XVIII i XIX w. oraz danych z badań terenowych i obszernej literatury. Swoje wywody poparł także bardzo interesującymi rysunkami i rycinami wspomnianej sieci oraz ciekawymi kartogramami ol<reślającymi miejsca występowania danych nazw. Przy czytaniu pracy nasuwa się jednak pytanie, czy warto było aż tyle czasu poświęcać na tak dogłębne zajmowanie się etymologią jakiegoś jednego sprzętu rybackiego, skoro brak nawet zarysu rybołówstwa i kiedy wiele bardzo istotnych problemów etnograficznych leży w NRD zupełnie nietkniętych. Rozprawka U. Bcntziena, znanego z kilku prac o narzędziach rolnych, dotyczy tym razem etymologii imion własnych zwierząt gospodarczych (krów, wołów, byków i koni). Podstawę do jej napisania stanowiły XVIII-wieczne źródła archiwalne z terenu różnych powiatów Meklemburgii. Pochodzą one ze spisów podworskich, które przeprowadzała zwykle administracja feudalna, przydzielając chłopom inwentarz żywy, względnie go u nich inwentaryzując. Zdaniem Bentziena, zwierzętom gospodarczym nadawało się jal<ieś określone imiona po to, by je można bylo w razie potrzeby łatwiej odróżnić, a nie z przywiązania do nich. Autor ustalił, iż poszczególne imiona wywodzą się: od koloru skóry (71%), szczególnych znamion fizycznych, ruchliwości, odpowiedniego zachowywania się i wieku zwierząt, i te należą do najdawniejszych. Natomiast używane ponadto a pochodzące od imion i nazwisk ludzkich mają późniejszą metrykę. Z kolei Rosenkram. bardzo interesująco i zarazem sugestywnie przedstawił genezę i rozwój powstawania, obok urzędowych, różnych ludowych nazw wsi i ich mieszkańców. Pracę swą referował już wcześniej (1965 r.) na dorocznym posiedzeniu specjalnej Grupy Roboczej Nazewnictwa. Swoje dociekania opierał w zasadzie na literaturze słownikowej i monograficznej obok spostrzeżeń z terenu. W odniesieniu do ludowych nazw wsi autor wyróżnił kilka możliwości, jednak bez jakiegoś bardziej precyzyjnego zdefiniowania kryterium ich powstawania, tak jak 1 D. Adler, Verzeichnis der SChriften von Jost Trier. i D. Lutz, Volksbrauch und Sprache. Die Benennung Friihlingsbrauche Siidwestdeutschlands. Stuttgart 1966. 25 - Lud, t. 53, 1969 Festschrift J. Trier. Kiiln-Graz von Phanomenen der Winter- 1984 und �386 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism to np. zrobił R. Kukier w stosunku do Pomorza. Mogły one upowszechnić się, według Rosenkranza, jako przezwiska nadawane przez sąsiednie wsie, lub przyjęte przez nie same jako chęć odróżnienia się od tych ostatnich. Czasami znów utrwaliły się, obok urzędowych, jako wyraz podkreślenia ich dawności, jakiegoś historycznego wydarzenia związanego z powstaniem wsi. Etnonimy mogły także ukształtować się jako wyraz ironicznego określenia "pępka świata", lub przeniesienia ulubionych czy sławnych nazw miast w rodzaju "mały Paryż" albo "Wenecja Północy" oraz podkreślenia wytwarzanych wyrobów, stosowanych upraw, zamożności, noszonych strojów, cech fizycznych mieszkańców itp. W dość podobny sposób formowały się, zdaniem Rosenkranza, przezwiska całych grup lokalnych czy też poszczególnych mieszkańców. Czasami powodem formowania się przezwisk były jakieś zachowania się ludzi, wydarzenia, przynależność feudalna, stan zamożności, zajęcia, sposób pożywienia itp. Następna praca tego działu kultury dotyczy: charakteru poezji ludowej (Mihai Pop, Bukareszt, Der forme~hafte Charakter der Vo~ksdichtung), rozpatrywanej z różnych metodologicznych punktów widzenia; następnie typologii ludowych instrumentów muzycznych (Oskar Elschek, Bratysława i Erich Stockmann, Berlin, Zur Typo~ogie der Vo~ksmusikinstrumente) inicjujący dyskusję na temat systemu ich klasyfikacji w świetle istniejącej literatury; berlińskiego tańca śmierci (Erik Hi.ihns, Der BerLiner Totentanz), tj. ana1izy średni'oWliecznego malowidła śC<iennegopr,zedstawiającego korowód ludzi różnych sfer w asyście śmierci; i wreszcie znanej legendy o latającym Holendrze (Waltraud Woeller, Die Sage vom Fliegenden Hollii.nder) dotychczas nie rozpatrywanej od strony analizy naukowej w literaturze niemieckiej. Podkulturę materialną reprezentują trzy prace z zakresu budownictwa (Mc Com"ta, Racha i Radiga) oraz jedna Bocka i Rosenkranza o flisactwie. Desmond Mc Com"t, Londonderry, w artykule Hausformen in einem kulturellen Kontaktgebiet Nordir~ands zajął się formami domów w bardzo zróżnicowanym pod względem kulturowym regionie północnej Irlandii. Wyróżnił typy według rzutu przyziemia, usytuowania komina oraz szczególnego rodzaju domu o tzw. wydłużonym jednym boku. Hans-Ji.irgen Rach (Mitte~deutsche Ernhii.user mit einer Abseite in Brandenburg) omówił bardzo charakterystyczne dla tego regionu środkowoniemieckie chałupy (w mur pruski) o dwuspadowych dachach, których jeden spad jest zwykle bardziej wydłużony. Pod tym przedłużeniem dachowym dobudowywano zwykle drugą izbę, komorę albo pomieszczenie gospodarcze. I wreszcie Werner Radig (Friihgeschichtliche Grabungsbefunde uw rezente lii.ndliche A~tbauten) dokonał próby znalezienia analogii między zabytkami archeologicznymi budownictwa wczesnośredniowiecznego a danymi ikonograficznymi oraz źródłami rękopiśmiennymi z XV-XVII wieku dotyczącymi tego problemu oraz istniejącymi jeszcze w terenie reliktami starych chałup i pomieszczeń gospodarczych. Techniką i terminologią flisactwa na Sali zajęli się Herman Bock i Heinz Rosenkranz w pracy Zur Technik und Termino~ogie der LangholzflOsserei auf der thiiringischen Saale. Autorzy dali krótki rys historyczny (1258 r. - do połowy XIX w.J, następnie opis techniki budowy tratew (z kilkoma ciekawymi rysunkami), wreszcie fachowe nazewnictwo używane przez flisaków. W "Doniesieniach i komunikatach" na szczególną uwagę i podkreślenie zasługują sprawozdania z kilku międzynarodowych konferencji (sporadyczne w Ludzie), a w "Przeglądzie książek" zestawienia bibliograficzne ze współczesnej etnografii radzieckiej, z muzealnictwa, rybołówstwa i myślistwa. W sumie ciekawe i pożyteczne czasopismo o interesującej problematyce, chociaż �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw 387 i czasopism czasami zbyt drobiazgowej, z zakresu tzw. etnografii tradycyjnej. Jak na razie odczuwa się wyraźny brak badań nad współczesnością, z wyjątkiem podjętej próby przez P. Nowotnego z Instytutu Serbskiego w Budziszynie. Być może, że ten właśnie komunikat, jak również przytoczona bibliografia radzieckich publikacji z badań nad spółdzielczością rolną i kulturą robotniczą są sygnałami dokonujących się zmian. Dotychczas bowiem etnografowie niemieccy z NRD zbyt kurczowo trzymają się problematyki z tzw. etnografii tradycyjnej. Walerian Osterreichische Zeitschrijt jur Volkskunde. Sobisiak (Nowa Seria) T. 21, ,calości t. 70; Wiedeń 1967, z. 1-4, s. 308. Austriackie czasopismo ludoznawcze jest organem Towarzystwa Ludoznawczego w Wiedniu (Verein fiir Volkskunde in Wien). Wychodzi z górą siedemdziesiąt lat. Obecnie wydaje się cztery zeszyty w roku. Do tej pory - rzecz dziwna - nie było ono omawiane w Ludzie. W czterech kolejnych zeszytach opublikowano w dziale "Doniesień i komunikatów" 19 pozycji, w "Kronice Ludoznawczej" również 19 i w przeglądzie "Literatury Ludoznawczej" 9l. Analizując zamieszczone w roczniku prace pod względem bazy materiałowej stwierdzamy, iż na 19, aż dwanaście z nich opiera się wyłącznie na źródłach historycznych - dT'ukow,anych lub rę~oIii;śmd'ennych. Powsrt;ałe opierają się na maJteriJale z badań terenowych, względnie zostały napisane w związku z opublikowaniem innych prac. Pod względem metodycznym prace te mają charakter czysto etnograficzno-opisowy, bez wyciągania bardziej ogólnych, porównawczych wniosków. W pierwszym zeszycie E. Schneider w artykule Słowniki górnicze jako źródło kultury ludowej wykazuje ich przydatność dla rekonstrukcji rozwoju historycznego kultury grupy zawodowej górników i hutników. Z wielkiej liczby tego rodzaju słowników znanych w literaturze autor wybrał naj ciekawsze, opublikowane w latach 1673, 1778, 1856 i 1870, a następnie - na podstawie wybranych z nich haseł - wykazał na ile pozw.alają one napoznan.ie kUJltury mater;talnej (np. stroju gÓ1"niczeg<J), spolecznej (bractwa górniczego i jego zwyczajów) i duchowej (świąt, wierzeń) tej grupy kulturowej. Tej samej problematyki dotyczy komunikat W. Haida, Pomnik prawa górniczego z Eisenerz. Autor przedrukowuje wyjątek dokumentu prawa górniczego z 1663 r. z późniejszymi dopiskami bractwa górniczego z XVIII w., dotyczący wykonywania kar na górnikach. Następny komunikat H. H. Hottenrotha: Krawędziowo okute łopaty w dolnoaustriackim przedałpejskim regionie nawiązuje do opublikowanej w Horn w 1966 r. pracy L. Schmidta Kultura ludowa dolnej Austrii (Volkskunde von Niederosterreich, Bd. 1). Hottenroth przytacza kilka dalszych przykładów występowania wspomnianych łopat drewnianych, a F. Waidacher podaje nieznane dotąd Dwie recepty pieczywa weselnego (tzlw. Prugelkrapjen) ze Steiermarku, które znalazł w starej książce kucharskiej. Natomiast L B. Graefe w Opowiadaniach o czarownicach z Vorarlberg daje relację o 70-letniej żyjącej jeszcze staruszce uchodzącej powszechnie za ciotę. Według wypowiedzi miejscowej ludności domniemana czarownica potrafi (i dotąd to czyni), spowodować śmierć zwierząt i nieszczęścia u ludzi. Każdy przechodzień zdala omija jej zagrodę, nawet miejscowy żandarm! Ponadto opi,suje tzw. "mądrych" posiadający,ch zdolność uzdrawiania chorych. �388 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Drugi zeszy,t otwiera praca M. Wissol' ,z tzw. podkultUJrY miejskiej pL 90 lat miasta Etnograficzne spojrzenie w jego przeszłość. Autorka daje krótki przegląd praktykowanych dotąd tradycyjnych zwyczajów rodzinnych oraz roku obrzędowego zwracając równocześnie uwagę na stopień ich żywotności oraz zachodzące w nich przemiany. Wylicza także zwyczaje zanikłe oraz nowopowstale (np. święcenia dnia matki i św. Walentego, stawiania choinek po ulicach i na grobach). Celem podtrzymania zanikających zwyczajów powołano w tym mieście do życia w 1948 r. regionalne Towarzystwo tzw. "Czarnych Kuglarzy". Rozwija ono bardzo interesująq działalność. W następnym komunikacie W. Haid zastanawia się nad Elementami ludowymi w leobeńskim policyjnym zarządzaniu porządkowym z 1790 r. Przedrukowując, z małymi wyjątkami zarządzenie magistrackie, daje następnie do niego bardzo interesujący komentarz. Wspomniane zarządzenie zabraniało pod "wielką karą" m. in. strzelania rakietami i puszczania sztucznych ogni między domami; urządzania różnego rodzaju imprez artystycznych bez zezwolenia; popisywania się wędrownych trup teatralnych oraz cyrkowców bez zgody magistratu; korzystania z pomocy mądL'ych i babek, jeżeli nie posiadali uprawnień; nabywania palm (na niedzielę palmową) od przygodny(:!1 sprzedawców; wreszcie stosowania po domach zabobonnych prakt.yk oraz dawnych zwyczajów na św. Mikołaja i na Trzech Króli. Któż by mógł przypuszcza::, że właśnie zwykłe zarządzenie magistrackie, których przecież wiele wydawały różne magistratl, mogło być odbiciem życia kulturalnego ówczesnych mieszkańców. A nasi etnografowie tak niechętnie korzystają z źródeł archiwalnych! W kolejnym wystąpieniu O. Hierhammer, Z działalności bractwa kurkowego w mieście Waidhofen nad YblJ,') na podstawie ksiąg zapisów tej instytucji oraz miejskich rekonstruuje jego rozwój. Bractwo zaczęło działać w 1514 r. Od samego założenia miasto chętnie patronowało jego rozwojowi. Autor opisał niektóre imprezy połączone z uroczystym strzelaniem, m. in. na Trzech Króli, św. Jakuba oraz z okazji przyjazdu różnych osobistości. Dalszy artykulik A. F. Gortipohla traktuje o Strzelaniu tarczami w Vorarlbergu. Autor odtwarza, prawie zanikły a praktykowany przez młodzież, zwyczaj urządzania w tzw. "niedzielę strzelecką" (podczas zimy), zabawy polegającej na wyrzucaniu odpowiednimi kijami okrągłych podziurkowanych tarcz. W ostatnim przyczynku W sprawie ubiorów do chrztu w Austrii L. Weiss-Aall wypowiada krytyczne uwagi do pracy Luise Wach e, Stroje do chrztu w Austrii, Wiedeń 1966. Na końcu "doniesień" K. Lugmayer w paru zdaniach przytacza nowe dane do słownika górniczego. W kolejnym zeszycie P. Assion omawia Walldiirneńskie obrazy najświętszej lcrwi w Polsce. Przyczynek do ludowo-religijnych stosunków między Środkową i Wschodnią Europą. Artykuł ten został opracowany w związku z nabyciem w 1965 r. przez Muzeum Kultury Ludowej we Wiedniu, pochodzącego z ziem polskich z XIX wieku, obrazu naj świętszej krwi Chrystusowej, typowego dla pracowni z Walldi.irn (Niemcy Zachodnie). Zasięg występowania tego obrazu nie obejmował dotąd ziem polskich. Jego zakupienie przez Muzeum oraz dodatkowo znalezienie dalszego eksponatu w Polsce (w Lubinie) skłoniło Assion do napisania artykułu. Podobną sprawą zajmuje się następny komunikat L. Schmidta, O jednym polskim Walldiirnskim drzeworycie. Następnie E. Grabner w artykule "Transplantatio morborum" jako metoda leczenia w ludowej medycynie, opisuje różne sposoby przenoszenia i przeszczepiania chorób ludzkich, wyjęte z europejskiej literatury antycznej, czasów nowożytnych i z XIX w., na zwierzęta (np. morskie świnki, kozy, kanarki czy pająki), rośliny (7Ji.tOla lecznicze, kapustę, oebulę. cZlOsnek).,metale (kamień magnetyczny, rtęć, ołów, stal), kamienie (korale i kamyki) i kości. Wspomniana metoda, zdaniem autorki, utrzymała się wśród ludu austriackiego do czasów nam współczesnych. FOTmuly Modling. �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw 389 i czasopism przeciw czarom, zarazom i śmierci - to kolejaa rozprawka H. Hochenegga. Również i ten autor oparł się na drukowanych źródłach (modlitewnikach) z XVII i XVIII w. Są to zbiorki zawierające różne formuły modlitewne, przytoczone dosłownie przez Hochenegga, bez krytycznego komentarza, których wymawianie miało uchronić wiernych przed przykrymi następstwami. Miały zabezpieczać przed burzą, upiorami, czarownicami (m. in. ta modlitwa miała aprobatę papieską Urbana VIII z 1635 T.), zarazą czy morowym powielrrzem (modlitwa za:chaTiasZJow,egokrzyża). Lud austriacki niektóre z tych modlitw odmawia do dziś. W dałszej rozprawie A. Hocka, modlitw Rozważania nad czasową emigracją na przykładzie najstarszych ksiąg zawierania mamy do czynienia z interesującą próbą ustalenia rozmiaru tego przenoszenia się oraz wpływu, jaki ono wywarło na stosunki społeczne rodzinnych wsi. Badania dotyczą okresu po wojnie trzydziestoletniej na podstawie ksiąg z łat 1662-1794. W ostatniej H. H. Hottenroth zajął się adwentowym zwyczajem praktykowanym przez dzieci w dniu św. Mikołaja. Jej tytuł to Schifferlsetzen. Mikołajowe łódki w Triibenbach okręg Scheibbs. Opisany zwyczaj praktykuje się do dziś (podobnie jak u nas na "zająca"). Dzieci przygotowują papierowe łódki, które w przeddzień Mikołaja podrzucają pod drzwi domów; sąsiadów i krewnych. Następnego dnia odbierają je wypełnione słodyczami. Czwarty zeszyt rozpoczyna komunikat F. Kollreidera, Wschodnio-tyrolskie meble, napisany w związku z pracą F. Colleselli, Tyrolskie meble chłopskie. Innsbruck 1967. Zawiera on kilka istotnych uzupełnień i sprostowań popartych rycinami. Ostatnim jest artykuł W. Bergera o Zawartości ilustracyjnej średniowiecznych monet z etnograficznego punktu widzenia. Dotąd zachowane fenigi opracowano już od strony numizmatycznej czy technicznej. Berger zwrócił na nie uwagę jako etnograf. Po przeanalizowaniu ponad 100 motywów doszedł do wniosku, iż spora ich część ma swoje odbicie na meblach chłopskich,' narzędziach czy strojach lub stanowiła różne symbole wierzenio-we, albo też znajdowała za:stos'owani:e w praktykach magicznych. Były one łatwo "czytelne" dla nie znającego pisma ludu, dlatego motywy te umieszczano na pieniądzach. \'1 dziale "Kronika ludoznawcza" zamieszczono sprawozdania ze zjazdów i kongresów, otwarcia nowych wystaw oraz wspomnienia o wybitnych naukowcach i nekrologii. Natomiast "Przegląd litemtury", sporządzany głównie przez Leopolda Schmidta, zawiera omówienia aktualnie wychodzących prac z zakresu etnografii rodzimej i europejskiej. W sumie bardzo interesujące, godne poznania czasopismo etnograficzne. małżeństw parafii Elbigenalp w Lechtal Walerian Schweizerisches Archiv fiLr Volkskunde. R. 63, z. 1/2 i 3/4, Basel 1967, s. 280. Wśród etnograficznych czasopism europejskich omawiane zajmuje szczególne miejsce. Spełnia ono bowiem w pewnym tywną w etnografii europejskiej, dzięki publikowaniu prac informowaniu niemalże na bieżąco o aktualnie ukazujących nictwach zwartych i ciągłych '. Zasługa to w dużej mierze l Być może, że misję jące aktualnie charakter tę przejmie informacyjny. Sobisiak z czasem Ethno!ogia czasopismo szwajcarskie sensie rolę reprezentaz różnych krajów oraz się w Europie wydawjego redaktora, Roberta EUTopaea, względnie Demos, ma- �390 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw czasopism WHdhabera. SpefnJa ,ono także !swego rodzaju Tolę "pomostu" między nauką zachodnią a wschodnią, udostępniając na swoich lamach wyniki badawcze zarówno uczonych krajów kapitalistycznych jak i socjalistycznych. Ogłaszanie w nim prac: i recenzji etnograficznych z krajów socjalistycznych ma doniosłe znaczenie dla rozwijania i poszerzania kontaktów naukowych, szczególnie dlatego, że pozwala zapozn:ać się szerszemu gronu czytelników :Ila,chodnkh z n<J;szymiosiągnięciami. Dotąd było to prawie niemożliwe albo bardzo utrudnione dlatego, że prace naszego obozu wychodzą w malo znanych na ogól językach, a zamieszczane w nich czasami obcojęzyczne streszczenia nie zawsze byly wyczerpujące, stąd też nie interesowano się zbytnio tą literaturą. Ma to również i dla nas pewne znaczenie, ponieważ znajomość języków, np. rumuńskiego czy węgierskiego, jest u nas mała. Szkoda tylko, że do tej pory nie recenzowano tego czasopisma na łamach Ludu. Szwajcarskie Archiwum Ludoznawcze ma nieco odmienny układ treści od pozostałych czasopism europejskich, zawiera bowiem tylko dwa działy: rozprawy i omówienia. W recenzowanych tu zeszytach za rok 1967 opublikowano 19 rozpraw, w większości o charakterze większych lub mniejszych komunikatów naukowych, ponadto kilka artykułów oraz ponad 150 recenzji, omówień i kilkuwierszowych not bibliograficznych. Informacja wyjątkowo bogata, zwłaszcza w odniesieniu do omówień książkowych 2. Redakcja c:Ilasopism,a z góry ustala problematykę po.szczególnych zeszytów. W recenzowanym tomie pierwszy podwójny zeszyt został poświęcony muzeum na wolnym powietrzu, drugi - problematyce wiedzy o maskach i przebierańcach, Problematyka muzeów na wolnym powietrzu 3 wzbudza w ostatnich latach duże zainteresowanie zarówno w Polsce, jak w krajach sąsiednich i innych europejskich. Znajduje to swoje odbicie w organizowanych konferencjach, poświęconych tej tematyce (np. w Czechosłowacji w 1959 r.) 4 i sympozjach (w Rumunii w 1966 r.) 5, w zakładaniu tych muzeów i wreszcie - w publikacjach a nich. Nasze osiągnięcia na tym odcinku podsumował niedawno Longin Malicki w artykule Etnograficzne muzea na wolnym powietrzu w Polsce 6. Sprawa omawianych muzeów znajduje również odzwierciedlenie w publikacjach zagranicznych. Dla przykładu można wymienić tu prace: Wernera Radiga, Situation der Freilichtmuseen in der DDR 7; Kazjucho\Ca Rodinovica (ZSRR - doty'czy RJepubHki Estońskiej); Henrika Strodsa (ZSRR - dotyczy Republiki Łotewskiej) B; Josefa Benesa (CSRR). Także w odniesieniu do pozostałych krajów europejskich znajdujemy sporo literatury na ten temat 9. Czasopisma etnograficzne poświęcają niekiedy nawet całe zeszyty tej 2 Warto chyba przemyśleć tę sprawę w naszym Ludzie. W ostatnim np. tomie za lata 1966-1967 znajdujemy omówienia zaledwie 34 publikacji wydanych w latach od 1956 do 1965! Cóż to jest w porównaniu z informacją szwajcarskiego czasopisma! w tego rodzaju czasopismach chciałoby się mieć aktualną informację bibliograficzną. 3 Nazywanych także parkami etnograficznymi lub, po dawnemu, skansenami. 4 Josef Bene~, Eine Arbeitstagung tiber die Errichtung von ethnographischen FreiLichtmuseen in der CSR. "Ethnographica", l, Brno 1959, s. 131-134. Por. tegoż autora Eine chronoLogische Obersicht der FreiLichtmuseumsprojekte. "Etnographica", 5-6, Brno 1966, s. 201206. s Paul Henri Stahl, FreiLichtmuseen. InternationaLes museographisches Symposion in Bukarest von 7-15 September 1966, Por. tegoż autora komunikat w czasopiśmie szwajcarskim. 6 Ogłoszony w j. niemieckim w: Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde, R. 13/1967, Berlin 1967, s. 117-122. Por. także artykuły: S. Brzostowskiego, Z. Czerskiego, J. Golakowskiego, W. Jostowej czy J. Lecha. 7 Opublikowany w: Neue Museumskunde, 9/1966, s. 25-41. 8 Zob.: Ethnographica 5-6, Brno 1966, s. 122-138 i 139-164. 9 POl'. Uhlrich Herta, Museen tlnd Musetlmskunde in deutschapruchingen verofjentlichungen 1956-1967, w: Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde, R. 14/1968, cz. l, Berlin, s. 124-145. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 391 problematyce, jak np. Ethnographica (1966), Szwajcarskie Archiwum (1967); to ostatnie informuje czytelnika o muzeach w: Austrii, Jugosławii, NRD i Rumunii. Skansenom w Rumunii poświęcono szczególnie dużo miejsca (6 komunikatów). Robert Wildhaber w słowie wstępnym pt. Neuere Freilichtmuseen in Europa stwierdza, iż w idei organizowania muzeów na wolnym powietrzu nie zaszły dotąd żadne istotne zmiany od momentu ich pojawienia się, co - jego zdaniem - nie jest słuszne, nadal bowiem organizatorzy ich starają się dawać wyidealizowany wprost obraz wsi, eksponując np. wnętrze chałupy w jej "odświętnym" wystroju, zamiast przedstawić je jako typ powszechnie używany. W tym względzie powinno się więc stosować daleko idący umiar. Istnieje opinia, że najtrafniejsze odbicie rzeczywistości wiejskiej zagrody znajdujemy w skansenach rumuńskich (dlatego też tyle rozprawo nich) oraz w irlandzkim Old Bunratty Folk Park am Shannon. Pierwszy z kom u:O'ik8Jtówrumuńskich T8Jnored Banatean u, Lesmusees ethnographiques roumains daje ogólne wprowadzenie i informacje o rumuńskim muzealnictwie. Autor stwierdza m. in., iż na ogólną liczbę ponad 200 muzeów istnieje w tym kraju 14 samodzielnych muzeów etnograficznych oraz 31 oddziałów etnograficznych przy muzeach regionalnych. Finanse na ich utrzymanie łoży Akademia. Muzea prowadzą intensywne badania terenowe w kierunku pozyskania najbardziej reprezentatywnych zabytków z poszczególnych regionów. Niektóre muzea specjalizują się np. tylko w ubiorach, inne gromadzą ceramikę ludową itd. W następnym komunikacie Les musees en plein air. Le choix des pieces caracteristiques Paul-Henri Stahl zajmuje się (dość pobieżnie - na 5 stronach) problemem powstania muzeów na wolnym powietrzu. Autor przedstawia kilka rodzajów skansenów organizowanych według Tóżnych kryteriów: czasowych, przestrZlennych, rzeczowych itp. Podkreśla także potrzebę zakładania dalszych parków etnograficznych. W kolejnym komunikacie Le musee ethnographique de la TransyIvanie. Section en plein air Va1eriu Butura dokonuje przeglądu ekspozycji parku etnograficznego - oddziału muzeum etnograficznego w Cluj. Autor omawia typy budownictwa: mieszkalnego, gospodarczego, sakralnego oraz obiekty produkcyjne rzemiosła i przemysłu wiejskiego z regionu etnograficznego Transylwanii, uzupełniając opisy pięcioma bardzo interesującymi rycinami. W czwartym komunikacie Ein ethnographisches Freilichtmuseum des Bauernhandwerks und der biiuerlichen Technik in Rumiinien Cornel lrimie zajmuje się rumuńskim parkiem etnograficznym w Sibiu, poświęconym wyłącznie chłopskim technikom pozarolniczym oraz rzemiosłu i przemysłowi wiejskiemu. Myśl założenia muzeum powstała już w 1906 r., do zorganizowania przystąpiono w 1956 r. (na obszarze 60 ha + 40 ha rezerwy), zaś otwarcia dokonano w r. 1966. Zdaniem autora, w muzeum zgromadzono wyjątkowo różnorodne typy obiektów, urządzeń warsztatowych i narzędzi, nie spotykanych gdzie indziej w Europie. Pracownicy muzeum drukują swoje prace w dwóch wydawnictwach: Cibinum (wychodzi w 2 językach) oraz w serii monograficznej pt. Kulturdenkmiiler im Museum der biiuerlichen Technik, w: Dumbrava Sibiului. W przedostatnim komunikacie Le musee de la pomiculture et de la viticulture de Golesti Roumanie (2 strony) Boris Zderciuc informuje o stanie zaawansowania prac nad skansenem (na obszarze 15 ha) ogrodnictwa i uprawy winnej latorośli. Zamiarem organizatorów jest przedstawienie wspomnianych działów wytwórczości od czasów rzymskich aż do czasów współczesnych. Otwarcie muzeum ma nastąpić w 1975 roku. Tenże autor podaje także ostatnią informację (również 2 strony) o oddziale etnograficznym na wolnym powietrzu w Bran, pt. La section ethnographique de plein air de Bran, Roumanie. Na terenie parku zgromadzono obiekty i urządzenia związane z kulturą pasterską. Rocznie zwiedza to muzeum ok. 100 tys. osób. �392 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Parkami etnograficznymi w Jugosławii zajęli się M. V. Dra:jldć, D. Drljaca, D. Sto Pavlović w artykule Le musees ethnographiques en plein air en Yougoslavie. W pierwszym punkcie autorzy podali króciutki rys historyczny powstawania zainteresowań muzealnictwa na wolnym powietrzu; w następnym omówili istniejące muzea w Śkofja LOka 10 (Słorwenda) i w Sisak (Kroacja), posiadające niewiele eksponatów muzealnych. Do najdekaw\Szy.ch - modro zdan.iem - należą np. pięknie malowane ule szufladkowe w Skofja Loka (niespotykane u nas) oraz specjalnie wydzielone, jako obiekty zabytkowe, zespoły wiejskich zagród w Serbii (Vojvodina i Djerdap - 2 !ryciny); w tI1z,ecim punkde prz,edlstawiono inne ~aspoły miejskich i wiejskich zagród w terenie (Sveti Stefan, Pocitelj, Novi Pazar i inne), uznane za zabytki etnograficzne; w ostatnim zaś - założenia dla dalszych regionalnych parków, które mają powstać w Zupanji - Kroacja, Bihac - Bośnia, Kamenica - Serbia, Partizanske Vode - Serbia, Djerdap - Serbia i dla centralnego parku w Belgradzie, mającego powstać na obszarze 75 ha. Austriacki skansen niedaleko Grazu (16 km) omówił Viktor Herbert Pottler w artykule Das Osterreichische Freilichtsmuseum Graz-StUbing. PottIer najpierw przedstawił - podobnie jak autorzy jugosłowiańscy 11 - idee tWO!rzenia muzeów skansenowskich w Austrii, w dalszym ciągu zrelacjonował założenia budowy oraz planowane w nim obiekty, i wreszcie stan budowy (rozpoczętej w 1963 r.; do 196(; r. postawiono 14 obiektów). Ostatnim komunikatem z serii skansenowskiej jest Das Schwarzwii.lder Freilichtmuseum "Vogtsbauernhof" in Gutach im Schwarzwald Hermanna Schilli, omawiający nowo powstałe w NRF mikromuzeum, urządzone z pozyskanej w 196:3 r. starej zagrody wójtowskiej. Rozprawą ostatnią pierwszego zeszytu jest praca Louisa Carlena Rechtliches in Bilde7'n und Zeichen religiosen Volksglaubens, która w oparciu o materiał ikonograficzny ukazuje czytelnikowi elementy kultury prawniczej, zawarte na różnego rodzaju ludowych obrazach i rycinach o treści religijnej. Dotyczą one najczęściej elementów prawa karnego, tj. procesów (Chrystusa, męczenników), stosowanych tortur, więzienia skazańców; rzadziej cywilnego - urodzin, wesel. W drugim, podwójnym zeszycie, znajdujemy wspomnianą już problematykę, dotyczącą ludowych masek i zwyczajów z nimi związanych, z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy (Litwy radzieckiej, Polski, Węgier, Rumunii, Bulgarii, Jugosławii i Grecji; z terenów Czechosłowacji - w następnym tomie). W posłowiu zamykającym ten dział (Nachwort des Redaktors) R. Wildhaber stwierdza, iż drukując rozprawy chodziło mu głównie o przybliżenie czytelnikom zachodnim malo znanych wśród nich zwyczajów, związanych z używaniem masek z tego właśnie obszaru. Drukowane rozprawy uzupełniają niektóre dawniejsze stwierdzenia o nowe materiały, uzyskane z prowadzonych w międzyczasie badań. Z lektury artykułów o maskach wynika, iż w kulturze ludowej są one jeszcze niekiedy dotąd używane, względnie też stosuje się charakteryzację twarzy odpowiednimi dodatkami podczns będących jeszcze w praktyce zwyczajów dorocznych i rodzinnych. Wspominając niekiedy o pochodzeniu niektórych zwyczajów i o stosowaniu w nich masek, autorzy nawiązują do praktykowanego dawniej kultu przodków (pozostałość - dziad i bada na weselu), czy do innych mitycznych postaci, np. obchodzonego święta Dionizosa. Przebierańcy w maskach lub z ucharakteryzowanymi twarzami występują na całym opisywanym obszarze podczas karnawału i wesela. Najczęściej przebiera się młodzież, 10Mały park jest częścią ekspozycji mieszczącej się w zamku, którego jeden z współautorów, Pavlović. 11Takie było zresztą życzenie redaktora szwajcarskiego, R. Wildhabera. dyrektorem jest �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 393 rzadziej starsi (dawniej bez rozmcy wieku). Maski lub inne dodatki wykonują na ogół przebierańcy sami. Robią je z drzewa, zwłaszcza z kory, ze skóry lub futra, z papieru, dyni a nawet z ceramiki. Maski wyobrażają głowy zwierząt (niedźwiedzia, bociana, wielbłąda) i demonów (diabła, demonów leśnych). Charakteryzacją objęci są: dziad i baba oraz przedstawiciele różnych zawodów. Większość praktykowanych zwyczajów z maskami była bardzo żywotna do II wojny światowej. Każde! z tych rozprawek uzupełniają bardzo interesujące i dobrze wykonane ryciny (łącznie 6:3)oraz literatura. A oto kilka szczegółów charakterystycznych dla poszczególnych krajów: Stasys Skrodenis w Kostiime und Masken in Litauen stwierdza, iż prżebierańcy chodzili najczęściej w dniach od 25 grudnia do 6 stycznia oraz w zapusty. W grupie zapustnej występowała także koza lub koń. Według R. Reinfussa (Die Volksmasken in Polen) używanie maski miało dawniej nadawać rytualnym przeżyciom pewnej powagi i dostojeństwa, wywoływać zgrozę i wyjątkową sytuację. a w miarę zaniku starych ceremonii, magii i wróżb, doszedl trzeci czynnik - mający wywoływać ogólny humor. Reinfuss wyróżnił również trzy grupy widowiskowe, używające różnych charakteryzacji: pierwszą - występującą w zwyczajach wiosennych (topienie marzanny, śmiercichy, na podkoziołek i z Judaszem) i używającą do przebierania slomy i drewna; następną - charakterystycznq dla zwyczajów zimowych, w której przebierańcy zakładali maski przedstawiające głowy zwierząt lub chodzili z kukłami wyobrażającymi zwierzęta (turonia, bociana, kozę, lajkonika), i trzecią - występującą w pozostałych zwyczajach dorocznych i innych, której przedstawiciele malowali twarze, doklejając brody, bokobrody i wąsy. Przytoczone przykłady występowania maszkar i przebierańców, poparte rycinami, pochodzq zasadniczo z terenu Małopolski; o pozostałych terenach kraju brak wzmianek i informacji. Tekla Domator (Masken in Ungarn) przedstawiła swoje rozważania w kilku krótkich rozdzialach. W pie.rwszym punkcie omówiła h~sto["ię w~,edzy a maskach na Węgrzech (XVI-XVIII w.), w drugim tyopologię masek (ludzkie, zwierzęce i demoniczne), w trzecim mityczne postacie i związane z nimi charakteryzacje, w czwartym (Pjlanzenmaskierung) - przyozdabianie się zielenią (król zielono-świąteczny), w dalszym - czas i miejsce występowania (także w izbie prządek, na Mikołaja, Łucję, na 28 grudnia wraz z biciem rózgami za niewinne dziatki); wśród przebierańców występuje też lajkonik; w ostatnim - wędrówkę różnych zwyczajów i zmianę ich funkcji. O maskach w rumuńskich zwyczajach piszą Michai Pop i Constantin Eretescu w artykule Die Masken im rumanischen Brauchtum. Zdaniem autorów, przebierańcy występują także na św. Jerzego, Zielone Świqtki i 24 czerwca, a w zwyczajach rodzinnych zarówno przy chrzcinach, na weselu i pogrzebie (dziad i baba - uosobienie przodków). Poza tym w grupach przebierańców występują: trzej królowie, bojar, hajducy, Turek, Żyd, lekarz, myśliwy, głuchy oraz tzw. zielony chłop, diabeł albo stary i nowy rok. Charakterystyczny dla Rumunii jest zwyczaj przyozdabiania się dziewcząt w zielony ryż i bieganie w nim przez wieś dla zapewnienia deszczu. Greckie zwyczaje z maskami opisuje D. S. Loukatos w Masques et deguisemenl's populaires en Grece. Autor daje najpierw krótkie wprowadzenie historyczne nawi<1zując aż do obchodów Dionizosa, następnie opisy współcześnie stosowanych zwyczajów z maskami (podczas wesela i karnawału) i wreszcie typy masek (w tym wykonywane z dyni i tykwy). Loukatos przytacza bardzo obszerną, w stosunku do pozostałych artykułów, bibliografię. Jugosłowiańską problematykę wiedzy o maskach reprezentują dwa osobne art y- �394 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism kuły. Pierwszy Das Maskenwesen Jugoslaviens pod redakcją nestora etnografii Milovana Gavazzi 12, drugi Masken der Slowenen napisany przez wybitnego znawcę tego problemu, Niko Kureta. Zawarte w nich zwyczaje związane z maskami przedstawiono według regionów etnicznych. W Macedonii przebierańcy (przeważnie męż{:zyźni w wieku 20-60 lat) występują także na Wielkanoc, św. Jerzego, w izbach prządek i podczas obrzezania u mahometan. Wśród masek zwierzęcych występuje wielbłąd, osioł i koń. W rejonie Kosowe Pole wielką popularnością cieszą się przebrani za niedźwiedzia lub bociana, w Serbii grupy widowiskowe na weselach i w izbach prządek. W Hercegowinie maski prawie w ogóle nie występują, natomiast w Wojwodinie chodzą także na św. Teodora, sprawdzając, czy kominy są wyczyszczone, a na Barbarę sprawdzają znowuż postępy w pracach przy przędzeniu. W święta Bożego Narodzenia chodzą herody, i ze szopką. W niektórych regionach Jugosławii występują jeszcze dwa zwyczaje: tzw. "deszczowych dziewcząt" (podobnie w Rumunii) omz "zielony Jerzy" (zbliżony do naszego "latka"). Dla Słowenii 13 charakterystyczną postacią karnawałową jest bożek Kórent. Jedna z tamtejszy:ch wsi, Cerkno, znana jest z pnodukcji masek. Przegląd zwyczajów maskowych zamyka artykuł Rosicy Angelovej Le masques populaires bulgares dotyczący obszaru Bułgarii. Najpowszechniejszym do dziś jest na tym terenie zwyczaj maskarad noworocznych na 14 stycznia Ql'az podczas wesel wiejskich. Na terenie Bułgarii znajdujemy wielkie bogactwo różnorodnych masek. Dział omówień daje, jak już wspomniano, bieżącą informację o wychodzących: 1. czasopismach etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem naj istotniejszych problemów; 2. bibliografiach europejskich, w tym również muzealniczych; 3. podręcznikach, regionalnych monografiach i pracach specjalistycznych, a następnie o pozostałych publikacjach według podziału rzeczowego, np.: w 1 zeszycie o: a) gospodarstwie alpejskim, b) sztuce ludowej, c) zwyczajach, d) religioznawstwie, e) prawie ludowym, f) pieśniach, g) literaturze; w 2 zeszycie znajdujemy ponadto recenzje z etnografii rolnictwa, medycyny ludowej, omówienia katalogów muzealnych i krótkie streszczenia bibliograficzne. Walerian Jahrbuch -Berlin des Museums filr Volkerkunde zu Leipzig. T. XXII, Sobisiak Akademie-Verlag- 1966, s. 240, tab!. LXVII, mapy. Kolejny rocznik muzeum lipskiego zawiera obok rozpraw etnograficznych z wszystkich kontynentów również rozprawy o charakterze muzealnym, których niniejsze omówienie nie obejmuje. Starym zwyczajem tom zawiera, obok rozpraw pracowników muzeum lipskiego, także publikacje uczonych spoza NRD oraz tłumaczenie pracy Lin Yao-Hua i N. N. Ceboksarowa o gospodarczo-kulturowych typach w Chinach. Na wstępie dyrektor muzeum, prof. H. Damm, przedstawia biografię zmarłego, byłego dyr. muzeum lipskiego, prof. Fritza Krause (1881-1963), geografa z wykształcenia, który wszystkie swoje siły poświęcił etnologii, z zamiłowaniem oddawał się 12 W przygotowaniu tej rozprawki wzięli udział: Niko Kuret z Lubliany, z Belgradu, Bronislav Rusić ze Skopje, Mirjana llić-Maluckov z Nowego Benc-Bosković'i Marija Isgum z Zagrzebia. 13 Artykuł Kureta jest zarysem monograficznym. Cały problem ujęty grafach. Milenko Filipović Sadu oraz Katica został w ]1 para- �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 395 amerykanistyce i metodologii, w której uchodzi za twórcę tzw. Strukturlehre. F. Krause zajmował się również niemiecką kulturą spQł,eczmą, lecz nade wszystko był muzeologiem, usilnie ubiegającym o utrzymanie podwójnego charakteru muzeum - placówki naukowej i wychowawczej. Georg Haltker przedstawia w artykule Das Geisterhaus bei den Bosngun am unteren Ramu River, Neu Guinea wyniki badań z lat 1936-1939. Badacz zapoznaje czytelnil<a z poszczególnymi fazami wznoszenia domu oraz zwyczajami i wierzeniami, związanymi z budową domu duchów. Haltker analizuje zdobnictwo - płaskorzeźbę i malarstwo Bosngunów - a obserwacje swoje uzupełnia wartościowymi fotogramami. Artykuł Holtkera zasługuje na uwagę z dwóch powodów: l) jest unikalnym zapisem współuczestnika budowy domu duchów i 2) co wydaje się dosyĆ' odważnym i śmiałym stwierdzeniem, może rzucić światło na genezę budownictwa w zachodnich Karolinach (sposób wznoszenia slupów, wysunięty dach, platforma jak na Jap, płaskorzeźby i malowidła - jak na Palau). Kamienne lub drewniane tłuki odgrywały na wyspach Oceanu Spokojnego ważną rolę przy przygotowywaniu pożywienia. Opisowi, systematyce, funkcji, wytwarzaniu oraz historyczno-kulturowemu znaczeniu trzech tłuków polinezyjskich ze zbiorów etnologicznych uniwersytetu w Getyndze, uwagę poświęca Manfred Urban w rozprawie Polynesische Stossel. Uwzględniając wyniki różnych badaczy (A. Buhler, F. Speiser, T. Heyerdahl) i własne obserwacje, M. Urban dochodzi do wniosku, że melanezyjskie i polinezyjskie tłuki wykazują daleko idące podobieństwo, które niekoniecznie musi potwierdzić ich historyczno-kulturowe powiązania, gdyż podobną funkcję pełnią tłuki Indian północno-zachodnich wybrzeży Ameryki. Wyniki badań afrykańskich przedstawia Walter Konrad, który badał Budumów (mieszkańców wysp jeziora Czad), uchodzących dotąd za krajowców nie znających pieśni ani też instrumentów muzycznych, a wybijających takt do tańca jedynie słabym klaskaniem w dłonie. W. Konrad stwierdza na podstawie czteromiesięcznych badań w Uber Buduma-Lieder und den Bau einer fij.nfsaitigen Buduma-Harfe, że wyspiarze śpiewają do tańca, grają na harfie i wybijają również takt klaskaniem w dłonie. Różnice pomiędzy śpiewem kobiecym i męskim objawiają się w treści pieśni (kobiety śpiewają "pieśni ludowe" i "pieśni kuchenne") i sposobie wykonywania ich. Kobiety śpiewają w chórach, bez towarzyszenia instrumentów. Mężczyźni śpiewają zawsze solo i sami grają na harfie, towarzyszy im dodatkowo pomocnik, bębnujący na części rezonującej harfy dłońmi. W. Konrad stwierdzi! u Budumów trzy typy bębnów, lutnię (Binnenspiesslaute) i pięciostrunową harfę, najważniejszy, i zdaniem badacza, dawno znany Budumom instrument szarpany. Pełni on równocześnie funkcję bębna i tamtamu, co pozwala wnioskować o jego nawiązaniu do bębna wojennego. Treści pieśni śpiewanych przy akompaniamencie harfy pozwalają wnioskować, że harfę identyfikuje się z pieśniarzem, uważa się ją za żywy organizm, nadając jej nazwy ciała, jak "brzuch" (korpus rezonansowy), tętnica (struna), noszące jednak głębsze znaczenie. I tak "brzuch" identyfikować należy z "sytym, zadowolonym, z kimś, komu się dobrze powodzi". "Żyła" a właściwiej "tętnica" oznaczało w czasach przedkolonialnych szczególnie dzielnego wojownika, gwarantującego życie i powodzenie społeczności wysp. "Brzuch" nakryty jest "skórą starej krowy", co raczej tłumaczyć należy jako "skóra dobrej, poczciwej krowy" i jest wyrazem szacunku dla krów, które są marzeniem i celem Budumów. Podobnie jest z pozostałymi częściami harfy. I tak wyodrębnia się: głowę (główkę), szyję (szyjkę), dodo (tj. penis - na oznaczenie podstawka). Badacz podaje dane o surowcu (drzewo akacjowe i włókna roślinne), a kończy opisem harfy, zbudowanej dla niego na zamówienie. �396 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Ocl tradycyjnych rozpraw etnograficznych odbiega meryloryczn'l treści" przyczynek Charlesa W. Arnacle, A Discussion of the Bolivian Indian. Jest to próba ekonomicznej oceny rewolucji boliwijskiej z punktu widzenia Indian, stanowiących około 65% ogółu ludności Boliwii. Mając na względzie aktualność polityczną i społeczną omawianego zagadnienia, autor sprawozdania wykracza nieco poza przyjęte dla omówienia ramy i przedstawia naj istotniejsze problemy, dotyczące nie tylko Indian boliwijskich. Przyjmuje się, że 60-65% ogółu ludności boliwijskiej zatrudniona jest w rolnictwie, zaś z ogólnej liczby samych Indian aż lJ50/0 związanych jest z ziemią. Inne źródła z 1954 r. przyjmują, że aż 84% ludności jest związane z rolnictwem o typie średniowieczno-feudalnym. W boliwijskim systemie feudalnym w szczególnie ciężkim polożeniu znaleźli się yanaconas - Indianie, pragnący uniknąć danin w naturze, lub pracy w kopalniach, oddając się w zamian za uprawianą ziemię w rodzaj terminowej slużby. System ten uzyskał w 1834 r. status prawny i znany jest jako tzw. colonato, a Indianie służący (poddani) na ziemi zwani są colonos (rodzaj robotnika dniówkowego), zaś właściciele ziemscy - patr'Oil'i 1. Pań,szczyzna 'kształtow,ała się bardzo różnie, lecz nie wynosiła mniej niż 10 clni miesięcznie (od wschodu do zachodu słońca). W boliwijski ej strukturze agrarnej, o cechach głęboko średniowiecznych, mimo tak ciężkich warunków, Indianom (pańszczyźnianym) powodziło się lepiej niż robotnikom. Na colonos ciążył jednak jeszcze drugi obowiązek, czyniący system ten nieznośny, tzw. pongueaje. Była to służba kolona i jego rodziny na rzecz patrona, li tylko dlatego, że był patronem. Służba miała różny charakter: praca na ziemi lub w siedzibie patrona w mieście, nierzadko aż jeden miesiąc i więcej (niezależnie od odległości od siedziby), wyrób sera, pasterstwo i in. Patroni nie cofali się nadto przed stosowaniem kar cielesnych (chłosta) a nawet zabójstwem. Rząd boliwij ski nie uczynił nic, by przyjść Indianom z pomocą, a dla pozoru wprowadzone przepisy nie zostały egzekwowane kiedy stawały w obronie Indian, przestrzegano ich natomiast z calą bezwzględnością, kiedy faworyzowały właścicieli ziemskich. Kilku prezydentów w pierwszej połowie XIX w. usiłowało znieść te formy pańszczyzny, lecz próby ich spełzły na niczym. Wyzwolenie Indian nastąpiło dopiero w czasie rewolucji boliwijskiej w 1952 r. Od wieków związani nieludzk'l pańszczyzną z ziemią prawowici użytkownicy stali się jej prawowitymi wlaścicielami, ich sytuacja ekonomiczna nieporównywalnie korzystniejszn. W tym świetle Arnade ocenia rewolucję boliwijską jako wielkie osiągnięcie. Artykuł zaopatrzony jest w b0gaty zestaw bibliografii odnotowanej do zagadnienia rewolucji agrarnej w Boliwii. Dla etnografa-muzeologa o pierwszorzędnym znaczeniu są rozprawy Dietrich'ł Drosta (Die Sonderausstellung "Kunst aus Afrika" 1963-1965) i Wolfganga K6niga (Die Ausstellung Zentral- und Mittelasien - Mongolei und Turkmenien), zajmujące się problemem ekspozycji etnograficznych. Werner Hartwig przedstawia opis 350 mongolskich eksponatów etnograficznych, nabytych w 1961 r. przez muzeum lipskie w czasie ekspedycji naukowej, której plon obejmuje nadto ponad 1100 kolorowych fotografii. Konrad Wypych 1 Instytucji patronów na terenie sąsiedniego Peru więcej uwagi poswlęca Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. WrocIaw 1969, Prace Etnologiczne, t. IX, s. 149-161. Autorka monografii wyraża pogląd, że instytucja ta, na terenie Montanii, jest konsekwencją działalności misyjnej, uważa ją za rod7.aj kontynuacji misji biorąc pod uwagę jej stronG polityc7.no-gospodarczą (s. 154). �Recenzje Jahrbuch des Museums fUr oraz przeglądy Volkerkunde -Berlin 1966, s. 170, labI. XXXIII, wyd(!wnictw zu Leipzig. i czasopism T. XXIII, 397 Akademie-Verlag- ryciny, mapy. Zgodnie z dotychczasową tradycją, redakcja rocznika muzeum lipskiego przedstawia czytelnikom wyniki badań terenowych, wyniki badań nad obiektami muzealnymi a także rozprawy z muzeologii. Trzy pienvsze prace poświęcone są etnografii Melanezji. P. Carl Laufer (Der Ackerbau der Beining) przedstawia wyniki badań terenowych nad uprawą ziemi w Nowej Brytanii. Badacz koncentruje uwagę na problemach trzebieży buszu, ogrodzeniu pól uprawnych, uprawie i zbiorach tara oraz na uprawie innych roślin (szparagi, yams, kukurydza i in.) i podziale pracy. Georg Holtker (Zwei merkwiirdige Zauberb'ilndel mit Holzfiguren von de?' Insel Kairiru in NO-Neuguinea) daje opis sprężonych figur anlropomorficznych, których sila czarownicza (mana) zgodnie z wiarą krajowców wzrasta przez dodawanie. Problemy poruszane przez badacza mal'ginalnie wchodzą w zakres etnopsychologii; ciężar pracy koncentruje się na opisie figur anll'Opomorficznych. Znany badacz Nowej Gwinei Eike Haberland (Zur Ethnographie der Alfendio-Region - Siidlicher Sepik-Distrikt, Neuguinea) prezentuje część wyników badań terenowych z 1963 r., poszerzając w znacznym stopniu wiedzę o krajowcach zamieszkałych w rejonie południowego Sepiku. Na podstawie badań (ubogiej) kultury materialnej Haberland wyodrębnia wpływy sąsiednie (Sepik) i austronezyjskie, promieniujące od wybrzeża do wnętrza wyspy. W obrębie kultury społecznej i duchowej badacz zwraca uwagę na funkcję fletów i magiczne paleczki. Na uwag£; zasługują nadto istniejące obok siebie 3 systemy liczbowe. Aczkolwiek Henny Herald Hansen (Problem of Contact and Change. Field Research in a Muslim Village in the Island of Bahrain) przedstawia wyniki swoich badań socjologicznych, zasługują one ze względu na interesujące etnografa przemiany zachodzące pod wpływem industriaLizacji r,af1nerii nafty na uwagę. Przemiany kulturowe następują pod wpływem kontaktu muzułmańskich robotników z białymi i ich zdobyczami technicznymi oraz w mniejszym stopniu kobiet muzułmańskich z białą służbą zdrowia. Wolfgang Jakobcit (Ein Stirnjoch wird gemach t) w przyczynku o wyrobie jarzma w Łużycach wkracza w zakres tzw. etnografii rzemiosła, zyskującej w miarę zaniku rzemiosła (pracującego na rzecz chłopstwa) zwolenników. Także następna praca poświęcona jest kulturze materialnej. Alice Gaborjan (Ostliche Elemente in der ungarischen Fussbekleidung) przedstawia wpływy wschodnie na węgierskie obuwie dochodząc do wni.osku, że isiniejąc'e źródła pozwalają n.a zróżn"c,o'Wan·ierzemieślniczej produkcji obuwia i wyodrębnienie w określonych czasokresach wpływów zachodnich i wschodnich, uzależnionych początkowo od elementu autochtonicznego (w chwili przybycia Węgrów w ich obecne siedziby) a w XVI i XVII w. od wpływów panowania osmańsko-tureckiego. Z ustaniem ostatniego przeważają, jak w wiekach XIII-XVI, wpływy zachodnie. Formy obuwia węgierskiego z tego czasokresu nie różnią się, jak ustalono na podstawie badań archeologicznych, od obuwia polskiego, szwedzkiego, rosyjskiego czy niemieckiego. Eksponatom archeologicznym, tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, pOswlęcona jest rozprawa Edyty Hoffman, a w tłumaczeniu W. Koniga przedstawiony został przekład z Sowieckiej etnografii, pióra L. P. Potapova (Z. 4/1964) o Muzeum AntropOlogu i Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Na uwagę muzeologów zasługują wstępne wyniki badań o wprowadzeniu nowoczesnych zdobyczy do opracowywania zbiorów muzealnych przy pomocy kart dziurkowanych, zawierających zaszyfrowane wg określonych kluczy informacje o ekspo- �398 natach Recenzje muzealnych. oraz przeg!qdy wydawnictw i cza.sopism Treide (Erprobung von Lochkarten zur Auswerim Museum fUr Volkerkunde zu Leipzig) ma zapoznać muzeologów z doświadczeniem lipskim, ale także, zgodnie z życzeniem autorki, pobudzić do twórczej dyskusji. System dziurkowych kart katalogowych zdaniem autora sprawozdania - zasługuje ze względu na jego walory na wprowadzenie w większych muzeach polskich. tung ethnographischer Praca Barbary Sammlungen Konrad L'ethnographie. Societe d'Ethnographłe Wypych de ParJs. Paris 1966/1967, t. 60---61 (nouvelle serie), s. 154. Na treść podwójnego tym razem tomu, za lata 1966-1967, składają się jak zwykle, rozprawy i artykuły, dotyczące zarówno Europy jak i kultur pozaeuropejskich. Do europejskiej grupy należą cztery pierwsze artykuły, a pozaeuropejską tematykę reprezentuje dalsze sześć. Notka materiałowa o technice koszykarskiej na Tasmanii i kronika działalności Towarzystwa zamykają tom. A oto przegląd jego treści: M. L. Teneze, De quelques travaux frant;;ais et etrangers, consacres, au paysan dans la litterature frant;;aise, du Xle au XVIIle sieCZe. Wieśniak, o którym najwcześniejsze wzmianki trafiamy w średniowiecznych pieśniach rycerskich, w poezji dworskiej i tzw. pieśniach pasterskich, zrazu ukazywany jest jako postać nieucywilizowana, naiwna i przez to komiczna. Ale w literaturze XVIII wieku widzimy go już jako chłopa-mądralę, który kpi sobie z uczonych i dworaków. Szkic L. M. Teneze charakteryzuje bogatą ewolucję literackiego obrazu chłopa na przestrzeni od średniowiecza po Chlopów H. Balzaka. Zaskakuje nas, jak liczni badacze niemieccy przed I wojną światową zajmowali się tym tematem. M. Bouteiller, Les types sociaux decrits a. propos de l'Orphelin dans la litteratuTe "enfantine" de 1800 a. 1890. Powstała w XIX wieku literatura, którą można nazwać "dziecięcą" lub dokładniej "naiwną", a która przecież podjęła temat społecznie ważki: los biednych sierot i półsierot. W licznych nowelach i powieściach na ten temat powtarzają się ludzkie typy i charaktery, reprezentujące określone środowiska społeczne tak, jak powtarzają się również modne wtedy schematy pomyślnych rozwiązań w dramatach bohaterów tych utworów. J. Belin-Milleron, Les correspondances symboliques et l'ethnologie en Puisaye. Puisaye to niewielki region we Francji u styku departamentów Loiret, Yonne i Nievre. W ludowej technice selekcji ziarn siewnych roślin (np. maku, zbóż itp.), w ludowym odróżnianiu roślin pasZlowych i .in., a także w n,łektórych opowiadaniach można wykryć interesujące sposoby myślenia. Ma w nich zastosowanie symbolika, która odzwierciedla stosunek człowieka do form i procesów rzeczywistych. Autor, opisując przykłady, zwraca uwagę na duże znaczenie tych spostrzeżeń dla poznania mechanizmów w procesie myślenia. N. Dunare, L'elevage pendulaire double (bi-pendulaire) dans les economies traditionelles carphatiques et alpines. Pasterska hodowla zwierząt (owiec, bydła i świń) na obszarach Karpat i Alp ma pod wzgl. morfologicznym cztery zasadnicze postacie: 1. osiadłą z wypasem na miejscu w zagrodzie; 2. rolno-lokalną z wypasem w pobliżu wsi; 3. halną i 4. transhumacyjną. Pasterstwo halne ma dwie odmiany: a) halne-zwykłe, w którym stada wypędza się późną wiosną na kolejne hale: b) halne-dwoiste, w którym stada spędzają zimę poza wsią. Zwykle pód koniec lata �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 399 spędza się je z hal w pobliże wsi, ale tuż przed zimą przepędza się je do zimowisk, w których są nagromadzone zapasy siana i liści. Takich zimowisk jest kilka i są one usytuowane na leśnych polanach z dala od wsi. Ten podtyp pasterstwa halnego jest charakterystyczny dla stref górskich o bogatym zadrzewieniu. Ma w nim miejsce m. in. stosowanie koszarowania dla naturalnego nawożenia pól i łąk. Kultury górali, praktykujących tę formę pasterstwa, mają poza tym szereg cech swoistych. M. in. w technice wyrębu laSlu, budawnidv.-iie, gospodaroe .sianem, obróbce drewna itp. W sumie - interesujące studium porównawcze, do którego sporo wniosły polskie publikacje na temat pasterstwa w Tatrach, na Podhalu i w innych częściach Karpat. F. Beaudouin, Une famille de voiles egyptiennes de l'antiquite d nos jours. Artykuł zawiera analizę trzech typów egipskich statków żaglowych, które autor zalicza do jednej rodziny. Postępując retrogresywni e, charakteryzuje typ zwany markab, używany jeszcze i dziś na wodach Nilu. Typ starszy to statek żaglowy z okresu nowego cesarstwa, odtworzony w oparciu o malowidła ze świątyni Deir el Bahari z czasów wyprawy do kraju Punt za królowej Hatchepsout. Typ trzeci, naj starszy, odtworzony na podstawie malowideł z grobowca Sakarah z czasu V dynastii, pochodzi z okresu starego cesarstwa. Wszystkie trzy reprezentują kolejne fazy rozwojowe, w których ulepszeniu podlega sposób i miejsce osadzenia masztu, zawieszenia żagla i stopień stateczności żaglowca. M. Bekombo, Note SUT Ie temps. Conceptions et attitudes chez les Dwala. Pojmowanie czasu u ludów kopieniaczych Afryki równikowej jest wielce różne od europejskiego. Świadczy o tym m. in. terminologia, przy pomocy której określa się to, co ma związek z pomiarami i upływem czasu oraz rozmaite tradycyjne mierniki czasu. Czytając ten interesujący artykuł odnosi się wrażenie, że w dawnym ludowym kalendarzu Słowian i pojmowaniu czasu można by znaleźć sporo analogii. M. Lim,a. La terminologie de la purentte chez les Tshokwe. Grupa moczyn6w Tshokwe z rodziny Bantu zamieszkuje częściowo w płn.-wsch. Angoli, a częściowo w prowincjach Kasai i Katanga w Kongo-Kinszasa. Zyją z gospodarki kopieniaczej, uprawiając maniok na nowinach leśnych, wypalanych w puszczy. Na ogół pozostają jeszcze w stosunkach matrylinearnych, virilokalnych. Na oznaczenie stosunków pokrewieństwa stosują wielce złożone nazewnictwo. Artykuł prezentuje przykłady i wyjaśnia podstawy tego nazewnictwa. Zaskakującym szczegółem jest m. in. to, że w języku Tshokwe ojciec nazywa się tata a matka - mama (s. 71). Świetnie napisany artykuł, może być przykładem precyzyjnej metody i zwięzłości stylu. L. Balsan, L'OT du Monomotapa. Legendarna, arabska Yuti a afrykańska Monomotapa to kraina złota, która znajduje się na terytorium Rodezji. Jej stolicą było gdzieś między XII a XVII w. Zimbabwe. Autor opisuje, jak doszło do penetracji Portugalczyków na ten teren w XVI wieku, i przedstawia wyniki swoich archiwalnych oraz terenowych badań nad losami Monomotapy. Dochodzi do wniosku, że monumentalne budowle w Zimbabwe powstały nie wcześniej, niż w pierwszej połowie bieżącego tysiąclecia, i że Monomotapa nie jest legendarnym Ophirem króla Salomona ani też krainą Pount, do której faraon Ramzes II w 1180 r. p.n.e. wysłał ekspedycję złożoną z 10 tys. ludzi. Zimbabwe było stolicą krótkotrwałego, efemerycznego imperium, opartego na eksploatacji złota. R. Lacombe, Une plainte indienne internationale au XVIII e siecle: La fin du bons sauvages. Decyzja oddania przez Hiszpanów w 1750 r. terytorium na wsch. brzegu rzeki Urugwaj Portugalczykom, w zamian za port i region Sacramento �400 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism u ujścia Rio de la Plata, wywołała bunt miejscowych Indian z grupy Tupi-Guarani. Na tym terytOl'ium mieściło się bowiem siedem tzw. reductiones jezuickich, przez tych Indian zamieszkałych. Ogół kolonii i osad tego rodzaju, założonych na początku XVII w., składał się na ogromne państwo, doskonale zorganizowane i świetnie zagospodaJl'owane. Teryto:d,a oddane Portugalczykom były bogate w uprawy he1'vy mate (tzw. herbaty jezuitów) oraz w stada bydła. Bunt zaczął się oj wysłania do króla Hiszpanii, Ferdynanda VI, listów ze skargami, ale te okazaJy się nieskuteczne. Doszło więc do zbrojnego oporu. Zdarzenia, które po tym nastąpHy, skończyły się wypędzeniem jezuitów. To zaś spowodowało zniszczenie świetnie zapowiadającego się, autochtonicznego państwa Indian, jedynego jakie powstajo po konkwiście, a zorganizowanego przez jezuitów. S. Thierry, Quelques aspects du role cultuel des fleurs en Asie meridionalc. Kwiaty, jako elementy składowe obrzędów naj różniejszego rodzaju, zdają się mic'2 naj starsze tradycje w południowej Azji. Być może, że pozostaje to w związku z kultem drzewa, który, zdaniem autora, wywodzi się właśnie z Indii. Świadczy o tym starożytna literatura bramińska i buddyjska. Tam także poświadczone są najstarsze tradycje posługiwania się roślinami w celach terapeutycznych, profilaktycznych i in. W mitologii hinduskiej kwiaty odgrywają wiele znaCZ'lce role. Mnóstwo jest m. in. mitów, wyjaśniających cudowne właściwości nicktórych kwiatów. Toteż u podstawy przeróżnych praktyk z kwiatami leżą wierzenia, że ofiar'· z kwiatów mogą ofiarującym zapewnić pomyślność, zaszczyty, bogactwo, młodość, przyszłe narodzenia w uprzywilejowanych kastach, nawet nieśmiertelność i nirwanę. Indie są zatem ojczyzną bogatej symboliki kwiatów. Wielka jest rozmaitość choćby samych tylko sposobów, w jakie układa się bukiety z kwiatów, różne dla różnych okoliczności i celów. Kwiaty posiadają w Indiach pozycję szczególnie uprzywilejowaną w aktach kultowych, towarzyskich i in. Temat bardzo interesujący, rzadko w europejskiej literaturze etnograficznej podejmowany. Tadeusz W1"()blewski et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Socić!ć d'Ethnographie fran<;aise, publiee avec Ie concours du Centre national de la Recherche scienti:f1ique.Annee 15, Palr,~s 1967, zesz. 1, 2, 3-4, s. 430, ilustr. Arts Ten mało u nas popularny kwartalnik etnografii francuskiej, odpowiednik polskiego Ludu, zasługuje na bliższe poznanie. Jeśli bowiem nawet dość obojętne być mogą dla polskiego środowiska etnograficznego realia francuskiej kultury ludowej, to bez wątpienia pouczający będzie wgląd w aktualne zainteresowania, prace, a zwłaszcza metody badawcze etnografów francuskich, jak również sposób redagJwania czasopisma. Każdy z zeszytów omawianego kwartalnika zawiera po dwa obszerne artykuły oraz po 1-2 krótkich komunikatów ("Notes et matel'iaux"). Publikacje te dotyczą przeważnie zagadnień szeroko pojmowanego folkloru francuskiego. Niektórym z nich warto poświęcić nieco więcej uwagi z racji ciekawych metod badawczych oraz poglądów ich autorów, wyrażających sposób myślenia nowoczesnej etnografii. Interesującą rozprawą teoretyczną jest artykuł J. M. Guilchera poświęcony tradycyjnej kulturze wiejskiej Dolnej Bl'etonii l. Pretekstem do uogólniających roz1 Jean-Michel Guilcher, Conservation .de Basse-Bretagne. Z. l, s. 1-18. warto et renouvel!ement dans ta culture paysanne ancienne dodać, że pierwszy numer kwartalnika ma charakter �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 401 wazan teoretycznych nad kulturą ludową stała się analiza dawnych bretońskich tradycji tanecznych (Guilcher jest znawcą tańca ludowego). Autol' bada współzależnm;ci i czynniki kształtujące tradycyjną kulturę wiejską i wpływające na jej ewolucję. Omawiając poszczególne elementy badaneg'o sY'siemu kulturowego: ustrój spoleczny regionu, rolę tradycji ustnej i świadomości dziedzictwa kulturalnego, silę zwyczajów, mechanizm przemienności - jako rezultatu interakcji, wariantów, kontaminacji, zapożyczeń i adaptacji z kultur wyższych - sporo uwagi poświęca roli czynnika zabawy i wspólzawodnictwa w tal1cu, muzyce i wyczynie fizycznym. Uwidacznia się ono w kulturze bretońskiej w instytucjonalnych grach zespołowych jak wyścigi, zabawy silowe, zawody śpiewacze i taneczne, a także w pracach zespołowych: sianokosach, żniwach, karczunku, przędzeniu itd. W konkluzji autor stwierdza, że badana przezeń kultura, znajdując się pod działaniem przeciwstawnych tendencji: zachowawczej i postępowej, zbliża się jednak stopniowo lecz nieodwołalnie do swego kresu. Pasjonującq lekturą jest artykuł D. Lauranta na temat dolno bretoński ej ballady ("gwerz") o Ludwiku Ie Ravallec, młodzieńcu zamordowanym za czasów panowania Ludwika XV 2. Autor ukazał w nim interesującą metodę badań folklorystycznych nad historią powstania i realnością wątku balladowego. Omawiana ballada jest echem wydarzenia, jakie miało miejsce w pewnej bretońskiej wsi w 1732 r., i które tak silnie wstrząsnęło opinią społeczną regionu, że pamięć o nim przetrwała tam do dziś nie tylko w artystycznej formie ballady, lecz w żywej, przekazanej tradycją kilku pokoleń znajomości faktów. W przeprowadzonych dochodzeniach autor posłużył siC; metodami klasycznej kryminalistyki, badając zachowane XVIII-wieczne akta sądowe procesu przeciwko domniemanym zabójcom bohatera ballady, dokonując wizji lokalnej okolic miejsca zbrodni, które pod względem topograficznym nie uległy większym zmianom, wreszcie "przesłuchując świadków" w osobach potomków ówczesnych mieszkańców okolicznych wsi. Niezależnie od tego autor porównuje metodą filologiczną killtanaście dawniejszych i współczesnych wariantów ballady. Usiłując wykryć motywy zbrodni autor wyjaśnia zarazem powód tak silnego poruszenia opinii publicznej; obok melodramatycznych okoliczności był nim fakt nieukarania sprawców, przy czym autor ujawnia powiązania zabójców z wymiarem sprawiedliwości i odsłania kulisy ówczesnej mafii. Artykuł nie jest przeto typową pracą filologiczną lecz interesującym studium na temat historii kultury regionu i funkcjonowania mechanizmu tradycji ustnej. Jego wartość polega przede wszystkim na ukazaniu niecodzienn.ej metody prowadzenia badań folklorystycznych. Warto wreszcie wskazać na teoretyczno-metodologiczną rozprawkę H. Raulina pt. Folklor a etnologia 3. Autor utożsamiając folklor z etnografią przeciwstawia mu etnologię, przy czym folklorowi (raczej folklorystyce) przypisuje charakter deskryptywny. Doceniając wantość maŁedałów folklOO'Y'stycznych ZJebranych dawniej, postuluje nowe ich odczytanie ze stanowiska i metodą etnologii. Jako sposoby weryfikacji materiału wskazuje źródła archiwalne, żywe tradycje, przekazy zachowane w pamięci informatorów współczesnych, w ustrojach rodowych, folwarcznych itp. Posługujqc się powyższymi metodami autor polemizuje z interpretacją van Gennepa opisanych przez niego niektórych zwyczajów rolniczych z terenu Alp Północnych. monograficzny i poświęcony jest w całości folklorowi Bretanii, jednego z najbardziej zachowawczych regionów Francji. 2 Donatien Laurent, La gwerz de Louis Le Rava!!ec. Z. l, s. 19-79. 3 Henri Raulin, FoUaore et ethnoLogie. A propos de ceTl?monies agraires dans l·es ALpes dt< Nord. Z. 2, s. 101-118. 26 - Lud, t. 53, 1969 �402 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Pozostałe artykuły to monografia na temat wielkich maszkar pochodowych w półn.-zach. Europie oraz dwa studia ikonograficzno-historyczne 4. Komunikaty zawierają krótkie relacje o archaicznych zwyczajach ludowych z różnych regionów Francji. K:aildy z 2'!eszytów kwarlalnikJa Z!alWlier.a dział recenzji (m. in. w zesz. 2 omówiono jedyną pozycję polską: J. Orynżyny O sztukę ludową). Jedną trzecią objętości całego rocznika zajmuje obszerny dział kronik, co wyrażnie świadczy o wadze, jaką przywiązują wydawcy do wszechstronnej informacji. Znajduje się tam m. in. wykaz nabytków dla Muzeum Sztuki Ludowej w Paryżu i jego biblioteki, dalej kronika wydarzeń i sprawozdanie z działalności różnych instytucji związanych z etnografią, zestawienie tematyczne - ujęte personalnie - prowadzonych badań indywidualnych, a także wykaz uzyskanych doktoratów z etnologii. Rocznik zamykają wyczerpujące zestawienia filmografii, dyskografii i bibliografii etnograficznej za rok poprzedni (1966). Zestawienia te u polskiego czytelnika mogą budzić tylko cichą zazdrość i żal, że nie posiadamy u nas podobnych - wzorowych i świeżych opracowań zebranych w którymś z organów polskiej etnografii. Boguslaw Anthropos. s. 399 + Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1966, t. 61, nr Linette 1-2, 3-6, 598. Na tom 61 za rok 1966 składają się tym razem dwa obszerne zeszyty o bogatej zawartości. Jako czasopismo Anthropos zostal założony w 1906 1'. przez o. Wilhelma Schmidta. Recenzowany tom jest więc 61 tomem kolejnym. O tym przypomina artykuł wstępny aktualnego redaktora Anthroposu Arnolda Burgmanna, zamieszczony jako pierwszy, a podsumowujący ogromny dorobek i znakomity wkład wniesiony na łan1i!llch1JegocZlll&opiism:a do ffinograifii, e1lnlologiii języlmzn:awstwa w skali światowej na przestrzeni ostatnich 60 lat. Autor zwraca przy tym uwagę na znamienne zmiany, jakie zaszły w tym okresie w stosunku do pierwotnych koncepcji teoretycznych oraz ideologicznych kierunku, założonego na początku naszego stulecia przez o. W. Schmidta. A oto tytuły kolejnych, różnojęzycznych artykułów i rozpraw zamieszczonych w zeszycie 1-2: Von H. J. Pinnow, Einige Ziige indianischen Denkens dargelegt an den Sprachen der Athapasken. Języki ludów indiańskich północnej Ameryki wykazują, jak żadne inne na świecie, wielkie różnice zwłaszcza w porównaniu z językami europejskimi. Mowę Atabasków cechuje przy tym zdumiewająca, niemal fotograficzna dokładność w określaniu zjawisk i rzeczy. S. Clemhout, The Physo-Sociological Nature of Nativistic Movement and the Emergence of CuUural Growth. U podstawy wszelkich działań tak jednostki jak całych ludów zawsze znajdujemy jakiś system potrzeb i wartościowania. Zależnie od tego, jakiemu motywowi przewodniemu system ten w danej kulturze jest podporządkowany (wiara w duchy przodków, etyka religijna i in.), kultura wykazuje słabszy albo silniejszy stress w kierunku wzrostu i rozwoju. 4 Rene Meurant, Contribution ó: l'etude des geants processionnels et de cort(lge dans Ie Nord de la France, la Belgique et les Pays-Bas. Z. 2; Bruno T"vernier, Iconographie des Trois Gloriouses. Z. 3-4; Maurice de Meyer, Le Diable d' Argent. Evolution du theme du XVI au XIX siec!e. Z. 3--4. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 403 H. Fischer, Cargo-Ideen. Kult kargo to zjawisko specyficzne dla wierzeń ludów Nowej Gwinei. Przewodni w nim motyw to wyobrażenie, że duchy przodków powracają do swoich klanów statkami, które załadowane są wszelkimi dobrami, jakie posiadają biali. Autor przedstawia szczegółowe idee na temat kargo u ludu Wampar nad rzeką Markham w pobliżu miasta Lae. Z. Rudy, Die Piktographie mit besonderer Beriicksichtigung der Volkerschajten Sibiriens. Autor omawia i pokazuje przykłady bardzo interesujących ideogramów obrazkowych, głównie spotykanych u ludów syberyjskich. Także wiele ludów z innych obszarów świata, które nie posiadały własnego pisma, posługiwało się podobnymi ideogramami. Zdają się one należeć do środków komunikatywnych poprzedzających pismo. V. Guerry, La mart chez les Baoule. Niezwykle bogaty i złożony jest obrządek pogrzebowy afrykańskiego ludu Baoule, jednego z naj liczniejszych (ok. 600 tys.) na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Przedmiotem artykułu jest szczegółowy opis tego obrzędu i związanych z nim wierzeń o życiu pozagrobowym. A. Pollak-Eltz, Die Paraujano, ein arawakischer Fischerstamm in der Laguna de Sinamaica, Estada Zulia, Venezuela. Przyczynek do historii oraz etnografii wenezuelskiego ludu indiańskiego Paraujano. V. Rosner, Fire-Walking the Tribal Way. Autor szczegółowo opisuje ceremonię chodzenia po ogniu, znaną w etnografii pod ogólną nazwą "Fire-Walking". Badal ją i wielokrotnie był jej naocznym świadkiem w 1965 r., w Indiach, w prowincji Bihar, w dystrykcie Ranchi. A. Bruezzi Alves da Silva, Estrutura da Tribo Tukana. Przyczynek do etnografii, a konkretniej do struktury społecznej plemienia Tukano, zamieszkującego kraj nad rzeką Uaupes, dopływem Rio Negro, na pograniczu Brazylii i Kolumbii. M. Eder, Der Buddhismus in der japanischen Kulturentwicklung. Początki buddyzmu w Japonii przypadają na wieki VI i VII n. e. Za cesarza Shómu (724-749) buddyzm stał się religią państwową. Uległ adaptacji do stosunków lokalnych, wchłonął sporo elementów dawnych wierzeń miejscowych, ale przede wszystkim wpłynął na kierunek rozwoju narodowej kultury Japonii głównie w wiekach VIII do XV n. e. V. K. Kochar, Village Deities oj the Santal and Associated Rituals. Santalowie w prowincji Chotanagpur w kraju Bihar (Indie) czczą liczne bóstwa agrarne. Autor charakteryzuje wierzenia i obrzędy z nimi związane. C. Hentze, Die Regenbogenschlange. Motyw węża-tęczy, k,tóll'yautoll' znalazł na kilku reliefach rzeźbionych naczyń chińskich, można znaleźć także w ornamentyce staroperuwiańskiej i meksykańskiej z okresu przed konkwistą. Motyw ten nawiązuje do pewnej symboliki, w której występuje obraz węża pijącego wodę z czaszy o kształcie półksiężyca. Symbolizuje on tęczę, dość często w dawnych kulturach przedstawianą w postaci dwugłowego, w łuk wygiętego węiJa. D. Schroeder, Die Puyuma von Katipol (Taiwan) und ihre Religion. Autor przedstawia wyniki własnych badań terenowych nad szamani stycznymi treściami religii ludu Puyuma z regionu Kapitol na wschodnim wybrzeżu Taiwanu. Zeszyt kończą dwie krótkie wzmianki lingwistyczne: o gramatyce języka melanezyjskiego Tangga (H. Maurera) i o słowniku języka Pala z Nowej Irlandii (K. Neuhausa) oraz jak zwykle intell'·esujące Analecta, Miscellanea i przegląd bibLiograficzny. Na treść zeszytu oznaczonego numerami 3-6 składają się 23 artykuły o wielce zróżnicowanej tematyce. Dwa z nich dotyczą zagadnień językoznawczych, jeden archeologii a reszta to studia etnograficzne. Oto kolejne tytuły: K. H. Gursky, Der augenblickliche Stand der Erjorschung der nordamerikanischen �404 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor w obszernym omówieniu podsumowuje aktualny stan i wyniki badań nad językami Indian Ameryki Północnej. H. Aiufenange'r, AnimaL's SouLs in the New Guinea HighLand. Ludy zamiesu:ujące wyżynę centralną Nowej Gwinei wierzą, że każde zwierzę posiada duszę, podobnie jak człowiek. Ale dusza zwierzęcia jest inna niż dusza człowieka. Aufenanger, znany z wielu artykułów i rozpraw na temat ludów Nowej Gwinei, przedstawia materiały ilustrujące te wierzenia. P. Schebesta i E. Wieser, VerwandschaftsterminoLogie der Ituri-Pygmaeen und der WaLdneger Bira und BaLse. Pigmeje znad Ituri (Kongo, Afryka) posiadają co prawda świadomość swojej odrębności rasowej, ale nie są świadomi tego, że tworzą także oddzielny lud. Znają jedynie podstawowe więzy rodzinne i rodowe. Pojęcia ich na temat więzi społecznych tylko do tego się ograniczają. Wchodzą przy tym w dość bliskie kulturowe kontakty językowe i inne z Murzynami Bira-Sua i Balese-Efe. Nazewnictwo stopni pokrewieństwa, po\vstałe w tych stosunkach, jest przedmiotem tego studium. R.W. Wyllie, Same Notes on the Effutu Deities. Krótka informacja fi bóstwach i demonach ludu Effutu w Ghanie (Afryka). K. E. Mueller, Zur ProbLematik der kaukasischen Steingeburt-Mythen. U Osetyńców, Czeczeńców, Czerkiesów i innych ludów Kaukazu zapisano w XIX wieku wątki mitologiczne o herosach i bóstwach zrodzonych z kamienia. Podobne wątki posiadają niektóre mity starożytnych ludów Małej Azji, Syrii i całego Bliskiego Wschodu. Być może, wiążą się one z dość częstym na tym obszarze, pradawnym kultem aerolitów wzgl. meteorytów. Studium K. E. Muellera, znanego mitologa i językoznawcy, daje syntetyczny obraz związków, które są czytelne poprzez wymienione mitologiczne wątki. K Hechter-Schultz, FertiLity DoHs. CuUs of the Nguni and Other Tribes of the Southern Bantu. Opis form idolów kultowych, którymi posługują się niektóre plemiona południowych Bantu. Chodzi zwłaszcza o te, które wg wierzeń tych ludów są jakoby skuteczne dla uzyskania płodności, plenności, a przede wszystkim dobrych urodzajów. A. Schmitt, Ein Plan der Stadt Fumban. Autor omawia plan murzyńskiego miasteczka Fumban (Kamerun, Afryka) i naniesione nań oznaczenia, zl"edagowane w piśmie, które gdzieś ok. 1900 roku stworzył ówczesny król kraju Bamumu Nzoya. J. Fabian, Dream and Charisma. "Theories of Dreams" in the Jama-Movement (Congo). "Jama" to sekta lub raczej grupa religijna, powstała w Katandze przed około 15 laty. Jakkolwiek ideologicznie związana z katolicyzmem, Jama jest swoistą, murzyńską jego interpl'et.acją. Przywódców cechuje poczucie charyzmy, które jest związane z przeżywaniem przez nich oraz symboliczną interpretacją snów. Przedstawia on w tym artykule teorię snów, o której opowiadają autorowi wspomniani przywódcy. H. E. Kauffmann, Die FeLdbauriten der Sema-Naga in Assam. Bardzo interesujące, szczegółowe opisy praktyk, obrzędów i świąt związanych z uprawą prosa i ryżu li ludu Sema, tj. zachodnich Nagów w północno-wschodnich Indiach. Proso wysiewają oni na karczowanych w puszczy nowinach. Materiały przedstawione przez autora pochodzą z jego badań terenowych, prowadzonych tam w latach 1936 i 1937. Obszerny, analityczny a zarazem syntetyzujący artykuł. Może być wzorem poprawnej metody etnograficznego opisu. R. Boccasino, n sacrificio umano praticato dagli AcioLi deH'Uganda e da aU·ri popoLi niloti e nilo-camiti. Artykuł o ponurych, obrzędowych praktykach ofiar Sprachen. �Recenzje oraz przegiqdy wydawnictw i czasopism 405 z ludzi, uprawianych do niedawna przez lud Paiko, zwany też Acioli, w Ugandzie. Podobne praktyki miały miejsce także u innych Nilotów oraz Niloto-Chamitów w Afryce. H. G. Mukarovsky, ZU1" Stellung der Mandesprachen. Studium na temat językowej rodziny Mande w północno-zachodnim Sudanie. T. Heyerdahl, Discussion of Transoceanic Contacts: Isolationism, Diffusionism, or a Middle Course? Trwa nadal spór o to, czy podobieństwa niektórych składników w kulturach Starego i Nowego Swiata powstały w wyniku kulturowych dyfuzji, czy kształtowaly się konwergentnie, niezależnie i samodzielnie. Autor wyprawy Kontiki zabiera jeszcze raz głos w tej sprawie. Wykazuje m. in. słabość w dowodach przytaczanych przez tzw. izolacjonistów, włączając także te, które przytaczają botanicy i genetycy. Jeżeli dowodem na nieistnienie kulturowych kontaktów z przedkolumbijskq Ameryką ma być m. in. brak w tamtejszych kulturach takich elementów, jak wóz, koło ~arncarskie, technika 'obróbki żelaza, plug lub '00 najmniej radIo, znajomość uprawy zbóż itp., to na~eżałoby jednocześnie postawić pytanie: czy brak tych samych składników w kulturach ludów Polinezji ma także dowodzić braku kontaktów mi<;dzy mieszkańcami Polinezji a Azją? Pytanie Heyerdahla trafia oczywiście w sedno zagadnienia. Artykuł bardzo interesujący, choćby ze względu na wagę teoretyczną problemu. H. Watanabe, Die sozialen Funktionen des Biirenfestes der Ainu und die oekologischen Faktoren in seiner Entwicklung. Autor Japończyk - podjął próbę wyjaśnienia obrzędowego i kultowego charakteru tzw. święta niedźwiedzia, praktykowanego i uroczyście obchodzonego u Ainów. Jego zdaniem zjawisko da się uzasadnić czynnikami przede wszystkim gospodarczymi, ale także ekologicznymi i społecznymi. W. A. Noble, Toda Dwellings and Temples. Do lat sześćdziesiątych bież. stulecia dostęp do mieszkań i świątyń Todów (Indie) był dla Europejczyków b. utrudniony. Autorowi udało się jednak w latach 1962 i 1963 nawiązać takie kontakty, które pozwoliły mu poznać urządzenia wnętrz mieszkalnych i świątyń Todów. Artykuł zawiera więc kompletne opisy, ilustrowane rysunkami Autora. J. de Leuve, Entwicklungen in der Bambutti-Gesellschaft. Artykuł ma charakter wyraźnie polemiczny. Nawiązuje bowiem do studium P. Schebesty o Pigmejach Afryki, a w szczególności do zawartych w nim stwierdzeń o ustroju społecznym Bambutów. Jest jednocześnie odpowiedzią na krytyczne uwagi P. Schebesty, opublikowane w Anthropos nr 60/1962, a dotyczące pracy J. de Leuve'a pt. On farmer Gyneocracy among African Pygmies (1962). W dyskusji chodzi o interpretację śladów dawnej ginejkokracjj u Pigmejów. Kolejny, krótki artykuł P. Schebesty pt. Dach friihere Gyneokratie bei den Bambutti-Pygmaeen? jest dalszym ciągiem polemiki. H. R. van Hcekeren i A. J. Jawad, An Archaeological R.eport on the Stone Implements from the Fezzan Desert, Libya. O paleolitycznych, mezo- i neolitycznych kamiennych narzędziach z terytorium Fezzanu. M. Forno, Strumenti litici Aweikoma. Artykuł zawiera charakterystykę muzycznych instrumentów brazylijskich Indian, ludu Aweikoma z grupy Botokudów, żyjących w regionie Santa Catarina. Kolekcja znajduje się w muzeum etnograficznym Instytutu Antropologicznego w Torino. J. Riester, Forschungen im nordostbolivianischen Tiefland. Krótkie sprawozdanie z ekspedycji dla przebadania Indian z pólnocno-wschodniej Bolivii, a w szczególności plemion Czikitano i Pauserna. H. Stirnimann, Forschungen unter den Pangwa im Livingstone Gebirge (19641968). Podobnie jak poprzedni artykuł, jest to krótkie sprawozdanie z ekspedycji, �406 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym przypadku na terytorium Tanganiki. Zawiera ogólną charakterystykę ludu Pangwa, zamieszkującego na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Nyassa. L. S. Leschnik, A Village Community in Central India. Zwięzły opis społecznych i strukturalnych aspektów kultury ludowej trzech wsi indyjskich, usytuowanych na południowym brzegu rzeki Narbada, w prowincji Nimar w centralnych Indiach. E. A. Cook, Cultural Flexibility: Myth and Reality. Termin "flexible", "flexibility", który w niejakim tylko przybliżeniu odpowiada terminowi "elastyczny", "elastyczność" w polskim odczuciu językowym, stał się od paru lat w antropologii strukturalnej określeniem fachowym. Kiedy badacz analizuje i opisuje struktury niektórych ludów Nowej Gwinei i przy tym stwierdza, że odchylają się one trochę od wzorcowego schematu strukturalnego, który do nich przykłada aby je zaklasyfikować, wtedy mówi o "flexibility" tj. elastyczności samego schematu. Autor charakteryzuje to zjawisko na przykładzie badanych przez siebie fratrii u ludu Narak na wyżynie centralnej Nowej Gwinei. D. Hicks, The Kaingang and the Aweikoma: A Cultural Contrast. Hicks przeciwstawia się twierdzeniu, jakoby niewielki, indiański lud Aweikoma był cząstką ludu Kaingang. Pierwszy liczy aktualnie tylko ok. 200 ludzi, drugi ok. 3-5 tysięcy. Oba żyją w południowej Brazylii (Sao Paulo, Parana, Santa Catarina, Ri.o Grande de SuI). Autor wylicza te składniki kulturowe, które oba ludy różnią i dowodzi. że są one etniczl1ie odrębne. Jak w każdym z poprzednich tomów tak i w tym, część końcową wypełniaj<:j obszerne Analecta, Additamenta oraz bogaty przegląd bibliograficzny pozycji książkowych i czasopism. Sumując wyżej przedstawioną informację, trudno nie dodać. że nie sposób analitycznie i krytycznie ustosunkować się do 37 artykułów, wypełniających recenzowany tom Anthroposu. Różnorodność poruszanych tematów sprawia, że kompetentną ocenę mogliby dać tylko odpowiedni specjaliści. Z tego choćby powodu recenzja ta ogranicza się jedynie do informacji. Można jednak ogólnie stwierdzi.ć, że poziom zamieszczonych w tym tomie publikacji nadal pozostaje wysoki, zarówno od strony formy, jak i prezentowanych metod. Przegląd ich na pewno opłaca się, gdyż dają wgląd w aktualne osiągnięcia europejskiej i pozaeuropejskiej etnografii, a nadto orientują w różnych metodach ujmowania poszczególnych zagadnień. Tadeusz Wróblewski Anthropos. Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1967, t. 62, nr 1-6, s. 1027. Na całość tomu liczącego 1027 stron składają się trzy podwójne zeszyty. Główny trzon ich zawartości tworzą artykuły i rozprawy etnograficzne i etnologiczne, których tematyka obejmuje zasięgiem geograficznym cały obszar świata. Na ogólną liczbę 28 tym razem tylko 2 artykuły dotyczą zagadnień językoznawczych. Jak w tomach poprzednich tak i w tym działy: Analecta et Additamenta oraz Miscellanea zawierają interesujące etnografa, wybrane informacje o ważniejszych osiągnięciach i publikacjach z innych czasopism. W każdym z trzech zeszytów sporo miejsca zajmuje przegląd publikacji książkowych i czasopism z działem recenzji, w którym fachowo omawiane są pozycje najważniejsze. Jak zwykle w recenzjach z czasopism o bardzo bogatej i zróżnicowanej treści staje pytanie, czy wskazać jedynie na artykuły albo rozprawy - zdaniem recenzenta - ważniejsze, czy krótko informować o wszystkich kolejnych tytułach. Wybraliśmy drugą z alternatyw. Oto kolejne tytuły: �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 407 Zeszyt 1-2, s. 1-335. P. K. Sarpong, The Sacred Stools of Ashanti. W religii ludu Ashanti (Gold Coast, Afryka Zachodnia) pozycję centralną zajmuje kult przodków. Z nim też związane są zwyczaje i praktyki, w których ważką rolę grają drewniane, artystycznie rzeźbione stołki, zy.dle. Kształty rzeźb na tych zydlach mają znaczenie dla funkcji, jakie pełnią w różnych praktykach kultowych. Treścią artykułu jest omówienie tej właśnie strony zagadnienia. F. Dichoso, Some Superstitious Beliefs and Practices in Laguna, Philippines. Laguna to niewielka prowincja, położona o 30 km na południe od Manili. Mimo że ludność jej została schrystianizowana przed ok. 400 laty, pozostały tam różne, dawne resztki przesądów i praktyk zabobonnych. Autor wybrał i opisuje te, które są związane z urodzeniem dziecka, dzieciństwem, życiem i śmiercią jednostki. H. Hipszer, Quelques masques de hiboux et corbeaux. Jest to dalszy ciąg studium o zwierzęcych maskach, które mają zastosowanie w inscenizacjach obrzędowych u Eskimosów z Alaski. Część poprzednia znajduje się w tomie 60, 1965 Anthroposu. Tym razem chodzi o dwie grupy masek: sowy i kruka. Obok szczegółowych opisów autor zwraca uwagę także na ich specyficzne funkcje oraz na nazewnictwo z nimi związane. N. Christensen, Haustypen und Gehoftbildung in Westpersien. W obszernym, bo liczącym blisko 50 stron artykule, autorka przedstawia materiały pochodzące z czteromiesięcznych badań terenowych nad ludowym budownictwem w zachodniej części Persji. Opisuje kolejno technikę budowania ścian i dachów, przeprowadza typologię budynków i zagród, i prowizorycznie zarysowuje przestrzenne zasięgi wyróżnionych typów. Przejrzyste schematy rysunkowe i fotograficzne ilustracje uzupełniają dobrze opis słowny. W sumie autorka ukazuje całkiem jasny obraz wiejskiego budownictwa tradycyjnego na przebadanym obszarze. J. Hebert i M. Guilhem, Notion et culte de Dieu chez les Toussian. Autorzy podejmują temat przed pół wiekiem szeroko opracowywany przez o. W. Schmidta. Starają się mianowicie dowieść, że monoteistyczna idea Boga, stwórcy świata i człowieka, władcy dobrego i udzielającego łask s'Wloim czdcie10m, nieobca jest nawet w animistycznych wierzeniach Afrykanów. Jako dowód przytaczają autentyczne wypowiedzi Murzynów z ludu Tussi oraz ich interpretacje. M. Rauschert, Materialien zur geistigen Kultur der ostkaraibischen Indianerstiimme. Autor wyjaśnia, że z wykształcenia nie jestetnog.l1af'em. Miał jednak okazję w ciągu lO-letniego pobytu w Brazylii, w jej północno-wschodniej części, w dorzeczu rzek Jaru i Pari, stykać się przez dłuższe okresy czasu z Indianami karaibskimi, a mianowicie: Apari, Wajana i Tirijo (Trio). Przy tych okazjach dobrze poznał język Wajana, odręcznie zapisał, a także nagrał na taśmę magnetofonową, sporą liczbę wypowiedzi tych Indian, obejmujących mity, wierzenia o bogu, życiu pośmiertnym, pochodzeniu pożytecznych roślin, powstaniu zwierząt i in. W artykule przedstawia oryginalne wersje swoich zapisów. W dziale Analecta et Additamenta zamieszczony został interesujący artykuł Józefa Henningera na temat periodyzacji prehistorii. W 1961 r. ukazała się w Berlinie książka Irmgard Sellnow pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte (Akademie Verlag). Autorka poddała w niej krytyce teorie i metody etnologiczne tych kierunków, które ogólnie oznacza jako burżuazyjne. Swoje zaś ujęcie deklaruje jako marksistowskie. Ze szczególnym krytycyzmem potraktowała idee, koncepcje i metody kierunku zwanego historyczno-kulturowym. Sednem jej pracy jest jednak nie ta krytyka, ale nowy schemat periodyzacji prehistorii, który autorka proponuje, wychodząc z generalnych założeń marksistowskiej teorii rozwoju społeczeństw ludz- �408 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism l{ich. Za podstawę tych propozycji przyjęła starannie dobrane, aktualne materialy etnograficzne. J. Henniger w recenzowanym artykule dokonuje systematycznego przeglądu sz~regu ważniejszych stwierdzeń sformułowanych przez L Sellnow i wykazuje, że autorka w widu przypadkach dość ten:dencyjll'ie, a także nie zawsze dokładl1ie i poprawnie zrelacjonowała fakty z dziejów myśli i metod szkoly historyczno-kulturowej. Podając następnie krytycznej analizie dowodowe materialy, które L Sellnow służą za podstawę do proponowanej periodyzacji, Henninger kwestionuje jej naukową wartość i przydatność. Uwagi te na pewno są warte zainteresowania. Zeszyt 3-4, s. 337'-663. B. Heintze, Der siidrhodesische dziva-Komp!ex. SŁowo"dziva" znaczy w języku ludu Szona - woda. Tę samą nazwę otrzymują zalewy, zatrzymujące wodę w wyschniętych korytach rzek, w suchych porach roku. Z pojęciem "dziva" powiązane są wierzenia i wyobrażenia religijne, m. in. o wodzie· jako źródle życia, jako totemie, jako przyczynie śmierci, jako siedzibie demonów i bóstw wodnych. Także wierzenia o czarownikach władających wodami i deszczami, o wężach wodnych itp. Studium Heintzego oparte zostało głównie o bogatą literaturę etnograficzną, dotyczącą południowo-wschodniej Afryki. T. O. Beidelmann, Eight Kaguru Texts. A Contribution towaTd a Survey of KaguJ"u Folklore and Cosmology. Lud Kaguru należy do językowej rodziny Bantu we wschodniej Afryce. Autor przedstawia II oryginalnych opowiadań, zapisanych w transkrypcji jęz. Kaguru z tłumaczeniem angielskim. W tekstach tych dają się odczytać interesujące obrazy z życia Kaguru, ich tradycyjne wierzenia i wyobrażenia o ziemi i wszechświecie. H. Stirnimann, Zur GesellschajtsoTdnung und Religion der Pangwa. Na refugialnym obszarze górzystego kraju Upangwa, na północny-wschód od jeziora Nyassa żyje etniczny konglomerat niewielkich grup. Każda wewnątrz jest spokrewniona i tworzy klan. A ponieważ wszystkie żyją na terenie mało dostępnym, więc każdy z nich czuje się pod wzgl. politycznym, gospodarczym i religijnym niezależny. Autor opisuje struktury tych klanów, rodów i rodzin, ich organizacje polityczne, poglądy religijne, kult przodków, magię i czarownictwo. V. Rosner, Archery in Bhutan. W królestwie Butan na pograniczu Indii i Tybetu żyje aktualnie ok. 700 tys. mieszkańców. Ich własny etnonim to Drukpa, co znaczy: lud piorunowego smoka. Armia Butanu liczy obecnie 20 tys. żołnierzy. Dawne łuki zostaly zastąpione bardzo nowoczesną bronią palną. Natomiast lucznictwo z dawnej dyscypliny wojskowej stalo się sportem narodowym. Opisy tradycyjnych luków, strzał, techniki strzelania, charakterystyka łuczników i ich rytualnych tańców wypełniają treść artykułu. L. de Sousberghe, L'immutabilite de l'alliance dans les societes patrilineaires du Congo. Chodzi o zagadnienie szeroko pojętych więzi pokrewieństwa i powinowactwa, które powstają w afrykańskich spoleczeństwach matry- i patrylinearnych. Stwierdzono, iż jest zasadą, że wszystkie formalne skutki zawartego małżeństwa w społeczeństwach matrylinearnych zachowują swoją moc i aktualność nawet w przypadku, gdy malżeństwo zostanie zerwane przez rozwód i zwrot zaplaconego wiana, kiedy jest bezpłodne itp. Próbowano tę zasadę odnieść jedynie do stosunków matrylinearnych, sądząc, że w stosunkach patry linearnych panuje zasada odwrotna. Tymczasem autor na przykładach kongijskich ludów Yaka, Pel end e, Luba, Lulua i in. dowodzi, że także w stosunkach patrylinearnych ta sama zasada jest przestrzegana. H. Schindler, Die Inimacti und die Maca. Rozprawa dotyczy dwóch ludów indiańskich z Ameryki Połudn., z Gran Chaco w Paragwaju. Na podstawie źródeł pisa- �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw 409 i czasopism nych autor próbuje zidentyfikować oba wymienione ludy pod wzgl. językowym i kulturowym. E. Nurge, A Renewed Interest in History among Some American Anthropologists. Etnologowie ameryka6scy na ogól i od dłuższego już czasu malo interesowali się żródłami historycznymi i ich przydatnością dla poznania mechanizmów kulturowych. Autorka artykułu zwraca uwagę na kilka nowych prac, których autorzy dzięki przebadanym źródłom historycznym znaleźli rozwiązania stawianych zagadnień. Są to niewątpliwie dowody wzrostu zainteresowań materiałami historycznymi wśród amerykańskich antropologów kulturowych. R. Wiesinger, The Woman's Part in the Religions Life of the Bhil. Autorka pochodzi z Indii. Urodziła się w Indore, zna języki hindu i gujarati. W latach 1964 i 1965 prowadziła terenowe badania wśród Bhilów, ludu zamieszkującego w centralnej części Indii, w prow. Madhya Pradesh, w dystrykcie Jhabua. Tematem jej zainteresowań jest rola kobiety w życiu religijnym tamtejszych społeczności, udział w obrzędach, w praktykach magicznych, wróżbiarstwie itp. M. N. Maceda, Preliminary Studies of the Figures and Ornamentation of Some Selected Jar Covers from Kulaman Plateau (Southwestern Cotabato), Island of Min- Archeologiczny artykuł o przykrywkach ok. 600 urn znalezionych w grotach Kan-Nitong. Przykrywki są rzeźbione i zdobione rysunkami. Drog'l analizy form tej ornamentyki autor wnioskuje, że są one śladem malajo-polinezyjskiego ludu, który kiedyś wędrował przez Filipiny ku wyspom Polinezji. J. Ulenbrook, Einige Uebereinstimmungen zwischen Chinesischen und dem Indogel"manischen. Językoznawca znajduje pokrewieństwa niektórych słów dawnego języka chińskiego z odpowiednikami należącymi do językowej rodziny indoeuropejskiej. Zeszyt 5-6, 1967 s. 665-1027. A. Vorbichler, Professor Dr. Paul Schebesta t. Dnia 17 września 1967 r. zmad w wieku lat 81 znany badacz ludów pigmejskich, afrykańskich i azjatyckich Paul SchebGsta. Czech (Morawianin) z pochodzenia, był poliglotą, lingwistą, antropologiem i etnologiem. Artykuł zawiera charakterystykę jego sylwetki oraz naukowych osiągnięć 1. E. Fischer, Erz(ihlgut der westlichen Dan in Liberia. Autor prowadził badania nad rękodzielnictwem liberyjskiego ludu Danów w latach 1960 i 1963. Przy okazji zebrał materiały do folkloru słownego, spisując głównie mity i wierzenia o świecie i człowieku, opowiadania, bajki, przysłowia. Materiały te przedstawia w obszernym artykule. W. P. Fairchild, The Meaning of Pottery in Old Japan. Garncarstwo w długim, prehistorycznym okresie Jomon w Japonii od ok. 5 tys. lat p ..n. e. do II w. p. n. e. było ważnym społecznie i gospodarczo przemysłem. Rzecz dziwna w tym, że fakt ten nie znajduje odpowiednio mocnego odbicia w mitach japońskich. Dwa symboliczne przedmioty zajmują w nich główne miejsca: metalowe lusterko i miecz. Posługując się materiałami językowymi, archeologicznymi i mitologicznymi autor dowodzi, że lusterko i miecz zajęły miejsce dawnej symboliki garncarstwa tak \V mitach jak w wyobrażeniach religijnych. U. Oberem, Zur Geschichte des lateinamerikanischen Landarbeiters: Concierto,; und Huasipungueros in Ecuador. Nazwą "conciertos" określano robotników rolnych, niewolnych Indian, którzy należeli do majątków rolnych (hacjend) w sposób, przypominający położenie poddanych chłopów folwarcznych w Polsce feudalnej. Wadanao, Philippines. 1 Zob. też artykuł 1967) na s. 251 (przyp. Stefana red.). Łysika, Pawe! Scllebesta - Pionierski Badacz Pigmejów (1887- �410 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Tunki ich płacy były takie, że Indianie ci z reguły popadali w zadłużenie w stosunku do właścicieli hacjend i stawali się niewolną siłą roboczą, przywiązaną odpowiednimi ustawami do tych hacjend. Nazwa "huasipungo" oznaczała dział ziemi, który właściciel hacjendy dawał w użytkowanie tamtejszemu chłopu pod warunkiem odpracowania określonej ilości robocizny na polach hacjendy. Z instytucją tą było m. in. związane prawo użytkowania przez huasipungueros wody, lasu i pastwisk, należących do właścicieli hacjend. Artykuł zawiera krótki zarys dziejów indiańskich chłopów w Ekwadorze od konkwisty po ustawę z 1964 roku, ukazanych na tle wymienionych instytucji prawnych. H. Huber, Die unheilbringende Schwiegertochter, U ludu Kwaya z grupy Bantu <na wschodnim wybrzeżu jez. Wiktoria, Afryka Wsch.) młodą mężatkę, synowę, uważa się za tę osobę, która jest przyczyną w przypadkach losowych, ilekroć rodzina męża ponosi jakieś straty. Okazuje się, że jest to charakterystyczny motyw wierzeniowy, którego wątek przewija się w tamtejszych mitach. Autor przedstawia na to dowody. H. Goehring, Generative Grammatik und Kulturanthropologie. Artykuł informuje o podstawowych, aktualnych ideach językoznawstwa, które usiluje znaleźć nawiązania do antropologii kulturowej. Autor charakteryzuje najnowsze na ten temat koncepcje z pogranicza obu tych dyscyplin w ujęciu amerykańskiego lingwisty Noama Chomsky'ego. J. Sterly, Das Kulturkonzept Bronislaw Malinowskis. Co B. Malinowski rozumiał pod pojęciem kultury i jak ją rozumiał? Odpowiedzi na pierwsze z tych pytań sam udzielił. Kultura to aparat, przy pomocy którego człowiek zaspokaja swoje potrzeby i podtrzymuje gatunek. Natomiast na drugie z pytań dał odpowiedź raczej pośrednią, w wynikach swoich badań i komentarzach do nich. Kulturę rozumieć należy jako ,ogół funkcji,. Zaś funkcje - t,o ,zależność i sJtosunki między faktami i zjawiskami. Te zaś zawsze widzieć trzeba w ich zależności od całości kultury. Czy takie widzenie i rozumienie kultury można i należy akceptować? Czy rze~zywiście kultura w swojej istocie jest aparatem, który analizować trzeba funkcjonalnie? Na pewno można każdą kulturę ująć jako system, dający się rozłożyć na części i na działające siły. Te zaś można z kolei porządkować i schematyzować. Ale sedno zagadnienia leży w tym, że rozumienie i widzenie kultury przez B. Malinowskiego ma przecież sobie właściwe, historyczne uwarunkowanie, którego on może nie dostrzegł, a może nie docenił. W. Schmied-Kowarzik, Philosophische Erorterungen zum gegenwiirtigen Stand der Kulturanthropologie. Artykuł zawiera charakterystykę aktualnych kierunków w anglosaskiej i francuskiej antropologii kulturowej oraz ich stosunku do podstawowych zagadnień, stawianych przez filozofię na temat człowieka i kultury. Zdaniem autora istnieje pilna potrzeba generalnej, filozoficznej syntezy wszystkiego tego, eo etnologi'a osiągnęła w dziedzin,i,e badań szczegółowych nad kulturami i ludzkimi społeczeństwami. K. G. Heider, Speculative Functionalism: Archaic Elements in New Guinea Dani Culture. Lud Dani na Wyżynie Papua na Nowej Gwinei liczy między 100 a 200 tys. głów. Zyje aktualnie z uprawy słodkich kartofli i hodowli świń. Reprezentuje stosunki patrylinearne; sformowany jest w terytorialne jednostki polityczne, w których widoczne są zaczątki władzy osobników ekonomicznie i fizycznie możniejszych. Ale uprawa słodldch karrtoflii }est tu elementem stosunko'Wo młodym. Dokonując funkcjonalnej analizy niektórych archaicznych składników w kulturze Dani, autor stawia hipotezę, że lud ten znajduje się w fazie przejścia od archaicznego zbieractwa z łowiectwem do życia osiadlego i ogrodowego kopieniactwa. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 411 i czasopism A. Klein-Franke, Akkulturationsprobleme der jemenitischen Juden in Israel. Na żydowską ludność państwa Israel złożyły się głównie dwa nurty imigracyjne: Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej, przeważnie młodzi, którzy pragnęli stworzyć tam nowoczesne, żydows,~i,e państwo. Żyd"'i z ,azjatyckiego wschodu, wśród tych duża i zwarta grupa Żydów z Jemenu. Ci zamierzali wcielić w życie ortodoksyjne wzory biblijne. Spodziewano się więc, że w Izraelu nastąpi podział na dwa obozy. Tak się nie stało. Autor daje w artykule obraz procesów akulturacji i integracji kulturowych na przykładzie zmian, jakim uległy postawy i sytuacje Żydów jemenickich. M. Bawa, Role Analyzis of Fictive Kinship in a Kumaoni Society. Krótki ale bardzo rzeczowy artykuł na temat pojęć pokrewieństwa w grupie kastowej Sahs, która stanowi trzon ludu zamieszkującego górskie pasmo Kumaon w prowincji Uttar Pradesh w lndlacn. A. Hauenstein, Consideratwns sur te vase sacre ombia yohasa de la residence royale de Civonga de la tribu des Hanya. Hanya jest grupą etniczną plemienia Vimbundu w Angoli. Studium dotyczy :l'unkcji obrzędowej wazy królewskiej oraz z nią związanych wierzeń. W wazie tej przede wszystkim przetrzymuje się wodę, jakoby magiczną, która służy królowi do obrzędowych ablucji. Studium zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów obrazujących, jakie cechy sakralne i magiczne przypisywano osobie króla w archaicznych stosunkach plemiennych w Afryce. Sumując krótko ocenę całości tomu, warto może zwrócić uwagę na stosunkowo wysoki poziom metodologiczny ogółu tych artykułów i studiów, które mają charakter etnograficzno-opisowy. Ale jednocześnie przytłaczająca większość należy do etnograficznych mikrografii, niekiedy zadziwiająco szczegółowych, tym niemniej jakby oderwanych od szerszych ujęć syntetycznych. Widoczne jest też, podobnie jak w tomie poprzednim, jakby unikanie dyskusji merytorycznych na tematy teoretyczne. Artykuły: J. Sterla i W. Schmied-Kowarzika, zamieszczone w tym tomie są bardzo skromne w wymiarze i treści. Odczuwa się zatem brak ujęć szerszych, syntetyzujących, zazębiających o problemy teoretyczne, które dawniej nadawały temu pismu cechy rozmachu i metodologicznej pewności. Tadeusz Ethnology. An International burgh 1967, t. 6, z. 1-4. Journal ot Cultural ana Wróblewski :socIal Anthropology, Pitts- Przed kilku laty pojawił się wśród szeregu amerykańskich czasopism etnograficznych nowy periodyk naukowy - Ethnology. Kwartalnik ten, redagowany przez znakomitych antropologów - G. P. Murdocka i A. Spoehra, publikowany jest przy pensylwańskim uniwersytecie w Pittsburghu. Z założeń wstępnych wynika, iż ambicją wydawców było utworzenie pisma będącego aktualnym przeglądem najnowszych, światowych zdobyczy i osiągnięć nauk antropologicznych. O międzynarodo-· wym charakterze Ethnology świadczy m. in. skład rady redakcyjnej, w której zasiadają uczeni dwudziestu krajów Europy, Azji, Ameryki i Australii. Niepokoić jednak musi fakt nieobecności przedstawicieli młodej etnografii afrykańskiej, której interesy reprezentuje wyłącznie delegat z "białej" Republiki Południowej Afryki. Ponieważ do teki redakcyjnej wpływają artykuły ze wszystkich niemal dziedzin antropologii - w anglosaskim rozumieniu tego określenia - czasopismo to nie może posiadać jednolitego charakteru czy profilu. Stanowi ono jedynie luźny zbiór rozmaitych rozpraw, artykułów i studiów, podejmujących najróżnorodniejsze problemy z wszystkich kontynentów. Jedyną wspólną cechą, łączącą publikowane w Ethnology �412 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism artykuły jest to, iż stanowią one z reguły wynik ostatnio prowadzonych badań terenowych. W ten sposób kwartalnik Ethnology stał się niejako przeglądem osiągnięć najważniejszych prac terenowych, wypraw i ekspedycji etnograficznych. W omawianym tu 6 t. tego czasopisma znajdujemy m. in. rezultaty badań przeprowadzonych na wyspie Malaita w Archipelagu Salomona omówione wart. R. M. Keesinga, Statistical Models and Decision Models of Social Structure: A Kwaio Case, s. 1-16. Jeremy Becket z Uniwersytetu w Sydney przeprowadzał w latach 1958-19161 badania terenowe na melanezyj.skich wy'spach w Cieśnini,e TONesa, w oparciu o które napisał art. pt. Elections in a Small Melanesian Community, s. 332-344. W oparciu o studia terenowe na Nowej Gwinei powstał art. R. A. Rappaporta, Ritual Regulation of Environmental Relations among New Guinea People, s. 17-30, oraz opracowanie Leonarda B. Glicka, Medtcine as an Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlands, s. 31-56. Art. D. E. Walkera Jr., Nez Perce Sorcery, s. 66-96 jest podsumowamem Iti-mIesięcznych badań terenowych, przeprowadzanych z przerwami w latach 1962-H166. Następna pozycja - to krótki szkic Clifforda Sathera, ::>ocwl Rank ana JV1arnage f'ayments in an Immigrant Moro Community in Malaysia, s. 97-102, nakleślony w wyniku jednomiesięcznego pobytu w 1965 r. w okręgu Kota Belud w Malajzji. Z azjatyckiej problematyki wymIenić tu należy również art. pt. Mystical Retribution, Spirit Possession and Social Structure in a Japanese Village, ;s. 237-262, pióra japońskieg.Q uczonego Teigo "Y:oshidaz Uniwersytetu Ki'U'si;u,który oparty został na p'ółroczmych badaniadl w 19 65 r. we wsi Umamri (płd.-zach. część wyspy Silmku). Humorem Indian Czipewa zainteresował się Franc C. Miller, który przeprowadził wśród nich badania w kolejnych sezonach letnich lat 1960, 1961, 1962 i 1965. Ich podsumowaniem jest zamieszczony na lamach Ethnology art. Humor in Chippera Tribal Council, s. 263-271. Art. Richarda T. Antouna Social Organization and the Life Cycle in an Arab Village, s. 294-308, powstał w oparciu o dane zebrane w wiosce Kufr al Ma w Jordanii w latach 1959-1960. Zeszyt czwarty Ethnology poświęcony jest w całości problematyce amerykanistycznej. Zamieszczone tu artykuły oparte są na badaniach z lat 1957-1965, a ich tematyka jest również bardzo zróżnicowana, czego dowodzi zamieszczony poniżej gwoli informacji - przegląd artykułów: Charles J. Erasmus, Upper Limits of Pea1 santry and Agrarian Reform: Bolivia, Venezuela, and Mexico Compared, s. :349-380; Catherine S. Fowler and Joy Leland, Some Northern Paiute Native Categories, s. 381-404; Waren T. Morrill, Ethnoicthyology of the Cha-Cha, s. 405-416; Shepars Forman, Cognition and the Cath: The Location of Fishing Spots in a Brazilian Coastal Village, s. 417-426; Conrad P. Kottak, Kinship and Class in Brazil, s. 427443; Don Handelman, The Development of a Washo Shaman, s. 444-464; Merwyn S. Garbarino, Decision-Making Process and the Study of Culture Change, s. 465-470; Paul C. Rosenblatt, Marital Residence and the Functions of Romantic Love, s. 471430. Mimo pewnego udziału uczonych spoza granic Stanów Zjednoczonych, zdecydowaną większość autorów stanowią badacze północno-amerykańscy. Pomimo starar'I redakcji, nie udało się dotychczas bardziej zróżnicować narodowościowego składu autorów, co miało być warunkiem sine qua non odpowiedniej, międzynarodowej rangi pensylwańskiego czasopisma. Sądzić jednak można, iż ten stosunkowo "młody" jeszcze pedodyk zyska zna'czną popula!l'ność i stanie .się autentycznym przeglądem naj nowszych i najważniejszych wydarzeń w etnografii światowej. Na szczególną uwagę zasługuje zeszyt drugi Ethnology, poświęcony w całości problematyce atlasu etnograficznego, którego autorem jest G. P. Murdock. �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 413 Nie potrzeba tu udowadniać jak wielką rolę i znaczenie mają wszelkiego rodzaju atlasy etnograficzne dla studiów porównawczych i prac syntetyzujących. Dlatego z uznaniem należy podkreślić inicjatywę redaktora naczelnego Ethnology, który porwał się sam na gigantyczne przedsięwzięcie jakim bez wątpienia jest opracowanie etnograficznego (a nie etnicznego) atlasu w postaci specjalnego systemu tablic i kodów. Poszczególne partie zgromadzonych materiałów publikowane były już fragmentarycznie w poprzednich zeszytach kwartalnika Ethnology, obejmując informacje o kulturze tradycyjnej ponad 1100 społeczności. Potrzeba uzupełnienia niedociągnięć oraz uaktualnienia informacji skłoniła twórcę atlasu - G. P. Murdocka - do publikacji zebranych dotychczas materiałów, które poddane ocenie i dyskusji wszystkich zainteresowanych w tym względzie uczonych ułatwić mają opracowanie ostatecznego kształtu atlasu. To próbne podsumowanie objęło 862 społeczeństwa, w liczbie których na tzw. Czarną Afrykę przypada 239, na obszar Sródziemnomorza - 95, wschodnią Eurazję - 93, Oceanię - 128, Północną Amerykę - 218 oraz na Amerykę Łacińską 89 grup etnicznych. Ten nierównomierny pod względem ilościowym dobór społeczeństw podyktowany został w głównej mierze niewystarczającą jak dotąd ilością zweryfikowanych informacji odnośnie wybranych do atlasu zagadnień. Autor sam zresztą podkreślił szczególne ubóstwo materiałów źródłowych dla takich obszarów jak Północna Afryka, kraje Bliskiego Wschodu, Assam i Birma czy archipelagi Mikronezji i Polinezji. Dla uproszczenia atlasu dokonano podziału wszystkich 862 społeczeństw na 412 grup regionalnych kierując się przy tym kryteriami etnicznego i kulturowego pokrewieństwa poszczególnych populacji. Wyodrębniono w ten sposób ella obszaru Afryki 35 większych ugrupowań, dla basenu Morza Sródziemnego - 55, Wschodniej Eurazji - 66, Oceanii - 70, Ameryki Północnej - 69 i Ameryki Południowej - 67. Zasadniczą część atlasową poprzedza najbardziej ogólna charakterystyka poszczególnych grup, która obok numeru porządkowego (symbolu stosowanego w tablicach atlasowych) i nazwy etnicznej podaje we współrzędnych geograficznych dokładną lokalizację każdej społeczności, określa chronologię zawartych w atlasie danych etnograficznych, informuje 'o liczebności populacji, a ponadto podaje podstawowe wskazówki bibliograficzne. Wszystkie ściśle etnograficzne informacje ujęte zostały w formie literowo-liczbowego kodu. Tak zaprogramowane dane umieszczono w kolejno ponumerowanych kolumnach poświęconych poszczególnym zagadnieniom i problemom kulturowym. Należy wszakże nadmienić, iż niniejsza, próbna edycja atlasu nie objęła wszystkich podstawowych zagadnień, a tylko 49 wybranych grup tematycznych. Całość bowiem ujęta zostanie dopiero we właściwej publikacji. W pracy nad atlasem uczestniczyli również znani antropolodzy amerykańscy H. Driver i J. Whiting, a także uczniowie Murdocka i liczni jego korespondenci. Osoby te dostarczyły niejednokrotnie opracowań poszczególnych terenów czy zagadnień oraz wniosły poprawki i uzupełnienia do gotowych już partii atlasu, opierając się na własnych badaniach terenowych, względnie na wnikliwie przeprowadzanych studiach bibliograficznych. W sumie jednak aż 90% materiałów atlasowych - wg słów Murdocka - jest wyłącznie wynikiem pracy autora. Ten specyficzny stosunek pracy zespołowej do indywidualnej zwiększa na pewno prawdopodobieństwo popełnienia omyłek, przeoczeń i błędów; żaden przecież najwybitniejszy nawet uczony nie jest w stanie objąć tak ogromnego w tematycznym i terytorialnym sensie - zakresu zainteresowań. Nadmienić przy tym należy, iż interesujący nas atlas �414 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism zawiera około 50 000 różnego typu informacji szczegółowych.. Konsekwencje takie są oczywiste dla Murdocka i dlatego też apeluje on do czytelników Ethnology, by włączyli się do szerokiej dyskusji nad próbnym zeszytem atlasu. Wszelkie uwagi krytyczne zarzuty i polemiki będą stopniowo publikowane na lamach tegoż czasopisma i zostaną również uwzględnione w ostatecznym wydaniu atlasu. Należy się więc spodziewać, iż niedługo już na stronicach omawianego powyżej periodyka rozwinie się międzynarodowa dyskusja, której wkład może mieć kapitalne znaczenie w tym śmiałym przedsięwizęciu. Porządanym byłoby, ażeby wśród polemistów nie zabrakło i polskich etnografów. Szkoda jednak wielka, iż w pierwszej wersji etnograficznego atlasu świata nie znalazły się materiały dotyczące Polski. Miejmy jednak nadzieję, że i polska kultura ludowa zostanie włączona do ostatecznie już zredagowanego atlasu. Mirosława Zeitschrift fur Ethnologie. del' Berliner Gesellschaft t. 92, zesz. 1-2. Posern-Zieli1'tska Organ der Deutschen Gesellschaft fur Volkerkunde und fUr Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 1967, W ostatnich latach nie publikowano na łamach polskich czasopism etnograficznych ani recenzji, ani też przeglądów treści, czy not informacyjnych poświęconych zachodnioniemieckiemu etnograficznemu rocznikowi Zeitschrift fur Ethnologie. Warto zatem zwrócić na niego uwagę, gdyż jest to jednak przecież reprezentatywny organ etnografii powszechnej w Niemczech Zachodnich, którego tradycje sięgają niemal początków etnografii jako samodzielnej dyscypliny; został on bowiem założony już w r. 1869 przez słynnego A. Bastiana. Omawiany niżej tom 92 z kolei stanowi oficjalny periodyk Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego (Volkerkunde) i Zachodnio-berlińskiego Towarzystwa Antropologii, Etnologii i Prahistorii. Prezentowane przez wydawców laDtykuly, zarówno o charakterze syntetycznym jak i przyczynkarskim, stanowią przegląd nowych osiągnięć niemieckich etnologów. Wprawdzie kilka drobnych artykułów dostarczonych zostalo spoza obszaru NRF, lecz ich autorzy - to również naukowcy przeważnie niemieckiego pochodzenia. Bogaty wachlarz tematyczny Zeitschrift fur Ethnologie, od metodologicznych l'Ozważań przez problematykę folklorystyczną aż do studiów archeologicznych i rozpraw poświęconych współczesnym przeobrażeniom kulturowym - to niemal w całości plon oryginalnych terenowych studiów badawczych (Feldforschungen, Feldbeobachtungen). Swiadczy to w dużym stopniu o aktywności zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej, o jej rozlicznych kontaktach międzynarodowych, szczególnie zresztą silnych ze Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i innymi krajami Ameryki Łacińskiej, a więc tymi obszarami, które leżą w sferze zainteresowania polityki zagranicznej NRF i posiadają spore i - co ważniejsze - wpływowe grupy emigracyjnej mniejszości niemieckiej. Oczywiście poza tym aspektem politycznym aktywność ta wydaje się kontynuacją dobrej, dawnej tradycji prowadzenia solidnych i żmudnych badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich. O stopniu l'Ozwoju tych obustronnych zresztą kontaktów świadczy także dział kroniki wymienionych towarzystw naukowych, w którym znajdujemy zwięzłe informacje dotyczące międzynarodowej wymiany wyjazdów badawczych i ekspedycji. Rezultatem tej ożywionej działalności są nie tylko określone i wymierne wyniki naukowe w rodzaju nowych, cennych publikacji, uzupełnienia zbiorów muzealnych czy powiększenia materiału do- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 415 kumentacyjnego. Ich wynikiem jest także znaczne wzbogacenie i urozmaicenie treści monograficznych wykładów dla studentów, z których większość oparta jest o prowadzone ostatnio badania terenowe. Odpowiednie zestawienia obejmujące listę wykładów etnografii i historii eksplorowanych obszarów i grup etnicznych prezentuje w odniesieniu do 15 uniwersytetów Zeitschrift fUr Ethnologie 1. W 92 t. tego czasopisma znalazły się studia będące wynikiem wyjazdów naukowych i badawczych do krajów Ameryki Łacińskiej (Brazylia, Wenezuela), Afryki, (Maroko, Ghana, Transwal, Tanzania) i Nowej Gwinei. Szczególnie cennym wydaje się być artykuł pióra A. Aufenangera, Aus dem Leben der Duna am Kapiago-See in Neu-Guinea, stanowiący niemal encyklopedyczny przegląd przez wszystkie prawie dziedziny kultury ludności "Duna" z obszaru australijskiej Nowej Gwinei. Teren zamieszkały przez Duna odkryty został dopiero w 1964 r., a ekspedycja, w skład której wchodził również autor, stanowiła pierwszą grupę antropologów, jaka w rejonie tym przystąpiła do badań. Aufenanger krótko i w miarę syntetycznie charakteryzuje poszczególne sfery kultury tej ludności od gospodarki i budownictwa aż do wierzeń i zwyczajów społecznych. Ta swoista "mini-monografia" stanowić będzie jednak bez wątpienia płaszczyznę wyjściową do dalszych już badań szczegółowych i studiów porównawczych. Także na materiale nowogwinejskim oparta została rozprawa H. Fischera z Uniwersytetu w Tiibingen: Beobachtung und Information - Ein KontroUfall (s. 33-73), na temat wiarogodności materiału źródłowego uzyskanego drogą wywiadów. Ten wielce symptomatyczny artykuł jest wyrazem refleksji etnograficznego środowiska nad swą własną źródłoznawczą problematyką i zarazem przejawem prób zmierzający<:h do udosko:n:alenia dotychcz!łiStowy'Chinstrumentów badawczych, Ictóre dziś w związku ze zmieniającym się stale na naszych niemal oczach obrazem rzeczywistości społecznej i kulturowej, muszą być znacznie subtelniejsze i nadzwyczaj precyzyjne. Rozwojowi teoretycznej myśli nie zawsze w przeszłości towarzyszył postęp w metodach badań terenowych, dlatego też nadzwyczaj pożyteczne wydają się wszelkie próby i głosy, które tę dysproporcję starają się dziś zmniejszyć. Fischer zauważa słusznie, iż dotychczas przywiązywano znacznie więcej uwagi do samego wyboru odpowiedniego informatora z grona badanej populacji, aniżeli do naukowej weryfikacji jego wypowiedzi. Póki uzyskane tą drogą materiały można było sprawdzić i porównać z wiadomościami uzyskanymi odmiennymi metodami - sprawa nie była jeszcze taka paląca. Dzisiaj natomiast posługujemy się w badaniach nad tradycyjną kulturq coraz częściej indagacją (Befragung) aniżeli o wiele doskonalszą metodą obserwacji (Beobachtung) uzupełnianej dostępnymi powszechnie środkami audiowizualnymi. W tym znaczeniu weryfikacja wywiadów urasta do roli podstawowego niemal problemu tak szeroko dyskutowanej dziś w środowisku etnograficznym krytyki źeódel. Ilustmcją szczegółowych już badań autora w tym zakeesie jest jego oryginalny eksperyment jaki przepl"Owadził on na terenie Papui u plemienia Jeg-huje. W r. 1958 Fischer miał możność obserwowania tam przebiegu tradycyjnej' ceeemonii inicjacyjnej, którą dokładnie opisał, nagmł, sfotografował i sfilmował. Badania na tym obszarze powtórzono w r. 1965 i wówczas zarysowała się możliwość pezeprowadzenia próby sprawdzenia stopnia autentyczności wypowiedzi informatora i przydatności kwestionariusza. W tym celu wybeano czterech uczestników obrzędu inicjacji z r. 1958 i poddano ich indagacji, zmierzającej do rekonstrukcji pezebiegu tego święta w oparciu a ich wypowiedzi. Tak uzyskany materiał zesta1 Vó!kerkundliche Vor!esungen 1967.. ,Zeitschrift fur Ethno]ogie" zesz. 2, s. 286-288. und Vbungen an deutschen Hochschu!en. Sommersemester 1967, t. 92, zesz. 1, s. 116-118, i Wintersemester, t a fi Ż e, �416 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism wiono naJPierw ze sobą, a następnie porównano z dokumentacją uzyskaną w czasie pierwszej ekspedycji. Wyniki i wnioski jakie powstały w rezultacie tych zabiegów były rewelacyjne, wskazywały bowiem na znaczne, często zasadnicze rozbieżności. Wykazały także - jak wielka staje się potrzeba poddania naukowej analizie zasad krytyki tego rodzaju źródeł, które, wg słów autora, stale jeszcze pozostawiają wiele do życzenia. Doświadczenia Fischera zasługują na szczególną uwagę nie tylko specjalistów z zakresu etnografii powszechnej. ic nie stoi bowiem na przeszkodzie, by tego rodzaju pożyteczne eksperymenty przetransponować i na nasz, polski grunt. Rezultaty mogły by być nader obiecujące, a możliwość przeprowadzenia takiej próby nie nastręczałaby przecież specjalnych trudności. Zeitschrift fUr Ethnologie w przeciwieństwie do wielu etnograficznych organów muzealnych (np. Baessler Archiv) koncentruje się w zasadzie na problematyce współczesnej, wśród której zdecydowanie dominują takie zagadnienia jak: problemy procesów akulturacyjnych, przemiany kulturowe i społeczne, rola reliktów i ich nowe funkcje we współczesnej kulturze itp. W grupie artykułów obejmującej te właśnie zagadnienia wymienić należy studium H. Nachtigalla Beitriige zu Feldbau und Nomadismus der Beni Mguild, (s. 161-199), poświęcone współczesnej gospodarce wiejskiej ludności środkowego Atlasu w Maroku i perspektywom jej dalszego rozwoju. Na uwagę zasługują te rozważania autora, które koncentrują się na problematyce teoretycznej nomadyzmu północno-afrykańskiego i jego stosunku do tego co znany badacz z NRD - W. Jacobeit - określił terminem - "Wanderschiiferei" z. Omawiany tu rocznik jest również przejawem silnej, a niekiedy nawet i dominującej roli amerykanistyki w systemie zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. Artykuły H. Bechera - Die endokannibalistischen Riten als fruheste Erscheinungsform der Anthropophagie (s. 248-253) i A. Pollak-Eltz - Die Turafeste und die Uora (s. 254-264) poruszają religioznawczą problematykę współczesnych Indian południowo-amerykańskich. Autorzy poddają analizie funkcje, role i znaczenie tradycyjnych wierzeń, zwyczajów i obrzędów w życiu tych Indian, których zwykło określać się już dziś mianem - "civilizados" i "campesinos". Zamieszczono także artykuł wybitnego antropologa i archeologa amerykańskiego - R. C. Suggsa - czołowego specjalistę w zakresie polinezyjskiej i północno-amerykańskiej archeologii 3. Mimo przyczynkarskiego charakteru tego artykułu (A Reanalysis of Galapagos Ceramic Date, s. 239-247) stanowi on ważny głos krytyczny w toczącej się już wiele lat dyskusji nad śmiałymi, lecz niezbyt udokumentowanymi koncepcjami T. Heyerdahla. Suggs poddaje szczegółowej analizie ceramiczny materiał odkryty na nie zamieszkałych wyspach Galapagos, który traktowany był przez norweskiego badacza za dowód prekolumbijskiego osadnictwa indiańskiego z Peru i Ekwadoru 4. Wynikiem dociekań Suggsa jest całkowite odrzucenie powyższej hipotezy, co uważać należy za jeszcze jeden ważki kontrargument podważający migracjonistyczne koncepcje Heyerdahla. Wg amerykańskiego archeologa - wyspy Galapagos nie były zamieszkałe przed 1535 r., tj. przed ich odkryciem przez hiszpańskich żeglarzy. Indiańska zaś ceramika pochodzi najprawdopodobniej z europejskich statków, które między XVII a XIX w. nader często odwiedzały ten archipelag. Liczne źródła hiszpańskie z tego okresu potwierdzają również fakt, iż z::llogi posłu2 Zob. W. Jacobeit, Transhumanz und Wanderschiijerei. Volkeriorschung, Berlin 1954. 3 Jedna z najbardziej znanych publikacji tegoż autora to praca pt. The islancl civilizations of polynesia. New York 1960. 4 Zob. T. Heyerdahl, A. Skjolsvold, Archaeological Evidence of Pre-Spanisch Visits to the Galapagos Islands. Memoirs of the Society for American Archaeology, nr 12, Salt Lake City 1956. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 417 i czasopism giwały się naczyniami wyrabianymi na amerykańskim wybrzeżu przez indiańskich rzemieślników. Prawdopodobnie dalsza, szczegółowa penetracja archeologiczna Galapagos wyjaśni ostatecznie tę zagadkę, a jeśli potwierdzi ona rezultaty Suggsa, wówczas okaże się, iż poza tzw. "zbieżnościami" czy "podobieństwami kulturowymi" nie ma żadnych dowodów świadczących o prekalumbijskiej penetracji Pacyfiku przez Indian. Oba półroczni ki Zeitschrift fur Ethnologie zamykają obszerne działyomówiell i recenzji co celniejszych prac z całej niemal literatury światowej. Dział ten pozbawiony jest jednak przeglądu treści choćby najważniejszych organów towarzystw etnograficznych, muzeów i instytutów. Każdy rocznik zaopatrzony jest także w obszerny wykaz nowości bibliograficznych, a zamieszczona na obwolucie lista autorów z podaniem ich macierzystej placówki i adresów ułatwia nawiązanie kontaktów naukowych i sprzyja bez wątpienia tak potrzebnej polemice. Aleksander 27 "- Lud, t. 53, 1969 Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e4f62397e221eb1af776823b8ca024.pdf b6603e540158501141c959cc5aeb5eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:353 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:315 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.419-453 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. M u z E A Lud, t. 53, 1969 r MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE 25-LECIA PRV W OKRESIE WSTĘP Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych, które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów. Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku 1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych i innych placówek muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.), Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu, Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie etnograficznym znajdzie czytelnik w publikacjach: H. Bittner-Szewczykowa, Problemy polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic Museums (in the period of Millenium resem'ch in Poland). Zeszyty Państw. Muz. Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska, Zagadnienia muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202. �420 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA nych woj. wileńkim, nowogrodzkim, poleskim, wołyńskim, lwowskim, tar'1opolskim i stanisławowskim. Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych, zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające 23000 zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów rozebrane, zbiory zdewastowane, rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny światowej utraciliśmy ponad· 60% naszych zbiorów etnograficznych, w większości unikalnych i niemożliwych już do zdobycia 2. Zaraz po wojnie, rozproszeni po Polsce etnografowie-muzeologowie przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania i zabezpieczania jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji i bibliotek, do restytuowania dawnych muzeów i organizowania nowych. Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały wysiłki zmierzające nie tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla nich pomieszczeń zabezpieczających i środków na ich utrzymanie oraz stworzenie, choćby naj skromniejszego personelu muzealnego. Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie, a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach 19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej w dziedzinie muzealnictwa, ochrony zabytków, rewindykacji mienia kulturalnego i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń, które by umożliwiły konserwację i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2 kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych. 2 J. Bujak, Muzealnictwo 1'Ozwój do polowy 3 P1'Otokol XVII etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa jego XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215. Zjazdu Delegatów Związku Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków Muzeów. 1947, s. 7-8. Pamiętnik Muzealny, z. !l. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 421 Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4. W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym. Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach. Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne, Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59. Wyłącznie etnograficzne Muzeum im. Wladysława Orkana w Rabce podlega Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi Zabytków w Krakowie. I 5 �422 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie przekazywane do muzeów etnograficznych. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych, tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej. ZALOŻENIA TEORETYCZNE I TENDENCJE ETNOGRAFICZNEGO MUZEALNICTWA Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce, w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne. Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego. Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in. narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu, dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej, badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu się nowego modelu kultury naszego narodu. Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą. Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też O traktowanie kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury �Potskie muzeatnictwo etnograficzne 423 materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości, gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny. Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych wytworów również Jako źródeł historycznych, w ,różnym stopniu uwzględnianych w muzeach etnograficznych. Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej. Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych i starych ludzi. Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane na krajowe i międzynarodowe wystawy. Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach, gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci, laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej, np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów �424 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów, rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu socjalnego. Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu, pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne. Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających teoretycznego opracowania. Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym, jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów. 6 np. Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum. Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa. Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej problematyki muzealnictwa w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie, t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452. �PoLskie muzeain~ctwo 4~5 etnograficzne Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania dydaktyczno-wychowawczego. Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury. Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze w większym stopniu wciągnięte w te badania 8. Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście. Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9. Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze, które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe i uniwersytety. Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1). W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10. 7 Badania socjologiczne w muzealnictwie. Muzeum Narodowe w Krakowie, 1964. s. 137. 8 T, Banasik, Stan badm1 socjograficznych w muzeach. Biuletyn informacyjny ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66. 9 Z. J. Mikolajtis, Badania nad wykorzystaniem muzeów w procesie nauczania. (Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12). 10 W ten sposób powstało w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum �426 MARIA ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów. W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące. Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych rzemiosł i sztuki. PRACE NAUKOWO-BADAWCZE Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn<jkrotnie bowiem badania terenowe wynikają z określonego zapotrzebowania społecznego, np. z planów przebudowy lub likwidacji wsi w związku z organizacją wielkiego przemysłu, regulacją rzek itd. W chwili obecnej Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie ma zasięg ogólnopolski i światowy, Muzeum Etnograficzne w Krakowie obejmuje całą Polskę, gromadzi ono też zbiory pozaeuropejskie i europejskie, zwłaszcza z krajów słowiańskich. Muzeum Etnograficzne w Toruniu ma zasięg północno-polski i gromadzi zbiory rybackie z całej Polski a dorywczo z innych krajów; również o zasięgu ogólnopolskim Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi obejmuje w szczególności grupy etnograficzne zamieszkujące woj. łódzkie i teren sąsiedni, a Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu (Oddział Muzeum Śląskiego) - Śląsk Dolny, Opolski i Górny, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Po~naniu (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) - zasięg ogólnopolski, a w szczególności obejmuje Wielkopolskę i Ziemię Lubuską. Gromadzi też zbiory europejskie i pozaeuropejskie. Etnograficzne we Wrocławiu stało się Oddziałem graficzne w Poznaniu - Muzeum Narodowego. Muzeum Sląskiego, Muzeum Etno- �Polskie muzealnictwo etnograficzne 427 Działy Etnograficzne muzeów okręgowych zasięgiem swych badań 11 i innych prac przeważnie obejmują teren zamieszkały przez grupy etnograficzne znajdujące się w ramach danego województwa i sąsiednich. Małe muzea regionalne obejmują mniejsze grupy etnograficzne. Celem etnograficznych badań muzealnych jest często ogólna charakterystyka całokształtu kultury ludowej wybranego, przeważnie pobliskiego regionu etnograficznego, z uwzględnieniem współcześnie zachodzących przemian, na co szczególny nacisk został położony w ostatnich latach. Właściwa realizacja tych zamierzeń jest oczywiście całkowicie zależna od posiadania przez muzeum dostatecznej ilości personelu naukowego i specjalistów, m. in. do takich dziedzin j'a'k 'Hip.folkloil' muzyczny i ,taneczny itd. Tak ujętej tematyce poświęca swe prace terenowe większość muzeów, co znajduje swe odbicie w zbiorach i ich dokumentacji, w materiałach archiwalnych i w pracach przygotowywanych do druku, bądź już opublikowanych oraz w pracy oświatowej .związanej z badaniami. . Charakterystyka własnych zbiorów znajduje się w publikowanych sprawozdaniach prawie wszystkich większych mU2Jeów. ZBIORY Ogromny wzrost ilości zbiorów etnograficznych od początku 1955 r. do początku 1969 r. zawdzięczają muzea przede wszystkim stałym dotacjom ze strony władz terenowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (ZMiOZ). Ilustrują go załączone tabele. Naukowe zainteresowania muzeów, kształtowanie się charakteru zbiorów i archiwów oraz wzrost ilości publikacji muzealnych przedstawione są dalej w załączonych przeglądach. Ilustrują one również rozwój muzealnictwa etnograficznego. Obecnie największą ogólną ilość zbiorów etnograficznych posiadają: Województwo krakowskie. 50 841 eksp. (w tym Muzeum Etnograficzne w Krakowie liczy 35 013 eksp.) Województwo warszawskie 46 387 (w tym Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie 44404 eksp.) 11 Przy ocenie wyników działalności pracowników naukowych należy na równi z publikacjami brać pod uwagę ilość udokumentowanych zabytków i jakość zgromadzon'ej przez nich dokumentacji, bowiem trudna, bardzo żmudn.a i wyczerpująca praca muzealna bardzo często nie pozwala na zdobywanie we właściwym czasie wyższych stopni naukowych, a czasem tym właśnie, niejako bezimiennym naukowym pracownikom muzealnym zawdzięczamy tworzenie instytucji, stanowiących zbiór bezcennych źródeł wiedzy o kulturze ludowej, umiejscowionej w czasie i przestrzeni. �428 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA Województwo łódzkie (w tym Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi liczy 14127 eksp.) Województwo katowickie (w tym Muzeum w Bytomiu liczy 9500 eksp.) Najmniej zbiorów posiadają: Województwo zielonogórskie Województwo koszalińskie . Województwo szczecińsk'e . Największy przyrost zbiorów nastąpił w województwach krakowskim i katowickim. 27304 22053 2428 " 2313 2147 warszawskim, TABELA ETNOGRAFICZNE ZBIORY MUZEALNl<: I W POLSCl<:· (Stan na 1 I 1969 - ilość przybliżona) Dyslol<al ja zbiorów! województwo bialostockie bydgoskie gdańskie katowickie kieleckie koszalińskie krakowskie lubelskie łódzkie olsztyńskie opolskie poznal1skie rzeszowskie szczecińskie warszawskie wroclawskie zielonogórsl,ie Ogółem Liczba muzeów łącznie ze skans. Liczba punktów muzeain. izb. reg. itp. Liczba kolekcji prywatno 8 4 3 7 3 3 ŁI\CZna ilość zbiorów g 041 14782 7 3 6072 13 2 22053 7 2 4954 19 5 49934 11 (j 15197 12 1 27304 5 2313 2521 6 8 2 J3 14 8148 10 4 10518 2 2 2147 7 I 46387 51:>2 lO 8100 4 4 149 56 2428 8 237071 * Przybliżona ilość wszelkich placówek muzealnych zawierających zbiory etnograficzne łącznie ze skansenami, podległych różnym instytucjom wynosila w Polsce na 1 I 1969 - 213, obejmując około 240 000 eksponatów. (Podane cyfry nie są całkowicie dokładne w związku z brakiem odpowiedzi niektórych muzeów na rozesłaną ankietę oraz z trudnością uzyskania danych ilustrujących aktualny, ilościowy stan zbiorów etnograficznych mniejszych placówek społeczno-kulturalnych). �Pol.<;/de mHzealnict'lvo 429 etnogrnfic::ne TABELA OGOLNA ILOŚC MUZEOW ETNOGIL\FICZNE W POLSCE II I INNYCH PLACOWEK POSIADAJ1\CYCH ZBIORY ORAZ ILOSC ZGROMADZONYCH W NICH OBIEKTOW (dane przybliżone) Lata Ilość muzeów itp. placówek Ilość obiektów ! 1939 1946 1955 1957 1964 1969 ok. JOD' 58~ 57" 764 110' 213" 112000" 1150004 140000' i I 175000' 237071/' Dane według: I) J. Bujak. Ib. s. 207 i Przypisy do Rozdz. III, s. 60 (ad 1939 r.); K. Pietkiewicz, Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce. PTL, "Lud", L 36, Lublin 1946, s. 389-396 (ad 1946 r.); 3) M. Znamierowska-Priifferowa, Muzea i dzia/y etnograficzne w Polsce. Lud, t. 44, 1959, s. 361, 369 (ad 1955 r. - dotyczy muzeów podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki); 4) M. Gładysz, Dzialalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okl'esie powojennym. "Etnografia Polska", t. II, Wrocław 1959, s. 110 (ad 1957 r.); 5) M. Znamierowska-Priifferowa, Ethnographic Museum Collections in Poland. "Lud", L 50, Wrocław 19.66, s. 702 (ad 1964 r.). 6) Dane na dzień - I 1969 r. wg odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Zob. też odn. do Tabeli II i S. Brzostowski i A. Orysiak, Muzea w Polsce, Przewodnik-Informatol', wyd. CRZZ, Warszawa 1968 (ad 1968 r.). (W kilku pozycjach miałam też możność uzupełnienia danych korzystając z maszynopisu artykułu S. Brzostowskiego pL "Z dziejów muzealnictwa etnograficznego w Polsce" (rys historyczny, stan i perspektywy), za co serdecznie dziękuję Autorowi i Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, w którego Zeszytach będzie drukowany). 2) ZBIORY Zbiory europejskie EUROPEJSKIE posiadają: 1) Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie około 500 eksponatów 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie (zbiory ludów słowiańskich, bałtyckich i in.) ok. 10000 3) Muzeum Narodowe w Krakowie ok. 200 4) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu ok. 240 5) Muzeum Mazowieckie w Płocku ok. 150 Poza tym w mniejszym ilościach znajdują się w wielu muzeach polskich Ogólna przybliżona ilość p07.apolskich zbiorów europejskich w Polsce wynosi ok. 11090 ZBIORY Największe l) Państwowe Z Afryki merunu, Mali, dra Wacława kolekcje POZAEUROPEJSKIE pozaeuropejskie posiadają: Muzeum Etnograficzne w Wars7.awie: - Z Ghany, Górnej Wolty, Wybrzeża Kości Słoniowej, Nigerii, KaKonga Centralnego, Dahomeju i Etiopii (z badałl lekarza-podróżnika Korabiewicza); �430 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z Australii i Nowej Gwinei (zgromadzone przez dr Marcelego Łukowicza z Chojnic); Z Ameryki Srodkowej - z Meksyku (uzyskane z badań przez doc. dr Marię Frankowską i jej staraniem drogą wymiany międzymuzealnej ; Z Azji z MnngoHi (częścIowo ze bbiorów ekspedycji ppof. dr. Witolda Dynowskiego); z Indon.ezji - z Jawy (zbi·ory prof. dr. Michała Siedleckiego) i z Oceanii. Razem ponad 12 700 eksponatów. 2) Muzeum w Bochni, woj. krakowskie: Z Azji - z Indii, Cejlonu, wyspy Bali i 7. Chin (zbiory dr. Czyżewicza i Stanisława Tworzydło; Z Afryki - z Kenii, Mozambiku, Tanganiki, Ghany, Zanzibaru, wyspy św. Heleny (zbiory dr. Czyżewicza). Razem okolo 400 eksponatów 3) Muzeum i Biblioteka Polskiej Akademii nańskie: Z Australii i Oceanii 200 eksponatów. 4) Muzeum Narodowe w Krakowie: Z Afryki (Kamerun) i z Ameryki Nauk w Kórniku (Peru, Boliwia) pow. Srem, woj poz- ok. 250 eksponatów. 5) Muzeum Etnograficzne w Krakowie: Z Azji - pl'of. Juldana Talko-lkyncewicza z Mongolii, część zbiorów Benedykta Dybowskiego z Kamczatki i Wschodniej Syberii. Zbiory z Tybetu, z Pakistanu. Z Afryki - z 1960-1961 r. zbiory z badań dr. Krzysztofa Wolskiego, zbiory Stefana Scholz-Rogozińskiego z Kamerunu, zachodn. wybrzeży Afryki. Poza tym z Sudanu, pogranicza Kenii i Tanganiki, z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone, zbiory BrOinisława Riłsudskiego, now\Sze zebrane przez prof. dr Romana stopę z połudn.-bach. Afryki, zbiory z Arabii, Palestyny, Iraku, a ostatnio z Sudanu i Egi.ptu; Z Oceanii i z Australii, z Indonez.ii - ze zbiorów prof. dr. Mariana Raciborskiego; z wyspy Jawy i Borneo (ba,rdzo cenny zbiór lalek do jawajskiego teatrzyku lalek i teatru cieni); Z Ameryki Poludn. Hazem ponad 3000 eksponatów 6) Muzeum Archeologiczne 7) Muzeum Regionalne 8) Muzeum Mazowieckie i Etnograficzne w Pabianicach w Łodzi 583 eksponatów 222 eksponatów w Płocku około 300 eksponatów 9) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu: Z Afryki, a przede wszystkim z Mezoameryki i z Azji (Indie), Nowej Gwinei, 1696 eksponatów. (sztuka starożytnego Meksyku) 10) Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu: Z Azji (Wietnam, Korea, Japonia). 11) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie: Z Afryki zachodniej z badań dr Władysława Filipowiaka i dr Wiktora Fenrycha około 600 eksponatów. Łącznie wszystkie zbiory pozaeuropejskie w Polsce wynoszą okolo 20 000 eksponatów. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 431 MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU Sprawa ochrony zabytków budownictwa ludowego w Polsce była z wielu oczywistych względów szczególnie trudna po wojnie, gdy nowe problemy stanęły prżed społeczeństwem, a brak ludzi i środków przyczynił się do bezpowrotnej utraty bezcennych chat, kościółków, młynów wodnych i wiatraków - tej do niedawna charakterystycznej ozdoby naszego krajobrazu. Ratowanie poszczególnych zabytków stało się troską przede wszystkim wojewódzkich konserwatorów zabytków i muzeów etnograficznych. W 1962 r. wychodzi ustawa o ochronie zabytków, uwzględniająca zabytki kultury ludowej. W 1966 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zwołuje Konferencję Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego przy ZMiOZ, i w marcu tego roku wydaje Memorial w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce z progriamem organizacji i sieci pćU1kówetnograficznych. W 1967 r. w lmwietniu, w Lubostroniu, w woj. bydgoskim odbywa się sympozjum pod hasłem "Zabytkiośrodkami turystyki", na którym sprawa ta była szeroko rozważana. W 1968 r. Komisja Sejmowa omawia sprawę muzeów skansenowskich, która zostaje uznana za ważną i pilną w skali ogólnopolskiej. W marcu 1968 r. i 1969 jest ona omawiana na posiedzeniu Sekcji Muzeów i Ochrony Dóbr Kultury Rady Kultury i Sztuki. Sprawie muzeów na wolnym powietrzu, tzw. parków etnograficznych czy też skansenom poświęca się w Polsce coraz więcej uwagi, uznając ich wielką naukową i społeczną wartość. Mówiąc obecnie o ich istnieniu i powstawaniu w Polsce będziemy mieli na uwadze: 1. muzea skupiające pTZenoszcme, zabytkowe, wyposażane budynki mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a wyjątkowo również ich rekonstrukcje, np. w Olsztynku; 2. skanseny przymuzealne, tworzone z budynków przenoszonych ,np. w Łowiczu, Toruniu i planowany w Rabce, stanowiące niejako przedłużenie istniejących wystaw; 3. muzea ,posiadające budynki pozostawiane in situ w mnieljszych lub większych zespołach lub pojedynczo, zakładając, iż będą one odpowiadać wymogom muzealnym (np. w Bieliinach, pow. Kielce czy w Klukach, pow. Słupsk); 4. rezerwaty zwartych zespołów wiejskich i miasteczkowych również mają stanowić lub już stanowią swego rodzaju muzea skansenowskie, zwłaszcza o ile będą ożywione działalnością oświatową 12. Życie stwarza tak wielką różnorodność form muzeów na wolnym powietrzu, iż - jak sądzę - obecnie trudno byłoby stworzyć obowiązującą 1~ Z braku miejsca pominięto tu omawianie zaplan.owanych muzeów skansenowskich. �432 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA ich klasyfika'cję i nomenklaturę. Utarty w Polsce termin "slkansen", ozna,czający po szwedzku szaniec, wydaje się być terminem dobrze ujmującym zabytek budownictwa ludowego, chroniony przed zagładą wraz z jego zawartością. W chwili obecnej w Polsce sprawy te przedstawiają się następująco: 1. W woj. białostockim mamy w Nowogrodzie Łomżyńskim pięknie położony skansen kurpiowski stanowiący filię Muzeum w Łomży, ze specjalizacją w zakresie bartnictwa i pszczelnictwa oraz gospodarki puszczańskiej. Istniał już przed wojną, w czasie której był spalony, a obecnie odbudowany rozwija się w bliskim kontakC'ie z wsią. 2. W woj. bydgoskim, wyjątkowo ubogim w zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego, organizuje się mały skansen pałucki w leśnej wiosce Godzimierz w pow. szubińskim, w Silnie w pow. choj:nickim (przy wSipóldziałaniu z PrL) i w Kas·zcz,a,rku pod TO'runiem, związanym z rodziną Kopernika. W Radziejowie czynny wiatrak ma spełniać rolę punktu skansenowskiego. W Toruniu otwarto Kujawską część małego przymuzealnego Parku Etnograficznego, stanowiącego dalszy ciąg wystaw muzealnych, dotyczących Kujaw, Pałuk, Kaszub i Borów Tucholskich. Poza tym rozpoczęto prace przy organizacji w Toruniu Skansenu Wiślanego, który by w XIX-wiecznej dzielnicy podmiejskiej nad Wisłą ilustrował dawną gospodarkę rybacko-flisacko-żeglarską. 3. W woj. gdańskim istnieje założone przed II wojną i odbudowane po spaleniu Muzeum Skansenowskie we Wdzydzach Kiszewskich, pow. Kościerzyna, stanowiące Oddział Muzeum Pomorskiego w Gdańsku i zaczątek skansenu ilustrującego życie wyrobnika w Bożestowie pow. Kartuzy oraz zaczątek skansenu w Oliwie. 4. W woj. katowickim w organizacji znajduje się duży Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, w którym część jest p,)święcom zabytkom kultury ludowej. Poza tym istnieje rodzaj małego skansenu w Ist~bnej, w tzw. Izbie Twórczej Kawuloka, który demonstruje wyrób ludowych instrumentów i grę na nich. 5. W woj. kieleckim istnieje od 1957 r. mały skansen w doskonale urządzonej chacie w Bielinach, gdzie zwiedzający mogą usłyszeć wiersze wypowiadane przez miejscową poetkę ludową. Stanowi on punkt etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach. 6. W woj. kos·zalińskim we wsi Kluki, .paw. Słupsk, znajduje się Skansen słowi~ński, stanowiący Oddział Muzeum Pomorza Zachodniego w Słupsku. W organizacji znajduje się jedyny tego rodzaju w Polsce etnograficzno-archeologiczna-rolniczy skansen na wyspie Bielawa, na jeziorze Drawsko w pow. Szczecinek, na przestrzeni 80 ha. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 433 7. W woj. krakowskim posiadamy znany, piękny rozwijający się Orawski Park Etnograficzny PTTK w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ, należącego do Muzeum Tatrzańskiego, podhalańską chatę (tzw. "Tea") w Zakopanem, zaczątek skansenu w KrakOIwie w Woli Ju.stowskiej i rodzaj skansenu w Izbie Twórczej w Zalipiu. W organizacji znajdują się już Parki Etnograficzne dla Ziemi Sądeckiej - Wojewódzki w Nowym Sączu (zaawansowany) i Gorczański, przymuzealny skansen w Rabce. Poza tym realizowana jest organizacja rezerwatów: wiejskiego w Chochołowie i małomiasteczkowego w Lanckoronie. Spraw'l nad wyraz bolesną i społecznie szkodliwą jest to, że planowany w 1950 r. a inicjowany przez Muzeum Tatrzańskie przed wojną Etnograficzny Park Podhalański, który ma wytypowane i zinwentaryzowane obiekty, opracowany projekt realizacyjny, nie może uzyskać lokalizacji i być realizowany co jest z wielką stratą dla naszej kultury narodowej. 8. W woj. lubelskim przystąpiono do organizacji dużego skansenu w Lublinie, w akoUicy Zamku, na obsza,rze 11 ha. 9. W woj. łódzkim istnieje mały przymuzealny skansen w Łowiczu oraz w pewnym stopniu spełniająca rolę małego skansenu Izba Twórcza w Złakawie Borowym. Sprawa organizacji wielkiego skansenu - ilustrującego miejskie dawne tkactwo (domy tkaczy) oraz ludową kulturę podmiejską, niestety została zahamowana z wielką szkodą dla sprawy, gdyż byłby to unikalny skansen w Polsce. Organizuje się też skansen we wsi Smarrdzewice Po.w. Opoczno, przy pomocy Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 10. W woj. olsztyńskim osiągnięciem muzealnym jest usamodzielnienie bodaj największego przestrzennie w Polsce skansenu w Olsztynku, który staje się centralną samodzielną etnograficzną placówką muzealną dla tego wojewórdzwa. Obecnie znacznie wzrosły możliwości jego rozwoju. 11. W woj. opolskim organizowany jest duży samodzielny skansen w Opolu-Bierkowicach, obejmujący Śląsk Opolski. 12. W woj. poznańs,kim duży skansen wielkopolski ma być zorganizowany w Szreniawie pod Poznaniem. 13. W woj. rzeszowskim rozwija się duży wielodziałowy, znany skansen w Sanoku-Olchowcach, obejmujący południową część rzeszowskiego. Stanowi on Muzeum Budownictwa Ludowego z własnym statutem i ze specjalizacją w tej dziedzinie, m. in. w zakresie prac i doświadczeń Pracowni Konserwatorskiej. 14. W woj. szczecińskim w organizacji znajduje się skansen na wyspie Wolin. 28 - Lud, t. 53, 1969 �434 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA 15. W woj.warszawsktim sprawa skansenu jest otwarta i pilna. 16. W woj. wrocławskim zatrzymała się organizacja skansenu we Wrocławiu, na wyspie, ,poświęcana Dolnemu Sląskmvi. Organizuje się przy współdziałaniu PTL skansen związany z tkactwem w Międzylesiu, pow. Bystrzyca. 17. W woj. zielonogórskim zatwierdzona jest lokalizacja skansenu w Zielonej Górze. W chwili obecnej mamy więc o1Jwarte 3 większe skanseny (Zubrzyca Górna, Olsztynek, Sanok) oraz 1 mniejszy w Nowogrodzie, 6 małych (Wdzydze, Bieliny, Kluki, Zakopane, Torm'l, Łowicz) oraz kilka dużych i wiele małych, znajdujących się bądż w stadium przygotowania dokumentacji, załatwienia formalności, związanych z typowaniem i wykupem budynków i ziemi etc., poza tym kilka o charakterze niez.upelnie muzealnym. Uderzający j.est dotychczasowy brak muzeów skansenowsl,ich w ;kilku województwach posiadających jeszcze liczne zabytki budownictwa i muzea planowane. Skanseny w Polsce, z nielicznymi wyjątkami, posiadają bardzo szczuply personel (do 1968 r. w Olsztynku 1-2 osób), toteż nie mogą prowadzić potrzebnej działalności. Nie mają one programów, demonstracji prac artystów ludowych ani sprzedaży ich wyrobów. Do wyjątkowych należą np. przepiękne sporadyczne autentyczne pokazy góralskich tańców, muzyki i śpiewu, np. w Zubrzycy Górnej i nieliczne inne. Muzea skansenowskie nie mają dotąd zaplecza turystycznego nni niezbędnych urządzeń pomocniczych. Poszukiwanie środków ochrony poszczególnych ginących zabytków budownictwa doprowadziło do tego, że już od szeregu lat remontuje się je i konserwuje dla rozmaitych celów użytkowych, np. tworzy się w nich izby regionalne lub izby pamiątek, domy noclegowe, kawiarnie itd. Dąży się Iteż do tego, aby we wsiach, w których brak pomieszczeil, tworzyć biblioteki, świetlice Kół Gospodyń Wiejskich, pracownie artystów ludowych i rzemieślników oraz punkty usługowe dla turystyki. Problem skansenów jest wyjątkowo trudny, wymaga bowiem w planowaniu uwzględnia'nia aspektów nie tylko etnografa, konserwatora i architekta, lecz. ruralisty, plastyka, konserwatora przyrody i specjalisty od zieleni, 'a przy r'ealizacj'i. również działa.nia opartego 'o wymogi ekonomiczne terenu i wymogi turystyki. Przy organizacji różnych rodzajów skansenów zakłada się pomoc takich stowarzyszeń naukowych, jak np. PTL, które podjęło się w latach 1968/69 naukowej i finansowej pomocy w tej akcji z zasiłku PAN, jak PTTK, ZMW, Społeczni Opiekunowie Zabytków i in. �PoLskie muzealnictwo ARCHIWA etnograficzne 435 MUZEALNE Archiwa muzealne coraz bardziej rozszerzają swój zakres i ilość posiadanych materiałów. Obecnie np. folklor słowny gromadzi ponad 30 muzeów. Można tu przykładowo wymienić Dział Etnograficzny w Lublinie, który posiada około 3 850 pozycji muzyki i tekstów i Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które ma ponad 8400 pozycji folkloru słownego włączając w tę liczbę drobne formy, np. zagadki. Kilkanaście muzeów gromadzi folklor muzyczny. Bardzo cenny zbiór nagrań magnetofonowych w ilości ok. 1 500 pozycji ma Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które m. in. specjalizuje się w tej dziedzinie. Poza tym nagrania muzyki ludowej i tekstu posiadają muzea: w Białymstoku, w Toruniu, we Włocławku, w Kielcach, w Rabce, w Zakopanem, w Sieradzu i we Wrocławiu, w Toruniu również kinetogramy tańców. Archiwa ikonograficzne posiadają wszystkie większe muzea, wśród nich można, dla ilustracji wymienić przykł-a:do'Wo Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, które posiada łącznie 27484 pozycje archiwalne, w tym najliczniejszy zbiór negatywów i fotografii, ryciny. rysunki, materialy terenowe w postaci zapisów i rysunków, plakaty wystaw etnograficznych i inne, Muzeum Okręgowe w Lublinie, które posiada 8 500 pozycji fotografii i 1 200 rysunków oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które posiada negatywów - 12126, odbitek - 20837, (w tym 1174 pocztówki), rysunków - 972, przeźroczy - 622, klisz cynkovvych - 364 i taśm filmowych - ponad 30. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada bardzo cenny zbiór rękopisów i zbiory ikonograficzne, obejmujące 20000 tematycznie uporządkowanych fotografii, kilkanaście tysięcy negatywów, 3 000 barwnych pocztówek, 3711 klisz cynkowych i drewnianych drukarskich, około 9000 odbitek tych klisz, 38 taśm krótlwmetrażOlwych obcych filmów dokumentalnych, 4 taśmy własnych filmów IkTótkometrażowych itd. PRACE KONSERWATORSKIE Prace konserwatorskie, jako specjalistyczne, nie będą tu omawiane, należy jednak stwierdzić, iż ta, tak bardzo ważna dziedzina wirozy związana z za:bezpieczeniem naszego bardzo szc:zupłeg'o omawianego tu dobra narodowego, jest z braku etatów konse.rwatorów i pracowni w zbyt małym stopniu uwzględniana w pracach muzealnych pliacówek etnograficznych i mimo pomocy ze strony Ministersbwa Kultury i Sztuki przy zwoływaniu :konferencji specjalnych, sprawa konserwacji zaby,tków €'tnogl"afiewych stoi źle. Jak wynika z 71 odpowiedzi na rozesłooe ankiety - �436 MARIA ZNAMlEROWSKA-PRUFFEROWA 54 muzea, posiad ają'Ce zbiory etnogra,ficzn.e, .nie mają pracowni kcmserwator:Skich,a z pozostałych ;17 nie wszystkie zajmują się zabytkami etnograficznymi 13. PUBLIKACJE MUZEALNE Publikacje muzealne, w porównaniu do okresu międzywojennego wzrosły w Polsce w dużym, dotąd w historii 'naszej nie spotykanym stopniu. Własne, etnograficzne, ciągłe wydiawn.ictwa naukowe posiadają następujące muzea: Muzeum w Białymstoku - Rocznik Bialostocki, od 1961 r.; Muzeum w Grudziądzu - Rocznik Grudziądzki, od 1960 r.; Muzeum Etnograficzne w Toruniu - 'wydawnictwa nieregularne; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Rocznik Muzeum GMnośląskiego, od 1967 r.; Muzeum w Częstochowie - Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum w Gliwicach Zeszyty Gliwickie, od 1963 r.; Muzeum w Zabrzu - Rocznik Muzealny w Zabrzu, od 1966 r.; Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach - Rocznik Muzeum $więtokrzyskiego, od 1963 r.; Muzeum Etnograficzne w Krakowie - Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, od 1966 r.; Muzeum w Lublinie - Studia i Materialy Lubelskie, od 1962 r.; Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, od 1957 r.; Muzeum Mazurskie w Olsztynie - Rocznik Olsztyński, od 1958 r.; Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu -- Opolski Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum Narodowe w Poznaniu, Oddział Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej - Studia Muzealne, od 1953 r., zob. Muzealnictwo, od 1952 r.; Muzeum w Rzeszowie - Prace i Materialy z Badań Etnograficznych, od 1968 r.; Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - Materialy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, od 1964 (do r. 1965 wI. jako Biuletyn Informacyjny Muz. Bud. Lud. w Sanoku). Szczecin - Muzeum Pomorza Zachodniego - Materialy Zachodnio-Pomorskie, od 1954 r. Państwowe Muzeum Etnogr'afic<me w Warszawie - Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, ·:wb. Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, od 1960 r.; Muzeum Śląskie we Wrocławiu Roczniki Etnografii Śląskiej, ad 1961 r., Zeszyty Etnogmjic2l'.e od 1963 r.; Zielona Góra - wydawnictwa nieregularne. 13 Z materIałów do pracy Huber.ta Drążkowskieg-o pt. Pra,cownie konserwatorskie muzeów i działów etnograficznych w PoLsce, opracowywanej na podstawie obse.wacj.i ,i odpowiedzi muzeów na ankietę l'oz,esla.ną do 80 muzeów przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 437 Poza tym sprawy związane z muzealnictwem etnograficznym omawiane są w publikacjach wydawanych przez: 1. Ministerstwo Kultury i Sztuki - Biuletyn InfoTmacyjny ZM i OZ. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Biuletyn Informacyjny Biura Wspólpracy z Zagranicą, Muzealnictwo, OchTona Zabytków, wyd. przez Ośrodek Dokumentacji i wyd. Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego. 2. Polską Akademię Nauk - Etnografia Polska, Kwartalnik Historii KultuTY Materialnej, Polska Sztuka Ludowa, Polski Atlas Etnograficzny. 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lud, Prace i Materialy Etnograficzne, Prace Etnologiczne, Archiwum Etnograficzne, Litemtum Ludowa, Biblioteka Popularna, Łódzkie Studia Etnograficzne i Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. 4. Wojewódzkie i powiatowe wydziały kultury - wyd. domów kultury, komunikaty woj. lwnserwatarów zabytków itd. Artykuły dotyczące spraw muzealnych ukazują się też w wydawnictwach uniwersyteckich, wyd. towarzystw naukowych, towarzystw przyjaciół sztuk pięknych itd. Oprócz wydawnictw ciągłych muzea i działy etnogra,ficzne muzeów oraz mniejsze muzea regionalne wydają liczne. drobne publikacje w formie przewodników po muzeach, katalogów, informatorów, składanek itp. Publikacje te zawierają często doskonałe artykuły wprowadzające bądź w caloksztalt zagadnień kultury ludowej w danym regionie, bądź w problematykę wybranych dziedzin kultury ludowej w danym regionie, omawianej szczegółowo na tle organizQlwanych wystaw, konkursów itp. SPECJALIZ'ACYJNE TENDENCJE MUZEÓW (Zbio~'y i publikacje) Wszystkie muzea starają się gromadzić zabytki różne formy dokumentacji, reprezentujące całokształt kultury ludowej wybranego obszaru czy też regionu, jednak jego cechy wyróżniające, ()sobiste zainteresowania pracowników, charakter zastanych zbiorów i oczywiście generalny program muzeów mają wpływ na powstawanie 'większych Sipecj'alistycznych ikolekcji w ramach poszczególnych działów i Ina wybraną temart:ykę badań, co ujęte bardzo generalnie na tle pI1ac, priQIWad:zanychw Polsce, przedstawia się następująco 11: 11 W tym, na pewno z konieczności niekompletnym i z braku wyczerpujących danych, nie dość ścisłym wykazie podaję miasto, mając na myśli znajdujące się w nim muzeum etnograficzne lub dział etnograficzny muzeum, posiadający nie tylko zbi'O'ryetnog'raficzne o TóŻinej ilości, lecz również .różne formy dokumentacji, jak �438 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRUFFEROW A Muzealnictwo Muzealne zagadnienia teoretyczne: Szczecin, Warszawa, Wrocław. Kraków, Łódź. Dokumentacja, systematyka zbiorów, organizacja muzeów itp.: Gdańsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Toruń, Hzeszów, Sanok, Sieradz, Tomaszów, Warszawa. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne dotyczące zagadnień kultury ludowej. Procesy w niej zachodzące, kształtowanie się granic etnograficznych, pogranicza kultur,owe, styk kultur, społeczność wiejska, przemiany w gospodarce wiejskiej i kulturze pod wpływem industrializacji, osadnictwo, ksztaltowanie siG kultury ludowej reemigrantów i emigrantów, adaptacja i integracja kulturowa: Bytom, Gdaósk, Słupsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Hzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław. Kultura materialna Łowiectwo: Kraków, Opole, Toruń, Warszawa (MŁ). Rybołówstwo: Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa. Pasterstwo i hodowla bydła: Bytom, Ciechanowiec, Cieszyn, Kral,JJ\v, Łódź, Habka, Zakopane, Żywiec. Pszczelarstwo: Białowieża (MPLB), Ciechanowiec (MHC), Kluczbork, Kraków, Łódż, Nowogród Łomż., Opole, Hadom, Hzeszów, Toruń. Uprawa roślin: Białystok, Bytom, Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, OJsztynek, Szreniawa (MHSz), ToruJ'l, Warszawa, Wrocław. Winiarstwo: Zielona Góra. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu: Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, Habka, Hzeszów, Sanok (MBLS), Szreniawa, Toruń, Warszawa, Zakopane. Sitarstwo: Biłgoraj, Lublin, Zamość. Budownictwo: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, O!sztynek, Opole, Poznań, Hzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Wrocław. Wiatraki, młyny wodne: Olsztynek, Hzeszów, Sanok (MBLS), Opole-Bierkowiec. Transport i komunikacja lądowa: Bytom, Łódź. Transport i komunikacja wodna: Gdańsk (MMG), Łódź, Szclecin, Torul'1, Warszawa. zapisy terenowe, zdjęcia, publikacje itd. dotyczące wybranego zagadnienia. W innym wypadku m. in., gdy np. w danym mieście są dwa muzea posiada.i<lce zbior.\· etnograficzne lub gdy muzeum nie posiada wyodrębnionego działu etno.c(rafieznego - podaję skrót nazwy drugiego muzeum. Objaśnienia skrótów: BITI - Beskidzku Izba Twórcza w Istebnej; MBB - Muzeum Bialoruskie w Białowieży; MBLS Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; MDPl - Muzeum Diecezjalne w Plo·· cku; MDPrz - Muzeum Diecezjalne w Przemyślu; MDSand. - Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu; MHK - Muzeum Historyczne w Krakowie; MIMP - Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu; MLW - Muzeum Lowiectwa w Warslawie: MMG - Muzeum Morskie w GdaJ'lsku; MNK - Muzeum Narodowe w Krakowie; MOT - Muzeum Okręgowe w Toruniu; MPLB - Muzeum Przyrodniczo-Leśne w Białowieży; MPMK-P - Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie; MHC - Muzeum Holnicze im. K. Kluka w Ciechanowcu; MRSz. Muzeum Holnictwa w Szreniawie; MWIL - Muzeum Włókiennictwa w Lodzi; MZab - Muzeum w Zabrzu; MZM - Muzeum Zamkowe w Malborku, MZW Muzeum Ziemi w Warszawie; ZMGS - Związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu. �Polskie Kultura muzealnictwo duchowa etnograficzne społeczna Sztuka (Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne): Kraków, \Vspółczcsna twórczość ludowa: Bytom, Kraków, Warszawa, Opracowania 439 Poznań, Warszawa. Wrocław. zbiory Sztuka ludowa (Wszystkie dziedziny sztuki): Bialystok, Bytom, Gliwice, Grudziądz, Gdal1sk, Kielce, Kraków, Lublin, Łowicz, Łódż, Poznań, Rabka, Rzeszów, Sanok (J'vIBLS), Sieradz, Tomaszów, Toruń, Warszawa, Wieluń, Włocławek. Rzeźba: Bialystok, Bielsko-Biała, Bytom, Gdańsk, Gliwice, Kielce, Kraków, Lublin, Łomża, Łódż, Olsztyn, Opole, Pabianice, Plock (MDPł), Poznań, Rabka, Sieradz, Sierpc, Rzeszów, Sanok (J'vIBL), Sandomierz (MDSan), Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zielona Góra. Zabawki: Kraków, Łódź, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Tarnów, Zywiec. Drzeworyt: Kraków, Warszawa. l\'lalarstwo: Bytom, Bielsko-Biala, Kielce, Kra!l:ów, Poznań, Rzeszów, Sanok (MBLS), Tarnów, Warszawa, Wrocław. Malarstwo na szkle: Bytom, Gdańsk, Gliwice, Jelenia Góra, Kartuzy, Kraków, Lublin, Łódź, Nowy Sącz, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Wycinanki: Kraków, Lublin, Łomża, Łowicz, Łódź, Piotrków Tryb., Płock, Warszawa. Plastyka obrzędowa: Białystok, Bytom, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Łomża, Nowogród Łomż., Opole, Plock, Rabka, Racibórz, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zakopane, Zywiec, Warszawa. Szczególnie bogate zbiory z tej dziedziny: Szopki: Kraków (MHK). Wyroby z ciasta: Kraków, Łomża, Rzeszów, Warszawa. Formy piernikarskie: Bytom, Chojnów, Gorzów, Kraków, Kwidzyn, Racibórz, Słupsk, Toruń (MOT). Obróbka drewna: Białystok, Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Zakopane. Plecionkarstwo: Kraków, Kwidzyn, Lublin, Łódź, Szczytno, Toruń, Warszawa. Tkactwo i obróbka włókna: Białystok, Bielsko-Biała, Kielce, Kraków, Lublin, ł:,owicz, Łódź (MWlŁ), Łuków, Poznań, Radom, Suwałki, Tomaszów Maz., Toruń, Warszawa. Klocki do drukowania tkanin: Brzeg, Bytom, Cieszyn, Gliwice, Kraków, Kwidzyn, Międzyrzec, Przemyśl, Rzeszów, Slupsk, Szczecin, Szczytno, Warszawa, Zakopane, Zamość. Haft i koronki: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Gdańsk, Gliwice, Kraków, Kraków (MNK), Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Włocławek, Zywiec. Ceramika: Białystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Kraków, Kraków (MNK), Lublin, Łowicz, Łódź, Ostrowiec Świętokrzyski, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław, w tym szczególnie uwzględniają: Kaflarstwo: Brzeg, Kraków, Olsztyn, Rzeszów, Szczytno, Warszawa. Obróbka wosku: Łódź, Łomża, Nowogród Łomź. Obróbka rogu: Gdańsk, Kartuzy, Toruń. Obróbka metalu: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Kraków, Łódź, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zywiec. Obróbka kamienia: Kraków, Krasnystaw, Przemyśl, Rzeszów. �440 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Obróbka bursztynu: Gdańsk, Łomża, Malbork (MZM), Nowogród Łom., Warszawa, Warszawa (MZW). Obróbka skóry: Kraków, Łódź, Zakopane. stroje ludowe 15: Kraków, Lublin, Łódź, Łódź (MWłŁ), Pozna!1, Rzeszów, Sanok Toruń, Warszawa, Wrocław. Wnętrze chaty. Meblarstwo: Bytom, Kraków, Kwidzyn, Łódź, Olsztyn, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa, Wrotlaw. Folklor Wiedza. Meteorologia: Łódź, Rabka. Medycyna ludowa: Chorzów, Kraków, Toruń. Opole, Rabka, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zwyczaje prawne: Kraków. Literatura ludowa: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Rzeszów, Toruń, Wrocław, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Literatura górnicza: Bytom. Folklor muzyczny: Bytom, Poznań, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Instrumenty muzyczne: Istebna, Kartuzy, Nowogród Łomż., Lomża, Poznań (MIMP), Wejherowo. Pieśni: Bytom, Gliwice, Kielce, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS). Folklor taneczny: Kraków, Toruń. Teatr obrzędowy: Kraków, Lódź, Rabka. Wierzenia, praktyki magiczne: Bytom, Gliwice, Kraków, Lublin, Łódź, Rabka, Sanok (MBLS), Toruń. Zwyczaje i obrzędy rodzinne: Kraków, Lublin, Lódż, Sanok (MI3LS). Obrzędy i zwyczaje gospodarskie: Lódź, Rzeszów. Obrzędy doroczne: Gliwice, Kraków, Lublin, Lódź, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Rabka. Inne. Kultura robotnicza: Bytom, Kraków, Łódź. Kultura górnicza: Bochnia, Bytom, Gliwice, Kielce, Sosnowiec (ZMGS), Tarnowskie Góry, Wałbrzych, Wieliczka, Zabrze. Przemysł naftowy: Gorlice. Tradycyjna kultura miasteczek: Biecz, Gliwice, Jaroslaw, Wrocław. Kultura litewska: Suwałki. Kultura białoruska: Białowieża (MBB), Toruń. Kultura staroobrzędowców: Białystok, Torul1. Kulłura żydowska: Kraków (MHK), Łódź, Nowy Targ, Rzeszów. Konserwacja zabytków etnograficznych: Kraków, Łódź, Poznal1, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa. Metody, założenia i organizacja prac przy tworzcniu muzeów na woln~'m powietrzu. Ochrona za.bytków. Inwentaryzacja obiektów. Kompozycja krajobrazu etc.: Gdańsk, Kielce, Koszalin, Kraków, Lódź, Sanok (MBLS), Opole, Olsztyn, Poznań, Słupsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane. 15 Podaję tylko najwazmeJsze kolekcje, gdyż prawie lub dość duże kolekcje strojów swego regionu. wszystkie muzea mają duże �polsl\ie muzculnicl wo ętnogr.a.jiczne Badania socjologiczne, dotyczące dydaktyczno-oświatowej działalności Kraków, Opole, Szczecin, Warszawa, Wrocław, Zabrze. Opracowania dotyczące: Wybitnych etnografów i regionalistów: Białystok, Lublin, Warszawa, Sanok (MBLS), Wejherowo (MPMK-P). Fachowców i wynalazców ludowych: Kraków. Piśmiennictwo dotyczące kultury ludowej: Wejherowo (MPMK-P). OSWIATOW A DZIALALNOŚC 441 muzeów: Rzeszów, MUZEOW Ogromny jest rozkwit różnorodnej dydaktyczno-oświatowej i społeczno-wychowawczej działalności muzeów. Jest ona całkowicie związana z życiem miasta i wsi swego regionu, często z pracami wyższych uczelni, szkól różnego typu, towarzystw naukowych, artystycznych i kulturalnospołecznych oraz ze zwiclzkami młodzieży i coraz częściej z zakładami pracy w mieście i na wsi. Wiedza o kulturze ludow-ej, a zwłaszcza o sztuce swego regionu lub re·gionów etnogruficznych, w znacznym stopniu -ogniskuje się w muzeach etnograficznych. Coraz bardziej różnorodne są drogi przekazywania tej wiedzy społeczeństwu; trwają też poszukiwania coraz lepszych metod pracy i rozwiązań. Dotychczasowe formy dydaktyczno-oświatowej pracy muzeów i działów etnograficznych obejmują przede wszystkim: wystawy stale, czasowe i wę'C!-rowneHi, własne i obce, pochodzące z różnych terenów Polski, jak również z zagranicy. Docierają one do naj dalszych zakątków Polski. Wystawy sztuki, rzemiosła artystycznego jeżdżą za granicę do Anglii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Japonii, Meksyku, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych i republik ZSRR. Wystawy - najbardziej sugestywne wizualnie i powszechne formy prac oświatowych muzeum - zostają realizowane zaraz po wojnie; w listopadzie 1945 1'. Muzeum Etnograficzne w Łodzi urządza wystawę przedstawiającą charakterystyczne regiony Polski, a już w 1946 r. Muzeum w Łowiczu i Muzeum Etnograficzne w Krakowie poświęcają swoje ekspozycje sztuce ludowej. W ciągu omawianego okresu rozszerza się znacznie tematyka wystaw - obok wiedzy o tradycyjnej kulturze regionu, a w szcze-· gólności o tradycyjnej współczesnej sztuce ludowej, staje problem rozwoju kultury, jej ciągłości historycznej (zwłaszcza w okresie uroczystości Millenium, gdy 30% wystaw etnograficznych poświęca się tej tematyce 17) 16 Z inicjatywy pierwszego dyrektora Muzeum Etnograficznego w 'Warszawie mgr .Tana Zołny-Manugiewicza, do niedmvna doskonałe wystawy wędrowne urządzane na barce pływały Wisłą, Narwią i Odrą, odwiedzając też Niemcy. 17 .T. Damrosz za S. Brzostowskim, Scientitic research and exposition at Ethnographic Museum. Zeszyty Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie, t. VI-VII, r. 1965/66, s, 25. �442 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA oraz problem współczesnych przeobrażeń i kształtowania się naszej kultury. Znacznie pogłębia się problematyka urządzanych wystaw. Objęła ona takie zagadnienia, jak: obraz kultury okresu feud<llnego, syntetyczny obraz kultury z podkreśleniem cech wspólnych dla całej Polski, odrębność i specyfika kulturowa wybranych regionów (region rolniczy, pasterski), rozwój narzędzi pracy, wkład kultury ludowej do kultury narodowej, rolnictwo na Śląsku Opolskim dawniej a dziś, historia przędzalnictwa, poszczególne dziedziny sztuki ludowej i rękodzieła (prawie wszystkie muzea), współczesna twórczość ludowa, przeobrażenia w sztuce ludowej poszczególnych regionów i twórcy ludowi (prawie wszystkie muzea). Wreszcie wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów (Kraków), trzy pokolenia łowickich wycinankarzy, wystawa rezultatów badań etnograficznych określonego terenu (liczne wystawy). Organizowano też liczne wystawy przysyłane z zagranicy, poświęcone przeważnie sztuce ludowej i rzemioslu artystycznemu. Wystawy stałe i wędrowne zbiorów pozaeuropejskich odgrywają ogromnel rolę społeczną, budząc powszechne zainteresowanie, zbliżając nasze społeczeństwo do odległych ludów i kultur. Państwowe Muzeum w Warszawie urządza stałe wystawy poświęcone jak głoszą ich tytuły "Etnografii Afryki" (1953), "Etnografii Oceanii i Indonezji" (1954), "Sztuce ludów prymitywnych Afryki" (1950), .,Sztuce ludów prymitywnych Oceanii" (1950), "Polskim badaczom i obrońcom ludów kolonialnych" (1950). "Polakom na Syberii" (1955) oraz wystawy czasowe, poświęcone wybranym zagadnieniom kultury i sztuki Afryki. Azj:i, Oceanii i Australii. Wiele z tych wystaw objechało szereg miast w Polsce. Odbyły się też wystawy poświęcone początkom teatru (Szczecin, Warszawa, 1952), i tańcom ludów kolorowych (Warszawa. 1955). plastyce murzyńskiej (Białystok, 1962), plastyce Austrialii i Oceanii (Muzeum w Płoc1m, 1962), egzotyce Azji południowo-'wschodnie'j (Bytom, 1962). Muzeum Etnograficzne w Krakowie urządziło szereg wystaw poświęconych Indonezji pod tytułami: "Broń i batiki jawajskie" - w Krakowie, "Sztuka Jawajska" w 21 miastach Polski, "Sztuka Mórz Południowych" w Krakowie i Nowej Hucie, "Sztuka Kamerunu" (9 miast); Muzeum Etnograficzne w Poznaniu wystawy "Sztuki Starożytnego Meksyku" - w Poznaniu (1965) i w Bytomiu (1969). Niezwykle interesująCel wystawę pl. "Skarby sztuki meksykańskiej (od czasów prekolumbijskich do naszych dni)" urządziło Muzeum Narodowe w Warszawie w 1961 roku. Spośród obcych wystaw, które oprócz Warszawy miały miejsce w kilku �Pofskle muzeafnictwo etnograficzne 443 innych miastach, należy wymienić wystawę "Norweskiej sztuki ludowej", w związku z którą np. w Muzeum Etnograficznym w Toruniu zostal urządzony cykl wykładów o Norwegii, jej historii i kulturze, połączony z filmami, na które przyjechały tysiące młodzieży z całego województwa. Mówiąc o wystawach, należy podkreślić poważny wkład w muzealnictwo etnograficzne plastyków. Współpracy z nimi niejednokrotnie muzea zawdzięczają bardzo interesujące rozwiązania wystaw. Na tle rozwoju stosunków międzynarodowych i wzrostu zainteresowania kulturą ludową w skali światowej, wyraźnie zarysowuje się potrzeba stworzenia zagranicq dobrze zorganizowanych wystaw, reprezentujących kulturę ludową, a zwłaszcza sztukę ludową i muzealnictwo polskie. Posiadamy już szereg większych kolekcji lub rozproszonych zbiorów polskich w muzeach obcych. Niestety, przeważnie nie dają one pojęcia o historii naszej tradycyjnej kultury ludowej. Sądzę, iż byłoby słuszne przemyśleć tę sprawę ewentualnie w porozumieniu z Sekcją Muzealn<j rCOMi ustalić na świecie kilka muzeów, dla których zostały;by w Polsce skompletowane odpowiednio dobrane eksponaty. Wydaje się, iż nasze reprezentacyjne zbiory powinny znaleźć się lub być znacznie rozszerzone i opracowane w Bazylei, Leningradzie, Londynie, Paryżu, Chicago (w Muzeum Polskim), w Rio de Janeiro, w Meksyku, \V Kail'ze, Delhi i w Tokio. Konkursy Celem coraz bardziej rozpowszechnionych konkursów urządzanych przez muzea, jest odnalezienie nieznanych twórców, zachęcanie ich do pracy, zgromadzenie ich dzieł oraz rozmaitych form dokumentacji kultury ludowej na specjalnych wystawach, z których znaczną część obiektów nabywają muzea, a jeśli chodzi o dokumentację, to przechodzi Ofllado ikaitalogów naukowych, do muzealnych archiwów folkloru i ikonografii itd. Dotychczas tematyka ogłaszanych konkursów obejmowała ludową rzeźbl;. malarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkaniny, hafty, koronki, wycinanki, pisanki, kraszanki, palmy, pająki, gwiazdy kolędnicze i turonie, szopki kukiełkowe i różne formy obrzędów dorocznych, zabawki, zabytki kultury materialnej, narzędzia, pamiątki regionalne, konkursy na urządzenie wnętrza chaty i wnętrza świetlicy regionalnej, na pożywienie ludowe itd. oraz konkursy na gromadzenie fotografii ilustrującej tradycyjną i dzisiejszą kulturę ludową regionu. Poza tym specjalny charakter mają konkursy na gromadzenie folkloru, których rezultatem sq nie tylko zbiory archiwalne, lecz bardzo cenne spotkania z uczestnikami z odczytywaniem ich własnych dzieł i zapisanych materiałów, dalej wieczory autorskie pisarzy ludowych, poza tym kon- �444 MARIA ZNAMIEROWS.KA-PRUFFEROWA kursy kapel, piosenkarzy i gawędziarzy, spotkania z nimi i dyskusje, co stwarza niezwykłą okazję do zbliżenia z twórcami, z wsią, i do podniesienia wagi twórcwści ludowej i wartości tradycji, która jest utrwalana przy pomocy ze strony ludności wiejskiej. Do zwykłych obowiązków muzeów należą pogadanki wygłaszane przy oprowadzaniu po wystawach, toteż słuszne jest, iż pracownicy naukowooświatowi w wielu muzeach biorą udział w naukowych pracach terenowych, co znacznie podnosi wartość ich prac dydaktyczno-oświatowych. Wiele muzeów prowadzi też u siebie z góry zaplanowane lekcje, związane z programem szkolnym, często połączone z dyskusją i demonstracją prac, np. prządki, tkaczki, garncarza, hafciarki, koronkarki, rzeżbiarza i malarza, pisankarki oraz wykonawcy szopek, palm itp. Od roku 1962, gdy Ministerstwo Kultury i Sztuki rzuciło hasło: "Muzea uniwersytetami kultury" w wielu muzeach jeszcze bardziej wzmogła się działalność dydaktyczna. Zostały ogłoszone cykle wykładów poświęcone wybranym zagadnieniom, m. in. kulturze regionów, którymi zajmuje się dane muzeum. Zyskały one uznanie i stałą frekwencję. Coraz większa staje się też rola filmu w dokumentacji naukowej i w pracach dydaktycznych. Praoownicy muzeów w ośrodkach uniwersyteckich mają niejednokrotnie zlecone wykłady i ćwiczenia. Muzea i działy etnograficzne muzeów często służą pomocą dla wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich z etnografii itd. Do stałych letnich obowiązków wielu muzeów, zwłaszcza mających lepsze warunki pracy, należy prowadzenie studenckich praktyk muzealnych oraz różnego rodzaju form szkolenia i instruktaży udzielanych nauczycielom i młodzieży uniwersyteckiej i szkolnej, działaczom, społecznym opiekunom zabytków, przewodnikom krajoznawczym. rzemieślnikom itd. Pracownicy muzeów prowadzą też u siebie lub w innych ośrodkach kursy haftu i tkactwa, co przyczynia się często do odrodzenia tych rzemiosł, stwarzając zarazem dla wsi nowe bodźce ekonomiczne. Coraz więcej muzeów współdziała z towarzystwami muzycznymi, w szerzeniu kultury muzycznej. W muzeach odbywają się cykle pogadanek z koncertami wprowadzającymi w zagadnienia muzyki i folkloru muzycznego. Biorą w tym udział muzycy zawodowi, folkloryści, młodzież szkół muzycznych i wiejscy muzycy ludowi. Niektóre muzea prowadzą własne chóry, uprawiające folklor swoich regionów (Toruń) lub blisko są związane z zespołami pieśni i tańca oraz kapelami ludowymi, które w razie potrzeby dają koncerty (np. Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej). Muzea udzielają konsultacji lub biorą udział w urządzaniu widowisk �Polskie muzealnictwo etnograficzne 445 regionalnych, np. dożynek, ilustracji obrzędów i zwyczajów, przy urządza:niu festiwali muzylki i tańca, :kiermaszy itp. W salach muzealnych odbywają się nieraz koncerty muzyki dawnej, występy teatru jednego aktora itd.; przed muzeami stoją perspektywy własnego wkładu w teatr, który by sięgał do tradycji ludowych. Wiele większych muzeów sprawuje też opiekę nad małymi muzeami regionalnymi, udzielając konsultacji dotyczącej organizacji pl'acy, opieki nad zbiorami etc. Poważną pozycję stanowi współpraca muzeów z nauczycielstwem, wojewódzkimi konserwatorami zabytków, z regionalnymi towarzystwami społeczno-kulturalnymi, z instytucjami reprezentującymi turystykę, z młodzieżą akademicką, szkolną, z harcerstwem oraz ze społecznością wiejską, zwłaszcza przy urządzaniu wystaw, a także z CPLiA, która spełnia bardzo poważną rolę w opiece nad sztuką ludową, zwłaszcza współczesną. Jedną z form, dającą możliwość bliższego kontaktu z wsią, jest pobudowanie przez pracowników muzeum chaty, otrzymanej z terenu podlegającego zalaniu i stworzenie z niej w woj. bydgoskim małego punktu naukowo-oświatowego, a zarazem rekreacyjnego (Muz. Etnograf. w Toruniu). W rOiku 1966 Związek Zawodowy Pracowników Kultury ,ogłosił wą>ólnie z ZMiOZ współz.awodnidwo w zakresie poszu:k1irwaniaJ1Iowychform prac kulturalno-oświatowych, co przyczynił.o się do ożywienia pr:acy muzeów. Niemałą rolę w rozwoju muzeów spełniają towarzystwa, powołane w celu udzielania im różnorodnej pomocy. Już w XIX w. istniało np. Towarzystwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, które od 1912 r. publikowało sprawozdania ilustrujące prace Muzeum. Po II wojnie światowej powstają podobne towarzystwa, m. in. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Wiele muzeów posiada też Koła Przyjaciół Młodzieży, które regularnie przychodzą do kontrolowanej pomocy, np. przy pracach katalogowych, segregacyjnych itp. Szkolenie pracowników muzealnych polega na odbywaniu stażu w muzeum, na poznawaniu innych muzeów krajowych, znacznie rzadziej zagranicznych. Niewątpliwie korzyść przynoszą też wyjazdy pracowników na zjazdy i konferencje krajowe i zagraniczne, te ostatnie często realizowane na własny koszt. W niektórych muzeach odbywają się szkolenia pracowników muzealnych w zakresie fotografii, liternictwa i języków obcych. W 1965 r. powstało na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu Podyplomowe Studium Etnograficzne ze specjalizacją w zakresie muzealnictwa etnograficznego i folkloru, z Iktórego :korzysiają praeownicy muzeów w Polsce, pnacow,nicy kulturalno-oświ'atowi, nauczyciele, pracownicy CPLiA i in. Gośćmi muzeów są coraz częściej. etnografowie i muzeologowie zagraniczni. �446 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRtJFFEROWA UWAGI - POTRZEBY I WNIOSKI Kończąc rozważania dotyczące stanu i osiągnięć etnograficznego mu·zealnictwa w Polsce, należy uwzględnić potrzeby zapewnienia jego dalszego rozwoju. Posiadamy bowiem tereny jeszcze nie dość gruntownie zbadane, z których w muzeach brak jest zbiorów; mamy też liczne zabytki niedostatecznie zabezpieczone. Do najpoważniejszych trudności należy niemal powszechny brak etnografów l;; w mniejszych muzeach terenowych, bez których nie zdołamy przeprowadzić niezbędnych prac badawczych i nie cierpiących zwłoki prac ratowniczych, wszak powinniśmy pamiętać, że Polska jest po wojennych kataklizmach wyjątkowo uboga w zabytki i dokumentację XIX-XX-wiecznej kultury ludowej. W zakresie potrzeb naukowych pilne są: wydanie bibliografii muzealnictwa etnograficznego i jego historii 19, badania teoretyczne z nim związane, jak również badania psychologicZDE' i socjologiczne, dotyczące oświatowej działalności muzeów, -a w szczególności percepcji wystaw i innych form pracy oświatowej. Należałoby jeszcze nasilić badania, dotyczące współczesnych przeobrażeń kultury ludowej, zorganizować szerokie badania wszelkich form budownictwa ludowego, m. in. ze względu na jego przydatność społeczn<1 i gwałtowny zanik, dalej badania rybołówstwa, hodowli zwierząt, młynarstwa, obróki skóry, oraz transportu lądowego i wodnego. Z dziedziny kultury duchowej i społecznej należy wzmóc badania wiedzy, zwłaszcza medycyny ludowej i meteorologii, zwyczajów prawnych, gier i zabaw oraz folkloru muzycznego i tanecznego (z uwzględnieniem ludowych instrumentów muzycznych). Dziedzina ta wymaga bowiem szczególnej intensyfikacji badań terenowych m. in. ze względu na jej wzrastającą rolę społeczną. Trudne prace terenowe wymagają zabezpieczenia im odpowiednich warunków i nowoczesnej aparatury. Nasilenie wymienionych badań przyczyniłoby się w konsekwencji do wzrostu ilości zgromadzonych zbiorów i dokumentacji z tych dziedzin. Byłoby też bardzo pożądane, aby planowa'ne europejskie i pozaeuropejskie badawcze wyprawy naukowe hyły ściślej uzgadniane z planami 18 Uderzająco mała jest liczba etnografów zatrudnionych w muzeach. dzialach etnograficznych muzeów i innych placówkach, posiadających zbiory etnogra(iczn~. Wg danych S. Brzostowskiego dotyczących muzeów, podleglych Ministerstwu Kultury i Sztuki wyniosła ona do końca 1967 r. zaledwie 127 elnografó\\;, pracujących w 115 muzeach (zob. dane do Tabeli II, S. Brzostowski). u Czeka na wydanie bardzo wartościowa praca Jana Bujaka pt. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa i jego rozwój do polowy XX w.). Maszynopis. �PoLskie mtlzealnictwo etnograficzne 447 muzeów, gromadzących zbiory z danych krajów, w celu uzyskania odpowiednich funduszów na ich zaikup, zawarcia niezbędnych umów etc. Ważne jest ustalenie specjalizacji muzeów etnograficznych, skansenów i między muzealnej współpracy w tym zakresie. Planowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki nadanie rangi naukowej bardziej za,awansowanym w rozwoju muzeom, w tym również etnograficznym, przyczyniłoby się znacznie do podniesienia ich poziomu i otworzyłoby perspektywy rozwoju na przyszłość. Bardzo pożądane jest też usamodzielnienie wysoko rozwiniętych działów etnograficznych muzeów okręgowych i innych, np. w Gdańsku i w Łodzi, gdyż stworzyłoby to im większe możliwości działania. Ze względów naukowych i organizacyjnych potrzebne jest przyjęcie przez wszystkie muzea etnograficzne ujednoliconej systematyki zbiorów i układu katalogów naukowych, co jest bardzo potrzebne ze względu na naukowe poszukiwania porównawcze, ewidencję zabytków ruchomych, ich przechowywanie etc. Ważne też jest dalsze uregulowanie sprawy dokumentacji zbiorów, w szczególności materiałów archiwalnych, dotyczących folkloru słownego, muzycznego, tanecznego oraz ikonografii. Potrzebne jest ujednolicenie sposobu ich inwentaryzacji, katalogowania, instrukcje dotyczące ich systematyzowania, zabezpieczania etc., które otrzymałyby wszystkie, nawet najmniejsze muzea. Po to, aby cala Polska była równomiernie objęta badaniami naukowymi i gromadzeniem zabytków i dokumentacji, należy umożliwić wszystkim dziarom etnograficznym muzeów okręgowych, jak również mniejszym muzeom typu skansenowskiego, prowadzenie naukowych badań terenowych i działalności oświatowej. W tym celu konieczne jest dodanie brakujących od lat etatów i obsadzenie tych stanowisk przez etnografów, zwłaszcza w tych muzeach regionalnych, w których przeważająz<biory etnograficzne, a tr<adycyjna kultura ludowa jest jeszcze żywa. Wobec braku etnografów, fachową kadrę można by uzyskać restytuując zawieszoną specjalizację katedr etnografii w Lublinie, Łodzi i w Toruniu oraz stwarzając bodźce ekonomiczne, które skłoniłyby młodych etnografów do pracy w muzeach terenowych, zapewniając im mieszkania, możliwości pracy naukowej etc. Bardzo pilne jest też uzyskanie większej ilości fachowców z zakresu folkloru muzycznego i tanecznego, co byłoby możli\ve przy wprowadzeniu tej specjalności w wyższych szkołach muzycznych. Wobec wzrastającej roli społecznej muzeów typu skansenowskiego, pilne jest ustalenie w Polsce perspektywicznej ich sieci przy uwzględnieniu planów muzeów i woj. konserwatorów zabytków oraz regionalnych planów zagospodarowania przestrzennego i potrz,eb turystycznych, wymagających kompleksowego działania. Ważne jest zapewnienie już istnieją- �448 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA cym skansenom odpowiedniej ilości etatów, które umożliwiłyby ich pełny rozwój i znpewniły możliwość organizowania stałych programów, obejmujących demonstrację sztuki i rzemiosła, folkloru słownego, muzycznego i tanecznego, publikacji wielojęzycznych, urządzeń pomocniczych, zaplecza etc. Małe skanseny w budynkach pozostawionych in situ mogłyby również spe~niać rolę społeczno-oświatową. Bardzo pilna jest sprawa uratowania w terenie istniejących jeszcze krzyży i kapliczek przydrożnych, wiatraków i młynów wodnych, stanowiących ozdobę krajobra:zu. Analiza obecnej sieci etnograficznych placówek muzealnych i stanu ochrany zabytków budov'~nictwa ludowego w PoIsce wskazuje największą, uderzającą potrzebę stworzenia w terenie, w woj. warszawskim zasadniczych placówek muzealnych (jak również skansenów -- większego np. mazowieckiego lub centralnego - sprawa dyskusyjna - oraz małych terenowych skansenów w budynkach palzostawionych in situ). Brak ich . lub bardzo mała ilość uderza też w województwach Bi<:lłysto,k,Gdańsk, Kielce, Koszalin 20, Olsztyn, Opole, Sz'czecin, wspamn i<:ltll a Warszawa i Zielona Góra. Bardzo też potrzebne są nowe skanseny, a w pierwszym rzędzje zrealizowanie już opracowanych planów i dokumentacji w woj. lubelskim, łódzkim, szczecińskim, warszawskim, zielonogórskim i w Zakopanem (paląca sprawa Parku Podhalańskiego). W zakresie ochrony zabytków budownictwa ludowego pilne jest przeprowadzenie kompletnej, a na niektórych terenach, uzupełniającej ich eVvidencji, po ustaleniu zasad ich klasyfikacji. Bardzo też potrzebne jest ustalenie zasad prawno-organizacyjnych dotyczących wykupu, restauracji i konserwacji tych zabytków dla przyszłych muzeów skansenowskich, wiejskich bibliotek, świetlic, pracowni artystów, rzemieślników, punktów turystycznych itp. Do bardzo pilnych potrzeb należy uregulowanie sprawy gromadzenia zabytków kultury ludowej przez niefachowych jej miłośników i instytucje społeczne nie posiadające fachowców. Fakt gwałtownie wzrastającego zainteresowania kulturą ludową i coraz bardziej szerzącej się tendencji gromadzenia jej zabytków jest równocześnie groźny wówczas, gdy gromadzone zbiory są nieudokumentowane, niezakonserwowane i nie przechowywane we właściwy sposób. Tego rodzaju kolekcjonerstwo może przyczynić się do zubożenia naszych bardzo skromnych zasobów w tej dziedzinie. 20 W woj. koszalińskim została już zgromadzona duża kolekcja zabytków kultun' ludowej Kaszubów bytowskich, licząca ponad 800 obiektów, chwilowo zmagazynowanych w paru wsiach i w zamku. Mogłaby być już podstawą do utworzenia muzeum etnograficznego w Bytowie. �Po,slde muzea.lniciwo etnograficzne 449 Toteż słuszne byloby, aby społeczne kołekc}e powstawały i rozwi}ały się zawsze w oparciu na fachowej opiece etnografów-muzeologów. Byłoby też bardzo słuszne aby została opracowana instrukcja dotycząca sposobu inwentaryzowania i dokumentowania zbiorów etc. - bezwzględnie obowiązująca wszystkie społeczne placówki i społecznych kolekcjonerów. Ułatwiłoby to znacznie ewidencję rozproszonych zbiorów w ramach województw i udzielanie niezbędnej, fachowej pomocy. Do bardzo pilnych, w skali ogólnopolskiej, należy potrzeba tworzenia w muzeach specjalistycznych pracowni konserwacji zabytków etnograficznych tak, aby miały je przynajmniej na razie wszystkie muzea, posiadające większe zbiory w tym zakresie i mogły pomagać mniejszym. Pilne toż jest zaopatrzenie ich w niezbędną aparaturę i pomoce. MUZEA BIOGRAFICZNE Na tle naszej historii, a zwłaszcza ostatniego jej okresu, znacznie wzrasta waga i potrzeba tworzenia muzeów biograficznych, ilustrujących rozwl\i zainteresowań etnograficznych, krajoznawczych i muzealnych, dotyczących zabytków kultury ludowej. Mogłyby to być działy muzeów, poświęcone ludziom zasłużonym w tej dziedzinie, lub małe skanseny m. in. wiejskie, zorganizowane w miejscu ich urodzenia lub pracy. W związku z tym jako pilną należy traktować sprawę gromadzenia i zabezpieczania dla przyszłych muzeów wszelkich dokumentów, prac i materiałów - rękopisów, fotografii i warsztatów pracy itd. oraz rozszerzania i uzupełniania już dokonanych prac, związanych z ludźmi zasłużonymi w tej dziedzinie. Godzi się tu przykładowo wymienić znawcę Kurpiowszczyzny Adama ChGtnika w Nowogrodzie Łomżyńskim, Helenę i Wiesławę Cichowicz, wielce zasłużonych w Poznańskiem, oddanych sprawie kultury ludowej Kaszub Teodory i Izydora Gulg,owsikich we Wdzydzach, ofiarnego twórcę Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzielę, wielkiego etnografa Polski i Słowiańszczyzny - Kazimierza Moszyńskiego, znakomitego krajoznawcę, twórcę pisma dla młodzieży Orli lot - Leopolda Węgrzynowicza i innych. Potrzebne jest też tworzenie muzeów biograficznych, poświęconych np. naszym zasłużonym artystom ludowym, rzeźbiarzom, poetom, działaczom walczącym o niepodległość i sprawiedliwość społeczną itd. Niektóre z nich zapewne mogłyby być małymi skansenami. Sprawy tej nie należy odkładać, gdyż materiały i wszelkie pamiątki po tych, co odeszli, bardzo szybko ulegają rozproszeniu, a przecież aktualna jest nadal troska o dalszą rozbudowę i poszerzanie dokumentacji, dotyczącej np. miejsc i punktów mm:ealnych, związanych z Oskarem Kolber29 - Lud, t. 53, 1969 �450 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA giem, w Przysusze, woj. kieleckie, z poetą Michałem Kajką w Ogródku, pow. Ełk, z poetą Jakubem Kanią na Śląsku Cieszyńskim - tworzenie nowych, m. in. poświęconych kaszubskiemu artyście ludowemu, Wickowi Rogali w Wielu, pow. Chojnice i innym. Mówiąc o muzealnictwie etnograficznym nie można nie wymienić wkladu pracy i ofiarności ze strony administracji wielu muzeów, której wysiłkom często zawdzięcza się niejedno osiągnięcie, a postawa, ofiarność i przywiązanie do Muzeum ze strony pracowników technicznych i fizycznych jest niejednokrotnie wzruszające, zwłaszcza, iż mają oni nielatwe warunki pracy. Pamiętajmy, że omawiane osiągnięcia, a w szczególności zgromadzenie udokumentowanych zbiorów i materiałów archiwalnych zostały dokonane nie tylko dzięki pracy większych placówek muzealnych, posiadających doświadczony personel fachowy, lecz w znacznym stopniu dzięki ofiarnym, często samotnym wysiłkom ze strony mniejszych placówek muzealnych a także dzięki zrozumieniu, życzliwości i ofiarności ze strony ludności wiejskiej, która stale ofiarowuje muzeologom swój cenny czas, a wielokrotnie również i zabytki. MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA POLISH ETHNOGRAPHIC MUSEUM DIRECTING IN THE PERIOD OF THE 25th ANNIVERSARY OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC The aim of the article is to p.resent attainments of museum directing in the period of the 25th ann,iversClJry of the Polish People's Republic and its uppermost problems and needs in the light of increasing task museums are performing. In the introduction the authoress stresses the not noted hitherto in Polish history development of museum directing in Poland after world war II, when the number of museums and collections are rising, their documentation is widened and deepened, museums archives are constituted and the change of borders of the Polish People's Republic brings changes in museum grind too. World wa·r II brougt with the decay of the country, the ruin of museums, among them ethnographic museums too. The Central Ethnographic Museum in Warsaw has been burned down in the first war-days, the Museum in Katowice has been teared up to the foundations, collections from other museums have been plundered or deported by the occupants. In 1945-1946 museum directing <'omes into being nearly from the bases. With help comes the Minish-y of Culture and Art, which is soon weating the Chief Direction ·of Museums (now the Boa:rdof Museums and Protection of Relics in Warsaw). In Poland in 1939 have been about 100 museums, possessing ethnographic collections .app.roaching 140 000 exhibit's. In 1955 in aboui 57 mus·ewns have been 112 000 �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 451 exhibits. Now (1969) in Poland are about ... museums, possessing ethnographic collections approaching 237 071 exhibits (including those in open-air museums). Numerous non-European collections we can find in the State Ethnographic Museum o( Warsaw - about 13000 exhibits, and in the Ethnographic Museum in I(,raków - 3 000 exhibits. Table I (page 428) i<llustrate3 dis'POISition of ethn:ographic collections in voivodeships including the number of museums poss.essing collections and number of exhiobits in 17 voivodeships in the yea:r 1969. Table II illustrates the increasing of number of museums and collections in Poland in the years 1939-1969 page 429. The number for 1969 contains museums remammg under the auspices of the Ministry of Culture and Art, the Polish Society of Touristic and Hiking and some other' institutions protecting museums. These have a character of scientific-research and social-scientific centers. Nowadays we are witnesses of accession interest in relics of native culture and historic souvenirs; in connection with it in last years came into be.ing about 50 posts, so called regional chambers, souvenir chambers etc., which collected ethnographic collections. Now we have in Poland three self-contained ethnographic museums - the greatest in Warsaw and Kraków and a smaller one in Toruń, the Ethnographic Museum in Poznail i:; a department of the National Museum in Poznań, the Ethnographic Museum in Wrocław is a department of the Silesian Museum in Wrocla\v and the Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź. Besides in each voivodeship exists a district museum, with an ethnographic section, proceeding scientific .investigations, and s·ome regional museums. Amung open-air museums we have to mention the Museum of Folk Architecture in Sanok, voivodeship Rzeszów, Museum in Olsztynek, voivodeship Olsztyn, Museum in Nowogród Łomżyński, voivodeship Bialystok and smaller museums including one collage, for instance a Slovinian one in situ in Kluki, voivodeship Koszalin, in Wdzydze voivodeship Gdańsk - Kaszubian cottages; a cottage in Bieliny, voivodeship Kielce and a mountaineer cottage in zakopane. In organization a·re some great open-air museums (Chorzów, voivodeship Katowice, on the island in Bielawa, voivodeship Koszalin, in Lublin, Łódź, Opole, etc.) and same one-cottage museums, which shall become museum-eduea,tional centeTs for their micro-Tegions and at the same time tomist centers too. It is aspired to form specialistic open-air museums. Theoretical presuppositions of ethnographic museum directing in Poland are treating folk culture <lSlinks in the historic process of development of the country. Relics and contemporary manufacture of folk culture shall illustrate economic-social <lnd cultuml processes taking into account actual transformations and contemporary (olk creation o( villages and small towns. Some museums - miner's and others arc collecting elements of workers' cultme. It is aspired to collect exhibits illustrating folk culture as a unit - material, spiritual and social, including verbal, music and dance folklore. Besides collections in iconographic archives are accumulated materials, photographs, films, tape recordings, J<1inetograms of dances eel. The number of c·onsefvating workshops is at this moment insufficient. The theme of scientHic-research field work of museums often are monographs oE villages in the range of activity of the museum. These investigations take into account all divisions of T ural c'UHu.re, proces'ses contemporaneously taking part, <lmong others cultural contacts as a result of post-war migrations, cultural adaptation and integration, farming etc. Great attention is devoted to folk ar,t and folk �452 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA handicraft. The result of these works are collections of exhibits and documentations and museum publications, embraced in year-books, catalogues, guidebooks €.ct. (see page 436-437). Scientific interests of museums and characteristics of the most important collections presents the review on page 438-441. Museums and ethnographic departments of museums extensively supported so·· cial and didactic-educational work. They are of service to universities, school youth and teachers with their collections and archives, lectures in the region, connected with demonstrations of art and handicraft, propagating ideas of conservation relksof rural architecture etc., putting up contests of collecting relics and folklon~ in the terrain, most valuable specimens of rural art and handicraft, customs ancl ritesetc. Mus,eums are imparting from abroad exhibitions of rural culture accompanied by series of lectures presenting actual problems, among others about nonEuropean peoples, relart'iolllship among na~ions etc. By means of aiding prizes to folk-artists, scholarships ect. the Ministry o[ Culture and Art, region authorities, museums and social-cultural societies take under special protection folk art, very rich and continually alive in Poland, though transforming. Traditional folk-handicraft is supported among other thanks to courses training young peasant women. The aim of the ethnographic museum directing is investigation of changes in folk culture, inciting social initiative of individual regions in collecting rC'iics and materials illustrating old traditional folk culture, to embody its values in ne\\', creating life. It is also aimed to form biographic museums, devoted to representatives of the village and its investigators. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2293b2df7bae1f7275a51322b707ac9a.pdf 7b0d0e3cdf220f3a1ce74009a66c151e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:178 Title A name given to the resource Różne / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 636-697 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 637 INDEKS (wymienionych A. B. 481 A. G. 416 A. S. 415, 872 A. W. 781, 1331 Adamczyk S. 521, 537, 563, 622 Adamska Zawistowicz 463 Adarak T. 646 Aleksiewicz M. 307 Andrusikiewicz J 1283 .Andruszkiewicz M. 482, 1242 Antoniewicz J. 929, 944, 1166 Antoniewiez W. JJ15, 1100 Antoniuk J. 464, 486, 109.5 Antoniewicl. K. 123, 465 Apanowicz A. 124 Arendt A. 416 Armon W. 1201 Arnold S. 2·15, 1223 Atlas S. 780, 1197 Atmo of K. 637 Awaniesowa R. I. 947, 948 Ayache A. 874 B. J. 85 B. W. 1290a Babinicz W. 402, 449 Baczewski J. 1196 Bachuiska H. 2 Bagiński P. 534 Banach A. 733, 1173 Banaczkowski P. 484. 493. 1223 Baranowicz J. 485 NAZWISK w bibliografii) Baranowski B. 419, 1101. 1102, 1243 1244 Baranowski W. 1174 Barański H. 839 Barcikowski K. 1250 Barciński F. 832 Barszczewski W. 646 Bartnik T. 1041 Bartok B. 1175 Barut J. 647 Basara A. 70 Basara J. 949 Bauer J. 1180 Baumgart J. 1, 1103 Bawarska Z. 12'5 Bazielichówna B. 203, 329, 352, 389 420, 421, 578, 648, 649, 650, 651 Bączkowski K. 11 76 Bądkowski L. 416, 840 Bąk p. 952 Bąk S. 950, 951, 953, 954 Beavoir S. de 881 Beguin A. 882 Bekker J. 1177 Belie A. 841 Bender W. 383 Bernat W. 304 Berwiński R. W. 48 Bielawski L. 579, 582 Bielicki M. 487 Bieniarzówna J. 204, 353, 1272 Bieńkowski W. 28. .53. 101 Biernacka M. 403, 1104 Biernacka-Lubańska M. 1290 Bigorajska Z. 126 Bigos J. 1178 Bilgorajski F. 1105 Bińczak J. 1228 Biskup M. 1129 Bittnerówna H. 77 Bittner-Szewczykowa H. 5, ~l4 Bleha J. 6 Błachnio J. 127, 354 Błachowski A. 653. 654, 655 Blachut W. 128, 436, 4.96, 566, 580 Błaszczyk S. 54, 86, 129, 6'56, 657, 658 Bobiliska C. 830 Bocheilski Z. 659 Boenigk J. 1106, 1179, 1180 Bogatyński W. 346, 1245 Bogdanowski J. 466, 660 Bogdany W. 1311 Bogusławski A. 661 Bojar J. 532 Bojko S. 205 Bolanowski Z. 831 Bolduam T. 206, 207, 416 Borowiak J. 1107 Bortkiewicz F. 1108 Błeszyński K. 1014 Borecky B. 918, 943 Borowiec J. 473 Borowski S. 282 Bcrudzka W. 662 Bożek A. 1181 Brajewski T. 956 Braun A. 883 Brentjes B. 110g Broda J. 308 Bwd~,wską H 1246 I3ronicz S. 208, 347, 1111 Broni(wsld W. 479 B:>ro\vy P. 1212 Brożek L. 130 Brudnicki J. 449 Brunner Z. 1062 Bruss J. 113 Bruckner A. 390 Brzeska W. 254, 766 Brzeziński S. J. 1315 Brzozowska T. 1261 Buczek 1<.. 355, 1112 Buczek L. 663 Bugajski M. 445 Bujak F. 1182 Bu'kowski M. 1239 BCllecka van V. 991 Bunak W. W. 1005 Burchard H. 919 Burszta J. 29, 356, 357, 1113, lill4, 1115, 1235, 1247 Butryńczuk B. 782 Byrski T. 449 Bystro'w A. P. 1006 Cabaj A. 422 Cackowski S. 1141, 1142 Cehak-Hołubowiczowa H. 664 Ceynowa F. S. 4.88 Childe V. G. 920 Chmielewski S. 131 Chociszewski P. 1183 Chodakowski Z. Dołęga 1184 Chojnacki W. 8, 16, 47, 1317 Chomin M. 209, 1117 Chomiński J. 595 Chomiński L. 463 Cho,pin F. 616 Chcrosii:ski J. 583 Chranicki J. 745 Chrzanowska P 132 Chrzanowski T. 359, 715 Chybiilski A. 581, 582, 615, 637, 1311a Cichowicz W. 423, 665 Cichy J. 1185 Cieniak M. 1186 �638 Cierniak J. 1186 Ciesielska K. 1116 Cieśla-Rein£ussowa Z. 666 Cieślak E. 51 Cieślak T. 1316, 1321 Cieś;ikowski J. 667 Cnotliwy E. 309 Colin V. 490 Coriat J E. 1327 Cylwicki E. 490a Czajkowski J. 668, 669 Czaplewski P. 491 Czarnecka 1. 67U Czarnewski S. 404 Czarski A. 1042 Czechowiczowa N. 1133, 134. 135 Czeczot J. 1301 Czekanowska A. ,584 Czekanowski J. 40, 210, 842, 843. 875, 1007, 1008, 1009, ,1.010, 1011, 1012, 1013, 1015, 1187, 1188. 1202 Czerner A. 358 Czerniewska M. 833 Czernik S. 492, 493, 4!94, 495, 491>. 514, 1318 Czernyszewski M. 1014 Cze~zko B. 911 Czewicz A. 1226 Czukowski K. 497 Czuła M. 1189 Czumiń·ska A. 1063 Cwiek Z. 832 D. G. 1286 Dabinnus G. 211 Dackow B. 674 Damborsky 1. 1328 Damrosz J. 212 Dautreppe R. L. 906 Dawidziuk A. 860 Dąbrowski H. 1056, 1144 Dąbrowski J. 213 Dejna K. 55. 957, 958, 959, 960 639 Dejworek B. 465, 1190. 1230 Dekowski .J. 136 Dekowski J. P. 671 Delimat T. 137, 138, 754. 114:;. 1"201. Delusin L. 885 Dembińska M. 283, 859 Demków W. 244 Deptu.szewski S. 329, 42·1 Derdo'Wski H. 556, 1191 Derenicz M. 884 Deresiewicz J. 214, 317, lU8 Devoto D. 925 Dębnicki A. 887 Dębni~ki A. 886 Długo.sz W. 1119 Dobrowolska A. 139, 330, 331. 424. 425, 783, 1043 Do;browolska D. 56, 91, :no, 672, H20, 1329 Dobrowolska M. 915 DobrcwoLski K. 41, 57, 87, 88. !}2 Dobrowolski S. R. 1234 Dobrowolski T. 1234 Dobrzycki J. 140 Dokladal M. 1015, 1016 Dormienko W. W. 284 Dorosz K. 1064 Doroszewski W. 553, 638, 844. 961. 968, 972, 975 Drzewiecka Z. 1062 Dubiel L. 141, 360, 361. 362, 673. 674. 1209 Dujczew 1. fi Du1ęba W. 675 Duma A. 142 Dumont L. 311 Dunare N. 676 Dunin M. 1065 Dutkowski T. 391. Dużyk J. 143, 514 Dworakowski S. 479 Dybowski B. 1032 Dygacz A. 499, 586. 587, 588, 589 Dygasiński A. sao Dynow~ki W. 90, 270 Dzieduszycki W. 1044 Dziekoński T. 363 Dzierżoń J. 1193 Dzierżykraj-Rogalski T. Dziewanowska J. 679 Dzięgiel L. 677, 678 1016. 1013 E. K. 946, 131,8 E. M. 1197 Ender J. 451 Fan Wen-Lan 887 Federowski M. 845 f'enikowski F. 501 Feicht H. 590 Fejos P. 1320 Fiedler A. 680 Fikus J. 1224 Filipowski W. 144, 1121 Filonik A. 1248 Finkel L. 10 Fiszman S. 1004 Fleszar M. 888 Fleszarowa R. 1078 Flizak S. 26, 93, 145, 216, 377, 68J Florans R. 490 Florcwskij A. 862 Folta W. 1249 Franci~ko de Vitoria 907 Franczic M. 1122 Franko S. 1325 Frankowska M. 217. 331 Frybesowa A. 534 Fryczowa M. 364 F'ryś E. 682, 683, 695 Gajek J. 26, 34, 38, 39, 42, 58. :'i9. 60, 61, 62, 94, 330. 332. 463. 643 756, 846, 1187, 1192. 1201 Gajkowa O. 1216 ~ajzlerowa W. 311, 363 Gałaj D. 819, 1275 Gałęski B. 218, 392, 406, 820 Gansiniec R. 474 Garbacz K. 784 Garcia A. 925 Garczyński W. 312 Gardawski A. 92-2, 941. 112:3 Gardowska B. 684 Garyga B. 11 Gavazzi M. 847 Gaudio A. 876 Gawarecki H. 1099 Gawin B. 12 Gawłowski S. 889 Gawrak Z. 685, 686 Gawron W. 95 Gąsienica S. 687 Gąsiorowski S. J. 273 Gąsiorowski J. 922, 1123 Gediga B. 688 Gentil-Tippenbauer W. 687. 735. 1178 George P. 1044 Gerlach A. 689, 691 Gerlach R. 690 German F. 591 Gębik W. 219, 393, 502. 503 Giełżyński W. 908 Gierowski J. 865, 867, 1251 Gieysztor A. 63, 323 Gieysztorowa S. 96, 1045 Ginertt- Wojnarowiczowa J. 692 Gizewiusz G. 614 Glapa A. 27. 146, 332, 333, 334, 337. 339, 693, 694, 848, 1201 Godycki M. 1019. 1020. 1028 Golde K. 785 GIoger Z. 13 GluziI'lski J. 832 Gładysz A. 1193 Gładysz lVI. 220, 426, 695, 1201 Gładyszewa M. 221, 365 Glowa Z. B. 696. 697, 698 �641 640 Głowacka A. 285 Głowacki W. 119~ Gniazdowski F. 349 Godlewski A. L. 1066 Goetel W. 222 Gola M. 416 Golachowski S. 223, 1291 Goldberg J. 204, 2e6, 1124 Goliilski L. 787, 788, 789, 790, 791, 792, 793 Gołębiowski B. 834 Golkont K. 705 Gonera T. 794, 795 Gościcki A. 518 Gorzechowska J. 224 Gotkiewicz M. 225, 226 Gottfried K. 147 Górska K. 1129 Grabowski F. 796 Grabewski J. 699 Grabowski W. J. 50.5 Grad M. 1252 Grocholski J, 700 Gruchman B. 1053 Grygiel J. 519 Górska M. 489, 504 Górski R. 452 Górzyński S. 287, 366 Guyan W. U. 923 H.F. 14 Hadyna S. 797 Haisig M. 507, 701 Hajduk . 1195 Halicki J. 704, 877, 929 Hanelt W. 1094 Hanuszewska M. 1312 H2rhala I. 1099 Harland H. 1157 Haupt L. 864 Hawryłkiewicz J. 335 He':Jda A. 407 Heck R. 288 Heintsch K. 593 Heith Z. 394 Hejncsz W. 298, 1115 Helenowski W. 591 Husel W. 271, 289, 702, 849, 917. 932, 936, 937, 1021 Herbst S. 24 Hertz B. 508, 509 Hest M. 798 Hilska V. 889 Hiz G. 703 Hoffman H, 227 Hohensee H. 148 Holland H. 1014 Holmsen S. 1067 Hołubowicz W. 592, 704, 70,5 Horalek K. 593 Hornicka A. 344 Hornig A. 1068 Horodyska H. 962 Horoszkiewicz W. 395 Hoszowski S. 51 Houdek J. 1069 Hulewiczowa M. 508 Husa V. 865 Hu Szeng 890 Hutka J. 149 J. P. 799 J.R. 1069 J. S. 583 J. W, 873 Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707, 708, 709, 710, 711 Jagielski A. 75 JakI J. 637 Jakóbczyk W. 453 Jakubiec L 1229 Jakubowski A. 64 Janaczek O. J. 867 Janczykowski K. 151 Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 Janiszewski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022, 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Ja,strzembski H. 342 Jaworski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1125 Jech J. 533 Jelito J. 892 Jelonek A. 1046 Jodełka. T. 512 Jostowa W. 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 Judycka J. 963 1. G. Ł. O. 915 I. T. 706 Ignar S. 1302 !lin G. F. 891 Inglot A. 835 Inglot S, 1182 Itman L. 150 Iwanow W. 866 Iwaszkiewicz J. 253, 558, 622. 634. 1302 Iwaszkiewicz W. 909 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 \(albarczyk S. 278 .J. C. 1023 J. G. 97, 1051 .Tnk. 699 11 ,::1 Lud. t. XLVI Kałużny Cz. 446, '147 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 Kamiński P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapeluś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9.52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 342, 345 Karpińska L 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. H28 Kieiczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyńs'ki Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimczakewa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 KobylaI1ski J. 1189 �644 Makowski .T. 1123. 121'5 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166. 167. 168. 342 Maiinowski B. 914 Malinowski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manteuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkowski F. 40!J Martuszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Matusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 Mawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 31'7, 1141 Melicherc:zyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michalkiewicz S. 1251 Michalski 1. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 Michniewicz Z. 169 Michowski B. 1044 MickiewIcz A. 591. 1303 641 :Ylielczarski S. 322 ::Vliędzyrzecki A. 509 ;\:Iika E. 615 IVIiketta J. 616 iVIikłaszewska R. 276 :YIikłucho-Makłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 Misińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 Mniszech J. W. 1271 Modrzejewski .J. 880 Modrzewska H. 930 .:.vlodrzewska K. 1018. 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 ~forelowski M. 1291 Me'ren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241. 242, 1219 ;'vlcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976. 100'j Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiusz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 Mulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miiller B. 823 Myrcik-Markowska T. 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 .j P .j, R. 799 106fl J. S. 583 .T.W. 873 .Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707. 708, 709. 710, 711 Jagieiski A. 75 JakI J. 637 .JakÓbczyk W. 453 .Jakubiec L 1229 .Jakubowski A. 64 .Janaczek O J. 867 .Tanczykowski K. 151 .Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 .Janisz€wski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H .. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022. 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Jastrzembski H. 34-2 .Tawo-rski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1-125 .lech J. 533 Jelito J. 8'92 Jelonek A. 1046 Jodełka T. 512 Jostowa W, 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 .Judycka J. 963 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 "(albarczyk S. 278 41 Lud. t. XLVI Kalużny Cz. 446, 447 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 KamińskI P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapełuś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9,52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 34:~. 345 KarpiJiska l. 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. 11128 Kielczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyński Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimcza'kcwa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 Kobylański J. 1189 �644 Makowski J. 1183. 1215 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166, 167, 168, 342 Malinowski B. 914 Malincwski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manleuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkcwski F. 408 Marluszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Ma tusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 lVIawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 317, 1141 Melicherczyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michałkiewicz S. 1251 Michalski!. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 lVIichniewicz Z. 169 Michcwski B. 1044 Mickiewicz A. 591, 1303 645 lVIielczarski S. 322 Międzyrzecki A. 509 Mika E. 615 lVIiketta J. 616 Nlikłaszewska R. 276 Mikłucho-lVIakłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 lVIisińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 lVIniszech J. W. 1271 ModrzejewskI J. 880 Modrzewska H. 930 Modrzewska K. 1018, 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 Morelowski M. 1291 Moren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241, 242, 1219 Mcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976, 100:3 Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiu.sz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 lVIulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miil1er B. 823 Myrcik-lVIarkowska T 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 Namitkiewicz J. 824 Namysłowski K. 853 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj j. 1276 Neymanowa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. 544, 545, 546. 547, 561, 562 Nichtweiss J. 870 Nickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 Niesiołowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska I. 320 NacO!". R. H. 39, 913 Nosek S. 931 Nowak K. 1266 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 407 Nowakowski S. 244, 1051 Nowa,kówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 825 Nuckowski T. 58:i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk J. 17 Obrębska-Jabłońska A. 978 Obroch ta J. 619 OChmal'1ski W. 373 Ochońska M 18 Ociepka T. 667, 1173 Odrowąż-Pieniąż2k J. 534 Odyniec W. 410, 1142 Okońska A. 343 Okruszka I. 893 Okuniewski Z. 733 Oleszczuk A. 594, 610, 611, 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Op pen D. 1321 Optołowicz J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208, 1267 OrEcz S. 246 Orłowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna J. 344, 737, 738, 739 Orze Iski H. 1268 Orzechowski M. 1181 Osiak F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg J. B. 247 P. B. 810 Pałkowska J. 1001 Parnicki-Pudełko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 1085 Patkowski A. 1223 Patla A. 173 Patryk 733 Pawelczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska J. 73 Pawłowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 948 Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pę::lziński Z. 1306 Pęgierska B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pieprzyk J. 1270 �648 Stępczak J. 1053 Stc;szewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 Stiller R. 1079 Stolarz P. 667 Stolychwo K. 1032, 1033 Stopa R. 955, 991, 1005, 1304. 1334 Strciński S. 328 Strumillo T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, .566, 11.')0 Stryj ew ski J. 186 Studencki J. 187 Studencki \V. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1199. 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sulkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1153 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. l27iJ Szela J. 1278 Szela J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwuykowska I. 843 645 Szmydtowa Z. 130'(, 13fJ8 Szurmiak ..Bogucka A. 61!:!, 022 Szwengrub L. M. 115. 260 .. 40n Szweykowska. S. 636 Szydlowski .J. lE6 Szyfelbein Z. 67, 79, 80. 1201 Szyfer A. 50ti Szymanowski K. 637, 1311'1 Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-Gąlsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 105e, 1158, 1332 Śmiałowski R. 380 Śreniowska K. 1160 Śreniowski S. 1159, 1161, 1162. :1G:~ Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Sławski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Świeży J. 26, 117. 345. 345a Świrko S. 5:;2. 56'1, 568, 622. 1101. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlo'\vska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. p. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkiewic7. W. 1299 :--Jamitkiewicz J. 324 Namyslowski K. 8:i3 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj .L 1276 Neymancwa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. '544. 54,~. 54ti. 547. 561, 562 Nichtweiss J. 870 ;\lickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 ;\liesiolowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska L 320 Nocori R. H. 39, m3 Nosek S. 931 Nowak K. 1260 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 40'7 Nowakowski S. 2H, 10iJ1 Nowakówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 82.) Nuckowski T. ?)8'i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk .J. 1'7 ObrębskR-.JRbłońska A. 978 Obrochta J. 619 Ochmański W. 373 Ochońska l\1 18 Ociepka T. 667, i173 Odrowąż- Pien iąż2k .T. 5:14 Odyniec W. ,no. 1142 Okońska A. 343 Okruszko 1. 893 OkuniE'wski 7. 733 Oleszczuj; A. 594, 610. 611. 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Oppen D. 1321 Optołowicz .J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208. 1267 Orlicz S. 246 Orlowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna .J. 344, 737, nil, 739 Orzelski H. 1268 Orzechowski M. lI81 Osia'k F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki .J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg .T. B. 247 P. B. 810 Palkowska J. 1001 Parnicki-Pudelko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 108.'1 Patkowski A l22:~ Patla A. 173 Patryk 733 Pawełczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska .. J. 73 Pawlowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 941l Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pędziński Z. 1306 Pęgiersk a B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pipprz~'k .J 1270 �T 648 Stępczak J. 1053 Stęszewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 S tiller R. 1079 Stolorz P. 667 Stołychwo K. 1032, 1033 8to;:>a R. 955, 991, 1005, 1304, 1334 Strciński S. 328 Strumiłło T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, 566, 1150 Stryjewski J. 186 Studencki J. 187 Studencki W. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1l99, 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sułkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1155 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. 1279 Szela J. 1278 Szela .J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwaykowska I, 843 Szmydtowa Z. 1307, 1308 Szurmiak-Bogucka A. 619, 622 Szwengrub L. M. 115, 260, 400 Szweykowska S. 636 Szydlowski J. 1156 Szyfelbein Z. 67, 79, 80, 1201 Szyfer A. 506 Szymanowski K. 637, 1311a Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-GaJsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 1056, 1158, 1332 Smiałowski R. 380 Sreniowska K. 1160 Sreniowski S. 1159, 1161. 1162. 1163 Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Slawski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Swieży J. 26, 117, 345. 345a Świrko S. 552, 567, 568, 622. 1301'. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlowska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. P. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkie\vicz W. 1299 649 Topolińska Z. 625, 994, 1001 Topolski J. 1164, 1280, 1281 Topór J. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trav .... ińska-Kwaśniewska M. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 1095 Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 T'urczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, 387. 852, 1096, 1129, 1137, 1165, 1166 Tymowski J. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrowicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L. 1143 Ucherczyk A. 652 Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 196 Urbańczyk S. 995 Vielrose E. 299, 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach W. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 261 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholik S. 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 Warneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąsowiczówna T. 118, 119 Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J. 572 Wi'gat K. 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 Willaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 416 Witkowski M. 6 Witz 1. 769, 770 Wojeński T. 450 Wojciechowski R. 644, 1303, 1310 Wokroj F. 1039, 1040, n88 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 715 Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 573, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J. 543 Wozaczyńska. A. 42, 643 Wożniak M. 472 �652 649 Kultc:ra duchow~: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demcnoJogia, reJi~ia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .1. Literatura ludowa: powiedzEnia, przysłowia, gadki i fa·· ce-cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy widowiska, folklor robotniczy i miejski. folklor wojenny. pamiętniki chlopskie . 6. Mu_zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkur3Y i wystawy B. Zespoły artystyczne, insce'nizacje D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Zmiany w ukladzie tradycyjny-ch grup spoj-ecz-nych. (\"'si spóldzielcze, PGR, POl\1, GOM. g.os:podarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materialy związane z wsią C. VI. Etno'gra£ia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z. zakresu slawistyki . B. Słowiani'e po~udniowi578 C. Słowianie wschodni i północno-wschodni Pogranicze etnografii z innymi naukami: A. Nauki humanistyczne i s,poleczne 1. Archeologia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geografia i krajoznawstwo: a) demografia, antr"pogeografia b) krajoznawstwo. (atlasy. mapy, przewodniki) ,j. Historia: al historia wsi, historia gospodarcza. osadnictwa. ria prawa b) działa-cze ludowi. etnografowie c) walki klasowe 555 ;561 365 573 575 576 .577 578 VIT. Etnografia pozaslowiańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja Vll!. 552 55a 554 5!j4 579 580 580 582582 583 583 585· 58g 591 .592 histo594 599 605 Topolińska Z. 625, 994. 1001 Topolski J. 1164. 1280. 1281 Topór .T. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trawińska-Kwaśniewska :VI. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 109" Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 Turczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, :187. 852, 1096, 1129, 1137. 1165. 1166 Tymowski .T. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrcwicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L.1143 Ucherczyk A. 65:! Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 19G Urbańczyk S. 995 Vie1rose E. 299. 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach ,,,•. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 2B1 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholili: S 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 \Varneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąscwiczówna T. 118. lU) Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J .. 572 Wi:gat 1(, 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 WiJlaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 116 Witkowski M. 6 Witz L 769, 770 WojeiJski T. 450 Wojciechowski R. 644, 130;1. 1310 Wokroj F. 1039, 1040, 1188 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 71:; Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 373, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J .. 543 Wozaczyńska. A. 42. 643 Woźniak M. 472 �652 653 C. KultL:ra duchowa: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demo'nologia, religia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .5. Literatura ludowa: powiedzenia, p.rzysłowia, gacLki i face·cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chła;:>skie . 6. Mu:zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 8. Zespoły artys.tyczne, insoe'nizacje . D. Wspólczes.n€ przemia·ny w kultu,rze poL;kiej: 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych. (Wsi spółdzielcze, PGR, paM, GaM, gospodarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materiały związane z wsią VI. Etnografia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z zaokresu slawistyki . B. Słowianiepo~udniowi C. Słowianie wschodni i .północno-wschodni 555 561 565 573 6. Historia sztuki . 7. Historia literatury 8. Muzykologia IX. Varia X. Recenzje z czasopism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich czasopismach etnograficznych Wykaz skrótów . Wykaz czaso.pism i ich skróty . Wykaz wydawnictw i ich skróty Indeks nazwisk 608 609 610 610 611 631 632 632 636 575 576 577 578 578 VII. Etnografia pozas.łowi.ańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja VIII. Pogranicze etnografii z innymi nauka.mi: A. Nauki humanistyazne i s.połeczne 1. Archeo·logia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geograf.ia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia bl krajoznawstwo, (atlasy, mapy, przewodniki) 5. Historia: a) historia wsi, hist.oria gospodarcza, osadnictwa. ria prawa b) działacze ludowi. etnografowie cl walki klasowE' . 552 553 554 554 579 580 580 582 582 583 583 585 589 591 592 histo594 599 605 :1 II' I �656 653 Hipoteza genezy rogatywki. - Taliekiego. 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 136 Hodowla, 39] - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 _. świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 -. lubelska, 304 294 Iczigi, cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Kara,gasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota naj wyższa, 92-100 Izba litewska, łotewska, 329 po·datek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13. 16, 2'5, 27 90 - kaszycki, 387 - Oroczonów i Goldów, 394 - sojocki, 11 Jurty Karagasów, 48-52 Jasak, 1< Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Kalym, oplata za narzeczoną, 64---66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 Karagaśnicy, kupcy ro,y j<;cy. Ito Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201--206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 07 - tundry, 335 Koleśnica, 23e-24] Kołchozy, 345-347 - karagaskie, ]O Koło garncarskie, 33], 359 Konferencja etnograficzna w Danii. 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antropol.ogiczny w Namur. 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 i<onserwowanie mleka w żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 36] Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 26] Kryteria systematyki pługa, 231238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łowicka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 - przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodOwli renów, 11 - Karagasów, 10-134 '- ludowa ziemi bytomskiej. 452 - - żywa, 181 - Masma (Peru), 405 6. Histeria sztuki 7. Historia literatun' 8. Muzykologia IX Varia 608 609 610 610 X Re·cenz,je z czasQpism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich cz.asopismach etnografi.cznych Wykaz skrótów . Wykaz czasopism. i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skrót.y Indeks nazwisk , 611 631 632 032 636 �656 657 Hipoteza genezy rogatywki, - Taliekiego, 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 135 Hodowla, 391 - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 - świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 - lubelska, 304 294 cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Karagasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota najwyższa, 92-100 Izba. litewska, łotewska, 329 lczigi, J podatek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13, 16, 25, 27 90 - kaszycki, 387 - Or'oczonów i Goldów, 394 - sajocki, 11 Jurty Kara'gasów, 4B-52 Jasak, K Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Ka!ym, oplata za narzeczoną, 64-66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 kupcy rosyjscy, 116 Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201-206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 67 - tundry, 335 Koleśnica, 238-241 Kołchozy, 345-347 - karagaskie, 10 Kolo garncarskie, 331, 359 Konferencja etnograficzna w Danii, 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antr<lpologiczny w Namur, 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 Konserwowanie mleka w 'żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 361 Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 261 Kryteria systematyki pługa, 231-238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łow.icka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 -- przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodowli renów, 11 - Karagasów, 10-134 - ludowa ziemi bytomskiej, 452 -- - ży\va, 181 - Masma (Peru), 405 Karagaśnicy, Kultura Materialna Karagasów, 33-60 - pasterska, mongolska, 11 - myśliwsko-pasterska, 126-128 - robotników, 343 - społeczna Karagasów, 60-90 - zbieraczo-myśliwska, 9 L Lecznictwo, 105 - chińskie, 380 - Aleutów, 433-434 Literatura ludowa, 489 - rolnicza, 135-155 - - śląska, 142-155 Ludność Opola, 174-176 Ludy Chińskiej Republiki Ludowej, 336-337 - pó.wyspu Indochińskiego, 317-. 319 Lustracje, 137-135 Lodzie, archaiczna technika, 42.1 - złych duchów, 390 - z trzciny, 423 Luki i strzały, 47 M Macierzanka, Thymus serpyllum, 37 101 Magia lecznicza, 401 Malowidła peruwiańskie, 417 - skalne Australii, 423-4.24 Małżeństwa, 396 - Karagasów, 60-78 - Nowej Gwineii. 395 - egzogamiczne, 70-78 Mapa nakryć głowy, 300 - Syberii, 128 Matriarchat, 319 Metoda badania ruchów przestrzennych ludności, 174-182 - punktowa, 415 Metodelogia badań etn,ograiicznych ~49 ~2 Lud t. XLVI Miary i wagi, 122 Mieszkanie Karagasów, 4B-52 Mity indiańskie, 418 Mleko renów, 40, 46, 58 Monizm dziejów kultury, 383 Moncgrafia etnograficzna, 9 Mózg jako pożywienie, 57 Muzyka Karagasów, 124-126 Myślenie prelogiczne, 399 Myślistwo KaragasÓ'W, 34-38 - Nieńców, 334-335 N Naczynia z drzewa, 47 Nakrycia głowy, 269-273 - dziane, 268 - Karagasów 54.-55 - mę~kie, 259-315 "- stożkowe, 299 - szyte, krojone, 274-303 - wyplatane, 263-268 Narody Pał. Syberii, 358-360 Narzędzia kamienne Austr., 383 - płużne, 250 -- rolnicze, 149--155 - uprawy ziemi, 247 - wielorylcewe, 225 Nazwiska rodowe, 90 Nazwy miesięcy, 39, 120-121 - psów, 43 Numas, nams, lit .. łat. dom, 329 O Obrzęd księżycowych modłów, 3il1 Obrzędy oczyszczenia, ~89 Obserwacja ciał niebieskich, 119120 Obuwie karagaskie, 54 Ochra, barwienie twarzy, 403 Odszczekiwanie prawne, 163-104 Odzież Karagasów, 52-56 -- serbska, 327 �658 Ofiara dziękczynna, 101 z konia, rena, 101, 103 - z ludzi, 394 - łowców paleolitu, 103 - myśliwych, 37 - pierwocin, 102 Ognisko w jurcie, 59 Opowiadania, 126 Orczyk, narzędzia roI., 149 Orka płaska, 249-250 - w składy lub zagony, 429-450 Ornament baszkirski, 341 Osadnictwo wołoskie, 364 Owady jako pożywienie, 379 Owczarstwo, 455 Owoce i jagody jadalne, 58 Ozdoby twarzy, 42.2 - ydyk, p Paleoantropologia Słowian, 344 Pańszczyzna, 166 Park etnograficzny, 456 Pasterstwo, 454 - rumuńskie, 498-504 Pasy karagaskie, 54 Pętla sznurowa, 418 Pieczywo karagaskie, 57 Pielęgnacja włosów, 55 Pies, 42-44 Pieśni, 1·24-126 -. i tafce ZSRR, 406 -- o Szczelkanie, 355 Pijar'stwo, 58-59 Piłka piórkowa, 421 Pirkia, lit., istaba, łat., izba, 329 Pisanki, 413-414 Plan pracy Instytutu Etnograficznego AN ZSRR, 339, 344 Plecenie taśmy, 264 Plecionki z WYS1) Tonga, 422 Plejady, 119-120 Płachta, łoktuszka, odziewaczka, 376 Przywrócenie sławy, 155-164 Purgan, Bóg nieba, 92-100 R Radlica, 232 Radła, 368 -- grabiowa te, 228-230 -- krzywogrządzielowe, 372 -- wielcrylcowe, 209, 216-231 -- właściwe, 231 Rahat, strój dziewcząt sudańskich, 420 Rasy ludzkie, 321 Rechetuba, rechetare, est. -stodoła, 329 Rejestry folwarczne, 135-155 Rekonstrukcje Gierasimowa, 344 Religia Karagasów, 90, U5-116 Renifer, Rangifer tarangus, 39 Repatriand zza Bugu, 188-195 Rewolucja Październikowa, 9, 16, 52, 56, 343, 345, 362 Rody, 85-88, 387 -- karagaskie, 19 -- sa'mojedzkie, 334 Rodzina, 387 -- Karagasów, 78 -- kolchczowa, 245-346 - patriarchalna, 345 Rogatywka, 291-300 - krakowska, 293, 298 _ lapońska, polska, rosyjska, 2,92293 Rola kobiety, 345 Rolnictwo Komi-Permiaków, 332333 - śląskie, 143 Rośliny w folklorze, 402, 407 -- jadalne, 39, 57 Rozkład ustroju rodowego, 335 Raz/upa, czapka, 308 Rozpad wielkiej rodziny, 347 T 659 Płodność Karagasów, 79 Pług drewniany, 218 - Komi-Permiaków, 332 - z krojem, 368 -- z lemieszem, 233-237 - niemiecki, 235 - ukraiński, 232 -- wielkoruski, 333 - żelazny, 218 Płużyca, 239, 241-245 Pochodzenie słcwiańskich narzędzi rolniczych, 371 Pochówki wtórne, 406--407 Pola kamienne, 3!:l6 Poliandria, 60 Poligamia, 60 Poród w postawie .klęczącej, 88-91 Posag, 64-66 Poświęcanie zwierząt, 102-105 Pożywienie, 385 -- głodcwe, 59 - Karagasów, 56-60 - mięsne, 56--577 Prawo partycypacji, 399 -- własności, 381 Prażucha, Rostmehl, 385 Protonegryci, 390 Przeżytki, 348 Rozwój osiedli białoruskich, 316-317 - narzędzi ornych, 374 -- techniki uprawy ziemi, 205 Ruch ludności w Opol'Skiem,172-175 Rybołówstwo, 454 -- Karagaskie, 38, 57-58 Ryga, est. mieszkanie, 351 Rzemiosło artystyczne Indii, 321 - Karagasów, 46-48 Rządy szczepowe, 89 S Sarana (Lilium martagon), 56-82 Sądownictwo wiejskie, 155-164 Skalpy i trofea, 420 Skład etniczny Indochin, 317-319 - - chiński, 336 Słownik etnologii i folkloru, 428430 - flisacki, 169-170 - folklorystyczny, 430 Słownik karagaski, 12, 84-86 - Tuaregów. 380--381 Sny, wróżenie, 115 Socha peleska, 329 - z żurawiami, 329 Sok brzozowy, 59 Spław drzewa, 165-171 Spodnie Karagasów, 53 Stanowisko kohiety, 72-74 Stosunek małżonków, 74-78 Stanowisko męża, 71-7:l Stosunek dzieci do rodziców, 84-85 Sto-sunki pIci owe wewnątrz rodu, 64 - pozamałżeńskie. 64, 67 Stroje ludowe niemieckie, 424 - szamanki, 111 Suglan, jarmark karagaski, 16, 19. 32, 47, 75, 89 Swatanie, 62-64 Syrga, karagaskie dzwonki, 111 System folwarczny, 142 Systematyka narzędzi ornych, 196-259 Szałaśnictwo wołoskie, 500 Szałasy na platformach, 400 - karagaskie, 48-52 Szaman, 105, 111-114, 389, 392 Szamanizm, 110-114 Szczep, 88-90 Szczepy koczowniczo-myśliwskie, 51 Szkoła histcryc~na, 354, 382 Szłyki litewskie, 282 Sztuka ludewa, 486-487 - - Jugosławii, 407 �660 661 Sztuka staroamerykańska, 416 starosta karagaski, 3D, 89 pozagrobowy, 91 Swlenga, Swiat T Tajga syberyjska, 18 Tajne bractwo, 380 Taśma ze słomy, 264 Technika pielęgnacji roślin, 199 - spiralno-warkoczcwa, 268 - sprzętu zbóż, 199 - uprawy ziemi, 198 - warkoczowa, 263 Tkaniny, 450-451 Tłuszcz niedźwiedzia, 57 Torebka skórzana, pianżek, ka'rag., 54 Totemizm łowców, 127 Trackie hełmy, 281 Tratwy, 168 Trumna szamana, 107 Typy antropolcgiczne, 321 _ budownictwa nadbałtyckiego, _ _ _ 329 bron radłowatych, 226 kapturów, 275, 2,80 nakryć głowy cylindrycznych, _ _ - 286-302 pastwisk rumuńskich, 501 rogatywek, 295 wlóki, narzędzia rolnicze, 205 zagród białoruskich, 317 U Ubrania karakaskie, 5E, 56 - szamańskie, 112 Ul figuralny, 419 Ułusy, 31 Uprawa roęin, 455 V rasa, jurta karagaska, 48-52 Urbarze, 137-155 w Warstwa turecka, 127 Wdowieństwo, 76-78 Wesele, 68-70 Wędrówki z bydłem, 410 Wędzenie mięsa, 58 Wiedza Karagasów , 119-122 Wielka Niedźwiedzica, 119-120 Włóka gałę?iowa, 251 Włóki, 206-208 Wnętrze jurty, 50-52 Wódka, airan, araga, z mleka, 58- Zasięg kultuT afrykańskich, 443 - typów nakryć głowy, 310-312 Zatrudnienia ludndci repatrianckiej, 178-179 Zbieractwo syberyjskie, 33, 39 Zbójnickie nakrycie głowy, 313 Zła istota, Aza, 100 Z 1aki meksykańskie, 417 Zwyczaje narodzincwe, 80 - pogrzebowe, 1:>5-108 INDEKS 50 Wróżenie z łopatki, 114 - ze snu, 115 Wschód, kierunek istoty najwyższej, 109 Wspóln{)ty patriarchalne, 333 Wspóldzialanie gospodarcze, 454 Wścieklica, Wychowanie, Wytapianie roz'upa, 303-310 82-85 żelaza, 401 y Ydyk Yerbal, patrz ofiara, 103 święty spichrz, 392 Z Zabiegi lecznicze, 393 Zabranie sławy, 15E-164 Zachód, kierunek istoty złej, 109 Zaćmienie slońca, księżyca, 120 Z3.gadki, 122-123 Zagadnienie metodyki badań nad narzędziami rolniczymi, 196265 Zagrcdy biakruskie, 316-317 Zakaz świstania, 101 Zamawianie magiczne, 401 Zaręczyny, 68 Zasięg wścieklicy. 309 Nazwy geograficzne, wg części świata: ETNOGEOGRAFICZNY na2.wy szczepćw, plemion, ludów Azja, Afryka, Ameryka, Australia, Azja Azja centralna, 15 Chiny, 336, 385 Indie, 321 Japonia, 386-387 Półwysep Indochiński, 317-319 Syberia, ID, 320 - południcwa, 17, 18, 358-360 Biriusa, rzeka, 13, 46 Góry sajańskie, 9 Guntara, rzeka, 17 Kan, rzeka, 17, 46 Oka, rzeka, 17, 4·6 Rubachina, rzeka. 89 Uda, rzeka, 17, 46 Stepy Azji Srodkowej, Tundry Pieczory, 334 Ludy: Ałtajowie, 360 Baszkirzy, Ural, 340-341 Buriad, 44, 75 Chakast, 14, 360 Dafla, Himalaje, 378 Dagestanu, 327 Zrzeszenie pasterskie, 503 Żródla archiwalne, 155 -164, 171, 36£-374 - etnograficzne, 135-155, 260 - - oKaragasach, 11 - ikonograficzne, 284-312 Życie pozagrobowe, 109-110 - rodziny hebrajskiej, 404 - społeczne, 421 359 i narodów Europa Dżunganie, 336 Giliacy, 299 Goldowie, 303 Hebrejczycy, 401, 404 Jakuci, 11, 51, 75 KabardYllcY, ASRR, 315 Kaczyńcy, 12 Karagasi-ToIałary, 9-134 Kazachewie, 337 Ketowie, 75 Kirgizi, 337 Kojoal0'wie, 10, 51, 349-350 Komi-Permiacy, 332 Mongołowie, 337 Nieńcy, ZSRR, 333-334 Ostiacy, 51 Samojedzi, 11, 51, 334, 335 Sojoci, 10, 51, 75, 88, 128, 300 Szorce, 360 Tadźycy, 337 Tofa, Tuba, Tufa, 9, 10, 88 Tunguzi, 51 Tuwińcy. 14, 360 Ujgurzy, 336 Uzbecy, 336, 341-342 �T 662 Afryka Abisynia, 505-509 Afryka Środkowa, 440 Lasy Aruwimi, 440 Kraj Bahaja 385 Jezioro Czad, 422 Nairobi, Kenya, 505 Nigeria, 392 Sudan, 416 Tanganika, 328 Ludy Bantu, 385, 440-449 Pigmeje, 379-380. 393--395 Ameryka Amazonka, 449-450 Ameryka Łacińska, 435-436 - Południowa, H9-450 Araukani, Chili, 396 Aztekowie, 418, 437-HO Indianie Arizony, 405 - Pueblo, 402-403 Irokezi, 392 Majowie, Chili, 319 Meksyk, 435 Lud Piaroa, 400 USA, 405 Wenezuela, 400, 405 Ziemia Ognista, 449 Australia i Pacyfik Australczycy, 386, 388 Nowa Gwinea, 393, 395, 416 Plemiona Nowej Gwinei, 388 Polinezja, 419 Wyspy Trobriand, 388-389 Europa Bośnia, 376-377 Bułg2rzy znad Wołgi, 332 Huculi, 504 Estonia, 350-351 Karawołosi, Bałkan, 376-377 Kraje nadbałtyckie, 328 Rumunia, 498-504 Serbia, 327 Szwajcaria, 408-410 Taurydzi, Krym, 397 Wałasi, Wołosi, 363-365 Zakarpacie, 320-322 ZSRR, 339-340 Polska Cieszyńskie, 363 Górale beskidzcy, 165-170 -- tatrzańscy, 457-460 Husów, wieś, 247 Lubelskie, 264 Małopolska, 155-164 Opolskie, 172-195 Sanok, 157 Soła, rzeka, 167-170 Śląsk, 135-155 -- Cieszyński, 363 -- Dolny, 141 Węgierska Górka, wieś, 166 Wrocław, 143 Ziemia Bytomska, 451-452 Złotoryja, 137 Żywiec, 171 INDEKS NAZWISK A Adamska-Z3.wistowicz 502 Arndt P .. 381 K., 204. 454, AUTOROW Czaplicka M., 132 Czeboksarow N., 328 Czekanowski J., 132, 440, 499 Czerniewska K., 462 Czubiński P. P., 320 B Baranowski B., 159, 455 Bardak J., 164 Bartyś J., 455 Barycz, 161 Batorowicz Z., 454 Baumann H., 442 Beals R. L., 326 Beckendorf C. F., 142 Beffinger J., 503-509 Biernacka M., 454 Bodkt'r L., 428 Bohdanowicz J., 450 Bringemeier M., 425 Bronicz S., 229 Bruhl-Levy, 399 Bruk S. L, 317-318, 336 Bunak W. W., 32J Burchard P., 254 c Castren A., 11, 12, 132 Carruthers D., 132 Cegielski H., 214 Chodukin .T. N., 134 Ciesielski Z., 510 Coler J., 137-139 D Dobrowolsik::. A. 4:98, 524 Dobrowolski K., 490 Dekowski J. P., 229, 45:; Delavaux L .. 165-171 Dresky H. G., 142 Dubravius J., 154 Dynowski W., 4,60 Dziekoński T., 248-259·-315, 477 Dzięgiel L., 254 E Erixon Escher S., 428-329 W., 409-410 F Fischer A., 210 Fischer J. E., 132 Fryczowa M., 413 G Gahs A., 132 Gajek J., 203, 204, 225 Garyga B., 196-:l59 Heine Geldern R., 382 �T 664 Glapa A., 295. 425, 451 Gbger Z., 251 Gostomski S., 149 Goszczyński S., 457-460 Gotkiewicz M., 366 Grae'cer F., 382 Grocholski J., 449 Gross F., 132 Grosser M., 139-155 Gur itsch G .. 324 Gusinde M., 381, 393, 395 Gutkowska M., 280 H Halban L., 471 Harva U., 132 Haudricourt A. G., 201 Haur J., 139 Hover H., 326 Hultkranz A" 428 I Inglot 665 ! S., 135-155 J Janikowski L., 441 Jarodzka H., 474 Jasiewicz Z., 378 .Temielianow L. I., 354 Jewsienin J. A., 132 Jochelson W., 132 Jostowa W., 470 Katanaw lVI. F., 14, 133 Klimaszewska J .• 514-515 Kohn A., 13. 133 Kohn F., 133 Kojdecja J., 354 Kolberg O., 291 Kolyczewa E. L, 333-335 Kopczyńska-Jaworska B., 454, 498505 Koppers W., 381 Kosvien M. O" 319 Kresz M., 313 Krupianskaja W. J., 349 Kucharska J., 454 Kudlaczek J., 368 Kusznier (Knyszer) P. I., 345-348 Kuziejew R. G., 340-341 Kwaśniewski K., 416, 427, 428, 470 Kadlec K., 364, 499 Kaleński E., 207 Kałojewa J. A., 322 Karapetjan E., 337 Karamyszt:wa B. Ch., 341 Karło·wicz .J., 305 Kaspercwski A., 221 Karutz R., 133 N Nahlik A., 450 Nizińska I., 515 Nocoń . H., 435-440 Nyrek A., 154, 367 O L Lebiediew G. S., 321 Ligęza J., 451 Lepecki M., 449 Lewicka-Kowalska A., 434 Lips E., 460-462 Lips J., 326 Lipszuc A. A., 319-320 LUcking W., 424 Ławrow L. I., 31.5-316 1\1 K Manchen-Helfen O., 133 Mehler J., 230 Meitzen A., 153 Milewski T., 198, 435-438, 499 Miller G. F., 319-320 Mioduchcwska A., 454 Mirotworcew K. N., 133 Misińska M., 454 lVIołczanowa L., 316-317 Moszyński K., 133, 198, 203 lVIulkiewicz O., 362 lVIytnikówna H., 165-171 Macurek J., 363-365 Majeczyński K., 153 Malicki L., 273, 513 MaJkolm D. W., 328 Maksimowicz A. N., 133 Maringer J., 386 Markowa L. W., 327 Matuskówna M., 515 Mauss M., 325 Oborin W. A., 332 Ochmański W., Z20 Oczapowski M., 214 Orlik 1. I., 323 p Pallas P. S., 11, 102, 107, 133 Pavković N. F., 376-377 Petri B. E., 133 Petzhold A., 210 Podwińska Z., 233 Pokropek M., 214 Pokrowskaja L., 324 PoUakiewic, 134 Poniatowski S., 294 Potapcw L. P., 349, 358 Prełcwski P., 13, 134 Przeździecka M., 414 Pugaczew N. C., 134 Putilow B. N., 355 R Rabosznowa I. P., 361 Radbw W., 13, 134 Rahmann R., 381, 395 Reinfuss R., 515 Rogoziński S., 441 Rostwcrowska-Meysner Rudienko S. I., 340 M .. 453 S Schebesta P., 379, 381 Scheuermeier P., 408 Schmidt W., 91, 134, 381, 390, 396 ~.chroder B., 281 Sergejew M. A., 16, 134 Simonienko J. F.. 330-332 Sława M. K., 330 Smirnow A., 134 Smirnow J. S., 327 Spicyn A. A., 332 Staszczakówna Z. 409, 457 Staszków M., 155-164 Stefanow, 11 Steensberg A., 231 Sto nor C. R., 378 Strauss-Levi C., 324.-325 Strumieński O., 154 Strzała K., 357 Stubendorff N. E., 12, 134 Styś W., 217 Suboczowa-Bytnar M., 172. 1,95 Szarewskaja B., 324 Swiątkowska J., 297 Swieźy J., 268 Świętochowski B.. 216 T Tarakanowa S., 328 Tax S., 431 Tchirner B. W., 142 Terentiewa L. W .. 328, 349 Tokarew S. A., 9, 16, 134 Tołstow S. P., 342-343 Topolski .J.. 218 �666 667 Trippner J., 385 Trofimowa L A., 344 Turnau L, 451 Tuwan J., 463, 476-477 Wasiliew W. N., 15, 134 Welter G., 398-399 Wie 'owiej ski J., 375 Wiercieński H., 293 Wildhaber R., 413-414 Winnikow J. R., 341-342 Wróblewski T., 361, 397, 408, 424. 430 u Ulanowski B., 155 Ustjugow T., 134 v Vaclavik Zaleski N. W., 15, 134 Zarinia A. Z., 330 Z}łotariew M. E., 134 Zołotariewskaja I., 339 Zdanko T. A., 349 Żywirska M., 527 A., 375 Wagner G. K., 35{}-351 Waligórski A., 433 WYKAZ INSTYTUCJI NAUKOWYCH American Anthropological Association, 431 ICOM-Centre de Documentation UNESCO, 477 Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, 478-479, 480 Instytut Etnografii im. MikłuchoMakłaja AN ZSRR, 339-340,327 Instytut Literatury AN ZSRR, 354 Instytut Histerii Sztuki Rumuńskiej AN, 323 Museum fur Volkerkunde, Berlin, 314 Musse de l'Homme, Paryż, 463-470 Muzea Etnograficzne, 493-498 Muzeum Antropo:cgiczne i Etnograficzne, Moskwa, 15, 340 Muzeum Etnograficzne w Bazyl,d, 413 Muzeum Etno.graficzne, Warszawa, 314 I ETNOGRAFICZNYCH Muzeum Deri, Debrecen, 314 Muzeum Lubelskie, 314 - Poleskie, Pińsk, 314 '- Sanockie, 314 - w Wilnie, 314 - Wołyńskie, Łuck, 314 Ormiańskie Towarzystwo Etnograficzne, 339 Polskie Towarzystwo Filmów Etnograficznych, 485-486 Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze, 481-485 Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, 486-487 Zakłady Etnografii, 489-492 Anthropos, 378 Atlas der Deutschen Volkskunde, 425-427 - Etnograficzny Austriacki, 414416 - - Niemiecki, 415 A tlas Polski, patrz Polski Atlas Etnograficzny - - Szwajcarski, 415 - Over svensk Folkkultur, 427 - Etnograficzny szwedzki, 427-428 - Włoch i Szwajcarii, 408-409 Azgagrak:an Andes, orm, 337-338 Baessler-Archiv Beitrage zur Volkerkunde, 416-424 Bolszaja ~owietskaja Encikłopedia. 20, 28, 47, 52, 119 Current Anthropclogy a World journal, 431 L·Ethno.graphie, 397-408 Etnograf, Sbornik Geograf. Obszczestwa, 12 Glasnik Etnc.grafskoh in ta Srpska Akad. Nauka, 322 Narody Afryki, 343 - bliskiej Azji, 343 Narody Mira, 343 - Sibiri, 16 Po:ski Atlas Etnograficzny, 204, 415 Prace Etnolrgiczne, 440-9 - i Materiały Etnegrai:czne, 454 Słownik Geograficzny, 170 Sowietskaja Etnografij a, 16, 315354 Sprach- und Sa,chatlas Italiens und Sudschweiz, 403-409 Sr,pski Etnografski Zbornik, 322-3 Studia i Materiały do historii kultury wsi polskiej, 454-456 Zapiski Wostoczno-Sibirskago Otdeła Imper. Rusk. Geogr.Obszcz., 12 Sekcja Folklrorystyczna Państwowego Instytutu Sztuki, 487-488 �669 TEOFIL CHODZIDŁO THE KARAGASHES - TOFALARS Summary The ethnographic monography entitled "The Karagashes-Tofalars" is a synthetic collection of information about this tribe based en published seurces which, as it seems, aren't supplemented any more with new territorial investigations. As we know, the primitive culture of the KG'.ragashes was subject to such deep changes under the influence of the October revolution that this tribe hardly exists any longer as a separate ethnographic unit. The mentioned revolution changed the living conditions of that tribe which was never numerous. A Tofalar national regi·on with an administrative and cultural centre in Alygdjer was created in 1930; this regio.n ma-kes a part of the Nijnieudins:k district of the Irkutsk province. In 1930-31 all Karagashes were gathered together and settled in three kolkhoses: "The Red Hunter" (Krasnij ekhotnik) in Alygdjer, S. M. KiroH's kolkhos in Nerkha and Kyzyl-Tofa in Vierkhnaia Gutara. The settled Karagashes are occupied with hunting, cattle-rearing, agriculture, vegetable gardening and fishing. They dwell in woeden houses of the Russian type. Children and youth go to school. There is a hos:;>ital and a high professional schcol in Alygdjer. The ancient beliefs and the shamanism entirely disapeared. In the introduction to his work the author has given a concise description of the actual state of the Karagashes, hcwever his generai aim is to draw a picture of the ancient culture of this tribe, i. e. when this folk: .still represented a separate ethnographic unit. As this tribe was known in the old ethnographic literature exclusively under the name of Karagashes the autho,r is using in his work that very name, though lately' in the Russian literature this fclk is called Tofalares or Tofa. The auther has divided his monography into 7 parts, une-/en as to their . olume. Chapter unc gives a critical review of the main sources collected during the last two centuries. It appears that the literature concernig the Karagashes is comparatively scanty and not too ancient. The lack and the fragmentarir.ess cf sources in the domain of religion or beliefs is making itself particularly felt. i Chapter second is consacrated to the description of the geographic pro.perties of the region where the Karagashes used to dwell. They occupied the eastern slopes of the Sayan montains, the territories adjacent to the Gutara, Biriusa, Uda, Iya, Oka and Kama rivers. The author quotes information concerning t.he fauna, flora, climate, anthropological pecularities of the Karagashes, their language and qL'antity as well ::ts informatio·n concerning the administrative partition carried out by the fe-rmer Russian au (horities. He deals also with the problem of the extinction of thb folk and is Gf th? opinion that the Karagashes don't actually form a separate geographic unit any more. Till recently the Karagashes spoke a Turkic dia·lect but in the middl2 of the 19th century during the exploration of that land by Castren the Samoyed dialect was still us€d in two uluses out of a total number of five. The Karagash language beside Samoyed elemente; has also words ,showing a connection with Uigur and Yakut languages as well as distinc·t traces of a contact with Mongolian dialects. Lean-words from the Rus· sian are of course acquisitions of the latest period, viz. of the three la6t centuries since the Karagashes became Russian subjects. The third chapter is a sur €y of material culture, i. e. of economic life conditior.s, dwelling, clothes and feeding. The main occupations of the Karagashes were: hunting, fishing, reindeer-breeding, collecting of plant fruit, and forest api;:ulture. For some time past a rather accesscry occupation ofthe Karagashes was wa.ge labour in gold-fields and ca'rting of wood and hey. Till recently they did not have permanent dwelling houses, but only so called urases, kind of a yourta, (nomad tent), covered in the summer with birch rind and in the winter wite reindeer skins; they didn't much diHer in that from the Samoyeds or the nothern nomadic Yakuts. Felled timi:er huts and barns were but recently adopted from the Russians. The old type of clothes made of reinder skin has been already replaced by imported clothes or by garments manufactured of imported materials; previous national samples have been only partly kept. The old kind of clothes isn't used any more because the reindeer-breeding has fallen into decay . In co·ncert with the decline of reindeer-breeding the nourishment of tho Karagashes became also worse. Not only the occasional consumption of meat fell cff but milk also disapeared from the diet. Karagashes used to milk the reindeer and they adopted this custom probably from nomad tribes through the mediation cf the Soyots. The fourth chapter deals with social culture, the latter being the result of a mixing of custcms and usages practised by cDllectbg and shepherding trices. Of srecial interest is a very distinct equality of rights existing between both sexes. In the past virginity was requested before the maid was married but later on morals and manners became very loose. The �670 author attributes it to the Yenisey and Yakut influence. In spite of this, marriages are stable, which is probably due to the fact that the will of the young couple is decisive in making that union a~ well as due to the influence of the orthodox church. A closer linking in alienated familiE's is also noticeable, this being due to life conditions which are unfavourabl'3 for making large groups. In chapter five the author describes the beliefs, the traces of shamanism and morals. According to him the shamanism is of Turkic origin and the most primitive beliefs are inherited from the Samoyds. The analysis of religious beliefs is very difficult because the Karagashes were tourned into Orthodox faith some two hundred years ago which contributed b a mixing of former beliefs with new Christian and Lamaist creed. The latter penetrated through the mediation of the Soyots and the Buryat<;. The elements of dualistic beliefs can be traces of influence exerced by shepherding, i. e. Tutkic tribes whose shamanism ha<; a dualistic form, wiz. a black and a white form. The way of burial rites shows also Samoyed, Turkic and lamaist influences. The author quotes examples of fortune-telling and interpretation of dreams. Conjugal customs, such as prchibition o[ the levirate, polygamy a's well as the indissolubility of the conjugal u'nion, the defence for the widows and widowers to marry for the fourth time and the usual obligatory monogamy should be ex,plained by the influence of the Orthcdox church, Chapter six is consacrated to science and art. We find here an index of astronomic items. a calendar with 13 moon months. measures, scant creative work, games, entertainments, puzzles, music and songs, myths and tales. Cha;: ter seventh gives a general survey of results and points to vadous cultural layers; the initial Samoyed substratum of the Karagashes is found in the ancient rites of burying the dead, in the connection of reindeer-breeding with hunting, in the covering of huts (yourts) with reindeer skins in winter and in the summer time with birch rind, in the still existing numerous Samoyed words in the actual Karagashes dialect, and in the Samoyed names of families. The Turkic layer appears firot of all in the language forced upon the Karagashes by the Turkic trib:? of Kachyntry during the ancient period when the Karagashe, we·re connected with the Soyots and Koybals. The vestige of this connection is a great resemblance of the Karagashes with the Soyots, though the latte:' have already a much higher standard of economical development due to their transition to agricultural work. The inheritance of the Buryat influence ought to be considered as a younger layer and the most recent cultural layer is the influence of the Russian colonization which essentially changed life conditions of this smale ethnic group. T 671 STEFAN INGLOT SILESIAN RURAL LITERATURE AND PERIODICALS FROM THE XVI-XVII CENTURIES AS SOURCES FOR THE HISTORY OF VILLAGES AND AGRICULTURE Summary In order to learn better the history of Silesian villages new sources are required. A thorough investigation of this problem is inconceivable without consideration of the production and technique of the Silesian agriculture. Old books on agriculture are just that kind of sources giving most valuable information. Yet, there was a strange lack of appreciation of these sources up to now. However the same criterion ought to be applied here as in' case of other sources for village history, viz. inventories, rural records and recruiting lists. They should be also subject of a thorough analysis. All these sources can be divided into three groups: 1. Boo'ks on agriculture written on base of a solid knowledge of rural economy and observations mad'e by author which usually have a great expe'fience in thrs Hne. 2. Books one part of which contains a description o[ ancient, mostly Roman runI wor,ks, and the other part only information based on own experience. 3. Books on agriculture exclusively based on ancient literature, mainly of ancient authors dealing with rural problems. It is quite obvious that the books mentioned under 1. have the greatest value. As far as Silesia is concerned the chief work of that sort is the "Oeconomia oder Hausbuch" written by J. Coler in 1593-1601 (German scientists call such books Hausvaterliteratur). Above work published 20 times (during 15lt3-1711) concerns but partly rural economy in Silesia; of great importance in it is the ccmparative de,cription of ancient a·grarian economy in Silesia, Brandenburg, Mecklenburg and Saxony. The author has a perfect knowledge of ancient and medieval literature and his erudition is imposing, but this circumstance lo'wers the value of this work as source for the history of Silesian agriculture. Another work of this kind is the "Kurzabgefastes ,schlesisches Wirt$chatsbuch" (Wrocław, 1700), written by an unknown author. In the middle of the XVIIlth century a ne\v, better type of rual books, based on experience and partlyon scientific sources, appears in Silesia. The first author of such a literature was J. Leopoldt, son of a Silesia:l peasant and who was administrating big landed properties in Saxony and Silesia for a period of 30 years. His work entitled "Nutzliche und auf die Erfahrung gegri.indete Einleitung zu der Landwirtscha£t" (Sorau, 1750) is a handbook for agriculture of a more modern type and gives a systematic �'F , 673 672 MICHAŁ description of :he economy of a big manor, A rather classical work of the Siles'ian rural literature of the new type is the book of H, G, Dresky entitled "Die nach Grundsatzen und Erfahrung abgehandeltc schlesische Landwirtschaft" (Wrocław, 1771-1777, 3 volumes). The work of B. Tschirner (Der schles. Landwirt mit patriotischer Freyheit, Wrecław 1771, Vol. I.-II,) is less good. Worth to be mentioned is the book of K. von Benkendorf entitled "Vergleichung del' markischen und pommerschen Landwirt.schaftsarten mit del' schlesischen" (Halle, 141:6, in which the author gi es a comparative description ef the specific features ci the Silesian economy. He is a convinced adherent of the new form ef agriculture, advocates stabling of cattle and improved meadow cultivation, pa~ses in review the peculiarities of Silesian sheep rearing, describes agricultural tools and the means of natural and artificial manuring ci Silesian rural lots. The second part of the XVlIIth ce'1tury was in Silesia, just like in the Polish Commonwealth, a period of trials in order to break with the a Id system 0.£ rural economy and to build it on new principles. The fint Si!esian agricultural pericdicals published many articles in that subject Those magazines were: "Schlesiohe cekonomische Samm1ungen" (Wrocław, 1754.-1762, vol. I-III), "Oekonomische Nachrichten del' patriatischen Gesellschaft in Schlesien" (Wrocław, 1773-1779), "Der patriot. GesellschaIt in Schlesien neue oekonomische Nachrichten" Wrocław, 1780) and "Sch1\;sische Provinzialblatter", which appeared in 1783. On this background the originality of Martin Grocer's work "Kurze und gar einfaltige Einleitung zu del' Lcmdwirtschaft" prepared for printing and e:1ited by S. Inglot in 1954 {Polish translation of I. Piprek is distinctly visible. This unique werk in exclusively consacrated to the problem ol peasant rural economy in Lewer Silesia and, what is more, dating from the end of the XVlth century, i. e. earlier than the bcok of Coler. It is ,impossible to find a similar work in the who.]e ancient world literature o this matters. It is a pity that other Grosser's wCTks were not published in which he wrote about sheep breeding and collected in a form of aphorisms various observations of the peasants regarding the weather, different special rural activities and other thing.s of similar contents. We are bound to mention only those Silesian books which deal with all the problems of rural econcmy in that province. It should be stressed that even particular kinds of rural prcduction had their own literature. Enough to say that already in the XVlth century th8 technique of the Silesian fish industry in ponds and rivers was publi;;hed in Polish by Olbricht Strumenski (Craccw, 1573) and in Wrocław a book by the bishop of Olcmuniec J. Dubravius, entitled "De piscinis et piscibus" was edited in 1547. A comparative research werk on the subject of both mentiop.2d books has been recently published by S. Inglot and A. Nyrek (Wrocław, 1960). ST ASZKOW CASES OF FAME INFRINGEMENT IN VILLAGE COURTS IN LITTLE POLAND (MAŁOPOLSKA) REGISTRED DURING THE XVtll--XVIIllh CENTURIES Summary Village courts which were gradually submitted to an evergrowing control of the manor, investigated in principle all cases which used to occur in the village and in particular also cases when "Somebody's good fame was taken away". In the most ancient village court registers (XVth-XVlth centuries) prevail notices, drawn up in such a laconic way that it is often hard to say what was the matter of the infringement ("diffamatio"). The most frequent were cases in whkh a person accused of larceny appear~d before the court "et interrogavit totam communitatem primo, secunda, tertio et quarto utrum sibi aliquam culpam daret pro furtieinio vel pro alialiqua alia re inhonest". As nobody came forward with a formal accusation - ius eum decrevit fore et esse bonae famae". If the suspicion concerned a newcomer from outside, he brought sometimes a sort I)f a certificate of good behaviour ("litterae conservatoriae") issued by that village municipality where he originated from. The whole legal pmc2du['e is called in the ,sources "iustificatio", "restitutio bonae famae", "adiudicatio honoris". The court registers of the XVth and XVlth centuries sometimes mention an abuse of offending words ("mala verba", "verba improba et pessima") They ussually ccncerned an immoral life or illegitimate birth. W8 find much more materials of this kind i.n vill"ge court registers of the XVIIth and XVIIlth centuries. Here also the infringement of fame occurs in most cases by rebuking somebody for theft or sexual immorality and sometimes for deeds considered to be disgraceful although they were not oriminal. We med 'in theregisters more often than before wi,th cases being an Nal defamation. On base of sources of this period a dictionary of words, undecent and covering with shame, as well as a catalo,gue of shaking gestures (among them the most frequent was the showing of the hinder part of the body or the .shameful lifting of the skirt). In almost all cases in which "infringement of fame" Gccured, the court ordered the culprit to beg the offended pardon. It was a public apology in the presence of the community gathered in the court. In some villages the procedure was highly formal: the excuse was connected with the ,.return of the good fame" and with a revocation of th8 offending words which was called, "barking cff". The formulae of this "barking off" and the notice that it had to be done by the guilty after he got under a bench ~~. 4J Lud. ''' ...e.~~;.,.~. l. XLVI �674 675 remained in the registers. Petty misdemeanours were usually punished in the way that the offender h ad to apologize to the victim. If somebody was accused with a more serious offence, he was sentenced beside the du~y of apolcgizing and barking off to a fine, to be flogged or to be put into jail. The more seri0us was the charge, the bigger was the punishment which a thoughtless accuser ought to expect. HALINA MYTNIK RAFTING OF TIMBER ON THE UPPER SOLA Summary The opinion which prevailed heretofore and originated from the geographers o fthe nineteenth century, that rafting of timber didn't exist neither on the upper Vistula nor on its i:litial right-side confluents, ·because of the mountainous character of the rivers. Historical and dialectologie matrials concerning timber rafting on the Upper Sola in the Żywiec territory are at variance with above mentioned opinion. We have two reports, both dating from the middle of the inieteenth century, in which rafting of timber on the Sola river upwards of Żywiec had been described: the author of the first report, intitled - Historical and geographical notice about the Żywiec district - Cieszyn, 1859, was Janota, whereas the second report - The Beskidy mountainee'rs or Górale of the western slo,pes of the Carpathian Mountains, Cracow, 10951, was written by Delaveaux. A still earlier source are documents of the Record ,Office enumerating duties in Żywiec manors at the beginning of the eighteenth century (Inventcry of the Węgierska Górka dominion, dated 1715, manuscript from the Museum of the Żywiec district in Żywiec). For the majority of the villages situated en the Upper Sola and its main confluents timber rafting was a condage up to the time when serfdom WaS abolished. Later on the peasants became undertakers themselves and .started the business of timber rafting to Cracow, which ended in the southwestern part of the Żywiec territory when the government began to build a railway in 1384. The rafting of the timber went from a pl'łce only several kilometers away frem the river source ,in a village called Sól (about 20 km to the south-west Qf Żywiec) where suitable conditions for rafting existed after pouring rains. A high level of water occured usually three times a year: at spring, at the beginning of the summer and in the automn, l II lasting, two three days. Various sorts of timber, planks and shingles were l'afted, subject to the level of the water. lhe way the rafts were built was primitive. In order to knock the rafts together, pegs were used instead of nails. Even the rudC:er was often fixed by means of beechen wedges and less often by means of iron borers. As the rafting on a swift mountain .river was difficult, the raft, knocked together out of 5 (exceptionally 3) to ten logs, 25 "lokci" (15 mtrs) long or 36 "lokcI" (22 mtrs), had two rudders: the front and the back one and two rafsmen steered above raft down-stream In the upper reaches of the river. For the purpose of mooring 0·1' connecting several raIts together in the lower reaches where the rafting was easy andsafe, the so called k I' Z e p i n y or twisted withes, or nuttree twigs have been used instead of ropes. The vocabulary of the Żywiec raftsmen forms a very specific and particular group in the already known general terminology of the woodfloaters. Special attention deserve words and meanings which have not been mentioned in dictionaries or in other sources up to now: kęs and p a j ę c i e (raft) k r z e p i n a (kind of rope made of twisted withes or nut-tree twigs), w i o s l a (rudder), s p l a w or p r z y b y t e k raising of water, s p u s t waer level and its different heights: s l a b y s p u s t, Ś l' e d n i oS P u s t, d a b l' Y s P u s t and c i ę ż k i s p u st, p a d p a z u c h ą (interio.r line of the river curve), n a n a l' c ie (exterior line of the river curve), kiś Ć, k i s c, k i s, water in the river before freezing, l i s t o wn i c a the last autumn raisingof the water. MARIA SUBOCZ SPATIAL SCHEDULE OF THE POPULATION MIGRATORY IN THE OPOLE DISTRICT MOVEMENT Summary The migratory campaign in 1945-1947 has embraced, beside other territories reconquered by Poland, also tQ some extent tile district of Opole. This area, densely inhabited from time immemorial by an indigenous Polish population has kept these folk till the present day. The newcomers, i. e. the immigrants from Central Poland, repatriates from its eastern confines, which belonged till 1939 to that country, as well 'lS tho'se who came from other European countries, form but a small perce:1tage of th~ actual population of the Opoje district. In order to reIJresent the picture of the spatial partition of the newly-arrived in the Opole district and taking into account their origin and prcfessiQn, investigations have been made during January-April 1949 which undoubtedly will have some meaning for an economic planning in this territory. As far as an ethno4~' �676 677 graphel' is concerned, the most interesting thing for hIm is the possibility to watch closely the contact cf two cultures in that area, which have different features although they both grew up of a common trunk, viz. the culture of the Opole autochtons and that of the settlers who came from other places. The investigations are going to be continued. The first phase of the investigations was based on extracts from houseregisters in various rural districts, in line with a special questionnaire. As result of abo.e investigations the following rural district have been differentiated: 1. Rural districts peopled almost exclusively with autochtons. 2. Districts in which autochto.ns prevail and in which groups of newlyarrived form a homogenous mass in the sense of their origin. 3. Districts with very mixed group of immigrants and with very distinct majority of native population. Out of a numcer of 129,89.5 men beIng the total of the population living in the Opole district, without the town of same name, the quantity of autochtons is 120,575, the number of immigrants coming from Central Poland is 4727, the number cf settlers, repatriated from territ2ries beyond the Bug river is 4543, the number of repatriant s from other countries is 30. The prevailing part of the repatriates originates from t11e Pr'1Vince~ of Lwow, Tarnopol and Wolyń, their profession being agriculture. The immigrants are former inhabitants of the Silesio. - Dąbr·owa, Cracow .and Lodz Provinces. The majority of. them are workir.g in the industry 1111e; a considerable percentage belongs to other professions. Out of a total amount of 9320 immigrants, 4141 men continue to work in their orgin3.l profession, 5159 are membres of their families and are kept by them. BOLESŁAW It is admitted to divide the whole culture into three big parts: the material spiritual and social culture corresponding to the differentiation of requirements satisfied by the various cultural actions of a man and by their products. Plant-growing as well as gathering, hunting, fishing and cattle-raising being means of procuring one's li ing, belong to the material culture. In the way of growing agricultural plants three subdivision elements of activity and its products have to be taken in account: 1) the technique of earth cultivation before the sDwing, 2) the technique of the plant care and 3) the technique of the harvesting of the cereals and root-crops. Within the range of earth cultivation the objects of classification are the agricultural operations and the tools requested for various agricultural works. The determination in which degree an agricultural action influences up()n the form of the tool tha:~ is produci of .another actiOln is an important cognition problem in the building of the taxonomy of agricultural tools. Taking into consideration the changes produced in the structure of the soil and the way of ploughing we discern the following groups of agricultural tools: t I 1. Tools without parts which go deep into the earth; to this group belong the so called włóki, which are trailed on the surface 0.£ the ploughed soil and which level its tussocky parts, as well as field rollers used for the ramming of the earth. 2. Tools which loosen superficially the earth (harrow). 3. Tools leosening the earth deeper than the harrews (hoes on bars, hoes with one ploughsha1res, primitive wooden ploughs and hoes with many ploughshares). 4. Tools fer hea, ing oif łayers (Dne-side ploughs). GARYGA BASIC CLASSIFICATION OF AGRICULTURAL TOOLS (SYSTEMATIZATION PROBLEMS OF ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE) Summary In classification and in systematization which are means of a scientific description - general principles, elaborated by legic and by the science of the structure of kncwledge and common for all its branches are binding. The object ci classification and systematization in the domain of culture are the conscious and expedient aotions of men, tied together by social links, as well as the product of those actions, it being known that the sense of the product comes from its connection with the above actions of men. of earth and for making fieldpatches 5. Tools for heaving off layers of earth and for making a flat surface af the field (two-side ploughs). 6. Tools or heaving off layers of earth, loosening it and forming fieldpatcheG (one sice harrcws with two cudgels). 7. Tools for heaving oif the earth, loosening it and forming a flat surface Df the field (iwo-side harrow with a small shovel). TADEUSZ FORMS DZIEKONSKI AND TECHNIQUE OF FOLK MEN'S HEADGEAR MAKING Summary The scarcity and particulary of sources for an investigation of the history of the technique of their making is replenished of clothels by means �679 678 ot ethnographic materials which 'Supply most valuable data. They give us the possibility to make a thorough aquaintance with the still existing products of headgear and on top of everything not only from the si:!e of its form but also frem the point of view of the raw material requested and the technique of making. The development of the different headgear parts can be considered as a c0'nstant change in the system of the covering of the human body. Those changes in the process of their evolution were due first of all to the anthropogeo.graphic conditions, to the discovery C'·f all sorts of raw materials and to the acquired knowledge of how to use them and depended also of the everchanging fashion. Undoubtedly, the greatest part of the creative efforts was consacraied to the elaboration of the covering forms of such a complicated block as the human body, with due regard for the movement, and taking also into account the covering of the extremities. The present work is an analytic test from that paint of view Cif folk men's headgear worn at the end of the XIXth and at the beginning of the XXth centuries, first of all on the Polish territory. It seemed as if the covering of the head, which from the geometric point of view is a ·part of the surface of a globe, wouldn't request much complicated calculatio:l. Yet, a more accurate investigation of the manufacture technique of the headgear shows that. in this line many solutions oi the problem did exist and do exist further on. The cutting of the headgear often requested the same methods which are applied in geometry when we want to trander the surface of the globe o'n a plane and vice versa. That is why the technique of making the headgea'r, and of the cutting of same, shoul':! be also examined from the geometric point of view. Only such an attitude can help to understand that many forms of the headgear are the result of cutting-out peculiaritie~, and of the material tectonics after the sewing of its pieces which have been properly cut out beforehand. This circumstance ought to be taken into account because it is ci great importance in case we want to discern different kinds of headgear, when only inconographic sources, indicating but its form, are available. That is why the aim of the actual work i3 an attempt of making, on base of above mentioned considerations, at least a most general systematization c,I folk men's headgear; although the most tempting thing would be to try to gi e a factual picture of how this part of clothes has been developing, such an attempt would be premature and unjustified. A material much teo incomplete. scarcity of other historical sources, lack of detailed descriptions concerning the mutual influence of clothes worn in the village, manor, town, clothes worn by the clergy and army, all that doesn't yet allow to drow adequate conclusions in this respect. Except few s'orts of headgear which were found in the past ii'! a ready t \ fo,rm, like all kinds of fruit hollowed out, furs of smallanima13 and except those rare cases when they were manufactured of a tube-shaped matedal or cut out of wood, the basic technique for the manufacturing of men's headgear was weaving, knitting, felting and sewing from furs and different kinds of textile. The row material used for weaving was in the first line straw and grass and sometimes also leaves, reed, roots etc. For knitting pUl"po,ses all sorts of yarn or thrzads, of animal or vegetable origin, were applied. The main changes in the shape of the headgear made of soIt· felt and of threads sprang up mainly out of different ways of turning out and of bending. There was much more possibility of solving the problem when adapting tho material to the circumference of the head and, taking into account the variety of forms, and by making the headgear out of different sorts of textile or furs. Such a head-dre.ss came out when the head was covered or wrapped with one piece of materialor when the edges of one or several pieces ofcutting were sEwed together. The decisive importance for the shape of the headgear had its cutting. On base of an analysis made on a considerable number of examples three main groups of head-dress have been marked out, viz. headgear consisting of a kerchief (or turban), hood and oI a cammon group of cylindrical cone-shaped and semicircular head coverings. To the first group can belong all the head-co erings which are composed of one piece of textile slipped on the head or by means of which the head is wrapped. Hood,s were mainly used to protect the head against cold and were manufactured out of furs or warm textile. The simpliest types of hoods were obtained from one rectangular piece of textile sewn on the top or on the back orf the head; wmetimes in those places an additional piece of material was sewn up. The cut of another type of hood consisted in a rectangular piece with two additional pieces sewn up on the sides of the head. All hoods had but one plane of symetry. A characteristic feature of a cylindric and a cone-shaped headgear is that the cut of its lewer part has always a shape of a cap-band, even when it makes only a narrow strip and is composed of one or several parts The difference between both f(\rms is mainly the way of covering the cap-band from the top by means ()If cutting out and sewing up triangles of varions shape. The headgear had the same feature even in that case when the whole cap-band was composed of several parts sewed up together. The kind of the top cover wa~ the reason why some kinds of headgear kept a cylindric form, others a cone-shaped one and still others a quadrangular Polish cap form (rogatywka). The analysis of the cut led the author to the conclusion that the popular folk men's headgear in Poland called "wścieklica", which was considered up to now to be a kind of hood, springs from the cylindric headgear. �680 He also thinks that the territorial borders, where the hoods were worn as a protection against cold, reached only the extreme north-west frontierline of the Polish co.nfines. The main territories, where the hood was met with, were Nothern Great Russia and Byelorussia. Father to the south and to the west of above territoires were land~ where the main headgear was the cylindric and the cone-shaped one. This circumstance was due in the first line to climatic conditions. <I>eOQlJ1JIXO,ll3J1,l1JIO KAPArAIIIJ1 - TO<I>AJIAPbI Pe3IOMe 3THOrpaQlWleCKaJł MOHOrpaQlUJl "KaparalllW TOQlaJIapbl" ;lIaeT CUHTeTW-łecKyIO CBO;llKYcBe;lleHuti: 06 3TOM nJIeMeHU, OCHOBaHHblX Ha ony6JIuKOBaHHblX UCTO'lHUKaX, KOTopble, nOBu;lIuMoMy, y:lKe He 6Y;llyT ;lIOnOJIHeHbI HOBeti:wUM>1TeppUTOpUaJIbHbIMU UCCJIe;llOBaHUJlMU,TaK KaK npe06pa:lKeHUJl, KOTopble UCnbITaJIa nepB06bITHaJl KyJIbTypa Kaparaweti: nO;ll BJIUJlHUeM nepeBopOTOB OKTJl6pbCKOti: PeBOJIIOI..\J1J1TaK r JIy60KU, 'ITO 3TO nJIeMJl nO'lTU nepeCTaJIO CYlI..\eCTBOBaTbB CMblCJIe oc060ti: 3THOrpaQlJ1'leCKoti: n03UI..\J1U. OKTJl6pbCKaJl PeBOJIlOI..\UJl J13MeHJ1JIa yCJIOBUJł CYII..\OCTBOBaHUJl y:lKe J1 ;lIO Toro HeMHOrO'lUCJIeHHOrO nJI€MeHU. B 1930 rO;llY B03HUK "ToQlaJIapCKJ1t1: HaI..\UOHaJIbHblti:pati:oH" C a;llMuHucTpaTuBHblM I..\eHTpOMB AJIblr;ll:lKepe, KOTOPbli1 COCTaBJIJleT 'laCTb HI1:lKHeY;lluHCKoro pati:oHa J1PKYTCKOi1 06JIaCTu. B 1930-31 rr. Bce Kaparawu 6bIJIJ1 co6paHbI J1 nOCeJIeHbI B Tpex KOJIX03ax: "KpaCHblii OXOTHUK" B AJIblr;ll:lKepe, "UMeHU C· M. KupOBa" B Hepxe J1 "KU3>1JI-ToQla" B BepxHeti: I'yTape. IIOCeJIeHHble KaparaWJ1 3aHUMaIOTCJl OXOTOtf,CKOTOBO;tlCTBOM, 3eMJIe;tleJTUeM,OrOpO;tlHU'leCTBOMU pbI60JIOBCTBOM.IIpo:lKuBaIOT OHJ1 B ;!IepeBJlHHbIX ;lIOMax pYCCKoro Tuna. ,n:eTU yl MOJIO;tle:lKbXO;!lJlTB WKOJIy; B AJIblr;tl:lKepe J1MeIOTCJlrOCnUTaJIb J1 cpe,llHJlJl npoQleCCUOHaJIbHaJl WKOJIa· IIpe:lKHue BepOBaHUJl U waMaHU3M COBepweHHO J1C'le3JIJ1. XOTJl aBTOp B npe,llJ1CJIOBUU K cBoeMy TPY;lly B C:lKaToti: QlopMe U3JIO:lKUJI HaCTOJllI..\ee nOJIO:lKeHUe Kaparawei1, TO O,llHaKO rJIaBHotf I..\eJIbIO CBoero Tpy;tla OH C'lUTaeT Ha'lepTaHUe 06pa3a KyJTbTypbI ynoMflHyToro nJIeMeHU B ;lIaBHee BpeMJl, KOr;tla OHO 6bIJIO elI..\e caMOCTOJlTeJIbHoti: 3THOrpaQlU'leCKoti: e;llUHJ1I..\etf· TaK KaK B ;lIaBHeti: 3THOrpaQlW!eCKoti: JIUTepaType 3TO nJIeMJl U3BeCTHO UCKJIIO'lUTeJIbHO no,ll Ha3BaHueM Kaparaweti:, TO aBTOp ynoTpe6JIHeT B CBoeM TpY;lle UMeHHO 3TO Ha3BaHue, XOTJl B noCJIe;tlHee BpeMH B PYCCKOtf JTUTepaType no 3TOMY Bonpocy Ha'lUHaeT nOJlBJIHTbCJl Ha3BaHue TOQlaJIapbI J1JIU ToQla· no 06'beMY ABTOP pa3;t1eJIJ1JI CBOIO MOHorpaQl111O Ha 7 HepaBHblx 'laCTei1. B ZAaae nepaou OH paCCMaTpJ1BaeT C KpJ1TJ1'leCKotf TO'lKJ1 3peHJ1Jl rJIaBHei1wue J1CTO'lHUKJ1, HarpOMO:lK;tIeHHble B Te'leHJ1e ;tIBYX nOCJIe;tlHJ1X CpaBHJ1TeJIbHO CTOJIeTJ1tf. OKa3bIBaeTCJl, 'ITO JII1TepaTypa O Kaparawax �• 683 682 CKy~Ha 11 Heoc06eHHO OTpbIBO"lHOCTb r .IWsa STOpa5t Teppl1TOpl1l1, Ha BOCTO"lHble OKI1 CTapa. >fCTocIHI1KOB KOTOPOi1 CKJlOHbI npI1BO~I1T rop, npl1TOKI1 CBe,!leHI1H, OHI1 TYTapbl, ABTOp 11 npI1XO~I1T y:>Ke COCTaBJlHIDT He KaparaWI1 11J1>f BpeMeHa 3aHI1MaJll1 ceBepo- Y~bl, Kaparl1wcKI1i1 H3blK, Ha CJle~bl 1113pYCCKoro I1MeHHO rawl1 J1i1I1, ~aTl1pYIOTCR c~eJlaJlI1Ch PYCCKI1MI1 aBTOp oxoTa, phI6HaH JleCHOe JlOBJlR, 30JlOTa nOCTOJiHHhlX 1I0ro 3aHRTI1R, IDpTax, OJleHb>fM>f wKypaM>f, ceBepHblX RKyTOB' ~aBHO, nepeHSIThle OJleHbl1X WKyp lIMnOpTHblX Y30phI. yna,!lKa OJleHeBOACTBa. B CTaphlM OTnaJlO nl1uty, 06bl"lai1 r Jl,asa He pe3YJlbTaTOM Kaparawei1 qaCTI1QHO nJlO~OB npl1 B T. e· He B KOpOi1, caMoeAoB Kaqe- npOMhIBaHl1>f KaparaWI1 a >f >f3BeCT" a 311MOM KO'IyIDUlI1X 113rOTOBJleHHaH >fJlI1 COXpaH>fJlI1Ch C~eJlaHHOM ~aBHI1WHl1e 113 ynoTpeOJleHI1R TaK YXYAutl1.'10Ch MHCO, KOTopoe, KaK Kaparautl1 nJleMen, nOCBRUleHa CMeWaHI1R B BnpOqeM, 06blQaeB TaK:>Ke peAKo A0I1J111 oJleHei1, 'leM COI.1l1aJlbHoi1 nOCpeAHI1KaMI1 Ky JlbType. nacTyuteCKI1X aBTop ero AHaJl>f3 nOToMy C HOBhlMI1 COMOTOB npl1MI1TI1BHble 'ITO Kaparallllll Bepy, 6ypRT' nl1TaHl1e Horo 'ITO 6blJll1 IToCJle~HRR nJIeMeH 3TOT C0i10TbI' RBJlR- 11 3aHI1Ma- cPOpMy, BepORTHO npaBOCJlaBHOM ceMeM, C03AaHI1IO l1 a Kpyn- BJll1RHl1eM illecTaR ZJl,aBa HOMl1qeCKl1e CKY,l1HOCTh ra~Kl1, My3hlKa, ceBepHblX Ml1cPbl aBTOp CBH311 B ypOBHH 6hlTb lllaMaHI13M norpe6eH1IIR ra~aHt1e 11 TOJl- 06hI'IaI1, KaK HepaCTOp:>KI1MOCTb B qeTBepThli1 06H3aTeJlbHOM B a pa3 MOHOraMIIIl1 XOTlI 3KOHOMI1qeCKOrO l1CKyCCTBy' B Tpl1Hal1!.1aTblO TBop'lecTBa, HeM 6paqB 6paK cJle~yeT Onl1CaHbI JlyHHblMI1 I1rpbl, aCTpo- MeCJi!.1aMl1, pa3BJle'leHl1R, caMOM C 3a- p0,110B' C RBJllIeTCR B TlDpKCKI1M 60JlbutOe HaCJlOeHl1.e KyJlbTypHoe 6J1arO~apR COXpaHeHl111 60Jlee B COX- OTpa:>KaeTCJi KaqI1HI.1eB 11 Koi16aJlaMI1. nOCJle,11Hl1e ,110CTl1rJll1 y)Ke pa3BI1TI1R B ,11l1aJleKTe l1 nJleMeHeM cy6yMep- 3111MHI1X IOpT KOpOM, KaparalllCKOM cOMOTaMI1 xopOHeHI1H noxpblTI1l1 6epe30Boi1 TlDpKCKoe l1 YKa3blBaeT caMOe"CKl1M ,11aBHeM cnoc06e OXOTOM, JIeTHl1X HaBR3aHHOM pe3Y JIbTaTOB ITepBOHa"laJlhHbIM HaCTORUleM Ha3BaHI1M npOlllJlOM l1 C OJleHeBO~CTBa B R3b1Ke, C cOMOTaMl1, 'Iepe3 111JlereHl1hI. p110,11 ,11aBHeM CBH311 KaparauteM IlleM l1 BCTynJleHI1Ji HaCJlOeHI1H. OJleHeM, c.aMOel1CKI1X 3TOM cnoc06e BJlIIIRHl1Ji. ,11aeT 06111ylO CBO~KY CaMOe,11CKI1X CJlOB B npe:>K,l1e Bcero TIOpKCKl1X, B 06paUleHhI BepOBaHl1i1: MoryT CynpY:>KeCKl1e nOJll1raMI1>f HayICe npOHBJlHeTCH CO'IeTaHl1I1 e· 11 qepHhlM. 06hl~eHHOM, KyJlbTypHble 111I1X, B T. Ha- 3aTpy~- npOHI1KaJll1 BepOBaHl1M npI1Mepax. apTI1CTl1qeCKOrO KO:>KaMl1 paHem1I1 Ha Ha3a,11 6hlJll1 IToCJlel1Hl1e l1 JIaMalllCTCKl1e KaJleHl1apb nec HIll, KaparallleM 6eJlhlM caMOeACKI1M 60JlhutI1e npaBOCJlaBI1H. B ceob.ItOU ZJl,ase OTl1eJlhHble e. nOCBRUleHa n03HaHl1H, MephI, nJleMeH, 3anpelI.1eHl1e npl1 TOMy l1 HpaB- 3aI1MCTBOBa- CMellleH111D npe:>KHI1X l1yaJll1CTl1qeCKI1X T. WaMaHI13Ma TlOpKCKI1M RBJlRIOTCR 11 JlaMaI1CTCKI1MI1· JIeBI1paTa, TaK:>Ke Bl1oBaM, CJle~bl Bhl3hlBaeT y:>Ke ,11BeCTIIIJleT npe~CTaBl1J1 3anpeUleHI1e 06'bRCHRTb crpaT ynoTpe6J1HJlOCb 3al1McTBYR 3TO He- :>K113Hb peutalDUlI1M OToco6J1RIDUlI1XCR RBJlJieTCR cnoco6CTBOBaJlO ~BOJ1CTBeHHbIM, COlO3a, '13 Kapa- 3aMY:>Ke- 11 RKyTOB. TaK:>Ke BJlI1RHl1e CBH3b BepOBaHI1R nacTyllleCKl1X CHOB aBTOp BAOB!.1aM Ha Ha- a BepOBaHl1i1: 3J1eMeHThl BJlI1RH>fR HanpI1Mep '13 BCJleACTBl1e npo"lHylO 6paQHYID BepOBaHl1R, WaMaHI13M peJll1rI103HhlX XpI1CTl1aHCKI1MI1 l1 C.'1e~aMl1 He- B TeCHaH Onl1ChlBaeT MHeHl11D HaM60Jlee CJleAl1eM. I1MeJl>f nOHBI1J1J1Cb TOJlhKO OAe:>K~a. OAe:>KAhl BhluteJl 6bIJlI1: CKopee ypacax, aM6apbI Hl1eM, ITo KOBaHI1e I1MnOpTl1pOBaHHoM OJleHeBOACTBa TOJlbKO nacTyuteCKI1X "ieTSepTa5t >f ITpe:>KHRJi B ZJl,ase nRTou CTBeHHOCTb. B npaBocJlaBHylO a eHI1Cei1!.1eB I1MeeT AO CBOeBOJlhHbIMI1; YCJlOBI1RM>f, Hecnoco6cTByIDUll1MI1 :>K11J1I1UlaMI1, o~e:>K~oi1, ~aBHO OT 60Jlee - 6epe30Boi1 3TOM rJla3a 60Jlee pa3- npe:>KHI1M rpynn. HeHI1R, Kapa- B 6bITOBblMI1 CJlOBa, KaK paCTJ1TeJlbHbIX B HblX MHOrI1X HO ~I MOJlOKO, OT B 1136bI npl1"1eM po~ TaK Bhl3BaHO HI1X BOJlR COQeTalDUlI1XCR, BpocaeTCR caMOe,11CKl1e, TlDpKCKlIIe pa60"lI1MI1 He 'lTO RBJlReTCR y ITo l1eBCTBeHHOCTb BJlI1RHI1IO BCTynJleHl111 3aMeTHhl HaeMHbIMI1 EUle I.1epKBI1· npl1 CI1JIbHO MY:>KqI1HaM. 3Ha'I11TeJlbHO npl1nl1CblBaeT 'ITO 3aCJlY:>KI1BaeT K COXpaHI1Tb CTaJlI1 cynpy:>KeCTBO Toro, cPaKTopOM HpaBbl aBTOp 3TO, TaK:>Ke 3a1llMCTBOBaHI1Ji nop Ha BCJleACTBl1e BHI1MaHIHI oTHOuteH>f1D 110Jl:>KHa 6blJla n03)Ke 06CTORTeJlbCTBO no KOTOPhlX KaparaWI1, JleTOM BhITeCHeHa CBR311 C ynaAKoM rautei1. :>KeHUlI1Ha Ol1HaKO Oc060ro :>KeHUlI1H I1Me- 3aHHTI1RMI1 >f npO:>KI1BaJlI1 PYCCKI1X. MaTepl1aJlOB, pOAHble a KyJlbTypoi1, BpeMH OTJll1qaRCb Cpy6J1eHHhle y:>Ke ~BYX np1ll06peTeH1IIHM>f, C Tex 111c0611paHI1e nOCJle~Hee nOKphlBaeMhlX y CO~ep:>KI1T MaTepl1aJlhHoi1 rJlaBHbIMI1 11 ceHa· He B ~l1aJleKT. H3blKaM1II, ~l1aJleKTaMI1' cYUlecTBOBaHI1R, pa60TaJl>f "POB CTOJleTI1Ji no~aHHhIMI1. :>K11J1hIX nOMem;eHI1i1 po~a CTBa, BpeMeHI1 19 eUle n03~Hei1WIIIMI1 BeKaMI1, noro KaparaWI1 caMOe~CKI1i1 3J1eMeHTOB nOCJle~HI1MI1 OJleHeBO"CTBO 11 CB03Ql1KaMI1 KacTpeHa 11 HKYTCKIIIM 3aHI1MaeTCH B BpeMH nOJlOBI1He ynoTpe6J1HJlCH HeCOMHeHHO nl1UlI1. n"leJlOBO~CTBO. CTBe KOCBeHHoro nyTewecTBI1i1 YCJlOBI1HMI1 npl1rOTOBJleHI1Ji B 11 aA- PYCCKI1M ,ZJ;0 He~aBHero HO MOllrOJlbCKI1MIII TpeMR 3KOHOMI1'IeCKI1MI1 cnoc060M C RBJlHIDTCH KJlI1MaTa, BblMl1paHI1H HaCTOHUlee e~I1HI1I.1bI. yi1rYPCKI1M cPJlOpbI, "II1CJleHHOCTI1 np06J1eMoi1 B caMOe~CKI1X C KOHTaKTa H3hlKa "ITO Hapeql1l1, nHTI1, KpOMe CBH3b B ZJl,ase TpeTbeu HHO TlDpKCKOM 'II1CJla YKa3bIBaIDUll1e HBHble c06I1paTeJlhCTBOM' paBHOnpaBl1e 06blQaRM oc06eHHocTeii ~OpeBOJlIDI.1110HHbIM TaK:>Ke y6e:>K~eHI1ID, reorpacPl1"1eCKoi1 06ulero H3bIKa, npl1MeHHeMoro I1CCJle~OBaTeJlbCKI1X 113 IOUlI1XCR BI1TOe BI1PID3bI, cPayHbI, Kaparawei1, 3aHI1MaeTCH K rOBOpl1J111 Ha yJlycax KacaIDU111eCff oc06eHHocTi1 pa3~eJleHI1H, npaBI1TeJlbCTBOM' eTCR reorpaq:lI1"1ecKl1x npO:>K11Ba1DT KaparaUII1' CaHHCKI1X nJleMeHI1 B Onl1CaH111D HeAOCTaTOK 11 BepOBaHI1i1. CMOTpH MI1HI1CTpaTI1BHOrO II "IyBcTByeTcH peJll1rl111 11 KaMbI. ABTOp a Bcero 06J1aCTI1 nOCBHUleHa aHTpOnOJlOrl1"1eCI{I1X BO BOJlee B B ne- ITepe:>Kl1TKOM CXO,11CTBOKaparaBblCOKoro nepexo,11Y K o6Ulero 3eMJle~eJlb- �685 684 buch". 'JeCKoMy Tpy,lly. BOJIee MJIa;n;Ull1M KyJlbTypHbIM HaCJIe;n;l1e 6ypltTCKOrO Hl1eM RBJIReTCR cYUlecTBeHHbIM BJlVlRHI1H, a BJlI1HHl1e 06pa30M caMblM pyCCKOi1 5bITOBbIe HaCJIOeHl1eM CJle;n;yeT C'II1TaTb MJla,llUlI1M Ky JlbTypHbIM KOJlOHI13aU;l1l1, KOTopoe HaCJIOe- npe06pa3l1JlO YCJlOBI1R 3TOW H03Ha'II1TeJlbHOW CJIe;n;yeT ~3;n;aHO Horo X03ltWCTBa AaBHero 3THI1- 'ITO 1593-1711 (B B :no rr.), CI1JIe311~; rrpO~3Be;n;eH~e, KaCaeTClt oc06eHHO npeKpacHo Ha'I~TaHHOCTb 'J.eH~e 3HaeT npO~3Be;n;eHl1lt B cpe;n;HeBeKoBylO ~CTO'IHI1Ka CI1CTeMbI ~ CaKCOH~~. JlI1TepaTypy O;n;HaKo 3TO 06CTOltTeJIbCTBO CMbICJle 3eMeJIb- cpaBHeHl1e MeKJIeH6ypre 20 6bIJIO 'IaCTI1'IHO '-IeHHO B HeM ;n;peBHIOIO ~ BHYUlI1TeJlbHa; KOTopoe TOJIbKO X03RWCTBa B CI1JIe31111, BpaH;n;eH6ypre, ABTOp 'leCKOW rpynrrbI. 3aMeT~Tb, pa3 ~ ero yMeHbUlaeT ;n;Jllt ~CTOpl1l1 3Ha- Cl1Jle3CKOro 3e- MJle;n;eJl~R' BTOpbIM ches B CVIJIE3CKAH ArPAPHA.fl JIVITEPATYPA VICTO~HVIKVI KAK K VI )KYPHAJIhI VICTOPVIJ1 )J;EPEBHVI XVI-XVIII VI 3EMJIE,n;EJIVI.fl Erfahrung AepeBeHb MomHO Jly'lUle B Cl1Jle31111 CJle;n;yeT pa3pa6oTKa l1CKaTb I1CTOpl111 ;n;epeBeHb ,lIYKIJ;l111 11 TeXHI1Kl1 l1 KaK RBJlRIOTCll rrp05JleM ;n;alOT QeHHble HOBbIX HeMbICJll1Ma CI1Jle3CKOro KHl1mKI1 l1 He3aMeHI1MhIe TaKylO KaM K l1CTOpl1l1 ;n;epeBeHb, T. e. l1HBeHTapeJ'1, MomHO I1X pa3;n;eJlI1Tb B03HI1KUll1e CTBOM l1 Jly'ulIe Ha Ha C KOTOpblX cOJlepml1T CeJlbCKO-X03RMcTBeHHbIX CBe;n;eHl1R, ocnOBaHHble Ha I1CKJlIO'lI1TeJlbHO paTypbI, rJIaBHbIM KHl1rl1 05pa30M O'leBI1;n;HO, 'ITO ~TO KacaeTCll rrp0I13Be;n;eHI1W, onbITe. ;n;peBHIIx nl1CaTeJleM caMylO 50JlbWylO HeMeU;KI1MI1 Y'leHbIMI1 Ham1caHHOe a 3. OCHOBaHl111 ;n;aBHew CI1Jle31111, TO BO rJlaBe KOJlepa, 3eMJle,lleJlbQaMI1. 2· ;n;pyraR schlesische cJIa6ee TPY,lI mit HPbIM BaeT CTOpOHHI1K oco6eHHOCTI1 KHl1rl1, BTopaR arpapHbIM 'laCTb KHl1rl1, B03JlI1Te- BonpocaM' ,Schleslsche oekonomische Ha HaXO;n;I1TCR rrpoodeI' 1773-1779); TI1Ha Haus- • Ha'IaJll1 nOM rpoccepa patriotischtT Tpy;n; K. cPOH BeH- Landwirtschafls- Orrl1CbIBalOIU;l1ti cneIJ;l1cPl1'IeCKl1e rrpl1pO;n;HOro B. RBJlReTClt ;n;JlR oTHoUlerIVIM' X03HWCTBa. OH ocoABTop BOCXBaJlReT JlyroBo;n;CTBO, paCCMaTp~- Onl1ChIBaeT CeJlbCKO-X03HW- 11 VlCKyccTBeHHoro B CI1Jle31111, TaKme Toro, 'IT06bI rropBaTb y;n;06peHI1R Sammlungen" Del' del' BhIXO,!\VlTb B cPOHe oco6eHHO und (BpOIJ;JlaB, 1783 GeseJIsch,ft 1780) B Pe'I~ CVl- Ha HOBbIX JKypHaJlbI 1754-1762, Gesellschaft rry- in Schlesien J1 ,.Schlesiche T· I-III); in Sch~esien" neue oekono- ProvinzialbIiHter", r. OT'IeTJIVlBO BH;n;Ha Opl1rI1HaJIbHOCTb gar ~ 3Tl1MI1 113;J:aTeJIbCTBaMI1 6hIJlI1' patriotischen pa triot. KaK CO CTapow 3eMJle;n;eJme CeJlbCKO-X03RWCTBeHHble Qe.TJb1l1 pR;n; cTaTei1. (BpOI:(JlaB "Kurze abge- TOMa). 3Ha'I~TeJlhHO schen CpaBHI1TeJIbHOM OBI~eBO;n;CTBa ~ Cl1JIe3CKMe Nachrichlen Nachrichten" Tl1rra Erfahrung mit X03RWCTBa 11 rrOCTpOI1Tb C~Jle3CKOe IIepBbIe (BpoQJlaB, E;n;Ba JlI1 He B CI1Jle311~' 3TY TeMy mische JII1TepaTypbI, cnoco6bI OJlI1KYIOT Ha :,Oekonomische pomme' CeJlhCKOrO die RBJlH- HOBoro und BH~MaHVllt C 3TI1M, yJly'IUleHHOe CI1JIe3CKOro OCHOBaHI1HX. KOTopbIe "Oeconomia HOBOW cPOpMbI nepl10;n;OM rronbITOK, CTeMOM ceJlbCKOrO TOJlbKO 1786), auf 11 ;n;aeT CI1CTeMaTWlec- Landwirt und Ha JIeo- I1MeHI1HMI1 1750) X03RwCTBa· 1771-77,3 )J;ocToeH B Tl1na .fl. und (Sorau, JII1TepaTyphI schles. X03HI1CTBa nOJlOBI1Ha XVIII IIocnoJlI1TOM, 05pa30M, 'laCTb T, I-II). 60JlhUlJ1M~ Grundsatzen, (BpOl.VlaB 6bIJl Tpy;n; "Ni.itzliche CeJlhCKOrO ,.Die nach •.. (faJIJle, ~ HOBoro Tl1n ;n;o 113BeCTHOW CTeneHI1 Landwirtschaft d'3r markischen CI1Jle3CKOrO y'IaCTKOB IJ;eHHOCTb I1MelOT CeJlbCKO- 3TOW ;n;aBHe1>IarpapHOM 1771, arpapHbIX X03RM- der (Der cTa6YJlHIJ;111OCKOTa 11 B CBR3.1 05bIKHOBeHHO JIeT. Ero CMJle3CKOW arpapHOW Dresky schlesi- aBTopa. TaKOW JII1TepHTypbI 60.lIbUloro ~l1pHepa schlesis~hen ~ ynpaBJlRBIIHlM 30 zu Landwirtschaft B. BpOIJ;JlaB (ieHHOCTI1 KaTerOpl1l1. 1593-1601 handelte CO;n;epmaHI1R, ArpapHbIe "HausviHerliteratur", B H. G. von 0PY,lll1lt 3eMJIe;n;eJlb'leCKOW no RBJIHeTCH Tpy;n; CTBeHHbIe C CeJlbCKI1M KOTopbIe Tpy;n;OM ;n;OCTOBepHOCTl1 arpapHoro aBTOpaMl1, c06CTBeHHOM Ha l1X COBoKynHocT~ KJlaCCJ1'IeCK~M arten HI1M l1CTO'lHI1- JlIOCTpaU;I1M l1 rrp113hIB- 3peHI1R KpeCTbRHI1Ha, KeH;n;OpcPa "Vergleichung 3aMeUlaTeJlb K Onl1CaHl1e Freyheit. HOBeJ'1UleM HaUlei-1 X0311MCTBa 113 ;n;aBHI1X, rJlaBHbIM X0311MCTBeHHbIe rrp0113Be;n;eHI1H rrepBOM 113Be;n;eH.le H. TO'lKI1 1. rpyrrnbI: p~MCKI1X HI1KUll1e arpapHbIe BbIUleyKa3aHHblx KaK 11 Te I1CTO'lHI1KI1, rrpl1 I1CnOJlb30BaHYlI1 orrbITHbIMI1 OrrI1CaHl1R B ;n;aBHl1e KpI1TI1'leCKI1 l1CCJle;n;OBaHHbIX, OCHOBaHl111 COJlI1;n;HOrO 03HaKOMJleHMH SIBJlHIOTCR MHOrOJleTHI1MI1 l1 Ha3bIBaeMOW ;n;JlR I1CTOpl111 rrpo- O;n;HaKO CTPaHHOe ;n;o CI1X nop Ha5JlIO;n;eHI1M, rrp0I13Be;n;eHHbIX COBepUleHHO VIMeHHO KOTopble Koe rrOJlHall 3TI1X l1CTO'lHI1KOB. O;n;HaKo aHaJlI13Y' Tpl1 pa3pa60TKl1 3arrI1COK, (l Trbaren TaKme TUlaTeJlbHoMy 113Y'II1Tb l1CTOPl11O KaK 11 rro OTHOUleHYlIO K ,lIpyrl1M KOHTpOJlhHbIX HbIX CrrI1CKOB. VIx HymHo, nO,llBeprHyTb Mepy 5e3 CBe;n;eHl1R' rocrro;n;CTBOBaJlO CTBO OTHOCI1TeJlbHO OIJ;eHKI1 3Ha'IeHI1R nOJlHee, l1CTO'lHI1KOB' BOJIee 3eMJIe;n;eJIl1H. 3TI1Ml1 l1CTO'IHl1KaMl1, I1CTOpl1'IeCKOM Jll1TepaType CJle;n;yeT rrpl1MeIUITb MomHO onbITe aBTopOM Einleitung abgefasstes Hel13BeCTHoro B Cl1JIe31111 HOBbIW, yJIy'IUleHHbIW Ha Cl1JIe31111 B Te'IeHl1e gegri.indete RBJIlteTCR "Kurz 1700), pyKOBo;n;CTBOM 3eMJle;n;eJll1S1 60Jlee eTCR KaK IIepBbIM nOJlb;n;T, CbIH CI1Jle3CKOro Pe310Me CTpeMllCb, OCHOBaHHbIX CBe,lleHI1RX' B CaKCOHI1I1 ~ po;n;a B. nOltBJlReTCR KH~meK, Hay'IHbIX 3Toro (BpO'-lJIaB, nOJIOBI1He XVIII arpapHbIX BB. np0l13Be;n;eHl1eM Wirtschaftsbuch" einfaltige Einlei tung zu der Tpy;n;a Map- Landwiltschaft". �T 686 npMrOTOBJJeHHOrO K rre LIaTVI M M3AaHHoro nepeBo,/\ M. 3TO IIMrrpeKa)· eAI1HCTBeHHoe J1CKJJIOLIMTeJJbHO nOCBRII..\eHHOe B HI1}KHei1: CMJJe3MM, K TmlY nORBJJeHMR rrpOM3BeAeHMll MMpOBOW ,/\aBHei1 LITO He 6blJIM orry6JII1KOBaHbl Ha6JJIO,/\emlW KpeCTbRH IIOHeBOJJe KaMI1, ,/\Pyrl1e pOAe TPYAa He TPYAbl B ¢opMe norO,/\bl, etpEssima" B pa3HblX f, CneI..\l1aJIbHblX KOTopble 3aHI1MalOTCR cOBoKynHocTblO np06JIeM CeJJbCKOrO 'ITO ,/\aJKe OT,/\eJJbHble J1 peKax 1573), Koro BeKe 06pa60TaJJ TexHI1KY Ha a BO Bp0I..\JJaBe CI1JJe3CKOro pbl6Horo nOJJbCKOM R3blKe X03Hi1- 6blJJa 1547 B H . .n:y6paBl1yca enl1CKOrra I1CCJJe,/\OBaHl1e Ha orry5JJJ1KOBaJII1 Te My "De AByX piscinis et Ha CT. MHrJI€T 11 I1HorAa 06BI1HeHI1e He TaKJKe KaTaJIOr IIO'ITI1 AeJIa CpaBHJ1TeJIbHOe ny6JII1'lHOe He,/\aBHO AepeBlIlłX Hblp9K. 3aHI1R, Bcex MAJIoJll B IIOJIbIlIJ1 XV-XVIII ynOMI1HaeTCll verba improba JKI13HI1 I1JII1 He3aKOH- 113BI1HeHl1e nepeA rrOCTpaAaBureMy Cy.n:AX B B.B· KaKOM-HJ15YAb 11 OTJIaRHI1R, 50JIee 05l1AqltlK I1JII1 nOABepraJICR nopKe 60JIee CJIaBY", BCTpeqalOTCJI "nOXI1ll..\eHl1e CJIaBbI", nOTepneBWI1M' 3TO ¢OpMa.TIbHO CYA 6bIJIO HeKOTopbIX Orrl1CaHHbIe YKa- CBH3aHO C "B03Bpall..\eHl1eM 0511AQl1K "OTJIaRJI CBoe nOHoure- TOM, 'ITO HyJKHO CKaMblO". KOHqaJII1Cb 'lall..\e 06I1JKeHHbIM. Cepbe3HOM AOJIJKeH MOJKHO 6bl nJIaTbR"). 5blJIO KaK Bcero "OTJIaRHI111" l1 CBeAeHI1R o naA ApeBHl1e A06pylO B cYAe 05ll..\I1HOM. B BeCbMa noc.TIe Toro, Bcero npl1rOBOpOM, ECJIltI KTO-HI15YAb npecTynJIeHltIl1, 6bIJI ell..\e TO 3anJIaTl1Tb rrpl1Ka3bIBa- 5blJI HaKa3aHl1e, KOTopoe 05BI1HlleM K}lOMe 113Bl1HeHl1R AeHeJKHbli1: I1JII1 3aKJIIOqeHl11O B TeMHI1I..\Y."tleM 60JIee 5bIJIl1 06BI1HeHI1R, TeM 50JIbWe Pe310Me B 9TOMY nepl1o,/\y, HacTynl1JIO c06paBwe!'1:cll "BJIe3WI1 AeJIa Cql1TaJII1Cb rr030p- CJIOB, nopoqall..\I1X 3aKJIIOqaJII1Cb COXpaHI1JIltICb ¢OPMYJIbl xapaK- 06BI1HeHI11O B CJIOBeCHOM nOHoureHJ1I1' JKeCTOB" (TyT qall..\e rAe qeCTI1 ceKcyaJIbHOrO KOTopble BHHOBHI1K 113BI1HI1JICll nepeA B rrpl1rOBOpe MeJIKl1e TOJKe HapyweHl1e "tlall..\e 'leM npl1nO,/\HeCeHl1e CJIyqallX 1Oll..\I1M113BI1HHTbCH rrepeA .nEPEBEHCKMX no KaCalOll..\l1eCR 113BI1HeHI1R, KOTopoe BOJIee B nocTynKoB, "Hey'ITI1BbIX 11 ,,3a30pHoe BO 5blJIO 9TO CAeJIaTb "tlECTM verba", 11 B npocTyrrKax npecTynJIeHl1eM. "HenpI1CTOWHbIX nOCTaHOBJIHJI, 'łT05bI MMXaJI CTawKYB HAPYIlIEHMM honoris". B'B', B.B. Mbl HaXOAI1JII1 3Ha- 3,/\ecb OCHOBaHl111 I1CTO'lHI1KOB, OTHOCllll..\I1XCll K Hl1e". O 11 XVI 11 XVIII po,/\a· KaCaJIOCb RBJIllJII1Cb B cY'/\ nocTyrralOT CJIaBbl" TJDKBbI B I1CTOqHI1KaX ,.adiudicatio 6ecrryTHow XV 3Toro B yrrpcKaHI1J,oI B KpaJKe "BblnllqI1BaHl1e" (KpaKoB np0I13Be,/\eHI1i1 A a KHI1JKKa OJIOMyHeI.:l- piscibus". BbIweynoMllHyTbIX J 960) (BpoI..\JIaB, rOAY ony6JJI1KOBaHa e", fama KaCaJII1Cb KHl1raX MaTepl1aJIa COCTaBI1Tb Crrl1COK 9TI1X B npy,/\ax CTpyMeHcKI1 nae XYJII1TeJIbHblX CJIOB ("mala ,/\epeBeHCKI1X 60JIbWe Bblpa}KaeTCH BpeMeHa BI1,/\bI arpap- X03Ri1cTBa OJIb6pl1XT cy,/\e5Hblx HbIMI1, XOTll HOW rrpO,/\yKI..\10111 I1MeJJI1 CBOIO OC06ylO JJI1TepaTYPY • .nOCTaTOqHO ynOMJlHyTb, 'ITO ell..\e B XVI be OTHOCRll..\I1XCllK XV OHI1 06blKHoBeHHo 'lI1TeJIbHO Tepa; co,/\epJKaHI1R' rrpl1WJJOCb OrpaHI1LII1TbCll TOJJbKO TaKI1MI1 CI1JJe3CKl1MI1 KHI1JK- CTBa B CI1JJe311101'HYJKHO nO,l\"lepKHyTb, 3arr11CKaX, cYAorrp0J13BO,/\CTBO HOCI1T tio HOpOJKAeHHOCTI1. COJKaJJeTb, KOTOpbli1: nl1caJI pa3JII1LIHblX l1 MHOrl1X Bell..\ei1 no,/\06Horo "rcstitu I1Hor,/\a 06 ynoTpe6JIeHI111 Hai1TM BO Bcei1 aqlopl13MOB "iustificato", B cYAe5Hblx X03J1WCTBY CJJeAyeT rpoccepa, 687 Ha3BaHl1e: npm13Be,/\eHMe, EFFn 7 113 KOTOpOW OH npOJ1CXO,/\I1JI' Bce (nOJJbCKMi1: CeJJbCKoMy JJMTepaType· Ha,/\ C06paHI1eM r. B., T. e. HeCKOJJbKO paHblue IIo,/\06Horo KaCaTeJJbHO 3eMJIe,/\eJJbLIeCKI1X pa60T CBoeM ell..\e C KOHI..\a XVI CeJJbCKO-X03Ri1cTBeHHoi1 O ca,/\OBO,/\CTBe 11 Tpy,/\HJJCll B KpeCTbRHCKOMY KOJJepa. 1954 C. MHrJJeTOM B n WTpa<t> TRJKeJIble rp0311JIO JIerKOMbICJIeH- HOMY 06BI1HI1TeJIIO· .n:epeBeHCKI1i1 CY,/\, KOTOPblW nOCTeneHHO 1Oll..\I1MCllKOHTpOJIb yca,/\b6bl, 'laJIHCb B B AepeBHe caMbIX M cpe,/\H J13BeCTHO B CJIyqaJIHCb 'leM CYAOM "et quarto utrum inhonesta". eum TaK ,/\eJIa cYAe5HbIx KHHrax sibi TaK decr npHWeJlbI..\a 5JIarOHpaBI1R" AeJIa, interrogavit aliquam KaK vit JIaKOHI1'leCKH 3aKJIIOLIaJIOCb cy,/\e6Hble rrepe,/\ ius HI1X TaKJKe AaBHI1X AepeBeHCKHX DlHHCTBO 3anl1COK no esse daret bC'nae J13BHe, TO OH npl1HOCI1JI (.,litterae (XV-XVI pro YCI1JIJ1Ba- furticinio B. B) po,/\a BblAaHHoe raJII1Ha MblTHI1KYBHa pro CIIJIAB rrpe,/\CTaBaJI tertio aliqua IIO BEPXHEJIl CO~E et Pe310Me alia 05BI1HeHI1eM - ECJIJ1 no,/\o3peHl1e J1Hor,/\a CBoero 50JIbTOqHO "tlall..\e Bcero secundo, vel CJIy- CJIaBbl". BcerAa B KpaJKe primo. C ¢OpMaJIbHbIM famae". conservator.ae"), He (diffamatio). communitalem BblcTynl1JI Bce KOTopble .,nOXHll..\eHHH COCTaBJIeHO, 'ITO OCpaMJIeHHe totam cuipam et O no,/\ AeJIa, B KOTOpblX 06BI1HeHHblfl HHKTO He fore nOAnaAaJI CY,/\I1JI B OCHOBHOM Bce .nO CI1X nop rraJIO Ha rocrrO,!\CTBOBaJIO MHeHl1e, BblBOARll..\eeCll OT reorpa¢OB BHTHa,/\I..\aTOrO CTOJIeTHR, no KOTOpOMy, KaK Ha Bl1cJIe "CBI1,/\eTeJlbCTBO npaB05epeJKHblX 05Utl1HOW AepeBHI1, • npHTOKax B BepXHeM TeqeHI1H Ae- TaK l1 Ha ee I1CXOAHblX He 6blJIO CIIJIaBa, TaK KaK �c , E' '. <.'''.". me 7' '"1-" J • , 689 688 npyTbeB rOpCKl1H xapaKTep TpaHCrropTy 3Tl1X peK JIeca· 3TOMy 6Y,ATO COBepllieHHO npenRTCTBOBaJI B03peHMIO npOTMBOpe'-laT TOJIOrl1'-1eCKMe MaTepMaJIhI, KacalOll\MeCR BO,AHOM}' MCTOpM'-IeCKMeII ,Al1aJIeK- CnJIaBa no BepxHeMy Te'-leHI1IO COJIbI B 2KMBeQKOH 3eMJIe· C CbIBalOll\l1e CnJIaB JIeca no HMH - MCTOpl1'-1eCKOe II TelliMH, 1859, Horo 6hlJI HHoTa, CKJIOHa KapnaT, COJIe Bblwe (MHBeHTaph HhIX a BToporo Jleca MaTeJlSIMl1 II Ha'laJll1 ,Aoporl1 BecHoi1, OCaJK,I:laJlM Ha TaK KaK 6peBeH, Cnoc06 M3 60JIee Ha3bIBaeMblX 25 - BepxHeMy ,I:lJIR KpenJIeHMR 6bIJI no nRTI1 P;J1J1Hoi1 B TaKJKe KmIeQ no 60JIee CnJIaBy Ha (B JKe- a nepe,I:lHMii 'I'e"leHl1lO He Ha pa3HbIe rB03p;M. l1J1I1 ,n:a)Ke JIeca, pyJlh 6bIJI JloKTeii ,n:JlSI npl1'-1aJlHBaHl1SI '-IaCTO CBepJlax. peKe 36 copTa H "KpJKenl1H", 6e30naCHhIH, sapHbli1 He ynoTpe6J1RJlI1 T. e. lliHYPOB. cKpy"leHHbIX Tpex) (22 mIOT ,!lO ,!IeCRTl1 MeTpa). IIJlOT ynpaBJIRJlO K 6epery, a KaHaTOB, l13 npYTheB Ha!Vl ,I:lOceJle TepMMHOJlOrl1M, KaCalOll\ei1cR COCTaB JKI1Be,--\KMXCnJlaBll\HKOB 1130JIl1pOBaHHYIO rpynny· CeMaHTM'-leCKOe 3Ha'-leHl1e, Oc060ro TaKJKe HO TaK l1BhI MJlM ,I:ll1aJleKTOJlOrH'-IeCKI1X MaTepl1aJlax: (nJlOT), KpJICenUHa pO,I:I KanaTa, CnJlaBa, COCTaBJIl1eT KOMnaKTHylO BIIHMaHI1R HenOAaBae:\10e nocJle;:\Hee TIepeCeJlCH'-IeCK3R TepPI1TOpl1!O. CKl1M HaCeJleHl1eM, we.l1h,--\bI, T. e. 3ey.Jll1 3acJlyJKMBalOT HapaBHe CKpy"leHHOrO C 3Ta, nepeCeJleH,--\bl eBpOneJICKl1X l1CKOHH rycTo TEBEJIb ITOBETE OXBHTH:la, c-reneHH, 3eMJm. H O"leHh CJlOBa II nOHRTMeM 1939 113 l1BOBhlX nPYTheB v. npe.n;c-raBl1'rb KapTHHy a y~11Tb!BaR pHO,n; C Y!HBapR no anpe.nh 3T1-l0rpacj:la, TO ,L\JIR rO,I:la Hcc.nep;oSaH]:1y!, KOTopbIe Hero caMhlM ó.JI!O,I:laTb BOO<-IJ1IO,RBJIl1eTCI1 npl1Mep EO,I:llllJ.\HXCSI113 KyJlbTypbI nOBeTa. O,L\HOrO Ha'-laJla, OnOJlRH KyJIbTypbl H MCCJle!\OBaHlm ITepBaH B nOM nOCeJleH,--\eB, npH5blBllll1X HanpaBJlel-ll1Jl rMMHbr, 3aCeJlel-lHbIe XOTR 11 Bbloco6eHHocTH: Ha Teppl1TOpJ110 6Y,I:lYT npOl-\OmKaTLCR. B npOM3BeAeHI111 BbIIlHCOK 05U-lHH (rMJ1H) no BeTa, orrpOCHO,,"1YJll1CTY. B "tlTO AalOlI.\~[MCR Ha- ,I:lByX Ky.JIbTyp, L pa60TaHHoMy HeCOMHeHHO I1MelOlI.\I1X pa3J1H'-IHble CTaAHI1 HCCJleAOBaHI1H 3aK.I1IO laJlaCh H3 AOMOBblX I{Hl1r pa3HblX 1. KOHTaKTa HO lIX B ne- 3TOj;'1 TeppJ1TOpMl1. ~IHTepeCHhIM. 113 HaCTORll\ero rrpoq,eCC110H<lJlbHblJ1: COCTaB, 6bJ.T1l1 np0]:13se,n;eHhl KacaeTCR 113 'raK}Ke npoc-rpaHCTBeH- HOBOnpl111IeJIbl.\eB B onO.l1hCKOM rrOBeTe, 1949 nO.l1b- perraTpl1aHTbl rO,I:la ITOJlbllle. npO]:1cxO}j~)J;eHi1e H pe3Y JlbTaTC cor JIaCHO 3apaHee npoH3Be,L\eHHblx pa3- J1cc.Tle,L\OBa- B onO.'IbCKl1!vl nOBeTe: nO'JTI1 llCK.'JlO'IlITeJlbHO TY3e~1łlbl\J 3,ąe:\leHTo,r (HBTOXTOHaMI1). 2. l1X rpaTBa KopeHHbIM COCTaBJliIlOT MHJlbIii npOl.\eHT "tlT06bI p.pyrl1x 11 OnOJIh- ,I:l0 cerOp;r-Il1111HerO ,I:lHP.. ITpl1- ]:13 l.\eHTpaJlbHo>1: ITOJlhlliH .n;o KpoMe TaKJKe 3aCeJlel-maH 3TI1X lIUITeJlef1 rOCYliapCTB, pacnpe.n;eJIeHI-1R r.r. ).io ~13BecTHoH npvlHa,I:lJleJKaBIllI1X Hace.l1eHHp. onoJlbcKoi1 Horo 3eMeJlh, cOXpaHHJIa BOCTOąHhlX 3eMe,lb, n;pyrl-1x 1945-1947 KaMn<lHI1SI B ')TBOC,E3HHblX ITo.JIbllleff CJlO- B l1MelOll\I1XCR CJlOBapl1X II ,I:lPyrl1X 'Kenc B OITOJIbCKOM Pe310Me 1I11H AHq,cpepeH,--\HpOBaHO 113BecTHoi1 .1HCTOB1Wl(U - MMrPAIJ.MOHHAH HAPOJJ:OHACEJIEHMH HeCKOJIhKI1X nJIOTOB B HM}KHeM Te"leHl1M peKM, KOr,I:la CnJIaB .'IerKMii BHypeKn, BO,l\bl. IIMeIOT 3Ha'-leH]:1e ,I:lJlI1 3KOHOMI1'-1eCKOfl IlJlaHl1pOBKI1 TpY,!leH, l1 3a,I:lHl1H M ,I:lBYX CnJlaBll\l1KOB peKM. Tpa npMMMTMBeH' ,n:JIR CKOJla- JKeJle3HhlX ropHoi1 MeTpoB) YCJlOBl1SI nocJle 06blKHoBeHHO I1CK.TlIO'-Il1TeJlbHhIX CJlY"laRX (15 AO 3a:vlep3aHHR, rrOl-\HeCeHl1e ypOBHR cnYCT, - nOBopOTa o IlPOCTPAHCTBEHHAH TeppM- M npO,AOJIJKa.TlCSI,!IBa Tpl1 nJIOTOB 6hIJI CTpeMMTeJIhHoi1 JloKTei1 na:Jyxou Kpyn- HeCKOJIbKO Kl1JIO- B0l-1hI 6hlBaJI l1 oceHblO KOJlbI, peKe B noo Cy60'-l My3ee opelliHMKa· M3 Maplip. pacnOJIOJKeH- (OKOJIO 20 KM Ha IOrO-3ana,A CYJlh KJIMHhSIX, peJKe BOAa KUC - cnycT; CaMI1 CTaJII1 npe,Anpl1HI1- BO,Abl, CaJIaBJlSIJII1 nocTpoHKM ynoTpe6JIRJU1 CnJlaB l1MeJI ,I:lBa pyJlR MM no JIeTa }la B03pUCTaHl"e BbICOTa, CJla6btU I-WpTe __ BHeWHRR l-\yra peKH, nOBI1HHOCThlO ,AO MOMeHTa nOAXOlll1Ill;Me ,!IJISI :noro B Ha'-laJIe 6YKOBbIX CKOJla'-lHBaJlM pYKonl1Ch p;epeBeHh, OTp;aJIeHHOM Bcero B p;epeBHe C71YCT 11 ntJICemJlft nOBopOTa ro,I:lY, oceHHee cKylO cYll\eCTBOBaJIM '-IMBaHMSI nJlOTOB no- B B KpaKOB. B MeCTe, 3aBMCMMOCTM OT ypOBHl1 ,!IOCKM11 rOHTbI. KpenocTHble rop;a, KpeCTbRHe JIec B pa3Haił 3ana,!l- CTOJIeTl1Sl Te'-leHMI1, a ,!IoJK,!Iei1. BhICOKMt1 YPoBeHb B rOA: ,AHSI' B 1715 (rypaJle) r· MeTpOB OT l1CTO'-lHMKOBpeKM, pa3a ;':lyra IIJ!H npJlCU6blT:J'K, BO,I:lbl II ero paHHl1M CBM,!IeTeJIh- "laCTM JKI1Be,--\Koi1 3eMJlM nOJlOJKl1J1a nOCTPoi1Ka Ha'-ll1HaJlCR OT }KMBe,--\a), rAe TPeHHiłił xopoumu cn.'WB py.ąb ypoBeHb ,AOHece- BOCeMHa,!l,--\aToro 6LIJI KpenocTHoi1 CnJIaBJISITh 1884 B JIeca npOJlMBHblX Ha"laJle rYPKl1 II03JKe nepBoro BeCKMp;CKl1e ropQLI ,!IOKyMeHTbI, nepe"lMCJISIIOll\Me OCB060JKl-1eHl1H OT 6apIll;I1HhI. TOpl1M IOrO-3ana,AHoi1 ,AOHeCeHl1H, orIl1- aBTopOM 6blJI ,n:3.nRBo. BOJIee COJIoi1 B BepXHe!Vl ee CnJIaB cnycT, - CBel-1eHMe O 2K11BeQKoi1: 3eMJIe, B 2KI1Be,--\e). ,n:JISI 60JIhllil1HCTBa npI1TOKaX, CaJIaB - 1859 KpaKoB, l1!VleHI1SI BeHrepCKOH Ha,!l peKOH Jle3Hoi1 2KMBeQa: JKl1Be,--\KI1X l1!VleHl1RX B 2KI1Be,--\KOH 3eMJIl1 HbIX ee CTOJleTMSI l1MelOTCH p;Ba reorpaq,M'-IeCKOe CTBOM HBJIiłlOTCSI apXI1BHhle Bl1HHOCTM B cpeormu KUCTb, nOJIOBI1HbI p;eBiłTI-Iap;QaTorO BeC.IW - OpeWI-H1Ka, YPOBHI1 BO;:lbI, cnycT a rl\H1Hbl, rpYT!nbl B KOTOpblX oceBlllHX I1CXOJK",eHMI1!VlaCcoH. 11J111113 44 Lud (. XLVI KopeHHoe fJepece.ąeHueB HaceJ1eHlole COCTaBJlReT ÓO.7lblllIIHCTBO. RB.ąI1IOTCI1 O;:lHOpO,L\HOi-1 B C"lbICJle nop- �690 691 3. rMHHbl C O'-leHb C~leillallHbl\1 lIaCeJIeHHeM, M3 COCHIBO:VlHepeCeJleHqeE 129 895, 'IvlCJIa COCTaBJIFllOII.1erO06ulee )/('HBalOJ.uerO B OnOJIbCKOM nOBe7e. HOB BbIpa)KaeTCH .• 543 3a6Y)KCKHX 50 penaTpl1aHTOB rpOMa;'lI-We 503 KOJlM'-IeCTBO uace.'leHllH. ropoll.a Ono.1H. H3 l1eHTpcl.'lbHof:J TIOJlbllil!. Vl3 ilPyrr1x rocYl.1apcTll. npoHCxOIlIlT 3aBep;eHl1f:!, npocPeccl1j;!. 601'alO'1' no 3'1'0 6blBlllHe no H3 BOeBOl1CTB: npoctJeCCI1l1 OHl1 Bce M3 3Ha'IVlTe.llbHblM npOl1eHT 061.1.1ero KOJIH'ICCTBa cBoeM np0cPcCC!1Vl, 5 159 3a paC:TeHl1HMH B 3JIaKOBblX 06pa60TKl1 9320 COCTaBJIHlOT JIlO;'ll1 nOCeJIeHl1eB, 4141 3eMJIl1 J.1 IIaXO):\HTCFIHa HX COp;ep:lKaHl1V1_ npe;IMeToM BJIHlleT npeilCTaBJIFlCT - CJle/-lyeT KaKoM B03paCTaHI1p. K.T!aCCl1cPHKal(HI1 RBJIFllOTCJ-I 11 0PYJ]l1R, pa3JIH'-IaTb 3eMJIl1 H "OPYilvIR" iW Onpe,l1eJIeHHe, nl:fJJ-LOil l1X 11 KOpHenJIOilOB. Onepal1HI1) 3e\'I.Tle;::re.llb'leCKI1X pa60T- onepal(I1H CTeneHH Tpe6yeMble - npoilYKTbl naxoThr, I. OPYilHH, HailJle}KaT P.BJIRp;pyrot1 CeJIbCKOxo3Hi1cTBeHHaR Ba:lKHylO n03HBBaTeJIbHYlO 06pa60TKl1 np05JIeMY B C03AaHHV1 3eMJIH. TIpl1HHMaR BO BIIHMaHHe 113MeHeHHR, npO:;13BO,'l,HMble B CTPyKType vI cnoc06 °PY,!1Hi1: ilJIR "OPYP;l'1R", Ha cPOpMy 0PYP;l1H, HBJIRlOl.l.1erOCRnpOJ]YKTOM v'!Hoj;! one- CVICTe~IaTHKH opy J]Hii ilJIIl pa- HBJIHl07Cll '-!.TIeHaMT1ce:v!bV1npellblP;Yl1ll1X paCTeHl1i-i (ceJ1bCKOX03RMcTBeHHble pal1l1H }KI1TeJIl1 CH.lle3CKo-p;O:'.16pOBCKoro. l1 JIOP;3l1HCKOrO BoeBO):\CTB. BOJIblUHHCTBO l13 HHX pa60THl1KH npOMbllllJleHHblX Ilpyrl1x npe):\e.Tlax ~eRTeJIbHOC7H- penaTpH3HTOB TIepeCeJleHUbl B ilei-icTEI1R yxolla y60pKH lOl.I.1l1eCp.cpe;';C:TBaMH 06pa60TKH pen3TpHallToB, 60JIbillvlllCTBO TeXIH1K,\ TeXHvIKa pa3HblX .:IhBOBCKoro, TapHOnOJlbCKOrO H BOJIhIl-lCKOrO,npl1'IeM 3eMJleile.llbl1bI. rrpo- Ko.m1'-1eCTBOaBTOXTO- 2) 3ćlc:eBa. H 3) I.1HcPPOM 120575, 4 727 nepeCeJleHl1eB Kp3KOBCKoro H C TY3e.V1HbIM COCTaBJIHlOl.I.1vnlHeCO"lHCHHOe 60JIbllH1HCTBO. pa3JIH'IaIOT CJIel\YlOI.I.1He rpynnbl He 11MelOll~He '-IClcTei1, yrJIy6JIRI0l.l.1l1xCJ-I B nOqBy. "BOJICKYIllI1", KOTOpblMI1 BblpaBHHBaIOT :;eMJHl VI pa3,!1po6JImOT HaxoilHull1ecR nOqBbl 3eMJIeile.TIb'IeCKHX K HHM npl1- nOBepXHOCTb BcnaxaHHoj;! B Heti KOqKvl, a TaK:lKe nOJIeBbIe KaTKvI IlJIR YMI1HaHHR nalllHH. II. OPYilI1R, III. pa.'la, Bo.nec.naa rapblra B noaepXHOCTHhlj:[ OPYilHFI, pa.na IV. rJIy6}1{e cnoc06 ~leM 60POHbl pa3phlXJIRIOI.I.1He 3eMJIlO (60pOHbI)' pa3pblXJIHlOIl111e 3eMJlIO OilHO.TleMeillHble, MHOrOJIeMeIlJHble H nepBo6bI'I'Hble OPYilHH ilJIR onpoKJ1ilbIBaHllFl (6Pyco'-!Hble COXV1)- n.TIBCTOB3eMJIVI H il.TIR 06pa60TKvl nOJIH B nO.TlOCKH(O.l\HOCTOpOHHl1en.ąynI). OCHOBbI KJIACCMepMKAIJ;J1M (IlPOBJIElVIbI 3EMJIE~EJIb't{ECKMX CHCTEMATMIUl MATEPMA.7IbHo:t1: OPY~M:t1: V. OpYilHH l\.ąll OTBa,na V. OPYilHR Pe310Me ;KaU\He Bblpa60TBHHble 3HaHMH, o61.1.1we ilJIH Bcex oOJIacTei-i vI Cl1C'1'e:vtaTvIKI1B npe.ne.nax oopa3Hbl€ nocTynKH 3el'vPIH 11 06pa30BaHHH n.rJQClwi1 no- ilJIH OTB3JIa nJjaCTOB 3eMJIH. pa3pblx.nHlOl.I.1V1e noclEy J]JIH 06pa60'1'KI1 naJlJ1I1aMH P;JIH OTBa"a B KJIaCCl1cPHKaI~r-ul H CI'!CTeM<:lTI1Ke,HB.TlmOU~YIMHCR Cpe.l\CTEClMHHaY'IHOrO OnHCaHI1H. 06F13aTeJIbHbI, n.llaCTOB BepXHOCTI1 nOJIH (ilBYCTopOHHHe nJIYDcI). KYJIbTYPbl) c'lOrV1Koi1 vl HaYKOM O CTPYKType V. 0PY,!1I'IFI, nomo nOJ,1l 3eM.'lH npH naxaHvUl)' OTBa.llHBaIOI.I.1He 3eMJlIO, r.'IH):lKylO nOBepXIIOCTb 11 CJIy- B nOJIOCKI1 (O,C\IIOC'1'OpOHHHe COXI1 C ilBYMR pa3pbIXJIHlOl.I.1I1e (/-lBYCTOPOHHFlHcoxa 11 npV1J]alO~l1e c JIOnaTKoi1)- OCHOBbI. TIpe,!1MeTOM KJIaCcHcPllKa~V1H Ky.llbTypbI HB.1JHlOTCRC03HBTeJIbHble H l1€JIeCO- JIIOp;ei1. CB1l3aHHblX COl1l1aJIbHblMI1 Y3aMH 11 npOilYKTbI 3T0i1 p;eHTeJlbHOCTI1. npl1'-1eM c:vrhlC.T' npO.l\yKTaM npHl\aeT CBH3b nOCJIeJ]HHX Tal-\3ym .IJ:3eKoHbcKH C ileT1CTBHRMI1'-!eJIOBeKa. BelO Ky JjbTYPY npl1HHTO pa3,':\eJJHTb Ha TpH 60.TlbillHe qaCTI1: MaTepHa.1Jb- HylO KYJIbTYPY, ilyXOBHylO H COL\HaJIbHylO" npmlHMaH peHl1vIaql1IO nOTpe6HOCTei'r, <f>OPMbI BO BHI1MaHl1e p;l1cPcPe- YilOBJIeTBOpHe~~blX pa3.lll1qHblMH M TEXHJ.1KA HAPO.IJ:HbIX Ky.'lbTYPHbl~m J.13fOTOBJIEHMH rOJIOBHbIX YBOPOB .rrei1cTBVIHMI1'-!eJJOBeKa 11 I1X npOnYKTaMV1. PaCTeHeBop;CTBO, TaK}Ke KaK I'l C06l1paTeJlbCTBO, 11 CKOTOBOilCTBO,HBJ1HIOIUHecll cnoc060M CJIHIOTCH K ~1aTepvIa.TIbHoJii KyJIT."pe- CeJIbCKOx0311i1c'1'BeHHblx n.TIeKCOB ;:leRTe.nbHocnl pacTe~lHi-i VI ee B p;06blBaHHIl cf1oc06e pa3Jlw-ralOT npollyKTOB: 1) OXOTa_ pb16Hap. npOnl1TaHI1H, JIOBJIfl npJ1'-!I1- pa3Be,!1eHI1F1 KyJIbTYPHblX Tp!'! nOnpa3,rjeJleHI1H TeXHl1KR o6pa6oTKl1 KOM- 3eM,TII1 lIO CKy J]HOC'1'b llC:TO'IHHKOB J]JIFI OeHHGCTI1 TeXHI1KJI MaTepHaJIaMV1, rr03BOJlFllOT 14' ee KOTOpbIe HCCJIeilOBaHvlH I1CTOpl1H O.l\e}l{J]hl. B 113rOTOB,neHI1p. n0I10JIHH:eTCR ,rjOCTaBJIHlOT oco6eHHO ~eHHbIX HB~1 06CTOllTe,TlbHO n03HaKO!VfHTbCH C OCO- 3THorpacPl1'IeCKHMJ1 ilaHHblX. OHM cYl.l.1eCTBYlOl.I.1J1MI1 el.l.1e , ' �692 ti93 ~13,11eJlbHMH11 TO He L'blpbH 11 TeXHI1Kl1 Pa3BI1Tl1e H3MeHeHI1H ljeCCe TOJlbKO pa3HblX B caoero rrpl1Ha,11JleMIIOCTeil CV!CTeMe npl'lKpbITI1H pa3BI1THH cPW-leCKHX yC.'lOBHM, clloc06a'1l1 ero HeCO!l1HellllO cjJOPM 60JIee TaK HapO,11HbIe XIX VI B CKJ-IX 3eMe.rIb. CMblCJle fOJIOBHOrO nJlOCKOCTb H 3peHHR 'ITO MHOMeCTBO 6Y.!IeT 06pa30M lIMeTb rOJlOBHblX 'leCKHe y60pOB c;' UbI B y60pOB. OCHOBHblX no,IlXo,TI y50pOB Toro KyCIUI. Kor~a 6Y,IlyT I10nblTKoi;J ';epTax, C!1CTeMaTHKl1 l':;,13BUTI1H now YCR.1\b6bl. ):IaHHOJ1 Bpe;VIR Kpo!l1e BpeMeHa KacaJOil.\I1XCH ropO,11a, ):IyxoBeHcTBa, C1\eJIaTb COOTBeTcTByJOllll1X He;V1ll0rO'-l!1CJIeHHblX nJO):lJ1 HaXO,!\I1.lll1 Bbl):lOJl06.neEHblx n,10,1\OB, MeHHeMblX cnoc060B I1X Cpe,!\cTBoM Bblpe3blBaHHH rOJlOBHblX HHor;:;a UlKypOK B ;VlaJlblX H3rOTOBJleHI1R. l13 ,1\epeBa. HaCTOHil.\I1M rOJlOBHbIX HenOJlHbli1 Me,K,Ily 3Bepei1, np06a MaTeBceCTO- y50paMl1 110 3TOMY B l1 KpOMe H3 Bonpocy· pe):lKO KOHyca OCHOBHOi1 TexHHKoi1, ell.\e MI1HyBwHe Bpo,11e BCRKoro HCXO,1\R, Hrrp. .!laTh n03BOJlReT KOTopble cjJopMe, TaKaIT OTCyTcTBYle l1 1'.,11.He BhlBOllOB Xo- nonblTaTbCH HO y60pOB, rOTOBOM pO,AOB O.!le}K,!\bI, BJlHRHI1R IlpR):l>UlbEOi1 y60pbl rrpH p0i.\a npl1- HJII1 no- nO;VlOU.lJ1 nprDKvT B CbIjJbe WepCTH HblM H HlITeM y50pa'Vl y60pOB vI cjJOp:l-ly' rJlaBHble 3Ha 4lt!TeJlhHO o6pa:mOCTb 50JlbUle HJlll MeXOB. KpaeB CKpoeHHbIX. Ha pOB. a y60p 3Ha'feHHe aBTop Tl{)p6aHUM COCTOfllIjHe H3 n·mu l1 3H3JI113a, B ;(3}Ke Tor.n;a, H3 KPb!THR cPOP~;lbl y50pbl CWHTblX M M B CMblCJIe pa3HO- YOOPOl3 113 pa3Horo HJlM 6bIJla Ea 06il.\aR npHLlHc.rIJ.1'rb yoopa 06pa30M J1'Vle.na 11X 60.llb/llOM rpynnbl np11- fIOCpe,11CTBOM COOTBeTcTByJOil.\HM KOJlI1'Ie- rOJIOEHbIX rpyrma, nOJIyKpy}KHblX y60- CocTOHlllaH H3 y60pOB. Bce 31'11 rOJlOEHble KOTOPh1l1 Hal<I111blBa.TJH ltiJlYl OHl1 THnbl cm~IToro rm1BHblM nOJIy'la,1cH ,!\.8el :lOcKyTa KamOlllOIfOB Ha.!l Kor,lla C y50phl. KOTOpblM 06- K B llpe;:\OXpaHeHI1lt! MeXOfl HJlH ItUIl1 KyCOK C33,1l,11ro.nOBb]: M3Tepl1aJla. CTOpOH 1'O.'IOBbl. l1Hor.llel <:paCOH ,lIpyroro OCHOBHOMy npRMoyroJlbHoMy 60KOBblX Ten.nblX nOJTY4aJU1Cb J-13 OI.\HOrO npR- rOJIoBoi:[ Bce JlOCKyTy K3IllOlilOHbl O;:;HY n.rIOCKOCTb cHMMeTpHH. oco6eHHocTbJO KpO(1KU Korlla HM}KHCfl q~l.nHH.npw'lecKltIx HX '-laCTH Pa31HlUa BepXHerI nYTó1 OKy)KHOCTlI TpeyrO.1bHlIKOB. B '-laCTet'l· HMeeT OH 6b!.TJ TO.TIbKO Y3KOj,i HeCKO.TJbKI1X '-lacTeti ,1\aMe oópa30M 113rOTOE.rIHJllt1Cb H3 ,110WI1Ba.nl1 ,!\05aBO'-lHbli:l XapaKTepl-lOi'r 41'0 CJIy'fae JlOcKyTa, lol;VleJIH TOJlbKO HJIll BbIBO- ~'YltITblBaR Ma'repl1aJla OCHOBHble KalIJOl11Oli bl JlOCKYTa, npOCTble KamOUlOHa TO. H npOH3Be,TIeHHOrO 3aK.nlO'-laJlUCb 3TOM MeCTax npHWI1B3.'1J1 eTCH npoom:~Mbl rOJlOBbl 'IaCTeM, TpH LWJIMCłM MO}l{HO OAEoro CaMble 3Tl1X cnoco60B ):IJlH cjJOPM rOJlOEHOrO BblAe.'lHeT TlOpóaHbI, KanlOllIOHOB MoyrO.nbHoro B pa3Hb!X rOJlOB- rOJlOBHblX rOJloBy· xO.TIopa; TKaHe;'i· cj)OpMaX nOoTJy<raJlCfl eCJIltI rOJlona OAHOM I1JJH 60.'lbllle HMeHHO: PO.ITh rOJlOBHble 11 T . .!I' npl1,LlaBa.ila B pa3peweBlm JIOCKyTOM ql1.TJI1H;:;pI1LleCKl1X, KOHyco05pa3HblX OT l13 113 C.)JOeB He- 113 COonOMb1.TpaBbI. I13I'0'J'OB.neHl1H rOJ10BHblX TaKoi;J OCHOBallllH npl1MepOB, BR3blBa.nlt! Bcero TpaBa. paCTI1Te.'lbHOrO 113 KOpbI 11JlH Boi1.'lOKa oKpyrJlOCTI1 O):lHHM PeUlaJOillee CTEe K npl1 11J1l1 06MOTUBa CWvlB3Hl1fl K TaKMe H3MeHeHl1R B03MOMHOCTeil MelTepWelJJa cjJOpM, 6blJlO pO):lU TKanei1 3aKpoMKa. npeM;:;e ynoTpe6- H.HIt! BbIrHOaHJ1R. npl1ClIoc06,1eHHff KphlTa 113 cjJeTpa H lllJ1Tble B3rOTOBJleHHIl ):Ia}Ke B03HHK8..'ll·1 a CO.rIOMa y60pbl BaJIRTb. H3- CblPb€M. BH3aHHll 11 ",a,Ke rOJlOBHble 6bl.TJ0 BH3aHl1e, TKaHeW· ):I. AJlR Ml1BOTHOrO TeXHHKa H Bcero 11 T. po,n;a MeXOB. C 3THM M Kpyr.'lylO HHTeM pa'fltJB3Hl1R npe}!{;:Ie MmKHO f13 pU3HOrO IlJleT€Hl'I€, 113 WKyp KOpHI1 Hl'lTOK KOTOpyJO CBR3aHHaR po;:;a H 6bma cjJOP~1aX H3rOTOBJIH.rIH H3rOTOBJlH-'lH p;BHoro nJIeTeHI1R copTa npOJ-lcxOM;:(€HHR. HKOHorpacjJl1- MyMCKHX 6bI T21GKe obl.no UiI1TbH .rII1CTbH, TPOCTHHK, JlHor,1\a y60pbl, H ,lI:]R COOTBeT- 06CTORTeJIbCTBn CJlI1UlKOM BO!lcKa 3a- B 31'01\1 CMblCJle. l1CTOQHHKOB, B3al1MHOrO CWHTbl IIO'JTOMy 5blJ10 'laCTH YRCHl1Th, oc06eHHocTei1 TOJlbIW HapO,!\HblX H Heo6oCHoBaHHoi1. C 1'04101 paCCMaTpJ1BaHl1H cjJOpMy. c06.TIa3HI1Te.rlbHhlM Ulapa rOJlOBHblX 'raK Me 3Toro COBepWeHMJi CKY,11HOCTb ,11pyrJ1X HCTOpI1'-leCKHX ,lIepeBHH, npl1 I1X npl1eMOB, MmKeT 6bIJlH 'Y'-leT ,TIOcTynHbI TO.'lbKO Me npHrOTOBJIeHHR KaK H 1'yT np06J1eMbI. nOBepXHOCTI1 pe3YJlbTaT 3H3LlelU1e na}KIIOe 03BaKOM.'leHl1e TaKI1X rrp06JleMe 31'0 ero HaM60.nee onHcaHHi;J, K Tpe6y- 0,!\H3KO, 'ITO paccMaTpHBaTb nOcJle npe}K,n;eBpeMeHHoil B TCXHl1KY 3aKpOeHHbIe cPaKTI1'IeCKOrO pOlIHi'IX 111iOr;:;a nOJIb- He 113 BaJleHOi~( wepCTY! a reOMeTpl1'IeCKOM pa3perueHHR nepeHeCeHJ111 MaTCpY1aJla IwpTHHy pYlaJI, npH c.lle~yeT rO.nOBHbIX UbIJla 6bI Tpe60B3J1a TaKOM n,:JC}K,Ile Bcero KOHe'łHo, B H3- ynoTpe6J1eHHJ1 3a,Il3'Ieiir, nOKa3bIBaeT crroc060B II03TOMY J1CTOLTmIK!1. n0Il:31OIIll1e Tpy,11 HE' ': :~.• KOTOpbIiir nO,Ap06HOe 3aKpotiKY TOf,TIa, B BO.'lee y60pOB B Tepp11TOpHl1 pa3pemeHJ1H' y60pa ocoueHHO Ha 6bIJI MHoro ,LIeJla,1H ;vry}KCKJ1e ro.nOBHble :vnOTPe6.:JRe'IbIYI 'leJIOBe- 1'04K11 3peHHH wapa TOJlMW epOPM 6bIJlH Bcero MO,n;bl. KOHe4HOCTI1. C :noi1 KOTop!:>le npeM,11e KOTOpo~i ·IR.rIJ1 pa3Hble Co pa3pa60TKa npe,ACTaBJlflE:T VI nOKpbI1'VIe rOJlOBHOW y6op, reOMeTpHH I1X TeKTOHHKH CTByIOil.\HM B.B., BHoil nOrJIOTI1.rIa KaKylO npo- aHTponoreorp3- OT 1'011 H.nl1 YCl1J!HM B pO,11a CbIPb€M, nOBepXHOCTl1 Ha060pOT' oc06em·ro reOMeTpJ1J1. Kpoi;jKJ1, TH VI B pa3Horo 33BHCeJIl1 y60PbI. XX 6bI, KaK-6Y,11TO nOCTOHHHble 31'11 H3MeHeHHH npoaH3.ilH3VIpoBaTb cyu"ecTByeT npHMeHRJOTCH y60pOB CO CTOpOH!:>l rOTOB,1el-llIe pe3y.'lb1'aT0:'01 C rJIbl6bI, M3r01'OB,'leHI1IT rOJlOBHbIX 3aKpoMKa Bcero ,lIBl1MeHl1e rOJlOBHble Ha'Ia.TJe TeJla· .'llO",eM TaKMe nblTa,nCH Ka3a.noc!:> CYl1.\eCTEOB3J10 li Ha 3 ell"e CJlMilJKOl,1 C,'lo}KHoro KaKHe rrpe}K,[Ie C.'lO}KHOM COCTaEJIHCT 'IaCT!:> C TeXHl1Koi;j HO TaK,Ke no y60pa 1'BOp'-leCKBX y''-!ijTbIB3R TpY,11e aETop KOHqO IOil.\eM 6bl.111 Bccro npl1KpblTI1H "lyMcKl1e B cPOpMhl, cPOPMbl 03HaKOMJ1eHHR np:H1eHeHI1R, '!eCK11i1 Ty.rIOB, CTOflil.\eM CO CTOpOHbI llX 113rOTOBJleIlI1H' 1'0'1 TaKHe c.nY'-lae, Cnoc06 )Ke nOJlOCKO!;J H I1X oc06eHHOCTH li y60pOB <pOp:'l)' cnocooe CIWJB3H!IH ~nlem1 3TH OKO,TJbIW COCTOfW H3 BepxHerl RBJJR- '()KOJlblwa. COCTOHJl 113 O,!\llOi·i COCTOHc1a B Bblpe3blBamlH Kor,11a BeCb npJ1KpblTHR B rO.rIOBHblX Bcer;:;a OKpy;.ł{HOCTl1 npHpa3Hoii rO.nOBHble HeCKOJIbKltIX 6hl.'! npVI'-lHHOii �694 Toro, 'ITO 0AHH rO.~OI3Hble yÓOpbl COXpaHl'lJHI cPOP:'-lY L\l1JlHHAPOB,.:lpyrHe KOHyCOB HJlH, HanpH:'>rep, cPOPMY ~eTblpexyrOjlbHbIX lllanOK. AHaJII13 KPOtiKI1 n03BOnl1JI KOHCTaTl1pOBaTb, ~TO ~aCTo ynoTpe6.1HeMblti H ITo.TIbllle HapoAHblti rO,loBHoi1 y60p, aa3bIBaeMbIVr "BCTeK.TIHuefl", KOTOpbIi1 ,:(0 CMX nop C'łHTaJICH POAO:vIKanlOllloHa, npOI1CXOAI1TOT UI1:mHAPI1'łeCKI1X y60pOB. ITp0I13Be;:leHHbIi1 aHaJIl13 npHBeJI aBTopa TaKiKe K EbIBOAY, ~TO TeppHTOpl1aJlbHaH rpaHI1I.1a, rAe HOCI1.nl1KanlOlllOHbI E Ka~eCTBe 3aU.\I1TbJ OT xO.JIO):1a, npOeTllpaJlaCb TOJlbKO ):10 Kpai1Hero ceBepoBOCTO'JHOrO py6eiKa nOJIbCK)~X 3eMe.JIb· rJJaBHOi1 TepPylTOpHeti, KpOMe CJ16vrpl1, r):1e BCTpe~aJICH KamOlllOH 6bIJJY! ceBepHble BeJIMKopyccKHe H 6eJIOpycCKl1e 3eMJIM. ,n:a.nhllle f{ lOry M 3ana,l1y OT om1caHHblX 3e:l1e.JIb npocTMpanaCb Teppl1TOpl1H, r.n;e !\)JaBHbIM o6pa30M BblcTynajjM UM.JIMHAP:1~IecKHe H KOHycoo6pa3Hble rOJIOBHbIe y60PbI. 3TO 06(;TOflTe.JIhCTBO06'hRCHHJJOCb npeiK)le Bcero Km1MaTH'łeCKMMMoc06eHHocTHMM' SP1S ILUSTRAC.Jl t .•. , l) Ryc. 1--4. Karo.ga>'i wg W. N. Wasiliewa - Kratkij oczerk by ta :7.2, :~;3 Karagasów. Etnograficzeskoje Obozrenie, Moskwa 1910 :;f) 2) Ryc. ~-6. Karagasi wg W. N. Wasiliewa . :3) Ryc. 7. l\1:ieszkańcy c~;edla - Karaga1si wg W. N. Wasiliewa 27 4~l 4) Ryc. 9. Ludncść osiedla karagaskiego wg W. N. Wasiliewa .J.,~ .1) Ryc. la. Ambar - magazyn karagaski wg W. N. Wasiliewa ·'lr; 6) Ryc. 11. Karagaska na reniferz,~ wg W. N. Wasiliewa . 7) Ryc. 12. Koczowisko z urasami karagaskimi wg W. N. Wasiliewa ·lR 8) Ryc. 13. Urasa karagaska wg Geogr. Buchana: Die ViiIker Asiens. Au·straliens und der Si.idseeinseln. Berlin. ~I 9) Ryc. 14. Trumna szamana karagaskiego wg G. Buschana 107 10) Ryc. 15-16. St.rój szamana karagaskiego wg W. N. Wasiliewa 111 U) Ryc. 17.Pieśniarz z bałabaj:ką karagaską wg W. N. Wasiliewa 124 12) Ryc. 18. Mapa etncgraficzna Syberii Południowej . 123 13) Mapa - Repatrianci i prze.siedJeńcy do powiatu opolskiego wg miejsca ich zamieszkania w dniu 1. !l. 1939 r. - rys. lVI. Myrcik . 14) Mapka - ;VIiasto Opole - rys. M. lVIyrcik 178 15) Mapka - Zatrud·n.ieni·a ludności re.patrianckiej i przesiedleńczej w pow. opolskim. Rys. M. Myrcik 179 16) Ryc. 1 Typ włóki (Bulgaria) zv'any przez K. Moszyńskiego "broną płotkową" (Kultura Ludowa Słowian, cz. l, s. 180 i 182) 205 )7) Ryc.2. Typ włóki (Bułgaria) tzw. "brona deszczułkowa" Rysunki pochodzą z pracy K. lVIoszyńskiego . 20~ 18) Ryc. 3. Brona wykonana z wierzchołka świerka (Polesie północne) wg K. M. :lO8 19) Ryc. 4. Brona "smykowa" (lnflanty) wg A. Petzholdta (1864) 208 :<0) Ryc. 5. Brona lasko\va bez kabłąka (Rosja) wg A. Petzholdta (1864) 'UO 21) Ryc. 6. Brona laskowa z kabląkiem (polska) wg A. Fischera 210 22) Ryc.7. Brona b€leczkcwa (okolice Erfurtu) wg Kri.initza (1777) 211 23) Ryc. 8. Brona beleczkowa poclwó!na (Grabczak). pow Opole. S. 17, P 30. p. III). Fot. autor 213 24) Ryc. 9. Brona radlowata (Brzo7.0'.nl. pow. Tarnów. S 29. P 35. p. XIII). Fot. ::'111. Pokropek . 214 I I I , �696 :!5) Ryc. l.G. Brona radłovia zwan" "drapaczem cz.worobocznym" wg H. Cegielskiego (1863) :!6) Ryc. 11. Brona radława (tak nazwana przez K. Moszyńskiego) prze,; Petzholda potrójnym radłem der dreifache Rella (ReisCJ... 1864) 2"/J Ryc. 12. Typy bron radłowatych j radel wielorylcowych w zach. cZf;ści Podola. wg Józefa Gajka . 22) Ryc. 13. Radło grabiowate wg S. lVIeh1era (Czechy - 179,1) 29) Ryc. 14. Radło grabiowate wg J. Mehlera (Czechy - 1794) :30) Ryc. 15. Plug ukraiński z lemieszem symetrycznym cZ)ili radlicą wg: A. Petzholdta (1B64) :l]) Ryc. 16. Plug z lemieszem o kształcie zbliż0nym do k:iztaltu racJlicy (Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . 32) Ryc. 17. Pług z lemieszem a kształcie zbliżonym do kształtu radlicy (Chleb - Czechy) wg J'. Mehlera, 179<1· 33) Ryc. IB. Pług z lemieszem o ksztalcie zbliżonym do k~;z.taltu radlicy (Doupov - Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . :{4) Ryc. 1. Schematyczne rysunki objaśniające dwa główne sp·)soby plecenia taf.my ze słomy 35) Ryc. 2. Schematyczne rysunki wyjaśniające kolejne etapy chałupniczej produkcji nakryć glowy Hajdu, Balmazujvaros. Rok 1957 36) Ryc. 3. Przykłady różnych typów kapturów i ich ·krojów ~7) Ryc. 4. Przykady typów kapturów. Persja starożytna . 3E') Ryc. 5. Przykłady różnych typÓ\V nakryć cylindrycznych. stożkowych i półkulistych i ich krojów . :3fI) Ryc. 6. Stangret w rogatywce. ZSRR, okolice NIoskwy 40) Ryc. 7. Kobieta w rogatywce ZSRR Kałmucy ·H) Ryc. B. Lapończ.yk w rogatywce - L. Bey 42) Rye. 9. Przykłady różnych typó'w rogatywek 43) Ryc. la. Rogatywka krakowska w stopniowym rozwoju 44) Ryc. 11. Mapa zestawienie zbadanych nakryć. Wiedeń 1904 45) Ryc. 12 Czapka mazurska w swym stopniowym rezwoju 46) H.yc. 13. Kroje nakryć zwanych "rozłupami" . 47) Ryc. 14. Przykłady przeobrażeń form~' nakrycia w wyniku jej swobodnej interpretacji w plastyce 42) Mapa. Formacje kulturowe międz.\Tzecza Nilu Kongo wg H. Bc\Umanna i. P. Schebesty '\9) Fotografia Prof. L'?ona Halbana .50) Fotografia Jani\1\' Tuwanówn:" 21, :lI.) 226 228 :!30 SUMMARY T", a f i l C h o d z ił o. The Karag,8'chE's Total8;.';. Ethr.cgra·phic monography T a d e us z D z i e koń ski. Fc'rms ,l.nd technique of folk men's headgear making S t e f a n I 11g lot. Silesian rural literature and periodicals of the XVI-XVIII centuries as sources feT the history of the vill:3ges and a.griculture M. i c h a ł S t a s z k ów. Cases of infringement in village courts in Little Poland (Malopolska) registered during the Xyth-XYIIlth centuries H a l i n:3 M Y t n i k ó w n a. Rafting of timb-er ·on the Upper Sola M a r i a B y t na r - S u b oc z o w a. Spatial ,se!",-edule er the populaHon migratory movement in the Opole district . B o l e s ł a w G a l' y g c:. Basic cia,ssification cf agricultural to·ols (ElemE'nt~ of ma·terial culture - problems of systematization) 2/2 2:1:5 '!3'" 2:{7 264 27:1 280 286 292 292 292 295 298 300 302 304 J08 44:3 471 476 Articles 1. r' 1 I l j Il " II. R e 'r:. (o I' t s a n od l' 172 Hl!) ev iew s SOVIET ETHNCGRAPHY. Academy of Sciences. USSE. Mo·scaw 1956, pages 1-3 (Anastazja Kojdecka) Russian folk!cl'. Materials and investigations ('01. III edited by the Academy of Scienc~s. USSR, M-I, 1938, 446 p. (Kaz:mi.erz Strza'a) .J. P. Pot a'p ow. The peoples of SOtlth Siberia. Nowcsibirsk. 19:)3. 160 pages, 16° (Tadeusz Wróblews/{ i) . .1 P. R a b o s Z li o w a. Rus·sian National Lace. ,.Artistic domestic craft industr~· in RSFSR", Moscow 1936, 45 pages 6 plates. 65 illustration~: (Olga Mulkiew'cz) .J ó z e f ;vr a c u rek. The Wallachs in the Cieszyn area after the 30 year's war (in the 2nd part of the 17th centu~y) Silesian Almanach (Slezsky Sbornik) 52. 1954. 1-2, pages 34-102 (Aleksander 315 3;;1 361 NYl'ek) .1 () S € f K u d l a c e k. A contribution te the studie.> on the origin of the old Slav rura! economy, Slovensky Narodopis. yth yearboek 1957. number 1. pages 3--4'~ with 16 illust. (Jcrzy Wielo- H::ejski) .' 363 �698 699 A n t a n i Va c i a w i k. The origin of the dCluble-~jded canvas, called koutnice and llvodnice. A contribution to folk family rites. folk art and clothes. Copy frem the work: To celebrate Frank Wellman's 70th anniversary, Brno, 1958, pages 482-529 (Adam CLapa) :17~ Sources and material to the cultural history Ol East Tuzla, 1957. 2.,,6 pages (Zbir;ni.<?lc Jel'!elck:c) . ANTHROPOS (Frei'ourg··Posieux) Vol 52 psrt l-S. Bo~:nia. Vol. 1. '376 19,,7 (Tadellsz Wróblewski) :l7B ANTHROPOS. Vol. 33, 1958, parts 1--2, 3-4, 5-6. FreiblJrg, Switzerland I,Tadeusz WróbLewski) . E.THNOGRAPHY. Vol. 50, 19~5. Paris, 1956 (Tadel1sz WróbZewsk i) ETHNOGRAPHY, Vol. ::1. :956 (Tadeusz Wrćb[cw.~ki) p a u l S c h a u e I' m e i e r. Pe2sants Economy in Italy and in Italian and Retrcman Part of Switzerland. Part I, ZlTich, 1943 (Z. S.) Wal t e I' E s c h e r. Village Comm!mity and Silvestersongs in St. Antontnen. A contribution to .the Problem of Community and cultural needs. Pa'pers of the Swiss Ethncgraphic Society. Volume 310.Printed by G. Krebs. Editional house, Ltd. Basel 1947 (Maria ..CURRE~T ANTHROPOLOGY", book I (Andrzej WaLigórski) . T h e a d o reP. B a n k, Botanical and Ethnobotan:cal Studies in the Aleutian Islands. Papers of the lVrichigan Academy of Science. Arts and Letters. Vel. x""OCVIII, 1953, pages 41'i-ł31 (Taclellsz Fryczolca) . :388 397 '-\0:1 .•OR {09 . .1 000 Easlter Eggs and Easter Baking Pr·oducts from the whole Europe" (Special bulletin of the Journal "Del' Hochwachter", March, 1957. Published by Paul Haupt, Berne (M. Przeździeck·). AUSTRIAN ETHNOGRAPHIC ATLAS. Linz/Do.nau, 1-959, edited by E. Burgsteller and A. H elbo ck. 16 maps, index and commenta.rles (Krzysztof Kwaśniewski) Kwaśniewski) 43:3 .-\ n n a K o wal s k a - L e w i c k a. Interest to Ameri~an Matters in PO'land after the II Wc·rld War A n on y m - A z t e c. The conquest of Iv1exico. Translated and prepared for printing by Tadeusz MilEwski. "Biblioteka Narodowa", Series II, NT. 115. The Ossolinskis' National Institute. WroclawCracow, 1959, pages XCIX -I-160, 2 maps, 6 illustr. (R. H. Nocoń) .J a n C z e k a n a w s k i. Into the woeds d Aruw:mi. Diary of the excursion to Africa. Ethnologic Works, Vol. IV, Polish Ethnographic Society, Wrocław, 1958, 461 pages (Jerzy CrochoLs/d) NI i e c z y s j a w L e p e c oki. Frcm the Amazon river to the Terra del Fuegó. Warsaw, 1958, 400 pages (Janusz Bohdanowicz) . :\ d a m N a h l i k. Tissues from the XlIIth_XIVth centurycEmEtery in Równina Do,lna, Kętrzyn district. The "Rocznik OlsztYl1ski", Vol. I, Olsztyn 1958. State Publishing Hou'se io·r Scientific Matters, pages 171-191 (Adam CLa;a) l r e n a T u I' n a u. Text.ile a'nd clothes production at the Warsaw ma·nuiacto:ries in the XVlIIth century. The histmk review "Przegląd Historyczny", Vel XLVIII, bo·ok 4, pages 72.7-750 (Adam 4:)4 437 440 419 ·1:10 4~1 CZapa) ./ ó z e f L i g ę z a. An essay 414 BAESLER'S ARCHIVE. CONTRIBUTIONS TO ETHNOGRAPHY. New Series, Vol. I, III-V, 1952. 1953-1957, Berlin. Published by D. Raimer (Tadeu.sz WróbLewski.) . Wo l f L i.i c k i n g. History ·of the folk dress in Germany. L Schaumburg-Lippe. Introduction of l\olartha Bringmeier. Institute for Germany Ethnogra'phy, GeTman Academy cf Sciences at Berlin. 1958; 99 pages - 21 pages containing the text, the remainder illustrations (Adam GLapa) . ATLAS OF GERMAN ETHNOGRAPHY. New Series. EcJitor Ma·thias Zender. Marburg, 1958. 12 maps 1959, 232 pages {J.ftext (Krzysztof A TLAS OF SWEDISH FOLKLORE. L Material and social Editor Sigurd Erixon. Uddevalla, 1917, 62 pages, 24 maps, wings (Krzysztof Kwaśniewski) . S i g u r d E I' i x a n, A>ke Hultkrantz and Laurits Bodker: tional dictionary of regional European anthropology and ,.The Laos" print, Vol. III. 19:\5 Kopenhagen (T. W.) . 'll;j WróbLewski) ł.ll H6 424 42", cuMure. 44 dra- on Folklore in the Bytom dis.trict "Nine centuries of Bytom" -- sketches on the history of the city od' Bytom and the Bytomarea, collective work. Edit'or Franciszek Ryszka, Katcwice 1956, p. 313-339 (M. Mrysner-Rostworowska) STUDIES AND MATERIALS ON THE HISTORY OF THE CULTURE OF THE POLISH VILLAGE in the XIXth and XXth Centuries. Oc'd jobs. Economic cocperaticn. The ,.Biblioteka Etnografii Polskiej", journal Nr. I, Wrocław 1958. WCTks and ethnographic materials, Vol. XII. Polis Ethnog.raphic Society, Wrocław 1959, Łódź Ethnographic Studies, Vol. I, P'olhh EthnogI1. Soc., Branch Section in Łódź. Łódź 1959 (Zofia Staszczak) . . S e weI' y n G a s 7. c Z y [1 S k i. Di8r:-' of the traval to the Tatras. Prepared for printing by Sta,nisłcnv Sierotwiński. The "T3iblioteka Narodowa", hook I, Nr. 170. ThE' Ossolińskis' National 1n>titute 1958 (Al.eksander Żyga) . 427 Internafolklor. III. Polish 4~8 Ethnographic (Wandn Jostowa) Collection M \l 4;')7 o: e u m s in the Musee de lTlomme at Paris 46:3 �700 rv. Remembrance J 2. n i n a K l' Z of Profesor Y s z. tof Leon ó w n a, 1 u wan (Helena Halban (Tadeusz K w a Ś n i ew Stafi E l' a n i s l a w a Chrc,nicle ski. Jnfoclzka) Dziekański) Ethnography , in Poland, Centres and cattle K o p c z y ń s k a - J a w or grazing in Rumania s k a, Investigatiom on I T ~ o ep 11 ,11 h Corres;Jondence RelJort on the Sc-ciety munt XXXIVth (PTL) in Ciesielski, Report on munt the Ple:1ary Tomasz activity cf jl,leeHng (Danuia Olsztyn of the 'leCKaH Ethnographic 1'rawińskrt-Kwaśniewska. SkarzYIL~ki) the Pciish . Białystok VI of the Section on the :Vi 11X a.lI activity of the Gdańsk Section {}·f the PTL ra on the acti. ity of the Kielce Section Report of the NiziilSka, Report of HaH acHvity of Ma1gorzata ,the Cracow Section of the PTL (Irena Sedion er ,the PTL (Maria Matuskówna) activity of the Silesian on the a-:tivity of the Wrocław Section of the in 1959 (Olga of the T a ]:I :.I Y Ul nO."blll;1 rap bl r a. Report of the Society Annual total XXXIVth PTL) report Society activity Plenary the Re'port ·on the Chruści.eiowa) wo,rk (Anna 1959 adivit.y PTL Meeting (Anna i'n Olsztyn en in of of the the Pclish Library of the Kolberg's . Józef Polish Lech) . Ethnographic CommitpC:' for 19.19 (ireml IT. Bi1:licgraph,' for 1956-19.58 Bibliography worked out 190, Boles/(lu; Gm.vil! . :)41 by Summaries Table O. Gajek. by of dra\vi E. ngs Table of content;;: 52, Jelenieli;ski lO 3 :) ep in English 2nd Russian (Ho 654 668 695 11 (Tao3Yw 65 e T hl A. P e l..\ e H H H. HOBeHHH M-l, CCCP. nJIaTKOB, 1956, CTp. 1-3 CrpJlCa,w) HOBOCH6HPCK MocKBa 1956, (OJl'bza 17 JleTOnHCb CTp. 3eMJle CTOJleTI1H). 45-6 K 361 IlOCJle 30-JICTHei1 CHJle3CKl1tI C50PHl1K :3G:3 I1CCJle,I:\OBaHHIO o X03Hi1CTBa. 1957 r., Ho:vrep HCKyccTBe B03HI1K- CJlOBeHcKHtl 1. corp. 3-44 3G8 .l\BycTopOeel1X KOyTHHl..\bI II yBO,llHI!l..\hI. K Bonpocy Hapo,!jHoM I.1BeTHbIX HbLp3K) CeJIhCKOrO rIHTaH, ,.Xy,!\O)KeCTBeH- MyJLb'l<:eBu'r) (AJleKca'Ho3p npl1J10)l<eHHe 354 1953, :358 HapO,I:\HOe KpYlKeBo. IlOJIOBI1He c-rapOCJlaBHHCKoro 06pH.l\ax. H3,!\a- Bpy6.1.eBC'<:U) 1-2, CTp. 34-102 T. Ha3. (TOM III, (Ka3u.ltepJIC CH6l1PH, c 16 pHcyHKaMH (EpJICu BeJlOBeucKu) A H T o H H H B a l..\Jl H B I1 K. npOI'ICXO)l{,lleHl1e ceMei1Hblx 3 vI H MocKBa 1958, CTp 446) IQ)KHoi;j PC<PP". C60PHI1K, 196 315 PYCCKoe K y ,II;JI H '-l :) K. HapO,I:\Hblfl . 113rOTOBJleHl1H 259 11 I1CCJle,!\OBaHHH lIJIJlIQCTpal..\I1i1 (BO BTOpOi1 1954. KyJlhTYPbI) TeXHI1Ka lO 3 :) cj:J M a l..\y P :) K. B a.JIaXI'I B TeillI1HcKoi1 BOtlHbI :vTiscellanea 16 npOMblc.'lhl Ta6J1Hl..\, by T 'l Hap0,I:\bI P a 6 o ill H o B a. Hble V. Indices Index O MaTepI1aJlbI n o T a n o B. CTp. 11. n. l72 rO.TIOBHhIX y60pOB TeJlhCTBO A. H. CCCP, III. MHrpaql1oH- nOBeTe Koii,(hu,'Ka) PYCCKl111 <POJlhKJlOp. . 165 KJlaCCI1cj:JI1Kal..\l1l1 3eMJle,!\eJlh'-leCKHX <PopMa 3THOrPAct>HH. (AnacTa3'b51 155 CO.fle npoCTpaHCTBeHHaH B OnOJlhCKOM OCHOBbl ;J:1epeBeHCKI1X li B. BepxHei1 Cl1CTeMaTI1KM MaTepl1aJlhHoi1 HapO;:li'IbIX COBETCKAJI Ethnographk Łyszcz-Wirpszowa, Łyszcz-Wirpszowa) af Gajek) no B a. '1eCTH B. CllJlaB Jl: 3 e K o H h C K H. II of the B XV-XVIII Hapo,!\OCeJleHI1i1 Staszczak) Report 1:35 11K Y B Ha. H (Zofia PTL J1HTepaTypa HCTO'lHI1KOB K HCTOpl111 o HapyUleHl111 B hl T H a p - C y 6 a cI o Ta6eJIb Mym:CKHX the 3nlOrpaepl1- CeJlhCKOX03HtlcTBeHHaH B. B. B Ka'leCTBe K Y n. TalK6!>1 lU M hl T B o JI e c JI a B Żywierska) Report Tocj:Ja:raphL 9 C;'IJIe3CKaiI 0PY,11l1J1:(np06Jle;VlbI the - arpr1Ky.llhTYPbl .MaJIoiiI JI J1 H a M a p 11H (Aleksandra of thePTL Dobrowolska) KaparaUll1 XVI--XVIII VI C Ta cy,!\ax (Longin Malicki) Report m:ypHa,llbl ]:IepeBeHh (Zyg- PTL X O A 3 li ):\ JI o. MOHorpaepl1H C T:3 ep a H J1 H r JI eT. Zyg- Cesie/ski) Report CTaTbll . J1 O Hapo,!\HblX 60.flhWI1X o HapO,I:\HbIX KocorlO'.lax. �702 703 <PP<JHKy BO.Jlbl.laHY I1CTO-I!lviKII HlUL K ulaa.\( CTp. 432--529 CcMH,'\eC.'lTH.~eTHevy VI MaTepl1a,l]bl Toy! L AHTPOnOC lO5H.~eIO, BpHo. 1958. r Jtana) TY3,nR no 1957. Ky:1bTypHOFr CTp. (<Pper;r6yp-noc"be) I1CTOpl1'1 BOCTO'IHOM Boc- (36umeB 256 HCeBH'i) 1'0:1'1 52. TeTpa.llb 1-6, 376 (To.aeyw 1957 Bpy6~WBC1<U) AHTPOnOC. 378 T. 53. 1958, TeTpC!AH 1-2, (Tur'J3yw l\apllH T. 3THOrPA<i>liIH, T. JJI1H B a ,1] H 1955. <JaCTb 51, I rO,lla (MapuR (CH.11bBeCTpOB Kpe6ca. :lKypHaJJa raynT, AeHb) B nemu"! VI CT. HpaBax. B K3HYH AHTOHI1Hax. IV!aTepl1aJJbI TOM 31. nyHKToB K Ba3eJlb, K III-V, .11!O K 11H r. lIIaYMóypr-JIvmn3. AT JIAC. rJtRna) (Ada,.\( CTpaHl1qa, OCTa.11bBili! CTp. qaCTb 1958 KY.1bTypa. r. TvtnOrp3cPIlfl 12 KapT. 1959, KY.JIbTYPbl. C,lryp,ll 1. 3pHKCOH. fym,TKpaH!~ :I1eCTHoto'J H JIaYPHl..I eBponel1cKOłl ..JIHOC". T. III CTp 232 42~ lVIe:lKB.) 1853 r. CTp. -13:3 K AMepHKe B nOJJbWe 6HOJJI10TeKa. BpOl\JJaB Kpal{QB r. ,J]eCOB ApYBI1MI1. 3THOJIOfI1QECKI1E BpOl\JJaB Hp 1959, 115. CTp. H01I,01tb) 4:37 .D:HeBHI1K nyTeIllec- TPY.D:bI, 0611lecTBo. II, Cepl1R (P. 6 11.:l.nlOcTpal\HiiI 3THorpacPHQecKoe I1epeBO,1.1 11 o6pa60TKa TOM IV, 1958 CTp. nO.11b- 61 (EpJIC1< 440 XI JI e n e l..IK 11. 1958, BeKa TKaHl1 e:lKerOllHI1K HayQHOe CTp. B XVIII BeKe CTo.JIeTl1fI 6bITm1cKof1 - nOBeT3. fOCYlIapCTBeH450 np0I13B0,1.1CTBO B BapwaB.,I1p:lKerJJeH,II rHCTOpbIQHbr" (Ada.M r~Htna) HapO,D,Hoi1. KYJJbTYPbl BhITOMa 1958. (AdQ.At r JtRna) 171-191 TeTpa,D,b 4, CTp. 727-750 cP JI VIr e H 3 a. O'-lepK 449 XIII- .D:OJJbHa, KeHTpJKI1HCKOrO TOM 1. OJJbWTm-1 113,l1aTeJJbCTBO, CKI1X MaHYcPClKTypax 3el\wlI1. BozdaliOBU't) T y P H a y. TeKCTI1JJbHO-O,!Ie.lKHOe H P 3Ha ,1.10 OrHeHHOM 113 K.11a,1.16I1m~HCKOro norpeÓeHI111 B MeCTHOCTI1 PYBHI1Ha OJlbWTHHCKHiiI 1033 AMa30HKlI1 (HHytU CTp. 400 H a r.lI 11K. OT Hdl3pOCKI1 451 6bITOMCKoro no paiiIOHa. I1CTOpl1J1 rOp0,1.13 3e:l1Jlv!. Ko.JIJJeKTI1BHb111 TPY,1.1no,1.1 pe,1.1aK!..V1eH <ppaH- PblLIlKI1. KaTOBl1lie 1956 r. CTp. (1l1. Mauc1I.ep- 313-339 rrOJIbCKol1 451 11 lVIATEP11A~bI .D:EPEBHI1 11 IIOJlbCKoti B XIX 3aHHTI1R. 11 XX 11CTOP11It1 Hp C :3B 3 P bI H 1. 06pa6oTaJJ 428 CTaHHCJl3B .D:HeBHHK CepOTBHHbCKvl. CTp. l, Hp 170. HapO,1.1HOe It13l\3Te.JIbCl'BO (A,ąeKCOlld3P )Ku ?a) (HeCeJJb- C0061l.\eCTBO BI16.11>1O- BpOl\JJaB, lVIATEP11AJIbI, f o ml1 H b C K 11. KYJIbTYPN B. B. .D:06aBOQHbIe X03Hv,CTBeHHoe 3THorpacPJ1H. 3THOfPA<P11tIECK11E no 1958. TOM XIII. 3TlIOrpacPl1QeCKOe 0611lecTBo. Bpoą'IaB 1959: OT .D:EJIEH11E. J10,ll3b 1959 (30rjJUR CTaw,a'K:) aHTpOITOJlOrlHl (T. -{-160, 2 KapTbI, BapwaBa TeKa Y,II,IIeBaJJJla 1955 KoneHrClreH 1'0:'\1 XXXVIII, 4:~4 HaUl10HaJJbH3fl CKOX03RHCTBGHHbIe) lVlClTepHClJJbl BO,llKep. .D:OKJJ3,D,bI lVIl1Yl1raHCKOM AK3- MeKCI1KI1. OCCOJJI1HbCKl1X. It1CCJIE~OBAHMH Pe,ilaKTOp 44 (KPJIC1lWTOrjJ KBQCHeBcKu) 11cCJie- POCTBOP06C'IW) I1.TJJllOCTpal\11I1 TeKCT nOKopeHVle '<I e K a H O B C K H. Br Jly6b TI1IllKa B Bep99, B TOM cepVlH. XCIX H 425 Pe,ilaKTOp 24, pllCyHKOB CJJOBapb Ho BaR Bo- MI1POBOM BOl1HbI MYI,~eBCKoro. ".D:eBHTb 11HCTI1TyT AKa,1.1eMYlH HaYK 3THOrPAep11I1. 3 p H K C o H, AK3 11 cPO.:JhK.'IOpa. 113llaTe.1IbCTBO KOCTIO:MI B [epMaHHVI. Bep,11I1H 1958. BTOp0I1 T. XJIVIII, 416 fepMaHcKoi1 3eH,1.1ep. Map5ypl' .:IyHapo,':lHbIH HOBaR Bpl1HrMaMep. nOCJJe A q T 3 K - A. H O H H:vI. Hoe 424 1957, CTp. 62 KapT C 11l' Y P A Bepm1H. MapcPbl (KpJlCUmTorjJ KaacHeBcKu) 1\ TJIAC IllBE.D:CKOl1 HAPOJJ;HOJ/:! 11 COl\I1ClJJbHan 1959 nepe414 3THOfPA<P11I1, YlCTOpl111 HapO,llHOrO I'EPMAHCKOl1: lVIaTcPeti O 1955-1957, BBe,1.1eHl1e 21 16 KapT, Bpy6JteacK1t) K 3THorpacPl1l1 TeKCT8 "'II1Hq-.D:oHay feJJb60Ka. OCTOBax, :'\ H H Cl K O E a .n b C K a - JI e B 11l\ K a. 11HTepec A ,1.1a M 113,1.1aTe.11bcTBO (KP:JICUULTOrjJ KBucHeBcKu) 113,D,aTeJJbCTBO AKa,1.1eMHVI - '-lI1c.rre (cnel\l1aJJbHbIl1 1957. AJJeYTCKI1X :vr e "111 C JJ a B 413 11 A. BOIIPOCY 1952, (Tu<hym PeHMepa repMaHCKoM Map T (Aliap.1łCeit 1 rpOXOJtbCKU) 1947 fTpJICc3d3eu,Ku) 11 KOMMeHTapl111 I, EBponbI HO:\lep H 3TH060TClHl1yeCKl1e ,lIeMI1H HayK. "ApTC aHA JIeTTepc·'. 415-431 (Tad3ym Bpy6JteBc';<;u) CKoe 11 KHl1r0I13- 05mecTBo B a H K. B01'aHl1'I€CKl1e BI1R B Aq)pI1Ky. Bonpocy TeTpa,llb 431 n. ;:(OBaHI1H Ha 8: H HO- IllBeiiIqapcKoro Tl1nOrpacPl1R BceiiI rOXBeXT:3p". (M. APXIt1B. TOM B 0.11 b ci) ".D::3P co E. ByprWTaJlJJepa BA3EJIbCKIt111 cepHR. neyeHI1v, 3THOrPA<PH'<IECK1111 noJ.< pe,l\aKl\l1ełl .-\TJIAC 1. 408 06ml1H3 AKI.\110HepHOe VI BepH ABCTP11l1CKI1l1I m'lHe. <JaCTb et> 3 O 11.O p:3 113,1.1aTeJlbCTBO 409 R11l\ HOMep I lUBei1qapVII1, AHTPOrrOJIOJJ;)Kw·. JtUZypcKul T. B 11Ta- ct>PN"tOBO.) naYJJb ,n:. 403 paBOTbl C.) 06meCTBa. r. naCX,UlbHblX '-IeHb (3. 397 Bpy6~teBC'l{u) 11 peTpopOMaHCKOH .D:epeBeHcK3H 3THorpacPwlecKoro 1000 lIlBei:l- Bpy6"leBcKU) CeJJbCKOX03HiiIcTBeHHble VI KyJJbTypHbIX ,ilaTeJJbCTBO <Ppei/róypr, (Tad';lyw 1956. (Tad';lyw 1956 1943 3 III e P. o6u:;rme 5-6. 388 napmK M e iiI e p. 'ITa.11bHHL:Koti b T :3 P Boro o 50, III a yep IJ)OpVIX, 3-4, Bpy6JtesCKU) 3THOrPA<i>HH, n a y .11b .,KEPEHT 37;) TPY.D:bI I10JJbCKOe JIO.D:3J1HCKOE nyTeIllecTBHll "BH6JJ~IOl':3Ka 454 B TaTpb!. HapO,llOBa" 11:Yr. OCCOJ11lHbCKtIX 1958 457 �704 III fIOJJbCK3H 3THorpaepll'łeCKaH (Bauoa pl1/Ke ;Wn.~eKUl1R BOCrJO:\ll1HaHl1e H 11H Kp )K H a TY B TvIusee de l'Homme B I1a- X P a H Y JIeoHe B H O H 11K (E.n,ena raJJb6aHe a. (Tachytu -l71 HpOÓ3IW) ,l(3e'KOnbC'Ku) K B a C H e B C K 11. 3THorpa<pJ.lrr a 476 B I10.'lbJUe - OTj\e478 K O n 'ł II H b C K a - fI B o P C K a. nacTylIlecTBa B J,1cC.llel-\OB3HI1H no :'>00 PY:\1blHl1l1 M3 KoppeCnOHl-\eH~1111 OT'leT o 515 ,1l;errTe.TJbHOCTI1 Be.TJOCTOIJ,KOrO OTi-\e.TJeHYIff I130 TeCeJl,bC1w) OT'leT OT'leT o (3 bIZ.ltiJHT . o ,1l;errTeJIbHOCTI1rAaHCKDrO OTAe.nem1R IT30 OT'leT O ,n:eHTeJJbHOCTI1 KeJJe1vwro ,l( 06pOBOJ/,bC'Ka) AerrTeJJbHOCTH OTlle"'leRI1H (JIonzwli Ma.n,ul\'ń:u) (A.1e'Kcanopa I130 OTl-\e,rreHloIH U3UH'bC'Ka, MaJl.wpJICaTa MaTyC'KYB'lw) OTLleT o l-\ellTeJJbHOCTl1 Cv/,TJe3CKOro OT;leJleHI1H (JiIp3Ha IT30 5?~, (MapIlR IT30 ./Ku- 526 aupc'Ka) O'r<JCT O XXXIV 05l.l.\eCTBa OT'leT o BceM Bce06u~eM (II30) 'lec Koro C06paHl1l1 o 06l.l.\eCTBa TPYl-\OB 1130 pa50Te 3a TIOJJbCKOrO 3TłlOrpa<pHLlecKoro Anna B OJJblIlTHHe. 06'beMe r01\11<JHbli1 oTLleT OT'leT 52U :121 52:3 KpaKoBcKoro JIbLw" B 1959 B BH6JlVroTeKe 1959 r. Amur o AeHTeJJbHOCTl1 KOMl1TeTa r. I033rjJ JIex 528 O.n,bza rae'K 535 IIo.TJbcKoro 3THorpa<p115Ti JI1JL1.U,-B1LpnuwBa /1:\1. Ko.TJb5epra 3a 1959 r. I>J16JJHOrpacj:»]fl 3a Hp:J1ia 5:38 XpycTe.ni!sa V 1956-1958 BJ15.r.:J1orpacPI1H r. r. CocTaBH.JI Bo.n,eCJWB raBUli. 541 CMeCb ~e310Me CO<:T. E. 068 EJlelie13<:1<:U flepe<JeHb pl1CYHKOB Or.TJaSJJeHl1e Ha aHrJlYlj;'jCKOM 11 pyCCKOM R3. COCT. O. raeK .\t ~ u. .~ OG~ .., \ WOJ'" ! a COTPYl-\HVlKI1 VI H 11C JI a B Bonpocy I ~ -163 O I1pocj). B lU T O <p JIeHl1rr [; P o li !1ocToBa) IV IT a M Y3e G95 697 ~ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c416cdfb7647369b6cd3abcc8713ee8.pdf 8b308a8419aec873844f05eda07a23be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:179 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka I T. Seweryna XL - Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka • XLI za rok 1954 XLII - za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 • Suplement: H. Blttner-Szewczykowa - Materiały do bibllografll etnograflI polskiej XLIV za rok 1957 • Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim XLV - za rok 1958/59 XLVI za rok 1960 XLVII za rok 1961 PRACE I MATERIAŁY 87.87.140.130.75.55.85.-10.86.86.85.- \ .~ \ i 120.25.45.- 68.16.78.20.72.46.32.- ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 Tom III Marian Plezia, Creckie i łacl:'1skle źródła do najstarszych dziejów Slowllln cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwat - Katalog magli Rudolfa (wyczerpany) . Tom V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura l upadek Inków (wyczerpany) Tom VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwlml . Tom VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (W druku) . \ Il II 17.- 4.50 37.14.45.45.- LUD TOM XLVlL ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka i K. Zawistowlcz-Adamskiej, f,6di., Lublin 1950/51 • Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolskiego, Kraków, 1957 Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etnogr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Struktura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 • Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamsklej, Wrocław 1959 • Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 • Tom XV st. Wallis I J. Ondrusz, Przysłowia śląskie pod red. St. Bąka I M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego, Szczecin 1959 • Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmińska pod red. J. Gajka i M. Znamlerowsklej-PrUfferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej . Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskle" PRACE cena zł :1 �Rektorowi, Profesorowi doktorowi JANOWI Seniorowi, Polskiego CZEKANOWSKJEMU Prezesowi i Człon/wwi hOl1ororoemu Towarzystwa Ludoznawczego Szermierzowi w walce o realizacj(j "Pol sl<iego At! asu Etnor; raficznego" w 80-tą rocznic(j Redakcja poświ(jca urodzin XL Vll tom LUDU �u L D ORGAN PC)LSKIEC;O 'row ARZYSTW A LU DOZNA WCZEGO OHGA:\I'~ DE LA SOClł~T(~ POLONAISE ZAt O oG 6L~ 2: O E GO l'\ Y W ROK Z B lOR ZA ROK POLSKIE '. L D'ETHJ\OLOGIE U 1895 T O M XLVII 1961 TOWARZYSTWO W R O C L A W LtDOZi'lAWCZE 1962 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, W. ANTONIEWICZ, CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI. M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, R. REINFUSS. J. SPIS RZECZY I. Rozprawy. str . n K u b a r y. Przyczynek do znajomości wysp Anachorites. R Ysz a r d C a n s i n i e c, Postrzyżyny w kulturze śródziemnofl1or~kipj J CI n C z c k a n o w s k i, Podhale \v świetle antropologii . ..Ló z e f G CI j e k. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s, Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku . .J e r z y G r o c h o l s k i, Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich w XIX/XX w. . J CI n u s z B o h d a n o w i c z, Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. . . T o m a s z S kar ż y ń s k i. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX w. . K a z i m i e r z P u d ł o, Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w II poło XX W. . K r z y s z t of K wa Ś n i e w s k i,~.Lę.m.e.n~~~_~ski~_ z~iŁ zane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX W. . . . . .J REDAKTOR JÓZEF GAjEK CI 7 49 149 165 210 231 283 383 415 439 S P r a w o z d a n i a i r e c e n zje. SOWIETSKAJA (Anastazja POLSKIE 'l'O\LĄ.RZYSTWO RF,DAK('JA. LUDOZ:\'AWCZE wnO(,T,AW, - WROCL.-\.\V 1962 NANKERA 4 Nakład 1800.L30 egz. Alek.wyd. 19,75, druk. 44,25. Papier ilustr. V kl.. 90 g, 70xl00 Oddano do siadania w sierpniu 1961 r. Druk ukończono w lipcu 1962 r. Cena zł 85.Nr zam. 177161 D·9 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, ~WIERCZEWSKIEGO 19 ETNOGRAFIJA Kojdecka) . A. N. ZSSR, Moskwa . 1959, 1960, . . . . Kratkij oczerk drewniej istorii Chakasow Chagkiz-Abakan, 1951. (Tadeusz Wróblewski.) . D u s a n D r l j a c a, Zarys stanu badań etnologicznych w Jugosławii V i l k o N o w ak, Slovenska ljudska kultura. Lubljana 1960. (D. S. W. 4159 K i s j e l e w, Drljaća i T. Skarżyński) . . . . . . 560 B o z i woj :'.1 e D r o b n jak o v i Ć, Etnologija naroda Jugoslavije. Belgrad. 1960. (D. Drljaca, T. Skarżyński) . a r i a n G o t k i e w i c z, Obrzędy i wierzenia ludu rumuńskiego w palud. Bukowinie 540 544 562 565 �. (} str. L'ETHNOGRAPHIE, t. 52 Paris 1958 (F. Wróblewski) . G. B r a s s e u r, G. S a von n e t, Carte Ethno-demografiquc. Dakar 1960. (K. Kwaśniewski) . D i o g o G o m e s, De la premiere decouverte de la Guinee. Bissau 1959. (K. Wolski) . KULTURA LUDOWA WIELKOPOLSKI. Poznań 1960. (l. Turnau) . Wal e r i a n S o b i s i a k, Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego od XVI-XVIII w. Poznań 1960. (K. Wolski) . '. TAŃCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna PTL. t. 3, opracował A. Glapa i A. Kowalski (Jan Tacina) . Towarzystwo Naukowe Płockie 1820-1820, 1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957. (K. Pudlo) III. Kro (Z. Jankowski) 579 580 A w y (na Oceanie Wielkim) 594 Wyspy Anachorites (Les Anachoretes) odkryte przez Bougainvillea w 1'. 1768, leżą na 0°54' szer. płd. i 145°30' dłg. wschod., i stanowią wraz z sąsiednimi: Hermit (Los Ermitanos, Agomes), Los Monjes, wyspą Commerson, La Boudeuse, Echiquier (Ninigo), Durour, Matty i jedną w r. 1859 na l° szer. płd. i 141° dIg. wschod. odkrytą wysepką, część archipelagu nowobrytańskiego najpółnocniejszą i najdalej do Mikronezji wysuniętą. Znajomość nasza dotychczasowa wysp mających stanowić przedmiot zarysu niniejszego, jest dotąd bardzo ograniczona. W dziele antropologicznym Wa i t z a 1, będącym zestawieniem wszystkich dotąd znanych badań i opisów, ledwie że spotyka się wzmiankę o tych wyspach. M e i n i c k e 2 w swej monografii geograficznej zadowalnia się również, tylko zaliczeniem ich do archipelagu Nowej Brytanii. M i k I u c h o - M a c ł a y daje bardzo interesujące szczegóły antropologiczne o krajowcach wysp sąsiednich Taui, Agomes i Ninigo, które jednak nie dotykają wysp Anachorites. Jedyną wiadomość natury etnograficznej znajdujemy w notatkach S t r a u c h a 4, który zastępował interesa etnografii podczas podróży niemieckiego okrętu wojennego "Gazella". Lecz uwagi jego nie tylko że nie powiększają o wiele naszej wiedzy o tych wyspach, gdyż "Gazella" zatrzymała się 596 603 605 6011 Sprawozdanie 626 635 Róż n e. Streszczenie w jęz. ang. i ros. (E. Jeleniewski) Indeks XLVII t. Ludu, O. G. Spis rycin i map . Spis treści w jęz. ang. i ros. R PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOSCI WYSP ANACHORITES 586 615 . p 584 n i k a. z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. (T. Delimat i M. Suboczowa) . Sprawozdanie z całokształtu prac PTL za 1961 r. O. G. z .JAN KUBARY* Narodowym Wspomnienie o etnografie pomorskim ks. dr W ł a d y s ł a w i e Ł ęd z e. (L. Malicki) . Dr J a n i n aKr a j e w ska. (J. Rosen-Przeworska) Sprawozdanie z XXXV Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie. o 578 M u z e a. Wielkopolska Sztuka Ludowa. Wystawa w Muzeum w Poznaniu. Czerwiec-lipiec 1961. (A. Glapa) Muzeum w Lahore (Pakistan). (K. Wolski) . IV. R 571 643 685 699 705 • Jan Stanisław K u b a r y, 1846-1896; badacz Mikronezji. W 1874 osiadł w Ponape (Karoliny); Obrządki pogrzebowe Pelauczyków, Die sozialen Einrichtungen d. Pelauer. (1885). Ethnographische Beitrdge zur Kenntnis des Karolinen Archipels (1889-95). b � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/466200a6b6d4affae99af3d4a6c7411e.pdf b405fe7f49bb5bad36a0ea6f01c36418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:176 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 471-540 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 470 wszystkie polskie grupy etniczne i wszystkie działy kultury ludowej, dostępne ekspozycji muzealnej. Rozwiązanie praktyczne zależne jest od przestrzeni wystawowej, którą dysponuje dane Muzeum. Sala, którą dyspon'.lje Musee de l'Homme na wystawę kultury ludowej Europy mieści czterdzieści gablot pionowych i pięć płaskich, z czego na Polskę przypada półtorej gabloty. Ponadto jeszcze we wspomnianych kolekcjach znajduje się po kilkanaście eksponatów z Polski. Znacznie większej przestrzeni wystawowej Musee de I'Homme nie mogło poświęcić Polsce. Postulatem pierwszej wagi jest uzupełnienie stroju górala podhalańskiego o kożuch i cuhę. Niezależnie od ekspozycji n a l e ż y s t w i e r d z i Ć, że k o l e k c j a o koł o t r z y s t u e k s p a n a t ó w, licząc osobno każdy drobny przedmiot np. wycinankę kurpiowską j e s t b a r d z a u b o g a. Stroje znajdujące się w magazynach Musee de l'Homme winny być skompletowane a zbiory wzbogacone obiektami z zakresu sztuki, meblarstwa, narzędzi pracy. Słusznym byłoby podjęcie akcji stopniowego uzupełniania zasobu zbiorów przez celowy dobór i opracowanie kolekcji obrazujących poszczególne regiony Polski. Uwolniłoby to po upływie pewnego czasu kolekcję paryską od cech przypadkowości i niepowiązania eksponatów w dydaktyczne całości. Wanda K R o WSPOMNIENIE N O PROF. I DR LEONIE K A HALB ANIE Dnia 3 maja 1960 r. zmarł w Lublinie dr nauk prawnych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej - L e a n H a l b a n. W zmarłym nauka polska straciła swego wybitnego pf':edstawiciela, a młodzież akademicka znakomitego wychowawcę i wielkiego, niezastąpionego przyjaciela. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - długoletniego zasłużonego członka Zarządu Głównego. Jostowu Prof. Leon Halban urodził się 23 wrzesma 1893 roku w Krakowie, w zasłużonej rodzinie naukowców. W rodzinie tej tytuł profesora przechJdził niejako dziedzicznie z ojca na syna. Gimnazjum klasyczne ukończył we Lwowie w roku 1911. We Lwowie także rozpoczął studia prawne na �472 un:wersytecie Jana Kazimierza. W roku 1913 studiował w Grenoble, w latach 1914-1916 na Uniwersytecie Wiedeńskim, W czerWCL<1916 r. uzyskał doktorat na Uniwersytecie Lw~ wskim. W roku 1926 habilitewał się na WJ'dziale Prawa we Lwowie na pcdstawie pracy: "Lichwa w nauce i prawie keścielnym". Od czasu habilitacji do roku 1940 prowadził katedrę Prawa Kościelnego zyskując uznanie w kraju i za granicą. Petem przyszła okupaCJa a z nią ciężka choroba. Dzięki niezwykłej życzliwości oteczenia PrcfesJr przetrwał okupację, dzięki zaś swojemu uporowi nie dał się złama':: chorobie. W roku 1945 podjął wykłady na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od wrześ:lia 1949 roku aż do chwiJi śmierci był kierownikiem katedry Pewszechnej Histerii Par.stwa i Prawa na Uniwersytecie Marii Curi~Skłcdowskiej w Lublinie. Obe.k pracy naukowej drugą pasją życiową Prof. Halbana była aktywna działalność społeczna i charytatywna. Swego czasu działał w Naczelnym Kcmitecie Narodowym w Wiedniu. W czasie pierwszej wojny światowej był jednym z pierwszych praccwnikćw Rządu Lubelskiego. W okresie międzywojennym niezwykle ostro występował przeciwl:o rasizmowi hitlercwskiemu. Nic więc dziwnego, że po zajęciu Lwowa prz~z wojska niemieckie, przybył z Berlina specjalny wysłannik ministra Rzeszy Rosenberga z rozkazem dostarczenia Leona Halbana do kwatery NSDAP w stolicy Niemiec. Po wojnie, zarówno w pracy naukcwej jak i dydaktycznej, kontynucwał swoje zainteresowania i zachował niezmienione przekonania wobec problemów niemieckich. W Instytucie Spraw Międzynarodowych w Warszawie był cenionym doradcą do spraw Z'lchodnich Niemiec. Po wyzwoleniu prace i zasługi Prcfesora zyskały zrozumiałe uznanie. Specjalnym wyróżnieniem bYlo powołanie Go w skład Sejmowej Komisji Konstytucyjnej, odznaczenie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia. W ostatnich latach życia Profesor Halban pracami swymi był silnie związany z Li.1belszczyzną. Wiele czasu poświęcał etnografii i historii Ziemi Lubelskiej. Był gcrącym zwolennikiem ludoznarwst\\·a. Godnym podkreślenia jest fakt, że Profesor wziął czynny udział we wznowieniu działalności Towarzystwa LudQznawczego. Za'raz w roku 1945 w październiku, uczestnic::y w jego pierwszym J:'owojenn~'m ze;:raniu. Wraz z profesorami - Janem Czekanowskim, Józefem Gajkiem, .Janem Mydlarskim tworzy Komitet reaktywujący Tcwarzystwo w nowych warunkach politycznych, społecznych, naukowych. Następnie bierze udział w dwu kolejnych Walnych Zgromadzeniach, które odbyły się w latach 1945 i 1947 w Lublinie. Zostaje powołany w skład Zarządu Głównego jako wiceprezes. Godność tę piastuje przez szereg lat. Pracuje nad zmianą Statutu Towarzystwa. W "Ludzie" opubli- 473 kcwał dwie swoje rozprawy na temat ;wycza]ow prawnych oraz o potrzebie taeaf! etncsocjolcgicznych r.2d religijncścią. Opraccwał projekt monografii "Ziemia Lubelska". lVIonografia ta, gdyby powstała przy współpracy naukowców Lublina, przedstawiałaby olbrzymią wartość. Niestety, śmiel'ć Profescra przerwała te ambitne plany. O pozycji naukcv,;ej Prcfesora, o Jego wszechstronnych zainteresowania~h świadczą liczne tytuły rozpraw i artykułów, liczne stancwiska i godności. My jednak nie poprzestaniemy na szkicu Jego sylwetki naukowca, sPÓjflmy na Profesora oczyma młodzieży akademickiej, której był najwierniejszym i najlepszym doradcą i przyjacielem. Miałam szczęście znać Profesora osobiście. Poznałam Go kilkanaście lat temu, gdy wstępcwałam na Katolicki Un:wersytet Lubelski. Niespodziewanie dla mnie okazało się w(wczas, źe przede wszystkim leczenie jest mi bezwzględnie potrzebne. O studiach lekarze nie chcieli słyszeć. Byłam zupełnie złamana. W dziekanacie skierowano mnie do Prof. Halbana, który był prezesem Opieki Zdrowotnej nad młodzieżą akademicką. Poszłam pełna nieśmiałości i obawy. Nie wiedzialam, nie przeczuw<'łam nawet, źe spotkam opiekuna niezwykle życzliwego. Profesor zupełnie mnie nie znając ułatwi.ł mi leczenie i natychmiastowy wyjazd do sanatorium. Po roku mogłam rozpocząć naukę. Potem przez cały okres studiów byłam pod Jego serdeczną kuratelą. Jemu w wielkim. stopniu zawdzięczam zdrowie, a tym samym ukończenie studiów. Bywałam często w domu Profesora. Patrzałam z bliska na Jego wielkość, na Jego bezgraniczną dobroć. Sam ciężko chory nigdy nie zaprzątał swoim cierpieniem otoczenia. Był niezwykle pogodny i pełen humoru. Na pytanie - Jak się Pan Profesor czuje? - odpowiadał - Moja zewnętrzna powłoka zanadto mi dokucza, ale zapomnijmy o niej. I skierowywał rozmowę na inny temat. A były dni, kiedy kaźde stąpnięcie przyprawiało Go o ostry ból. Być może dlatego, że sam cierpiał, specjalną słabość miał dla "kulawych kacząt". Otaczał je wyjątkową opieką, walczył o nie wszędzie. Na uniwersytecie o stypendia, w opiece zdrowotnej o leki i sanatoria. Przeprowadzał je przez całr;' studia i był USZCZE;śliwiony, jeśli udało Mu się kogoś wyrwać chorobie, postawić na nogi. A przewaźnie się udawało. Sam żył niezwykle skromnie. Gros swojej pensji profesorskiej przeznaczał na prywatny fundusz stypendiałny. Robił to w zupełnej tajemnicy. Wiedziały o tym tylko te osoby, które z tego stypendium korzystały. Oczywiście, wiedziały tylko o sobie. Gdy otrzymujący stypendium mogli sobie poradzić, fundusz przechcdził na innych. Trudno opisać prawdziwie bogatą sylwetltę Profesora. Ktokolwiek zetkną! się z nim chociaż raz w życiu, był urzeczony Jego wielkością, kto widywał Go częściej zdumiewał się Jego bezgraniczną dobrocią i życzliwością, ciągłym słuźeniem innym. Tak, służeniem. Do Profesora moźna bylo �474: 475 przYJsc zawsze, z każdą sprawą, wielką i małą, prywatną lub uczelnianą· Dom Jego był otwarty dla wszystkich i o każdej porze. Od rana ciągnęła więc karawana potrzebujących. Nie zdarzyło się, aby Profesor nie wysłuchał prośby, cdmówil pomocy. a wielkości Profesora Halbana świadczą więc nie tylko tytuły, godności i urzędy jakie sprawcwał, o wielkości Jego świadczy przede wszystkim Jego przeogromna dobroć. Wdzięczność dla Niego i podziw żyć będzie zawsze w sercach tych, którzy Go znali i kochali. Helena Jarodzka 17. Zanik supremacji 18. Vu;agi nad Narodów, 19. Konkordat 20. Religia w Trzeciej 21. Narodowy socjalizm Lublin 1937 r. 23. 1. Nowe ukształtowanie Odbudcwa 2. stosunków Kraju 3-12, MiędzynarodowcL w sr;oleczne '5. Powstanie nou;ego i rozwój Księga Pamiątkowa 6. Konkol i ekonomiczne dat kodeksu prawa zapowiedzi zau;arty między Poznań kościelnego, w wiekach (i nadbitka), Rzeczpospolitą 28. 1920 r. i eko- 29. 1922 r. średnich" Polską a stolicą Apostol- w Vienne, Espena, Lwów Lwów 1926 r. B. Supremacja Państu;a 9. Zwiększenie odpowiedzialności wyższej s;::ołecznej nad Kościolem, nauka karnej godności von w prawie winou;ajcy, kanonicznym Przegląd z Teologiczny, 1927 r. powodu Lwów 1928 r. 10. Ideały społeczne 11. Znaczenie chrześcijaństwa nieznajcmości prawa w pierwszych w 26. wer- Lwów 1925 r. aż do Soboru kościelnym Traktatu nr 9-12, Kraków Czasopismo prawne małżeńskich ku czci O. Balzera ską, wyd. N. S. Z. 1925 r. 7. Lichwa w nauce i prawie ekonomii, 27. postanowieniach :3. Zadania naszego ustau:odastu:a spolecznego, nomiczne nr 1-2, Kraków 1921 r. 4. Zasady a nauka 1920 r. pracy prawne 25. Halbana międzynarodowych Warszawa organizacja Czasopismo salskiego, 24. prac prof. dr Leona kanonistyce, wiekach, Księga Poznań 1929 r. Pamiątkowa ku czci Wł. Abrahama, Lwćw 1929 r. 12. Problemy administracyjne Konk:>rdatu, Pierwszy Kongres Nauk Adm. w Poznaniu, Referaty t. II, 1929 r. 13. Eucharystia źródlem pełni życia jednostki, Lwów 1930 r. 14. Poglqd na Pakta Lateraneńskie, Sprawy Obce, Warszawa 1930 r. 15. Pakta Lateraneńskie, Warszawa 1931 r. 16. Encyklika z dnia 15 maja 1931 r. O sprawach społecznych, Lwów 1932 r. Badeńskim Warszawa Kościołem w Niemczech w okresie od Konkordatem i Układem Kościelnym, Polityka 1933 r. ze stolicą Apostolską, Encyklika Prawa Prywatnego, War- Rzeszy, Lwów jako przejaw 1936 r. cywilizacyjny, Kultura i cywilizacja. Ie Codex iuris Canonici, Referat na II MiędzyPrawa Porównawczego w Hadze, 1937 r. Wczesne c1trześcijaństu;o w stosunku do r:aństwa na tle ogólnej katoHckej nauki o r:aństwie, Warszawa 1938 r. Istota duchou;a III Rzeszy, Neofilolog zesz. I, 1939 r. Malżeilstu;o niemieckie, ustawa z roku 1938, Przegląd Powszechny, zesz. I i II, 1939 r. Własność podstau:ą u;olnośGi, Lwów 1939 r. Historyczne r:odstawy akcji katolickiej, Lwów 1939 r. Mistyczne podstClu;y narodow€g:> socjalizmu, Lublin 1946 r. O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością, Lud XXXVI, s. 135-162. (i nadbitka), 1946 r. Problem kultU1Y niemieckiej, Znak nr 1, Kraków 1946 r. Charakterystyka idealu społecznego D2kretu Gracjana, Lublin 1948 f. O jedności moralnej świata, Lublin 1948 r. Les Idees narodowym ważniejszych nad 1933 r. szawa 1934 r. 22. BIBLIOGRAFIA Pailstwa 1918 do 1932, Lwów Sociales dans Kongresie 30. 31. 32. 33. Statut Komisji Międzynarcdcwej dla spraw sztuki ludowej i folkloru C. I. A. P. Lud XXXVIII, s. 610, 1948 r. 34. ReI gia starogermańska i jej aktualne znaczenie w Niemczech, Lublin 1949 r. 35. Recenzja Jchannes Maringen, Menschenopfer im Bestatungsbrauch ALteuropas, Lud XXXVII, str. 393, [str. ID]. 36. Znaczenie zwyczajów prawnych i ich badanie, Lud XXXIX, str. 148180, 1952 r. 37. Spratl'Ozdanie z działalności Tow. Ludoznawczego za r. 1948-1952 r .. Lud XXXIX, s. 520-529. 38. Rasizm'i antyintel€ktualizm, Przegląd Polski i Obcy nr 1, 1957 r. 39. Prawo na usługach imperializmu rasistowsk:ego, Przegląd Polski i Obcy nr 6-7, 1957 r. 40. Kopernik na tle epoki i jego znaczenie, Dodatek do składu UMCS nr 55, 1957 r. 41. Biernat z Lublina, Sztan:lar Ludu 1957 r. 42. Kilka uwag dctY8zqcych znaczenia naukowego praktycznego prawa kościelnego, Lublin 1957 1'. �477 476 DR JANINA TUWANOWNA W sierpniu 1959 r. zmarła w Paryżu polska etnografka dr Janina T uwan ó w n a. Studia historyczr:e i etnograficzne odbywała na Uniwersytecie Warszzwskim gdzie drzymała w 1931 r. tytuł dektora filozofii. Jeszcze w czasie studiów rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, początkowo jako asystentka następnie jako kustosz zbiorów Azji Północnej Od 1947 r. mieszkała w Paryżu, gdzie pracowała w Musee de l'Homme, a w roku 1951 rozpoczyna również pracę w Międzynarodowej Radzie Muzeów przy UNESCO (ICOM-Centre de Documentation UNESCO). W Musee de I'Homme J. Tuwanćwna prcwadziła dział polski oraz współpracowała z działem ogólnosłowiai:skim. Przeprowadzała również badania w wielu muzeach Francji, Belgii, Ang:ii, Italii, i Szwajcarii, brała udział w międzynarodowych kongresach gdzie wygłaszała referaty głównie z zakresu wystawnictwa i inwentaryzacji muzealnej. Wynikiem tej strony działalności zmarłej była duża praca z tego zakresu, której maszynopis przewieziony został do Kraj u. W ICOM-ie dr Tuwanówna prowadziła pracę nad dokumentacją, udzielała informacji na zapytania napływające z muzeów całego świata. Opracowała i prowadziła kartotekę obejmującą międzynarodowy indeks muzeów. Była współredaktorką Biuletynu rCOM "Nouvelles de l'Icom" ,,Icom .News", w dziale dotyczącym dokumentacji słowial'skiej. Od roku 1949 współpracowała również z Działem Muzeów UNESCO (Division des Musee de l'Unesco), w charakterze doradcy muzealnego, opracowywała ankiety tłumaczenia bibliografie itd. Pisywała również do czasopisma "Mollseion". Przez cały czas swego pobytu zagranicą dr Janina Tuwanówna utrzymywała żywy kontakt naukowy z muzeami w Polsce, przede wszystkim z Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Kułtury i Sztuki Ludowej w Warszawie itd. służąc zawsze swą głęboką, rzetelną wiedzą. Naukowcy przyjeżdżający z Polski do Paryża zawsze znajdowali u niej oparcie i pomoc. W okresie przedwojennym była sekretarką stowarzyszenia z Wyższym Wykształceniem a od roku 1935 do wybuchu wojny prezeską Warszawskiego Klubu Wioślarek, których członkinie odznaczyły się w czasie okupacji balrdzo czynną społeczną postawą. Przed wojną odznaczona była Krzyżem Zasługi. Jej przedwczesna śmierć po wielkich znoszonych cierpliwie cierpieniach okryła prawdziwą żałobą szerokie koło Jej przyjaciół, jak również spowodowała znaczną lukę wśród szeregów tych Polaków, którzy dbali o polskie sprawy zagranicą. Tadeusz Podczas działań wojennych budynek Muzeum uległ prawie całkowitemu zniszczeniu. Zmarła poniosła wiele trudu przy ratowaniu i odgrzebywaniu pozostałych resztek zbiorów. Cd początku okupacji pracowała społecznie niosąc pomoc materialną i moralną wielu potrzebującym. Jej czynna natura i głęboki patriotyzm skierowały Ją do pracy podziemnej gdzie pełniła szereg odpowiedzialnych funkcji. W powstaniu warszawskim brała wyjątkowo czynny udział i została dwukrotnie odznaczona Krzyżem \\Jalecznych. W randze kapitana Armii Krajowej poszła nie do oflagu, jak jej na to pozwalał stopień oficerski, lecz razem ze swymi dziewczętami do stalagu. Przechod2.iła przez cztery obozy a uwolniona została przez oddziały polskie w Oberlangen. Zestawienie 1. Methodes 2. d'inventaire Ethnographical T. II, m. 3, Paryż and niektórych prac des objets de musees, ethnological Dziekański dr J. Tuwanówny Museums Paryż and 1953. the Public Museum 1949. Biały, London 1957, nr 29. Orzeł Biały, Londyn 1956. 5. Kultura ludów pal20azjatyck ch (obszerny maszynopis). 6. Muzeum Etnograficzne (obszerny maszynopis w języku francuskim). 7. a organizacji wydawnictwa nowoczesnego muzeum etnograficznego. Icom News, w latach od 1950-19;';9. 3. Zadania nowoczesnego 4. w życiu Muzeum muzeum, i życie Orzeł w muzeum, �478 479 Krzysztof Kwaśniewski ETNOGRAFIA \'1 POLSCE - PLACOWKI I PRACOWNICY Celem tego opracowania jest możliwie kompletne zestawienie placówek naukowych, działających w Polsce na polu etnografii. Zestawienie to ma przedstawić w skrócie problematykę badawczą tych placówek, a nawet zainteresowania badawcze poszczególnych etnografów oraz zakres, stan ilościowy i sposób opracowania archiwów, zbiorów i bibliotek etnograficznych. Zestawienie to zostało opracowane na podstawie odpowiedzi poszczególnych placówek na ankiety, rozesłane przez Polskie Towarzystwo Lud/)znawcze jeszcze w 1958 r., a zaktualizowane w 1959 r. Informacje sprowadzono do jednolitego, dość zwięzłego schematu. Ponieważ nie wszystkie płacówki dostarczyły danych, starano się uzupełnić luki z innych informacji i opublikowanych sprawozdań. Wiele informacji zebrali: mgr Marian P ok r o p e k z Warszawy, - mgr Janusz K a m o c k i z Krakowa. Obszerniejsze, dodatkcwe omćwienie prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zgodził się zestawić prof. dr Józef G a je k. Niewątpliwie niektóre dane mogą się okazać nieaktualne wobec zmian zaszłych po uzyskaniu odpowiedzi na ankietę, niektóre zaś, zwłaszcza jeżeli chodzi o małe placówki będą wobec braku dokładnych danych niekompletne. Tym niemniej wydaje się, ic zestawienie może oddać pewne orientujące usługi etnografom w Polsce i zagranicą. Dlatego też rraca ta została podjęta. Jest ona zarazem pewnym zamknięciem dotychczasowej działalności Biuletynu Informacyjnego PTL, który miał za zadanie wypełniać luki w informacji bieżącej, wynikłe z nie regularnego wówczas ukazywania się LUDU. Instytucje o zasięgu ogólnopolskim Dział IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Nowy Swiat 72. Aktualne plany badawcze obejmują następujące problemy: 1. Pierwotna kultura ludów Azji, Ameryki i Australii oraz ich dzisiejsze przeobrażenia. 2. Rozwój rolnictwa oraz kultury chłopskiej w Polsce. 3. Historia kultury klasy robotniczej. 4. Historia etnografii I. W szczególności na najbliższe lata są przewidywane: 1. Kontynuowanie prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. 2. Prace nad teorią kultury ludowej z uwzględnieniem odrębności regionalnych. 3. Prace nad metodologią i teorią etnografii. l Na podstawie sprawozdania z prac IHK.l\1 za r. 1957 (maszynopis powielany}. 4. Opracowanie dziejów kultury ludu pracującego w formacji feudalnej, kapitalistycznej i socjalistycznej w Polsce, w szczególności hist:>rii technik produkcyjnych (rolnictwo, górnictwo, metalurgia. włókiennictwo) i historii warunków materialnego bytu 2. Kierownik Działu: Prof. dr Witold D y n o w s k i. Sekretarz naukowy Działu: mgr Wanda P a p r o c k a. Plan badawczy realizuje Dział przez Zakłady i Pracownie. Wydawnictwa: ETNOGRAFIA POLSKA (rocznik), BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ, PRACE DZIAŁU ETNOGRAFII IHKM PAN. Bezpośrednią działalność naukową prowadzą Zakłady i Pracownie etnograficzne IHKM PAN: Zakład Etnografii IHKM P AN w Warszawie. ul. Hoża 74. Opracowuje zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym uwzględnieniem etnografii historycznego Mazowsza i Podlasia. Pracownicy naukowi: Doc. dr Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kierownik Zakładu, mgr Krystyna A d a m u s, mgr Maria B i e r n a c k a. mgr Jacek O l ę d z k i, mgr Wanda P a p r o c k a, mgr Janina R u d n i c k a, mgr L. M. S z wen g rub. Zakład prowadzi archiwum materiałów terenowych (wywiady, fotografie, rysunki) z terenćw Mazowsza i Podlasia oraz dokumentację filmową wybranych zagadnień z zakresu sztuki ludowej i obrzędów. Zespół Etnograficzny IHKM P AN, Łódź, ul. M. Buczka 30 m. 2. Pracownicy naukowi i ich indywidualne zainteresowania: Prof. dr Kazimierz Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a; - Kierownik Zespołu, dr Bronisława K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a, adiunkt (życie pasterzy górskich, organizacja zespołów pasterskich, sytuacja społeczna pasterzy, gospodarka mleczna), mgr Maria M i s i ń s k a, adiunkt (spław drzewa). Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Pracownicy: Doc. dr Maria F r a n k o w s k a Kierownik Pracowni, mgr Barbara M a t u s z e w s k a, st. asystent; mgr Teresa S t a s i ń s k aM a c a r i e 11 o, s1. asystent. Zespół Etnograficzny IHKM P AN w Toruniu, ul. Danielewskiego 4. Pracownicy naukowi: Prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kierownik Zespołu, mgr Maria F r y c z o w a, mgr Ryszard K ukier. Zakład Etnografii IHKM P AN w Krakowie, ul. Sebastiana 10. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje: 1. Zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym nieniem Sląska oraz Karpat. • Na 1961-1975 podstawie planu perspektywicznego r. (maszynopis powiel~ny). badal'l naukowych IHKM uwzględPAN na �481 480 Historię kultury klasy robotniczej. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Mieczysław G ł a d y s z, Kierownik Zakładu (sztuka ludowa, etnografia Śląsk:;,), mgr Stanisław B l' o n i c z, adiunkt (ubiory ludowe, rolnictwo i hodowla na Śląsku), dr Danuta D o b l' o W o l s k a, adiunkt (kultura robotnicza, teoria społeczeństwa), mgr Leszek D z i ę g i e l (rzemiosła artystyczne), mgr Maria G ł a d y s z o w a (budownictwo, wiedza ludowa), dr Anna K owal s k a - L e w i c k a. adiunkt (kultura materialna Indian dorzecza Amazonki, rolnictwo i pożywienie ludności Karpat polskich). mgr Irena N iz i ń s k a, st. asystent (rzemiosło na Śląsku), mgr Edward P i e t l' a s z e k, st. asystent (kultura robotnicza w Małopolsce), mgr Zofia S z l' o mba (pożywienie i obrzędy rodzinne na Śląsku), mgr Anna Z a m b r z y c k a - K un a c h o w i c z, st. asystent (rzemiosło, bibliografia etnograficzna). 2. Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, ul. Nankera 4. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje wybrane zagadnienia ze wszystkich działów kultury ludowej w Polsce, w ramach prac nad P o Is k i m A t l a s e m E t n o g l' a f i c z n y m. Dotychczas przeprowadzono w skali ogólnopolskiej badania nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem ludowym, na najbliższe lata planowane są badania nad transportem, komunikacją i pożywieniem. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Józ0f G a j e k, Kierownik Zakładu (teoria kartografii etnogra:icznej, zagadnienia metodologiczne), mgr Janusz B o h d a n o w i c z, st. asystent (przechowywanie wymłóconego zboża i jego formy w gospodarstwach chłopskich, myślistwo, rybołówstwo, kowalstwo), mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent (uprawa mieszanki żyta i pszenicy, narzędzia kopaczkowe, zwyczaje żniwne), dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i st. asystent (kartografia etnograficzna, budownictwo ludowe, folklor dolnośląski, struktura społeczna wsi), mgr Kazimierz P u d ł o, asystent (zwierzęta pociągowe w gospodarstwach chłopskich, dom przysłupowy), mgr Tomasz S k a l' Ż y ń s k l, asystent (formy i funkcje stodół w Polsce, sztuka ludowa). Z Zakładem współpracuje mgr Jerzy G l' o c h o l s k i (formy kopic do przesuszania zbóż, garncarstwo ludowe, etnografia Afryki). Archiwum naukowe Zakładu obejmuje: materiały z badań terenowych nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem z 340 wsi stałej sieci badań PAE. Materiały te obejmują ok. 70000 kart tekstu i ok. 15 000 rysunków, planów i fotografii. Są one zorganizowane w podziale na 42 tematy, a w ich obrębie - wg sygnatur PAE. Zorientowanie ułatwiają sygnaturowa i aL abetyczna kartoteka wsi badanych. Archiwum fotcgraficzne Z3.kładu obejmuje 540 zinwetaryzowanyeh filmów (przeważnie małoobrazkowych) oraz ok. 9100 odbitek, z których 8857 ze·stało jt.:ż opraccwanych na specjainych kartach i ułożc'nych w układZIe rzeczowym. Archiwum naukowe Zakładu obejmuje także ponad 300 karto- gramów próbnych, stadialnych i w redakcjach ostatecznych, które stanowią kartograficzne opracowanie wyników badań w skali ogólnopolskiej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 'Wrocław, pl. Nankera 4. PreLes: prof. er Tadeusz S e wer y n, v.-prezes prof. dr Jan C z e k an o w s k i, v.-prezes prof. dr Kazimiera Z a w i s t o Vi i c z - A d a m s k a, sekretarz generalny prof. dr Józef G a je k, zastępca prof. dr Józef B u l' S z t a, ~karbnik dr Tadeusz W rób I e w s k i, zastępca dr Bolesław G a l' y g a, członkovv'ie Zarządu Glówne[;o: prof. dr Włodzimierz A n t on i e w i c z, prof. dr Kazimierz D o b l' o W o l s k i, dr Tadeusz D e l i m a t, dr Olga G a j k o w a, dr Władysław G ę b i k, mgr Zenon J a n k o w s k i, mgr Piotr K a I e c i a k, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k l, mgr Bolesła'N K u ż m i c z, cir Anna K o wal s k Gl - L e w i c k a, dr Longin lVI a l i c k i, prof. dr I\Iaria Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, dr Kazimicrz P i e tkiewicz, dr Zofia Staszczakówna, mgr Maria Suboczow<l, prcf. dr Fal~ciszek Woj, r oj. Tovvarzystwo prowadzi prace naukowo-badawcze, organizacyjne i wydawnicze we wszystkich dziedzinach etr.ogralii i etnologii (patrz obszerniejsze sprawozdanie w zał<lczenit.:). Etatowymi pracownikami Tow;;rzystwa są: mgr Irena C h l' U Ś c i elowa (prace edytor~kie nad dzieł8mi Oskara Kolberga), dr Adam G l a p a (kostiumologia i sztuka ludo\\'a or<::z współczesne przemiany wsi), mt;r Bolesław K u ź m i c z (kultura pol~kich grup emigracyjnych), mgr Zenon J a n k o w s k i (wspólczesncśc \V problematyce etno-~ocjołogicznej Europy 7achcdrJiej, spoleczna użytcczncść etnografii, biblicgrafi8). Zbiory PTL obejmują: Archl\', um: ponad 1340 zinwentaryzowanych rękopisóvv i nla,Szyncpisó\v, ok. (jDOO kart mJ.terinlcvJych z opisarni ró::::nych zj::twisk kultury ludol',-ej w Pol,cc i innych luajach, w układzie rzeczowym, ok. 40:.0 zin\ventaryzO\V8nych ncgaty\vó\V zdjęć. Biblieteka 'Icwarzystwa o:':ejmuje ok. 45000 tomów i posiada katalog aIfabelYczr.y. Katalcg dzialowy .ie.,t na ukol1czeniu, 1.;at31og rzcczowy w opraco\\-aniu. Pieczę nad biblioteką sprawuje bibliotekarka Anna Ł y s z c z - W i l' P s z o w a. Wyda\vnictv,;a \':lame PTL: LUD (rocznik), wyc1awnictv,:a ciągle: PRACE I l\'!ATER!'\LY ETNOGRAFICZNE, PRACE; ET:~OLOGICZNE. BIBLIOTIKA PCPULAR]\'A, AnCPI\\'U:\I ET~;OGI?AFIC2:\'E oraz wyd?wnict\V0 3'2:,y.'r:e ATI_.AS PCL;:'I-~ICH STRO~OW LUDOWYCH i LITERATURA LUCC'\VA. Łącznie (cl\vumic:~i17('7nil·~). w okresie ,~.'l dh·gcf2~C'\.~,~yrn moż~;a Lud, plar:ie v\-y:'Ói·.nić· r.~\\·ie grupy gr0sY\-V~~ego 3l l G45-1a60 v:ydano :;jQcia, t. XLVI prac ponad * * * Po!::;1.-:1ego a n-l.i~l:-:C\vic:e: cdt\V2.1"zC:!1ia histerii 2000 arkuszy To\\·a!'zyst\V)~ l) p:-acc ~arodu druku. Ll.1dczn,:nvczego 7mi2-:-::ając(? pols~:icgo cI] rctrJ- i oś\vietlenia �432 jej materiałami i pracami etnograficznymi ważnymi dla w('zes~1odziejf)wydł okresów be'zdGl<umenlalnych (sta.lożylncści polskie) z podkreśleniem roll !,ultury li-dcwej; 2) praee zmierzające GO l:cr.wyeenia ;óian'.l wS:;Jółcze~mej kultL;ry l::drj·Nej i jej t"noeneji rozv;ojowej. W tej ostatniej gru9ie !"la. szczególną L:'\V~:gQ zasługują oaaa:1ia nad Ziellllarni Zc.;chcdnimi, gdz~e dokcn'.lją się prccc.,y et:1cgraficznej syntezy, związanej Zi:: zjawiskic'm mieszania si\':; kult:.;ry ludneśei o.:;ic:dlEllczej z kl..A1turą starego podłoż::L Ob:l te kieru-nki prac zestaly pctwiercizone uchwC'.Iami na XXXIII Walnym Zgrorr:adze::iu w 1958 roku w Cieszynie i na XXXIV Wal:1ym Zgnmadzeniu \,\' 1959 r. \-; Olsztynie. :';,1 one zresztą kOnlynu<:Jcją dzialabDści naukcwc-badnvczej i wydawl'iczej rozpcczęlE:j w latach poprzednie:, <1 otok tego wiążą siG z pJa:1em prac lVIilenialnyeh. Jednym z czoJowych 2adail Tcwarzystwa I:odj0.tych u progu urocz:,stości tysiąclecia jest p::-zyg::Jtowanie edycji dzieł nieopL<blikowanycb i reedycji dzieł wydOlnych, które złożą się na wielką serię .,OPERA OlUKIA OSKARA KOLBERGA". Pcwołany w tym celu Komitet Kolbergowski 1'03począł enersicznie swoje działania jesienią 1959 r., tak że w 1960 r. win;1}' być rozpisane i przygotowane bo:aj niektóre tomy z tek O. Kolberga do druku. Już dzisiOlj w pracy tej zalrudl1ionych jest ponad 20 osó';) oprac:Jwujących zgromadzone w nieopublikcwanych tekach materiały przy pomocy specjalnych instrukcji, l\westionariuszy i formularzy. W sprawę zaś wydania całdci dzieła za,u,gażewaly się nie tylko władze centralne, ale napływają coraz liczniejsze zgłoszenia na subskrypcję z poszczególnych gromad i wsi. Obok tego nawiązuje się coraz częściej korespondenc.ię z Polonią w rozmaitych ośrodkach z<Jgranicznych. Niezależnie od po"vyższego - Pclskie Towarzystwo Ludoznawcze nakreśliło socie ",mbitny plan dolwnania przeiomu w zakresie zagadni'=11 metodologicznych zwicjzanych z poglądem na zakres. cel i metodyetn.:)·. grafii, co zostało poruszone i prZEdyskutowane wielokrotnie na licz!1y-::h konferencjach organizowanych przez Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze i omówione w licznych artykułach i głosach opuC!ikcw<Jnych n':l łamaci, w.,półczesnej litcrCltury etnograficznej w Pclsce. Nowe ujęcia peglą~;ów o charakterze metodologicznym przynoszą liczne wydawnictwa Pelskiego Tewa.rzystwa LuC:oznawczcg::J wśród których czełowe miejsce zajmuje LUD. Ten organ Towm'zj-stwa, którego w okresie E-lecia PoLiki Ludowej wy~zło Ot_icsięć opasłych temów, wniósł do nazbyt rozproszonej działalndci ~oszcL~g(,lny:.-h cśrc6~:ćw etnograficznych s;Jcjrzell:e syntetyzujące i oświetlające jedno z najważniejszych pytail naszych cZ<:JSów: czym jest et;wgrClfiJ w wiązce nac;k humc:nistycznYCh i spoleczn·:ch. Odczuwać się br.wiem dajl' a,: :~adt:) ';;jżncść do coraz to drcbnicjsz~·ch pcszukiwal1 bjd8\':CZ.\-ch idących \\" parze z dale~~o pcs:Jniętą specjalizacją poszczególnych dzialów c-tr;oUClfii polskiej. Toteż LUD stał siC; niemal reprc-zentacyjn:m czasopismem etnograficznym polskim i tak ocenian:' jest zagranic:'!. 483 Wyraziło się to \\" (:;;resleni1J ,Tana Czekanows!;iego, iż "droga do WS1)ól~racY DODrZEZ LUD"', i'He s[.)o~óh \~.-7':T!1jcnić 1) ... .. •.• ctnr.ar:'lfiD ~··_'O" (" S\--i::1ta ,:\"icc!zie ... .. w l nn krótkim arty~c;Jle infc. rm<;e:, jnym ,zczegórowych terM, tów cmw,TianYC;1 '.v tym roczniku, ani leż wyliczyć etnografów-autorów publikujących tu swoje artykuły, recenzje i not"tki. Informuje a tym wyczerpująco '·~~z'c";'łc"'a bt"-lic"rC'i"ia opraCC\'·dna przez H. 13i t t n e I' - S z e w c z yi '~. G a-w t'n~: bibi;0gr8fia zasługująca na spc:cjalne uznanie, poTZ·ld"·'··'·--]·"'tn w ... <-;0"6 q·st"matHznv c,"lc~Ć' c:crc,bku etlEgrafii pol~.- ••. u.J'" ...,J'.\.... .•.~._ 1") •.. ,,~ ". skiej okresu XV-lecia (a więc jd nie tylko Polskiego Towarzyst"va Ludoznawczego), po~wala ocenić osiągnięcia poszczególnych praccwnii-;ć.w nauf:owych, zc.rGWI10 neslcrów etnografii polskiej jak i zapowiadająceg:) się tCik cobrze pokolenia młodego. Obok LUDU, będcjceg::J p()dstawGwym przedmiotem wymiC'!]y książek z instytucjami w Polsce i z"granicą - do ważnych osi:lgnię!: należy zaliczyĆ' ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, którego 25, 26 i_ 2: zeczyl przygctcwuje się do druku. Spojrzenie na załączony do kazd::J monografii stroju kartcgram ilustruje osiągnięcia Towarzystwa. w zakresie badai; nad strojem ltldc'.vym. Biała jeszcze, niezapisana w 1949 roku płaszczyzna karto!!ramu wypełnia się coraz bardziej opracowanymi obszarami, taje że w:uó-tce, a najpóźniej w ciągu najbliższego ID-lecia wimla być calkcwicie wypełniona, jako wynik dzialalności Towarzystwa w zakresie badal1 nad strojem ludowym, mających \'vażne znacze:1ie zarówno dla prac nad POLSKB'1 ATLASEM KiNOGRilFICZNYJVI zapoczątkowanym przez Towarzystwo zaraz u pregu czialalr:ości po reaktywowaniu go w Lublinie - jako też dla zaspokojenia potrzeb licznych zespołów o charakterze artystycznym. Należy pcdkreślić, że ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH jest przez etnograficzne csrod!'.i zagranicą pilnie poszukiwany i uzyskał opinię, jednego z najbardziej wnikliwych wydawnictw tego typu. PRACE ETi\OLOGICZNE p~'zynicsl," obok monun:entalnego dziela Tadeusza Tv! i l e w s Ie i e g o Zarys językc:znawstwa ogóinego, obecnie już 7u.celnic \vycZ€rpanEgo - pracę I\Iariana PIezi G reckte f {aci1:"Lskie ŹTÓC!~(l, do' najstarszl.ich dziejćw S!ov.;ian i EcJ\varda :;:(a l' wat a Katalog mogii Ruio!fa., dzieła taJ~ sil:1ie z'Ni,)z'Jnc:·:o z prob~eII1Cltyką okresu średnio-".-iccza - ci\,\a du~:ej miary osiqgni<;cia wydawnicze, obejmujące dzieło R. E. N o c a n i a Dzieje', k:dt1t)"(J i upadek lnk.<i,c, oraz dziennik .Jana C z ek a n o \',' s k i e g a z podróży ctnograliczm,j do Alryl;! W U1q1.J lasów llruttirn.L Cykl ten \vzboG~ccl}Y ~ostFl.nic p:.'zcz obecni:; przygoto\vy\vanc n10no .• graIic\ j,:d·: Ch, 'l ak 8. r c 1 s k i c g o Z([1'1/8 E~'n(:gi'(/fii BU~J(Jr i, tak potrzebny z m\'agi chocby na studia uiliwL:nyteckie w zokrcsie etnografii SJowian. \V:1~~ ';n1 dzia~ern \l:yda\\':-d C'z:,":n umcżL \\'i 3jcl CY:11 i~cs::czegó~r~yrL1etnogri::f'Qm ~1jbjik:c\vanie ich pra~ bcl.6Cl\\·-czych~ ter(:lr.o\\·~-ch oraz ma~eriałó\v drobniej:oz:,-cn of! PRACE I :'.TATEnrALY ETj\·OGR.t\FICZNE, którY'.'h "7 ~k~ \~.~; j" �484 wyszło z druku 20 tomów a które zach:J\vują przewazn!e problematykę regionalną, \vyrraco\\"<1ną r:rzez Oddziały Pelskiego Tcwarzys:w3 Ludoznawczego, ośrodki muzealne itp. Seria ta spełnia ważną rolę, umożliwia bowiem pub;ikcwanie wyników badań pro\vadzonych w cstatnich czasa~j1 w różnych cśrodl:ach i regionach Polski. Tu wyjdzie też praca Władysława Łęgi Ziemia Cheimiilska, (będąca kontynuacją moncgrafii re2ionaL1Gj wyda:1ej w okres~e 20-lecia pt. Ziemia l\Ialbcrska), a dalej - tom Plzysłów Ślqskich w opracowaniu Stanisłav,;a Wall i s a i Józefa O n d r u s z :i, tem lubelski z<.mykający dluższy okres badań na tym obszarze, tom dolnośl?,ski itp. Pcniew8ż publikewanie r:rac młodych ba:iaczy naukcw:'ch n::l duże znaczenie mobilizujące ich do dalszej pracy r.aukcwej, przeto Polskie Towarzystwo Ludczna\vcze publikuje systematyczr.ie w ramach ARCI-IIWU:\1 ETNOGRAFICZNEGO najnowsze monografie i pcmniej:ize rozprawy umożliwiając w ten spcsób - zwłaszcza m!Dcszej kat2rze etnograficz)~ej - ogłaszanie wynikćw ich pracy naukcwo-badawczej. Polskie Tc·warzystwo Ludczn,:wcl'2 otok celów ściśle naukcwo-badilwczych zmierza rćv,;nież do popularyzacji wiedzy w szczególncści etnografii; w tym celu powołano OSCD::?, eerie; wydo.wr.iczą "BIBLIOTEI<A POPULARNA PTL". Jej pierw";:y tom obejmujący pracę J. B li r s z t y Od osady sl.owiedlskiej do wsi wspólczesnej, znalazł należyte uznanie, jakkolwiek poziomem swoim cd biega niceo od typu prac popularyzacyjnych. Następne tomy z o;Jracowaniem A. Zaf(~by oraz t. III. A. Glapy i A. K1Qnov.;51-;:iego Taiice i za Geilr y wielkopolskie czynią zadość zapotrzebowaniu spolecz:1emu w tej dziedzinie. Siódm:'m tytułem wydc.wniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest LITERATURA LUDOWA, dwumiesięcznik pod redakcją prof. J. KrzyżanQ\vskiego. Czasopismo to spełnie ważną rolę pUfJlikacji pcświqconej folklcrystyce - dziedz.i:1ie tak ważnej w caloksztalcie problematyki etncgraficznej a nie maja,cej :i.adnego im:ego organu nie tyll.;o w Polsce ale i w krajach sąsiednich. Literatur8 L,dowa - jedyne czasor,:ismo ,loWia)'lskie pcświęccne folklercwi, jest również pomocną w nauczaniu jęz. polskiego w liceach i szkołach. Szczegó;ną treską otacza Polskie Towarzystwo Lclcoznawcze swoją bibliotekę i archiwum nau!;o\\-e; biblioteka obe~muje obecnie ok. 40 tys. dzieł etnograficznych, jest skataiogowana i zme_iol'owana, nabytki tj. wydav/!':ict\\'a ctrzymc:u:e \v drcdzc \\~'yrnic~:r1Y \vY~:8\\-~:ict\\' nfZ\"nOSza r:::>cznic ok. 1000 \'01. dzieł i czacrpism obcych, co znakcmicie p'O\\';ęk~za' zasób księgczbicr~.l. E\Yioc:',cję na::;yikó\v pr~;\' .... adzi się bardzo starannie a \VVkazy cgł2sza co pe\vien cz:s. \V okrcs:e cs:atnicgQ l;~-lE'cia \vzrcs~J ró',~niei arch:\:Vl~m r.9.U):C\V2 'Tcv:2rzysh"3, \v któryrn zg:-o:na::zone ~~l !"":iezmier:lie ce!1ne pr2\cc, ffi:łteri81y, ill.:stracje, zbicry \'..ybitn~"ch et:;("g~af()\v i regionalistów. Do szczególnie cennych należą ni(\\-ydane teki Os:':nra 485 Kclber;za bc;dące podstawą cdycji jego dzieł niewydanych, a dalej ".':uścizna takich etr.cgr<Jfów jak: Jan KL;bary, Star:i~lo:.w P:niatcwsk!, Stanislaw CiszEws~;i, Adam Fischer, .':\iichał Federowski, Jan Swięt<ck i wie!'.l wieLi in;Jych. Tcwanystwo planuje opublikGwanie cenniejszych pozycji naukewych, jedr:3l<że brak śr::JdkC:w uniemożliwia realizilcję te.go z2.nlierzer:ia. Obraz st:mLi prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i jeg:) dotychczascwej dzialalncści w okresie niemal 65-lecia nie bylby pełny gdybyśmy pomir.ęli osiągnięcia w za!,resiC' organizac;i ruchu naukowego i w/dawniczego z jednej strony a popularyzację i sprawę cddzi?lywania na szcr:Jkie rzesze spoleczei.s:wa, jakie dokonuje się po·przez corcozne walne z[romddzenia członków Towarzystwa i związane z nimi ko:Jferencje nau!:cwe, które zys:'ilły j~lż miano sesji naukewych. Kiejcdnokrotnie one to ;::spitowa!y dzi2ialncść: r,aukcwą Towarzystwa. I tak np. s'2sja kolberg:ws:"a przeprowadzona w Jeleniej Górze jeszcze w roke! 1954 cilła zaczyn póżniejszej ak c) koltergowskiej z\viązanej z edycją i reedycją jego dzieł. Sesja podhala11ska cd'oyta w 1936 r. w Zakopanem dała okazję do porusz"nia tzw. problematyki karpackiej w dziale etnografii Słowian i Rumunów, wrcszcie sesja pcmorzoznawcza, którą przeprowaclziło we wrześniu 1960 r. Towarzystwo w Szczecinie * ma Gać przegląd csiągnięć badawczych odno5zących sif; co ocszaru pe,lskiego Pomcrza i przygotować grunt dla dalszego pla:lo\,vania. W dyskusjach i rozmcw2ch można słyszeć często zdanie, że jakkolwiek etnografia polska nie posiada s\vojego osobnego Instytutu Etnograficznego, Dział IV Etnografii w Instytucie Historii Kdtury Materialnej PAN obejmuje dużo mniejszy zakres działania - to jednak w ogólnej opinii etnografów Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni poniekąd funkcje polskiEgO instytutu etncgraficznego. Józef Polskie Towarzystwo f'iłrnu Etnograficznego, W~rs7.awa Gajek ID, ul. Hoża 74. Przewodnicząca: Doc. dr Maria F r a n k o \V S k a, v.-przewodniczący reż. Zbigniew B o c h e n e k, sekretarz: mgr Zofia S z y f e l b e j n, skarbnik reż. TadeL:sz J a w o r s k i, członkcwie Zarządu: prof. dr Kazimiera Zawistovvicz- A d a m s k a, dr Bronislawa J a w o r s k a, mgr ZJigniew Gawrak-C z e c z o t, mgl' Jacek O l ę d z k i, dec. Marian S o b i e s k i. Zadaniem Tcwarzystwa jest dokumentowanie i utrwalanie przy pomecy fUmu wszelkich naukowych zagadnieJ'! etnograficzn"ch i populary• Patrz .,Nauka Polska", 1960 z. 4. �486 487 zt.;jących wie::izc; etnograficzną· Towarzystwo jl~st C'zl::J;;kiem Comite !nt~rnational du F'ilme EthnogrClphiquc w Paryżu, Towarzyst\vo );oordynujc prace za\vodcwych fillY,QWCOWi etncg"2fóv;. Na lata 196(;-62 zJ?lanewa:lo akcjf; przc:~)ąc.!u i e(;cny fi'mów etncgraficznych, znajdujących się na terenie Pel ski, Opraccwano hi":tcrię filmu etr:cg,aficz;;ego w POhC0 w porówna:1iCl z historią filmu etncgraficznego w Euro:;ie (mgr Anna ,J <:1 11k o \-v S k 2). Zapcclqtkc\'.'anc s.\·sternatYCZ:lą akcjt~· szkclcnic\vą na U:1i'..ver~;ytc::tach \V \V8.r.sz2\vie i \v ł.Jodzi. Towarzystwo pre·wadzi ka:alcg filmów a tcmat\'ce etnograficZ11ej, nd"kov!ych i popular:1ych z terenu Poiski i obszerny informator z innych krajów, a także (wspólnie z Zakładem Etnosrafii Uniw, Warszawskiego i IHK:V! PAN) archiwClm kopii filrr.cwych. Tcwarzystwo wydaje CYJNY (pewielany), Seke,ia Badania ster~twa Rultury okoJiczncścicwo Plastyki Ludowej i Sztuki, Kraków, wlasny Państwowego ul. Karmelicka BIULETYN Instytutu 70/3. INFORMASztuki Mini- Przedmiotem badań Sekcji jest calokształt zagadnień związanych z lCldową sztuką plastyczną, badanych na obszarze całej Polski. Pracownicy naut;owi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Roman R e i n f u s s, Kierownik Sekcji (pl<:1styka lucowa w całości, w szc~ególności zagadnienie kultury ludowej w Karpatach, budownictwo i meblarstwo ludowe), mgr Ewa F l' Y Ś, asystent (garncarstwo 1t:d(we, zdoimictwo w metalu, meblarstwo i zdobnictwo wnętrza), mgr Olga M u l k i e w i c z, asystent (tkactwo, haft, strój IL:dowy), mgr 1\,1a,ia P I' Z e ź d z i e c k a, st, asystent (malarstwo, rzeźba i drzeworyt ludowy, sztuka plastyczna w obrzędach ludowych). Z Sekcją \vspółpracuje naukowo mgr ZJi'ia Cieśla- R e i n f u s s a w Gl (or,ruccwuje tkaniny C:wuosnowcwe w Polsce). Sekcja posia3a archiwl:m naukowe, na które składają się materialy w formie \vywiadćw terel1cwych, plansz, rysunków i fotografii dotyczących architektury ludcwej, urządzenia i zdobnictwa wnętrza, tkactWa, haftu i stroju, zdobnic:wa w drzewie i metalu, ceramikI, plastyki w obrzędach ludewych, rnal"rstwa, rzeźby i grafiki oraz nieco materiałów z zakresu kultury materialnej i zagadnier. społecznych z tc:renu całej Polski. Oprócz tego Sekcja posiada też zbiór lt.:oowych tkanin, haftów i wycina:lek. ArChiwum i zbiory obejmowaly w r. 1958 łącznie 44273 pozycji inwentarzowych oraz ok. 12 ODO fotografii. Archiwum uporządkowane jest w ukladzie terytoria}.nym, a w jega obrębie - w układzie rzeczowym. Prowadzone są kurtoteki eśrcdków garncarskich, tkackich, produkcji zabawek, meblarstwa, malarstw". rzei-by i grafiki. Kaźdc:j kartotece odpowiad<:1 orcracewanie kurtcgraficzne według województw. Czasopismem Sekcji jest kwartalnik PCL."KA SZTUKA LUDOWA, Oddziałem Sekcji jest P l' a c o w n i a w Warszawie, ul. Dbga ~6, Specjalnośch1 Pracowni ~ą badania plastycznej t\vórczości amatoró\v i dokume!1tacja \vysta',;.;r sztuki luC:cwej. Praccw.~,icv naukowi Pracowni: rr.gr Alek,a:lcer J a c k o w s k i -Kierownik p;acowni, mgr Anna K u n c z y 11s k a, asystent. Sztuki Ludowej w Departamencie Plast;yld Ministerstwa J{ultury Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 15'17. Zadaniem Wvdzialu Sztuki Ludc wej jest koordyn2.cja zagadnień sztuki ludowej w skali par.stwa i stwarzanie dla niej odpowie::lnich warunków r02woju i u;:;owszechnienia. Opieka realizowana jest przy pomocy środków finanscwych pUl1stwa, przez organizcwanie wystaw regionalnych, krajowych i z"granicznych, przez organizcwanie konkursów dla twórców ll:dowvch i inicjewanie innych prac, mających na celu pomoc przy wytwarz~niu artystycznych przedmiotów sztuki ludowej. Naczeinikiem Wydzialu jest dr KU.zimierz Pi e t k i e w i c z (zainteresowania indywidualne: sztuka ludowa, etnografia Łotwy). Wydział pcsiada zbiory eksponatów sztuki ludcwej, liczące ok. 12000 obiektów. Wydział wydaje ilustrow<:1ne katalogi wystaw, których od 1945 r. ukazało się j uż kilkadziesiąt. Wydział i Sztuki, Sekcja Folkloru Państwowego Inst;ytutu Sztuki l\olinisterstwa Kultury i Sztuki, Warszawa, ul. Dluga 26. Sekcj a prowadzi caloszt<:1lt prac związanych z zagadnieniami folkloru slowno-muzycznego na terenie Polski, a w szczególności dokumentację poprzez barlania terC::lcwe i nagrania magnetofcnowe z terenu calej Polski, dokumentację histcrycLną w oparciu o materialy publikowane, lub rękopiśmienne oraz prace konsultacyjne i popularyzacyjne. Sekcji podlegają: P r a c o w n i a T r a n s kry p c y j n o - D o k u m e !lt a c y j n a, Pozna!'l, Al. Stalingradzka l, oruz Z e s pół T e l' e n o w y War m i a -l\'I a z u r y, Olsztyn, ul. Wynvolenia 9. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania budawcze: Doc. Marian S o b i e s k i, Kierownik Sekcji (caloksztalt zagadniel1, dotyczących polskiego folkloru muzyczr:.ego), mgr Barbara A n d l' Z e j c z a k, st. asystent (kolędy i pastorałki polskie), mgr Ludwik B i e l a w s k i, sto asystent (folklor Pomorza), dr Władysław G ę b i k, st, asystent (folklor i kultura ludowa Warmii i Mazur), mgr ZeLa J a w o I' S k a, sto asystent (oieś:1i, ludowe Kurpiów, zagadnienia wersyfikacji), mgr Jarosław L i s a k o w s ki, st. as"stent (folklor \Varmii i l\Iazur), Jan L u b o m i l' S k i. sto asystent (bada;lia folkloru na Warmii i Mazurarh), n,gr Aurelia IvI i a d u c h a ws k a, st. asystent (pieśni ludowe Porr.orza, problematyka społeczna w polskich pieśniach lucowych), mgr Danuta P a w l a k, kierownik administracyjny Praccwni w Poznaniu (typizacja muz~'czna pieśni ball.adowyc,h): mgr Jan S a d o w n i k, st. asystent (systematyka tekstów polskich pl€Sm �488 489 luQo" ..ych, zagadnienie p2ralelizmu treściowego w polskich pieśniach ludo-. wycr:), mgr .J<l:;wiga S o o i (' s k a, adiunkt (fe:k~cr \Vie':,c:;cbki), mgr Z"fia S t G s z ew s k o, st. asystent (dokumentacja materiałów hi:;tcrycznych, cctyczącc'ch fclkloru muz)'czne,;o), mgr .Jan S t ę s z e Y'i s k l, ~t. asyst~:-lt (folklor Kur~ió\v), mgr P...nna S z a łaś fi a, sto u.:"ysie:1t (Lypizćlcja rr!l.!.zyczna pieśni cCi~epino\l,"cj o chmielu), J2.n T a c i 11a, st. asystent (Cd-dania folkloru l~a ~ lĆ:F~l~u),mgr :'I.I&ria T u r c z y n o \v i e:~ G \\' Ci .• adiur!:::t (zagaelnie!1ia kolbe~gew~kie, biblicgrafia wydawnictw folklorystycz!1)'ch 19~5-:8). Z Sekcją współpracują nau};cw'J: dr Anr;a C z e k a 11o w s k <I, st. asystent Un;\\'. Warsz. (systematyka melodii IelcOWych i mO:legn-fia folklcru połl'dnicwej Lubelszczyzny), lT:gr ;\~ari" D r a b e c k a (strena chere:graficzna polskich tańców ludewych), dec. Antonina Wo z a c z y ńs k a (rr.on{grafic: pieśni ballndowej "Jasio konie poi! Kasia wodę brała", piebi kurpiowskie). Sekcja posic;da archiwum polskiej pieśni i mu;,yki ludowej, obejmujące ok. 60000 nagrali pieśni wokalnych i uhvorćw instrumentalnych z terenu calej Polski z lat 194':-58, nagranych nCl 2477 taśmach magnetofcnJw,Ych (19 cm/sek). Zbiory pochodzą z cCl!ej Polski z wyjątkiem województw koszaliiJskiego, szczecii'.skiego i zachodnich czqści zielonogórskiego i wre;:ławskiego. Archiwum posiada nadto dział rQkopiśmiennych zbiorów pieś:li z lat 1950-57. Wszystkie materi3ly są zarchiwizcwane w układzie sygnClturowym. Na karty archivvalne opracowano systematycznie ok. 2800il transkrypcji muzycznych, 3000 transkrypcji dialektologicznych, ok. 2000 protokołów z dokl'mentac;ią nagral'!. W toku opracowania znajdują się katalogi: incipitowy, instn:mentalno-taneczny i słowa mówionego, którymi objęto dotąd liju/o zbiorów. Sekcja Etnograficzna Instytutu Śląskiego w Opolu, ul. Piastowska 14. Sekcja prowadzi badania nad tradycyjną kulturą autochtonicznej ludności Śląska oraz nad kulturą grup osadniczych, przybyłych na Śląsk po 19'15 r. (problemy adaptacji i integracji). Działalr:ość naukową rozwija Sekcja przy współpracy doc. dra Adoli:l N a s z a (Wroclaw) oraz prof. dr Mieczysla\'ia G ł a d y s z a (Kraków). Materiały Sekcj i organizowane są w postaci rzeczowo uporządkowanej kartoteki. O pracach INSTYTUTU Selccja Poznań, Sekcja 1945 r. Sekcji idormuje ukazujący ŚLĄSKIEGO W OPOLU Socjografiezna Zespołu ul. Chełmońskiego 1. prowadzi badania nad Ziem się ok. półrocznie Pracewnicy Se<:cjj: dr Z"g:nunt D u I c z e w s k i, KIerownik Sekcji, mgr Janusz T o m a s z e w s k i, asy-i j e c k i ,. a~',stent, . f "tent. W~r:ó!;Jr2.('owni:-dem Sekcji z woj. zielono:;órskiego jest mgr Joze K o n i e c z n y. W archiwum Sekcji znajriują się pamic;tr:iki osadr.ików Zi~m Odz!s,.;:a~ f'k . 10000 _.. <tr maszvnepisL:) oraz matEna!y z ""aelan nvc. h' z la t ·94~. 1 ".-- la:;" "." 'u .. t~rpnov"vch na Ziemia.ch Odzyskanych, ok. 200 str. mzszynopisu. , ·~VVd;wnictW:l Socjcgraficz!'.e Inst~·tutu ZachodniegCJ publikcwane są w se~ii ZIEl\lIE ZACHODKlE; - STUGIA I MATERIAŁY. ~ nQl~zel' I\."'".. mo"'r r_""." 1 Dział Literatury Ludowcj Instytutu Badall Literackich Polslcicj Akauemii Nauk, Warszawa, Ko""y Świat 72. . Dział rrcwndzi aktualnie badania nad mlstępującyml tematamI: l) Sy"1 orys t y:-. fa polską stemalvka poIs\dch pieśni ludcwych, 2) Badania na d f Sj,;: ~-zodL'nl""er"'rwskieJ' w twórcwści l\Iic:-<lewicZ:l, 4) ZJe,P-"l' Uh. .•. t .•••.... 00.... • , 3) Ludo\vr::ść D" KOMUNIKAT Etnograficzne Zachodnich osadnictwem Ziem oJ gadnie~ia folkloru w literaturze staropolskie!. ~ . .." ~.~_ Pracownicy ncmkcwi Działu: pre£. dr Juhan K r z y z a n o:" s ~ ': h.l; rownik Działu, mgr Teresa B r z o z o w s k a, mgr Ryszard G or: K l: m,or Ma.ria Kuk u l s k a, rr.gr Leszek Kuk u l s k i, mgr Stanislaw ;:,w Irk o, mgr Ryszard Woj c i e c h o w s ki.. . , Archiwum Działu obejmuje kartotekę pieśni ludcwych, załozoną J.aKo pOGst,wę przyszłych prac systematyzujących, ok: 30000 kart, zes~zwlOn1 ze zbiorów drukcwanych oraz czasopism etnografIcznych w układZie alfabetycznym wg incipitćw. . . . Oprócz te:;o w zai·:resie historii literatury staropolslueJ IBL posl~da kartoteke staropolskiej pieśni świeckiej (w etapie ewidencJonowamn): a w Dzi~lę Zagadnicó Języka Literackiego kartotekę pleśni .ludowe~ ślaskiej ze zbicrów drukowanych, z podaniem na kartach nut, pl~rwsz~J z\;rotki, z zaznaczeniem akcentów muzycznych i schematu wersyfIkacYJnego zwrotki. Dział Literatury Ludowej współpracuje z czasopismem PTL LITERATURA LUDOWA. Problematykę etnograficzną uwzględnia również czasopismo popular~o-geegraficzne POZ1\'/\J SWIAT (miesięcznik), \V:,-,rszawa, Nowy ŚWl.1t 49 I p. Dział etnograficzny redaguje dr Edward Kar w o t. IllSt~'tUt\l Zachodnich zal'ładv • , uniwersyteckie dydaktyczne'l i placówki Za.chodniego, Polski po . • Por. także Spl'8\Vozdania mekt6rych Za kl a d6 \V' z ETNOGRAFII _. . . POLSKT'CJ ' .., .,. • 1 J K l i m a s z e w 5 k a, A ..•.J"utrzeba-PoJ'narowa , DZiD/alnosc umwcl_Y A tec~ich katedr etnografii w Po/see te latach 1945-19.16, ETNOGRAFIA POLSK t. II, s. 59-104. �490 491 Zakład Etnografii lJniwersytctu Warszawskiego, Warsza'Nu, ul. Hoża 74. Zakład prowadzi oacar.ia, zmierzajcjce do zebrania mat8riału clo podrc;cznika et:1cgrafii Polski, w tym specjal:1ie materialy z terenu :\Iazowsza i Pedlasia. Pracownicy naukowi i ich zai:1terewania badawcze: prof. dr Witold D y n o w s k i, Kiercw:;ik Zakładu (etnografia powszechna ze szczególnym u\\'zgl€;dnieniem Austraiii, teoria kultury i historia formewania się pojęć i doboru kryteriów przy periodyzacji najniższych szczebli rozwojowych), dec. dr Anna KutrzebaP a j n a r o w a, zastępca kierownika Zakładu (etncgrafia Polski, historia i metodyka etncgrafii), mgr lvlaria:1 P a k I' op e k, st. asystent (etnografia S!cwian, techniki pracy terenowej), mgr Zofia S z y f e l b e j n, st. asystent (probJerr,y tzw. antropologii społecznej: stosunki między strukturami społecznymi a technolegią, wspólzależności między secjologią, a historią). Bibliotekarką Zakladu jest mgr Anna D a mI' o s z. Ponadto wykłady w zakresie etnografii prowadzą: doc .• dI' J. Klimaszewska, doc. dr M. Franko\vska, prof. dr K. Piwccki i d.r T. Delim:J.t. .Archiwum Zakładu obejmuje materiały z mic;dzyuczeln-ianych Obozów Etnograficznych VI Pultusku, Bielsku Podlaskim i Drohiczynie oraz materiały zebrar.e przez pracowników w czasie wycieczek studenckich w ramach prac dycaktycznych, głównie z zakresu rolnictwa i budownictwa, prace magisterskie i fotograficzne w układzie rzeczowym. Zak.ład Etnografii ul. Straszewskiego Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońsldcg'o w Krakowie, 274• Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, Kierownik Zakladu (metodologia etnografii, osadnictwo, rodzina pierwotna, strukLra spGleczeń~;twa pierwotnego, kultUra pasterzy wysokcgórskich, pochodzenie i przeobra;~enia polskiej ludności góralskiej, teoria kultury chłopskiej), doc. dr Andrzej Wal i g ó rs k i (etnografia Afryki, teoria kultury), mgr Piotr K a l e c i a k (rolnictwo ludowe, narzędzia rolnicze), dr Władysław K w a ś n i e w i c z (struktura społeczna wsi, rolnictwo ludowe, budcwnict\vo, rzemiDsło, etnografia Ni~mice i Skandynawii), mgr Danuta lVIyrcik- M ark o w s k a (struktura społeczna, rodzina wiejska, etnografia Bułgarii). Zakład Etnografii ul. Gołębia 20. Słowian Un;wcrsytetu Jagiellońskiego w I\.rakowic, Praccwni·cy naukowi i ich zainteresowania badawcze: doc. dr Jadwiga K l i m a s z e w s kOl (folklcr słowial~ski, szczególnie polski), mgr Zbigniew B i a ł y (l::L,dcw:1ictwo, org8.ninJcja spcłeczno-gcspodarcza rzemiosła ludowego \'1 Polsce), mgr Maria LechowskaB u jak a w a (budownictwo • Por. W. K w a ś n i e w i c z, DZiesięć (19~5-195j), KWARTALNIK ~ce Luctowcj lat Zakładu Etnograf H Ogólnej UJ w PolHKM r. V 1957 nr 1-2, s. 369-381. ludowe), mgr ",Iałgol'zata ;\1 a t u ~ e k \kultura współczes;rych ~?ołeczeilstw pienvotr.ych). Z krakowskimi Zaidadami Etn'igra.fii \vspółpr8c~h-! rlB.ukcw::J etnDgrafewie, którzy nie "ą zatrud:;ieni w tych placćw:'l:3ch: mgr Przemysław B u r c h a I' d (budownictwo, prebiem wpływu rzemiosła miasteczkowego na wiejs:de), mgr Zofia Cieśla- R e i r. f u s s o w a (budcwni~two, ubicry ludowe, tkac~wo), dr Agnieszka D o b l' o W o l s k a (zdo;;niciwo ludowe, l-:ultura ludewa Pomarz,)., z2gadniel;ia SłcwiaJ1szczyz:,y ZachcdrIiEj), mgr Maria K a m o c k a (ubiory ludcwe, kultura ll:dowa Pols}d śroJkc\Vc,j, kobiece prace gospodarskie u społeczeństw pierwotnych). mgr Toma~z 1\1 a l' s z e w s k i (palecetncgrafia Azji, Ameryki i Afryki: o!:Jrzędy, pochówki, myślistwo, km.mologia), mgr Barbara O l s z o w y (budownicbvo, rzerr:iosło), mgr Maria Wo I e II s k a (tkactwo, przemysł artystyczny, stosowanie motywów ludewych we współczesnym wzornictwie odzieżewym). I\.atedra Etnografii Ogólnej i ~!owian Uniwersytetu im. B. Bieruta we Wrocławiu, pl. Nankera 4. Prace Katedry koncentrują się w kierunku etnograficznych moncgrafii słowiallskich, regionalnych i problemowych, historii etnografii i badar'! nad przystosowywaniem się ludności osiedleńczej na Dolnym Sląsku. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania badawcze: prof. dr ,Józef G a j e k, Kinownik Katedry (kartografia etnograficzna, zagadnienia metodologiczne, etnografia Europy, 510wia:1, Kaszub), dr Olga G a j k o wa, adiunkt (historia etnografii, społeczer:stwa pierwotne, literatura ludowa), dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a, adiunkt (budownictwo ludowe, kartografia etnDgraficzna). Z Katedrą współpracuje naukcwo dr Bolesław G a l' y g a. st. asystent Katedry Socjologii (.~agc:.dnienie systematyki narzędzi do orania, techniki orki, adaptacja ludności napływowej na Sląsku). Archiwum Katedry gromadzi obok materiałów terencwych mikrofilmy i cd bitki kartogramów i ilustracji z zakresu etnografii Europy, 2152 pozycje, p.osegregewane w układzie rzeczowym. Katedra Etnografii Polski Uniwcrs;ytetu im. B. Bieruta wc \Vrocławiu. pl. Nankera 4. Pracownicy naukowi: doc. dr Adolf N a s z, Kierownik Katedry, mgr Jadwiga P a w ł a w s k a, si. asystent, mgr Henryka We s o ł o w s k a, asystent. Katedra prowadzi prace badawcze na obszarze Sląska. Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. ul Uniwersyte2ka 3. Pra2e Zakładu kO:1centrują się wokól specjalnych stcsunków gospodarczych na wsi. Ot:ejmuj'l 0,1(' zwłaszcza tradycje współdziałania (pomoc sąsiedzka) oraz główne i uboczne zajęcia l1.:dności wiejskiej w powiązaniu ze specyfiką region CW i w2runi~ami spoleczno-gos;.:odarczymi. Pr<Jccwnicy naukowi i ich z2.interescwania ba;:ia\\'cze: prof. dr Kazimiera Zawisto\', ..icz- A d a m s k a, Kiercv,;nik ZJkladu (wspóldziałar.ie go- �493 492 spcdarcze i ~połeczne). er Brcnislc~iV" ,r a \V o l' ska. adiunkt (życ:e i orga-· r.izacja sp~)'e"zna p,~s·.erzy górskich). mgr Jad'.'.'iga K u c h a r s k a, a"ystert (ryócłcJv:;,two rno!',;kie, organizacja i przemi"ny społeczno-gospodarcze zespołów rybackich). :l.,.r2h;w;J;n Z8.~ładu obejmuje 212.') stron w:'-'.'.ic,~lów terenowych (za lata 19~G-·57) i ok. 12CO fotouafii. Ralerlra Etnografii Lniwersytctu im. A. ;\-1ickie>'..icza w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Katedra prowadzi badania z ?as-resu historii l:ultlJry materialnej i etr.cgrafii Wielkopelski eraz l::a:.'ania z zakresu etncgrafii powszechnej. Prc:cownicy naukowi i ic:h zainteresowania badawcze: prof. dr Józef B u l' s:'. t a, Kicrcvvnik Katećry (osaciniclwo wiejskie i zabudowa w.si), doc. dr I\Tari3 F l' a n k o w s k a, (histeria kultury If,dian Ameryki Pó]rwcnej i Per'.!, upra\va Ziel1:i u ludć\v kopieniackich Ameryki i Oceanii, wychowa!]ie LI ludów pierwotnych), dr Ta::leusz W l' Ó b l e w s k i, adiunkt (b\!dc.wnic~wo wiejsk ie Wielkopolski na tle budownictwa ""iejsk iego środkowej E'.'ropy, pochówki i rytuał pogrzebewy u ludó'vV pierwotnych, totemizm w kul turach ludów azj atyck ich. pcdstawy tecr'Ctyczne etnagrafi(r;;;ery_ kaJ'lsk icj), cir Zbigniew J a s i e w i c z, st. asystent (kowalstwo wiejskie w rozwoju historycznym). Z K~tedrą wspóJpracują naukowo, tworząc zespól badań Ilad kultt.:rą ludową Wielkopolski: mgr Sto B ł a s z c z y k m~r S. C h m i e low s k i, mgr J. D y d o w i c z., c,r Adam G l a p a, ~g~ L. G. G o m o l e c, dcc. dr Czesiaw Ł u c z a k, mgr B. M i c h a l a !(, mgr Okch P o d l e w s k i, dr Walerian S o b i s i a k, doc. dr Jerzy T o p o l s k i, mgr Anna Woj c i e c h (I w ska. Przy KatEdrze znajduje się zbiór eksponatów, dotyczących zasadniczych technik ludowych, obejmuja.c,i' ok. 1.50 pozycji. Katedra Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im . :Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, Plac Litewslci 5. Katedra prowadzi głównie badania nad rzemiosłem wiejskim oraz sztuką ludową· Pracownicy naukowi: prof. dr Roman Re i n f u s s, Kierownik Katedry (kuitura materialna i plastyka ludowa VI Polsce), osadnictwo mgr Krystyna S 2 C z Y p a - lVI a I' c z a k o w a. Katedra Etnografii Uniwercytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pr<J.cownicy naukcwi: prof. dr l\Tarb Z n a m i e l' o w s k a - P I' li f f er o w 8, kierownik Katedry, mgr Ryszsrd Kuk i e r, sto asystent. Zai:ltereSGwania badawcze: rybołówstwo, etnografia Polski póln. mu~ealnicl\Vo etnogr. P~)za tym wykłady z z"kresu etnografii prcwadzone są w Pal1stwowych Wyż:;z~'ch Szkcłach Pedagogicznych \V Or;olu (doc. dr Adolf N a s z) i w Gdaiisku (mgr w. B ł a s z k o w s k i). E t n o g r a f ic z n e p l a c ó w k i m u z e a l n e.' A. Muzea etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Lutowej War5Za\Va, ul. Szeroki Dunaj 5. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania baćawcze: prof. dr Ksawery P i woc k i DYrektor l\Iuzeum (teoria i histeria sztClki ludowej), dr Tadeusz D e l'i m' a t, v.-dyrektor (tradycje staropruskie w kulturze ludowej 'Warmii i MaL.ur, trancport wodny w Polsce), Zofia C h r z a :1 o w s k a, mL asystent (wiehkie w::ętrze mieszkalne na Kurpiach), mgr Krystyna C z e rn i e w s k a, adiunkt (etnografia ogólna w Po:sce, sylwetki badaczy i analiza ich dcrobku)), mgr Jerzy D a m l' o s z, adiunkt (zróżnicowanie etnograficzne Pols;;I p6Inocr:cwschcdniej), mgr Wla:Jysław Jeż - J a l' e c 1< i, adiunkt (obróbka drewna w Polr,ce), mgr Barbara K a z n o w s k a - J ar e c k a, adiunkt (sztuka ludowa w Sądeckiom, obrzędy ludowe w S,_decIdem), rrgr Bm bara I'll i c h e j d 0., 8systent (wiejskie wnętrze mieszkalne na l\Iazo'kszu), m;2!' Halina O l ę d z k a, asystent (rzeiba ludowa w drzewie), dr Kazimierz P i e t k i e w i c t, kustosz (sztuka ludowa, etnografia Łatwy), mgr Anna P i ł a t, mystent (::"udownictwo v,;ie.iskie nalVIazowszu i PodiClsiu), mgr Anna S z y f e r, asystent (etnografia Pus:czy Kampinoski'2j), Gonowefa T k a c z y k, mI. asys:er:t (t1-;adwo ludcwe na l\lazcwszu). Zbiory l\iIuzeum o::ejmują: 2~OO cb;ek\ćw z zakresCl lnlltury materialncj Polski (zbieractwo, lcwieclwo i rybclówstv:o, rcln:c1.wo i hodowla, ooró':)ka surc:wców, nac:zynia i sprzqty, tr8.ns[.cd), lO OCO ol~iektów z zakresu polskiej sztlJki lucc\vej (:kaniny, strój, grt.1fU·:a i rncllars~.\vJ, rzeź~)a, pisan_~{i, \vycinanki, pająki, piscz) V\''J o'.orzędo\vc). 12 000 ob~c~.,;:tÓ?v'dotyc?ących C8:tCkształtu kultury lCloćw rrymilywn.ych f\fryki i Ocea:1ii. ArclJiWJm muzealne c'cejmuje 11 OCO c"Jie';tów (neg'1.ty\Vl;Y i odbitki 18tc,'{r.'ficz::e, rysunki, od·~it1d. drzc\vor:-tnic:::e). Biblio'l'r;ka :'/Iuzeum cbejrnuje 10000 torn6vl. Zbiory muze21:10 pcsi8daj~1 irl\ventarz i k2talcg '.V ukłaJzie systen12tycznym, y;odo")nie G:::,r~łcC:\\ia·,iCsą zbioT.V 2rct':i\Y2.1ne. B'i"olioteka .ro~i::;.da L;\vC'ntar~ i k2t:::l1Cg al£ace~yczny, kataJ.cg r;':(2c:~o\vy zn2jd~je się \V opraco\vaEiu. 1'luze'.-m Etno;rraf;cznc VI: Krakowie, Plac 'Wolnica l. Praccw~jcv nat:knvi i i~:h zairterc<:';wania ba';8.'.\'ClC: prof. dr Ta-::le~)s~ S e \\T C' r y n, Dyrel<.tcr l\'I·_l=e~'.r.·l (rr€tcc.o:c9'i2t ev.spo~ycji n:!).ze3.1-:!e.~, cr~fdnicc1cja muzeów et!]cgraficw~-r.h, łcw'eclwo. obyc:zf'.je, liler2bra i szLlka 1l1dc\v2.). mgr I-Ialina B i t t r.. c r - S z i: \V c Z y k o \\7 a (tk()c~\\~O, nar:':f;~17i3. rolnicze, bi.',.:J.icgrafia ctncgrafici::la, ctncgr3.fia ~1~ts1~a DO]r:2:;:O i Opol5 Por. m. in. ciział ,,!o.Juzcn", LeD t. xr.ll (lDGG) s. 801-··875 i LrD 3:,J ~';:21, T,I. Z n a Hl i c r o w s k a - P r i..i f f c r o \\" a, II.lu:·ca i d:'nly 111 Polsce, L1.!D t. X:....~V00:-)::) :'. ~:\l-::;:'l, :\1. C ł n ci y::; z, D:inłrl.:ntjś~, s. 9i(~_;ic:-7J.'!ch t. II P~{'('6i~'I:k (19;'9), s. 109-136, ?;:u:ca~n]Jch Ul o!-~rc~:e ))OtL'ojl:'nllurn, t. XLIII (l~::)o) ctllUQ"Uj C;718 na'll:otl."O (-110- ET?'-JO~RAFIA POL3K . :\ �494 495 skiego), dr Wiadys):o:v; B o g :o:t y n s k i (historia chlopów, lu (:,'''': ,'ch. k'.:ltdra iudo\va w Karpat8ch), mgr Jerz, .. C z a j gr2La Sytni±' architektL:ra i sztuka 1:.1'30','13), Lutesława dc\':y s::rzl;t kuchcY::1Y), mgr Janusz K 8 m o c k i (stroje i ob"o"',ie deme ) no'o":" • '_t.c".~ _ l o C(,fJogró.da l O~SKl, c(no~.raf.la ~-\zji historia ubiorów k o w s k i (ctnoII a j ó v: n a (1uludcwe. o:')rzc;dy Srodko"v;cj, metod·,. b <.ldódl tcrcncwych). mgr :\1ichc\1 -;-,I ,\ ś] i 11s k i rfotot:rafia etnogra[]czna, przemysł luc'owy), mgr Zdzisław S z (' w c z y karchitektura i ubiór ludowy. etnografia Karpat i Krakowskiego), mgr .\iekoa!1~r~ ,J a c h e l''' T' Y s z k:) w a (L'.b:ór ludowy w Pc'lsce środkowej, obr'~ędy l c!Jyczaje, a£ryka,'ls:de narzĘdziu rm,zycznc). Halba U l' b a n o w i e z (oisanKi, budcwr.ictv:o ludowe na Sląsku), Czesław W i t k o w s k i (1cult~ra du~howa Slcwian), i '-l. I .1· C") , ", •. Zł':icry l\Iuzel'tn ooejmujq głównie eksponaty polskie a także z i:1nych krajów slowiaz1.~.kich i spoza Europy (Syberia, Mon~~olia, Chiny, Korea, .JaponIa, Arcrlloelag Sunc!ajski, północnozachodnia Afryk,,), łącznie 22027 eksponatćw, Archiwl:m Muzeum obejmuje materiały do Judowej kult.ury ~ateriall1ej. spolecz:1ej i duehcwej. ~:ą to: 8132 rękopisy i maszynO:Plsy, zlr.went::;ryzo\vane w kolejności przybywania, 11 266 kart rfóniemleckleJ karteteki z opisami obiektów zaginionych w czasie wojny, 41000 fotografii oraz 1113'1 negatywów i plyt cynkograficznych, Całość zbicrów arch:walp.ych obejmuje 714.56 sztuk. Z)iory ikonograficzne są zorganizowane w układzie rzeczowym i sygnaturcwym. Dział Etno!'Suficzny pl. Wolności 14. Muzeum Archeoll;gicznego i Etnograficznego w ł-,o d 7.1,. Pracownicy nauk~wi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimiera Z a w i s t o w i c z .. A d a m s k a, Kierownik Działu mO'r Jan D !lk o \V S k i, kustosz (ub:cry ludcwe, zwyczaje, pasterstwo nlzinn"'e), me'r Maria M i s i 11 s 11' a, adiL'p.kt (tkactwo. rybactwo rzeczr.e), mgr ,Józef ech aai')nkt (wiejskie vrzqdzenia przemysłowe: olej,łrnie, młyny kuźnie) mO'; 'W'! l:l N ,. ., 'b , I.e lO W a s z, aOlUnkt (~'ołnictwo), mgr Józefa D u t k i e w i c z. adiunkt (sztuka lur.owa), mgr \V::ulda D l' o z d o w s Ie a, asystent (zwyczaj<.> i obrzędy), ;'lwr Bożena W rób l c w s k a, asystent (architektura ludow:l), mgr Irena L e c h. asyste'1t (życie i praca tkaczy chalupnikćw), Danuta M i k ol a.l c z y k, a"ystent (gar;icarslwo i tkactwo chałupnicze), CelE,m eb,pozyc,ji Muzeum jest ukaz3r:i2 przemian. jakie zaszły w ostatnim sLjlt:ci~ n~ \v.'~i polskl'2j na przykładzie trzech \vybranych re,~io!i.ó\v oraz w;Jly\'/u sztuki lUl~owej na szL1kC; i przemysł 8.rtystyczny. Zbiory obejrnl.l.'ą 11 DCO eks;oonatćw. Archi\'·:,'m Działu C''.Jejmujc 6 000 fotc"r3.fii 800 ry·sunl:6'.'" i 500 stron wywiadów tere:low\'ch, b , CZ<lsopismem Działu jest r~ezr;ik PRACE' I :\TATERIAŁ y l\IUZEU:yr ARCEECLCCICZr-';EGO I ETl'';OGRAFICZc';EGO W ŁODZI. SF.HIA ETNOGn!.FlCZ]\,A .. L Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Arsenał, Wały Sikorskiego 19. Pracownicy naukov,;i i ich zai:lteresGwania baaa\\'cze: pre£. dr ;\Tarla Z n am i e l' o \V S k a - P r Li f f e l' a \V a, Dyrektor Muzeum (rybc:lówst\·,o, \V szczególncści rybackie ~arzędzia }:olne, pszczelarstwo, rzeźba ludo\Ya~ magJ.a, muzealnictwo), mgr Kalina A n t o n a w i c z., adiunkt (zbieractwo, łowiectwo, rolnictwo, tran;cpcrt lą::o\':::, obrzędy dercczne), Rederyk L a n g e, asystent (taniec ludo\v}') n1gr I-Iali:1~ :'d i kuł o Vol s k aj 8di Jnkt (~(rój ludc\'\/y, haft, tk<Jctwo), mgr Marian P i e c i u l, i c w i c z, adiunkt (kultura le,dowa Słowian półncc~ych), mgr :\'Iaria p o l a k i e \v i c z, aClunkt (ro~i1ict\V07 przygotowywanie i przechowywanie pokarmćw, obróbka drc:':;na). Z Tv1uzel..m współpracują naukowo: mgr Barbara :v1 2, l ę c k a (muzyka ludowa), mgr .Jan R a m p s k i (folklor kaszub,,],.!, instrumenty muzyczne). Celem Muzeum jest gromadzenie ekspcnatćw z zakresu kultury ludowej glównie Polski pólncc~1ej, Pro'Yvadzor.o też badania terene.we i penetracyjne głównie na Kujawach, a także na Kaszubach, w Ziemi Chelmińskiej i Dc'crzy(:skiej i na Pojezierzu Brodnickim, przede wszystkim z zakresu sztuki i rzemiosła luC:cwego, Z)iory Muzeum obejmują 5709 obiektów. Najbogatszą kclekcj~ sta:lcwi rybołówstwo (lOGO eksponatów w tym o],. 400 ości zgromadzenych z całej Polski), następnie pszczelarstwo, przygotowywanie pokarm:l, plecionkarstwo i rzel.ba ludowa. Archiwum Muzeum obejmuje 2781 zapisów folklorystycznych, 744 zopisów muzyei:l1ych, 291 z<lpisów tanecznych, ok. 1000 negatywów fotograficznych, uk 1500 odbitek foto~ rafic':l1ych, rysunków i innych materialów i1ustracyjn:,'ch oJ.:. 1000, klisz cynkowych 275. Z~iory są opracov,,'ane w pcstaci: inwentarza głćw:lego, katalogu systematycznego, kat,"lcgu geognJiczr:ego wg w:)jev;óiztw i powiatćw, katalcgu iotograficzr.ego, katalogu rysunkowego, katalc:gu topogr8£icwegc (wg s::l1 i magazynóvl, książkcwy wg nrów i:1wentarza), oraz Vi postaci plansz ilustrujących rozmieszczenie obiektów w salach. Biblioteka Muzeum liczy 218 ± tomy. l i B. Działy etnograficzne 'W muzeach okr<;gowych lUU1:eum Etnograficzne. Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. ul. Kazirnierz.a \Vie~kip.go 33..':34. Praccwnioy naukcwi i ich zainterescwania bad3wcze: mgr Leszek I t 111a n, kl:~.tCSZ, ki(Jrc\vnik l\IuzEurn (bJ.;dc"v~ict\\'o drp\vnia:;e, m~;.:;l:l.rst\\'J, zdocnict\vo l'Jdo\t,,-e \V IT1etnlu), !11gr E\va J ę c z a l i 1-:, adi Jnkt (~11alarst\vo ludo"\Nt? na .sL.l~.Je,gr2J'ika i rz€,żlJa), rngr ::'.Taria 1\1 a c e \v i c z - G ol LIb k a w 3, ó\systed (:;;trój. £aroiarstwo i druk na płótnie). p'gr ",,,',gd:<lena R o s t \\- o r o \v s k a, .st. asystent. Przecirnictem b::'~\.C:cU·l ~jL:z('\.:m ~ą: b'..ldo~\v~ict\vo dre\vni2.ne, zdobnichvo ludc\':e \V mcta~J. ludo\\'(? nlt:1:iarsŁ\vo r:a szklt2 oraz \\'~pólczesne pr?.emia1"('l l~ul!.lirc\ve \\"si dolncśląski('j. Zciory oi..)(~jr.1u.ją: zbicrr.'ict\vO~ hod~_nvlę z\vi~1 �496 497 rzą:: ur-rawę roślin, transport, przygobwanie pokarmów, obróbkę włókna, streJ, lT:2larscwo, grafikę, rzetbę, ccran:ikę i meblarstwo. Ilość eksponató,~': ok. 150.00 .. Arc:hi\vum z:1ajduje się w organizacji. Z'ciory opr:Jccw2ne są \V formIe Inwentarza o układzie sygnaturcwym, a częściowo w .fermie katalogu w uk.ładzie rzeczowym. Dz'al Rultury i Sztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu, Aleje IvIarcinko',\'skiego 9, Prac:::w.1icy i ich zai::tereso\\'ania badawcze: mgr Stanisław B ł a s zc z~' k: kustosz, kierownik Działu (wielkepo:ska i lui:)l:ska plastyka ludow::l: zdoomct\';o, .garncarstwo, skrzynie luaowe), mgr Olech P o d l e w s k i, asystent (kultura materialna \Vielkopolski i Ziemi Lubuskiej: plecionkarstwo, 10w1<;ctwo). . ~ział g:'omadzi materiały etnograficzne polskie ze szczególnym uwzglę.:1merlem Wielkopolski i Ziemi Lubusl;iej. Zl:iery obejmują: budownictw,) zajc;cia pccstawowe, przet\vćrstwo, gcspcćastwo demewe, sztukę, instr~l~ menty m:lZyczne i oc'zież (20(0 eksponatów) oraz lllG in:1)"ch el,sDonatów niezwiązan:'ch z rajskim obszarem etncgraficznym. Zbiory są cp;accwan~ w pc~taci inwentC1rza oraz kartoteki w układzie rzeczowym i regionał"nYm. Archiwum Jest w stadil:m zaczątkC\v~·m. • Dział Etnografii Muzeum w Lublinie, Zamek. Pracc'v'nicy nauko'v',:i: mgr Janusz O p t o ł o \V i c z, kustosz, 'kierownik Działu, rr.gr Teresa Kar w i c k a, as~-ste:l.t, mgr .Janina P e t e r a, as~·stel1t. Z D:ialem wscół~~rc.cują naukowo prof. Janusz S w i e ż y i prof. Henryk Z w o l a k i e w i c z. Dział ercn:adzi el,:spcnaty z terenu Pols~.;:j, szczególr.ie z re~ion'J lub.~lskiego, z dzl8d.ziny sztuki ludc\vej, garnc2fSl\V3. Prc\va,:zor~e s-ą też badania tCfEnC\Ve ~1ad plecionkarst\VE.m, \vyroc-2.mi dl1.jba:l~ mi \v drzevvie era'z; nad obrz,,;cami rcdzim~ymi i dorecznymi wsi lubElsk iej. Z': iory obej:11u:ą 11' I . zl:1\\"cn.aryzew~r.ych ekspona tów, w tym sea depozytów. 2674 c+ s;Jo6~v',. naty o~;ri.-1c(\va~o JtlZ na }~artach ~:.rch}\valnych z c:-·i.sel'D i fJto:'''r~łfią lub rY5'Jnkiem. Karty te upcrządkO\\'a!le są w układzi~ rzeczew yn; , Dzi:;l Etnograficzny Muzeum l'cmorskicg-o Vi C(,81;:ólm, '-lI. Rzc źn 'c!;a 23 Kiero'.\ ni:;: Dzi~lu: dr Longin 1\1a l i o k i, kus\c"z (l;u. tu: a Spokc!.lla, ka"z,-,i:sk;c cpn:ęt)" c1orr.o\',c), ln ....r Edl bera S z c;z'; rJ l' c'" '.. Ie', T) 'l'''l "'J('ł cjulizujc siQ \'1 ctno:.;rofii Slov,·it':'cL\~:, I(i:;~.sL~ubÓ\v, 1~c.:cjc\\'iak0\\~ i dolnc~~,o prć.i\\"oi.:rzcżncgo Po\';iś:a ze szczcgó:nY1TI U\v:·g:Qc.niC'niciTI rYb010\·\·~;t\'::~1. tcchnil:::i rCljnQj, pJcc~ollk(;.r.::::t\\·a, bUl'sztyn:arst\VZl, ccr,:,r;.liki i :;ztuki ludIT:':C:j~ Dzial r;o~i~da sao Ck~r.i(~ll~~tó"v zin\\'(_'n)lc~ryzO\\2dlych i u5~tj ch \V katc~log kartko\"\ y \"\; ukhld~ic rzcc2.o\\:ym i alfabctycznyn1. -......' •• ~ • " ., 0;. .....,/..... ., Dzial Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, ul. Zamkowa 2. Kierownik Działu: mgr Franciszek K lon o w s k i, kustosz (zagadnie~1ia przemysłu wiejskiego, szczególnie młynarskiego, budownictwo drEwniane, narzędzia rolnicze, sztuka lt.:dcwa, strój). Dział zajmuje się całokształtem zagadnień etnografii Mazur i Warmii ze szczególnym uwzględnieniem kultury materialnej i sztuki ludowej. Dział posiada 1298 eksponatów oraz archiwum 1650 negatywów foto2;::aficznych. Archiwum notatek prowadzone jest w formie kartoteki w układzie rzeczcwym. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ul. 3 Maja 19. Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: dec. Franciszek K o t u l a, Dyrektor Muzeum (sztuka ludowa, haft), mgr ZJfia L i p i a r z, asystent (wyroby z drzewa, etnografia ogólna, rzemiosło ludowe). Muzeum zajmuje się całokształtem zagadnień etnograficznych specjalizując się w sztuce ludowej (rzeźba, strój, haft, garncarstwo, architektu~'a itp.). Z'ciory ocejmują ep.sponaty zinwentaryzowane i opracowane na kartach katalogowych, materiały z badań terenowych, pamiętniki chłopów i inteligencji wiejskiej oraz rysunki. Dzial Etnograficzny Muzeum Górnośląskiego w Bytom'u, Plac Thalmanna 2. Pracownicy naukowi Działu: mgr Barbara B a z i e l i c h, adiunkt i m)!;r Eugeniusz J a w o r s k i, asystent, prof. dr Mieczysław G l a d y s z, dyrektor i:VIuzeum oraz doc. Józef L i g ę z a, v.-dyrektor Muzeum. Dział zajmuje się szczególnie kulturą ludową Górnego Sląska i terenów pogranicznych. Badania prcwadzone są nad monografiami wybranych wsi i nad inwentaryzacją drewnianego budownictwa ludowego. Dział posiada 6245 eksponatów zinwentaryzcwanych i ujętych w katalog rzeczowy, archiwum klisz i fotografii. Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego w Zakopanem, Krupówki 10. naukowi i ich zainteresowania cadawcze: prof. dr Julius~ Z b o r o w s k i, Dyrektor Muzeum (folklor, historia badań etnograficznych na Podhalu, góralskie podania historyczne), mgr Wanda J o s t o w a, kustc's;: (stosunki społeczno-gospodarcze, kultura materialna: wypasaźenie chaty orawskiej, migracje zarobkowe górali podhalańskich), mgr Helena S r e d n i a w a, st. adiunkt (sztuka ludowa: drzeworytnictwo). Muzeum o'Jejmuje zbiory z folkloru i sztuki ludowej Podhala, Spisza i Orawy. Zbiory obE!jmują ok. EOOO eksponatów, do których opraccwuje się katalog ic.wentarzowy i kartotekę w układzie alfabetycznym, rzeczowym i geograficznym. Biblieteka obejmuje 11 400 pozycji, z czego 5350 opracowano już w katalogu alfabetycznym i działowym. Pracownicy 32 Lud. t. XLVI �498 499 Dział Etnograficzny Muzeum Sląska Opolko Pracownicy naukowi' mgr St . -ł s lego w. Opolu, ul. św. Wojciecha 7 ,J a k u b o w ska. . , ams aw B I' o n l c z, kustosz, mgr Halina 'i Zbiory Działu ob' . . .' eJmuJą głownie eksponat' I' • łow kultury materialnej lud " S J P aWle ze wszystkich dzia, nOSCl ląska Opolskiego, (570 eksponatów). DZIał Etnograficzny M . Kierownik Działu: ;:;U";g:~lta~~:~o~, ul. .Kiliński.ego 6 Zbiory obejmują przEważ' k I s k l, (rybołowstwo podlaskie). . me e sponatv z zakresu k 't I sztuki ludowej Podlasia w ilości ok . . . Ul ury materialnej talogowane. . 300. Są one Zinwentaryzowane i skaDział Etnograficzny zantów AL 2/4. Muzeum Swi to . ę krzyskIego w Kielcach, plac SPRAWOZDANIE Et.nografii IHKM PAN we WrocłaWI' u Część Part y- . SIeci za rok 1960. terenowych. materiałów Sprawy Obraz z badaó kartogramów prowadzenia lokalowe zat.rudnienia A. Administracja. .. 4. ~oszukiwania w literaturze: a) na ilczneJ, b) nad konkretny' . t . d metodyką kartografii etnogra_. mi emataml opracowvwa . o. Anahzę i opraccwan' . t • nymI. Ie sys ematyczne materiał' wych i z Poszukiwań w II'te ra t urze. ow z badań tereno6. Opracowywani'ó' \vymagają Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu mieści się przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego w lokalu 'Przy ul. Nankera 4 lp. Lokal ten składa się z dwóch pomieszczeń. Trzeci pokój, Kierownika Zakładu jest równocześnie po.kojem Katedry Etnografii UWr. Daje się odczuć niedostatek pomieszczeń. i.właszcza jeśii chodzi o archiwum i rozmieszczenie pracowników. Należy również podkreślić brak ciemni i pracowni fo,tograficznej (CD podraża koszta opracowania materialÓW fotograficznych). PAE (340 wsi na obszarz.e 2 ,Opraco.WY~anie tekstów i rysunków z badań 3. WeryflkaOJę. ,kontrolę' terenowych. . . ,ocenę l Uzupełnianie dokumentacji B. Archiwum zapisów i szkiców terenowych (prowadzi mgr T. SkarżYI1ski). C. Archiwum opracll\vanych czy~topisów terenowych (prowadzi mgr T. Skarżyński). D. Inwentarz zdjęć, filmów i filmoteka w układzie sygnaturowym (prowadzi mgr J. Bohdanowicz). E. Ka'rtoteka zdjęć w układzie rzeczowym (prowadzi mgr Bohdanowicz). F. Biblioteka Iprcwadzi mgr K. Pudło). A d m i n i s t I' a c j a Zakładu obejmuje: 1. Dziennik podawczy i archiwum korespondencji. 2. Księgowość i jej dokumentację. .> I Ylw E'D'taTze. Zakładu . istnipjącymi:mtrukcjsmi. A. Kartoteki: l. miejscowości stalej sieci PAE w uk!. alhbe1ycznym; 2. miejscowości stałej sieci PAE w uk!. sygnaturowym; 3. infocmatorów terenowych. 4. miejscowości z literatury i archiwów; 3. map wykonanych (prowadzi dr K. Kwaśniewski). Zakł~~ Etnografii Instytutu Historii Kult Akademn Nauk W. ury Materialnej PolskieJ' . we rocławlU. Kierownik Z k G a Je k. Zakład zajmuje się . a ladu Prof. dr Józef SEM ETNOGRAFICZNYM. wylączme pracami nad POLSKIM ATLAOrganizacja z tematy. Powstałe w wyniku badań zbiory materialów zorganizowanego a I' c h i w u m, które obejmuje: opisowa Prace badawcze Zakładu obejmują: 1. Badania terenowe W' POlski). e WSiach stałej :~godnie Viyniki badań terenuwych opraco\vywane są przewazme przez stałych praccwników Z:tkładu \\' skali ogólY1opolskiej. w podziale na poszczególne Ki:rcwni'k Działu: mgr Aleksandra D o b l' o w DZIał posiada ok 1000 ek t. o I s k a, kustosz. k . spona ow, w tym 694 depozyt S t e sponaty z zakresu ceramiki tk t '. . y. ą o przeważnie kieleckiego. ' ac wa l SZtukI ludowej województwa z prac Zakłądu Zesta\\'iaYlie. do inap. Jako księgowy Zakladu i sila biurowa zatrudniona jest od dnia 1. X. stopniu służbowym radcy Ob. Irena Zybert, natomiast w okresie l. L-3D. IX. 1960 funkcje księgowego pełnił zatrudniony na pracach zleconych w wymiarze lh pelnego wymiaru godzin Ob. Stanislaw Gajewski, a prace biurowe wykonywała w ramach umowy o dzieło w okresie Vi i legend. • �500 od l. I trudniona 501 30. VI. 1960 Ob. }Iaria w granicach 1/" etatu. B. Pracownicy Prof. dr Józef Woźniak. Obecnie Ob. I. Zybert jest za- . I . k\ \ 'estionariusza do. p nie J~ko no t a t m'k terenowy " PCWle el1la . t' a rOWI10CZ,S. " T'p rzystw:J Ludoznawcze usta18J'ąc cenę Jednos Kaw. . k' konało Pols Ie a., ~ '. zł (bez jakichko:wiek narzutów). kwestionariusu.-nota,mka na 30,.. d ' . ' . r y s u n k ó w i f o t o g r a f 11 Z ba an O p r a c o wan l e t e k s t ~ w, , .. ch lat ze względu na czasod " " dczemach z mlDlOny, . terenowych. Po O_Wla . ., . g'ędu n(l wkradające się w tej ,.) . ,; rac nad czystoplsa.ml l ze \V z . . , 'c' t vh.onncs~ p ., .. . . do konfrontowal1la cZystOopkOW z no a, l:z"nncści niesclslcsCI, zmuszające . . się do' k;mi terencwy~i przez autorów kartcgramow ogramczono . naukowi. G a je k Kierownik Zakładu. Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i, st. asystent (od l. 1. 1961 adiunkt). IIIIgr .Janu!>:!. B a h d a n o w i c z, st. a'systent (cd l. VI. 19(0). Mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent. lVIgr Kazimierz P Ij d ł o, asystent (od dn. 1. V. 60, uprzednio zatrudniony Jako asystent tecr.niczny). Mgr Tomasz S kar 7. y ń s Ie i, asystent. L_ Mgr Trawińska-Kwaśniews:,a była od dnia 30. IV. 1960 na urlopie bezpłatnym; po tym okresie L,wo.1niła się z p·racy, a na jej miejsce ;:;atrudniono mgr K. PUdłę· Oprócz tego Zakład w zwiąZlku z koniecznością pr<.wadzen1a badari terenowych, jak też w związku z przygotowywa:1iem ostatecznych makiet pierwszego zeszytu Polskiego Atlasu Etnograficznego do druku zatrudnił w ramach prac zlecOl1ych: ' /' a) w badaniach terenowych: mgr Jerzy G r o c h o l s k i (1. VII f31. X. i 1. XII. - 31. XII. 1960), przerysowywaniu map, przepisYWalliu legend na maszynie, wykonywaniu rysunków do publikacji i sporządzani'-l makiet map do druku: Z. $piewakowska (4. - 27. VII. 60), St. Łężny (9. - 31. VII. (0), I. FudaI (lI. -16. i 21. - 30. VII. 60), H. Kucharewicz (11. -16. VII. 60), H. ChmieleWSka (1. - 12. VIII. 60), M. Przybylski (8. VIII. - 10. IX. GO), K. Szeliga (1. - 10. IX. 60), K. Czerwińska (l. - 30. IX. 60), M. WysJcka (1. _ 30. IX. 60), T. Smyl (1. - 30. IX. 60), A. Telus (l. IX. - 10. X. 60), I. Rychlik (l. IX. -l.5. X. 60). Br. Mićkowski (1. IX. -- 31. X. GO), H. Wadcwska (1. IX. - 31. X. 60), S1. Miężał (1. IX. - 31. X. 60), R. Chanas (1. IX.30. XI. 60), Fr. Minorowicz (1. IX. - 30. XI. 60). Opracowujący .J. b) w Działalność naukowo badawcza Głównym i jedynym probtemem bada\\;czym Zakładu A t l a s E t n o g r a f i c z n y. W związku ze stałym tokiem wadzono w r. 1960: był P o l s k i prac przepro- B a d a n i a t e r <: n o wena podstawie kwestionariusza nr 4 (Budownictwo) w 12 wsiach: na r;odstawie kwestionariusza nr 5 (Transport i komunikacja lądewa) w 23 wsiach; łącznie w 35 wsiach (l52 roboczodni). Pełne wykonanie zaplanowanych badań terenowych nie bylo możliwe ze względu na przerzucenie kredytów na wykonanie makiet map do druk:.I pierwszego zeszytu PAE. ZgJc;nie z planem opracowano kwestionariusz PAE nr 5 (Transport i komunikacja lądowa). Kwestionariusz obejmuje 354 str:>n, zawie:-a 10 różnych terna tów. a 49 szczegółowych zagad nień. .;est 0.'1 pomyślany Temat Gajek, Z. Staszak .1, Bohdanowicz • K. HofmanLiandzis Młócenie Przechowywanie wymłóconego zboża Uprawa pszenicy, żyta i ich mieszanek K. HofmanLiandzis Motyki K. Kwaśniewski Ber i jego uprawa K. Kwaśniewski Pomieszczenia hodowlane K. Kwaśniewski 9 9 5 16 4 4 4 6 6 : Mapy innych , autorów Koń i wól T. 'Skarżyński Stodoły T. Skarżyński (wespół z H. Gorczyńskąl Uprawa prasa .1. Grocholski (praca zlec), Kopice !.bÓż 4 4 4 4 3 3 29 4 15 i kopaczki K. Pudło 17 15 5 6 20 20 4 4 6 15 15 4 4 3 3 �I 503 502 11, a) uczytelnienia już L:ebranych tekstów tercnow\Th. b) wykonania poprawnych rysunków. . c) dokumentacji materiałów fotograficznych. W ramach wE:ryfikacji i uzupełniania zebranych materiałów terenowych rozesłano ok. 100 ankiet do Grom. Rad Narodo\v\"Ch. Badania terenowe powiększyły archiwum naukowe' Zakładu o maledały z 35 wsi (12 wsi - badania z zakresu budownictwa, 23 wsi z zakresu transportu i komunikaCJi), zzwierająceok. 10000 odpowiedzi na pytania kwestionariuszy ; ok .. ~OO szkiców terenowych. Przeprcwadzono też dokładne skontrum i uporządkowano archiwum materi8.łÓw terenowych z lat ubiegłych (mgr T. Skarżyński). . f Stan archiwum fotograficznego wynosi 606 filmów. przeważnie maloobrazkowych i 0855 wypełnionych kart archiwalnych z od. bitkami, ułożonych w układzie rzeczowym. W r. 1960 wykonano' 39 filmów (1100 zdjęć). Wypełmono też 750 nowych kart archiwalnych (M. Woźnia:c. prace zlecone). Zakład dysponuje obecnie 3 aparatami fotograficznymi, z których jeden (i obiektyw szerokokątny) został zakupiony w roku sprawozdawczym. . Na pDsiedzeniu Komisji d/s Polskiego Atlasu Etnograficznego pracow. nICy Zakładu przedstawili 48 map, które zostały zatwierdzo;1e do druku w zeszycie pierwszym PAE. Dalszych 14 map ·p.rzyjętych do druku w zeszycie pierws:zym wykonano talkże w ramach pra,c' Zakładu \V latach ubiegłych. Udział w konferecC'jach i z:jazdach PrDf. dr J. Gajek brał udział w: 4 posiedzeniach Rady Naukowej IHKM PAN, l posiedzeniu Komitetu Słowianoznawstwa PAN, 1 posiedzeniu Ko. mitet~ Języ~oznawstwa PAN, (sprawa atlasu językcwego Słowia!'Js'z.czyzny). 1 posIedzemu Wrocławskiego Tow. Naukowego, 2 posiedzeniach Komitetu Historycznego PAN, 2 Radach Naukowych Zakładu Antropo,logii PAN wc.: Wrocławiu, 3 posiedzeniach naukowych Oddziału wrccławskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Walnym Zgromadzeniu Polskiego Tow. Ludoznawczego w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w ~zczecinie (z własnym podsumowaniem obrad). Sesji Naukowej PTL w BIałymstoku (podsumowanie oorad), Sesji Naukowej ku czci O. Kolberga w Brzysusze (z referatem "Sprawa reedycji dzieł O. Kolberg? ") Konferencji Archeologicznej w Poznaniu. ' Mgr Janusz Bohdancwicz brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE. Walnym Zgrcmadzeniu PTL, ~VIiędzynarodowej Konfer~ncji Pomorzoznawczej w Szczecinie (z własnym ~eferatem: "Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej"), Sesji Nauko',vej PTL w Białymstoku (z własnym referatem: ,.Chłopskie budynki gospodarcze na Podlasiu"), 3 posie- ,. ! dzeniach naukowych Oddziału wrocławskiegD PTL, na jednym z nich z własnym referatem: "Sposoby przechO\vywania ziarna w Polsce". 6 seminariach doktoranckich Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian U. Wr., na jednym z nich przedstawiając plan własnej pracy. Mgr Krystyna Hofman-Liandzis brała udział w: 5 posiedzeniach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL, posiedzeniu Komisji d/s P~E. Dr Krzysztof Kwaśniewski brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE, Sesji naukcwej ku czci O. Kolberga w Przysusze (z własnym referatem' Sprawa chłopska w dziełach O. Kolberga"), Walnym Z~romadzieniu PTL ~ Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pcmorzoznawczej w Szczecinie (z własnym referatem "Terytorium Słowian północnozaehodni(;h w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem"), Sesji Nauko· wej PTL w Białymstoku (z własnym, opraccwanym wespół z mgr K. Pudło referatem: "Białostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 4 po.siedwr:iach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL. 4 S€mina;riach dokto,ranckich Kat.edry Etnografii U. WI'. Mgr Kazimierz Pudlo brał udzi.ał w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Białymstoku (z własnym, opracowanym w.~spół z dr K. Kwaśniewskim referatem: "Białoskckie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 3 posiedzeniach Oddziału wrocławskiego .. PTL. Mgr Tomasz Skarżyński brał udział w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, MiędzynarodDwej Konferencji Pomo·rzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Bialymstoku (z wasnym, opracowanym wespół z mgr Z. Ciesielskim referatem: "RybDłówstwo 11<1 Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Charakterystyka Bugu") *. zespolu i trudności w pracy Pracuj~cy w Zakładzie zespół pomDcniczych pracowników naukcwych wykazał :ię w ubiegłym roku sprawozdawczym wyrażnym dorobkiem w zakresie pra1c nad Atlasem, jak też w osobistych pracach naukowobadawczych. Dr K. Kwaśniewski na podstawie dys€rtacji "Paleniska i piece w polskim budcwnictwie ludowym. Studium n"l podstawie ~ateriałów etnogra.ficznych 1860-1960", opartej w dużej mierze o prace I materiały PAE zebra'ne w ramach prac Z3.kładu - uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Mgr J. Bohdanowicz uczestniczy w seminarium • Prace pracowników Zakładu w zakresie P o P li l a r y z a c j l W i e d z Y omawia dokładnie sprawozdanie przesłane do IHKM PAN pismem z dn. 21. X. l 1960 1. dz. 185'N-VI.'60 w odpowiedzi na p.ismo IHKM 1. dz. b/881 BON160. il!' II! II: ii: " :;: ',l Ii �504 505 doktoranckim Katedry Etnografii Og. U. Wr. i przygotowuje rozprawę ];lt. "Sr;csoby przechowywania zboża w pOlskiej kulturze ludowei". Mgr K. Pudlo w r. 1961 zostanie wciągni~ty na listę uczestników seminarium doktorar:ckiego: przygotowuje on temat pracy doktorskiej "B'ldownictwC) przysłupowe na teręnac.:h Polski, Łużyc i Niemiec poludniowych". Mgr T. Skarżyński otrzyma temat pracy doktorskiej dopiero w r. 1961, tak jak i mgr K. Hofman-Liandzis. Stwierdzić należy, że naogól sla'.:o post~pują prace nad opanowaniem języków occych. Brak lektora Łów, jak też funduszów na zakup kompletów plyt Linguaphon daje się dotkliwie odczuwać na tym odcinku. Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że mimo wielokrotnych wniosków Kierownictwa Zakładu żaden z pracowników Zakladu nie otrzymal z Akademii możliwości wyjazdu zagranicznego, zwłaszcza do Moskwy, Linzu, Uppsali i Bazylei, gdzie są ośrodki pra·c etnograficzno'ltla.sowych. Uniemożliwia to no-rmalne dojrZEwanie kadry i porównywanie wyników prac aHa's.owyoh polskich z wynikami innych krajów. Podobnie jak w zeszloro·cznym sprawozdaniu należy podkreślić brak technicznego pracownika naukowego, który pelniłby funkcję fotografa i rysOMlI1ika. Upowszechnianie się i zanikanie mło,carń kieratow~ch, Pojawianie się i rozpowszechnianie się zastosowanIa o napę:Jzie motorowym. r I wydrukowanych Etnografii do druku przez PAN we Wrocławiu IHKM pracowników Zakładu w roku 1960 Prof. dr J ó z e f G a je k: Wydrukowano: 1. Transport i komunikacja lądowa. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr 22. Kwestionariusz PAE Nr 5 - Wroclaw 1960 s. 1-348. 2. Prace Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. GŁOS SZCZECIŃSKI z dnia 30. 8. 60 r. Oddano do druku: 3. Po Międzynarodowej SKA Nr 4. 4-13. Mapy PAE (wespół Formy cepów, Konferencji Pom0'rzoznawczoj. NAUKA Oddano do druku: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. LUD t. XLVI Różne pomieszczenia, do przechowywania ziarna. Przechowywanie ziarna w komorze, Przechowywanie ziarna w osobnym wnętrzu w obrębie pomieszczerl dla zwierzą t, Przechcwywanie ziarna w stodole, Przechowywanie ziarna na strychach (wespół z M. Rostworowską), Występowanie spi'chrzy, Różne nazwy spichrzy, Podstawowe typy spichrzy w Polsce, Spichrze zrębowe, parterowe, wąskofrontowe, prostokątne, Spichrze zrębowe o podstawie zbliżonej do kwadratu, Spichrze zrębowe, parterowe, szerokofr,cntowe, prostokątne, Spichrze murowane, Przechowywanie zia,rna w kadłubach skrzyniach (wespół z M. Rc,s;woro-wską), . Przechowywanie ziarna w słomiankach i workach (]. w.), Przechowywanie ziarna wysypanego luzem (j. w.). Przechowywanie ziarna w beczkach (j. w.). 18. Chł{)pskie budynki gospodarcze na Podia siu (25 s. maszynopisu 20 map). 19. Pomorze Zachodnie \V świetle kartografii E:tnograficznej (20 s. maszynopisu i 20 map). 20. Kwestionariusz do badal1 nad wiedzą ludową (25 s. maszynopisu). 21. Indeks miejscowości do tomu O. Kolberga: Pieśni lud u po1skiegC). : Łęczyckie 22. Kaliskie. 23. Mazowsze. 24. " zbiorcza " miejscowości " z tomów LUDU O. Kolberga. 25. Mapa POZYCJI i oddanych 14. Próba etnograficznej regiJnalizacji ~Ol9ki w ~Wi,~tle, prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Wrccławsk1e Tow. ~auhowe. ,. . .. d r:rzem\'<łem wip'skim-małomlasteczkO\\)m w \VO]. 15.. Bac~ma ~a k'1m. 'PRACE;J., MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE lubelskaD l rzeszows t. lubelski. Mgr J a n u s z B o h d a n o w i c z: 1. Rec. M. Lepecki: 2-17. Mapy PAE: J. G. WYKAZ .' młocarm POL- z Z. Staszczak): Odmiany cepów z przewierconymi bijakami, Cepy o bijakach krótkich i dluglch, Bijaki ciężkie i lekkie, Nazwy ogniwa łączącego dzierżak z bijakiem. Zanikanie młócenia zcóż cepami, Rozmieszczenie nazw miejsoa młócki, • �506 507 iVIgr Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s: Oddano do druku: 1.-4. c Mapy PAli;: Uprawa krzyc.;y, miejscowości do tomu O. Kolberga: 7. 8. 9. Kwestionariusz do badań nad pożywieniem Mazury Pru.-;kie. Sląsk. Chełmskie. Krakowskie. ludowym. Dr K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i Wydrukowano w 1960 r.: A. Większe prace i artykuły: l. Uprawa bru (Setaria Italica) Wrocław 1960, s. 203-222. w Małopolsce \'i XX w. LUD t. XLV, Oddano do druku: _. Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranic:,! LUD t. XLV, Wrocław 1960, s. 460-471. :3. Terytorium Słowian północno-zach{)dnich w świetle niektórych wyników bada11 nad budownictwem łudowym. (Streszczenie referatu). SZCZECIN nr 4-5. - PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XXII, Szczecin 1960, s. 117-118. oi. Podział pracy i kompetencji w gospodarst\vach chłopskich (wybrane zagadnienia) w: Transpmt i komunikacja lądowa. Kwestionariusz PAE nr5. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE nr 22, Wrocław 1960, s. 349-352. Sprawa CZESNA, li. Obrzędy graficzne 16.-23. Mapy PAE: Znaczenie nazwy obora, Zwyczaj trzymania ?wierząt w otwartych ogrodzeniach. Znaczenie nazwy okólnik, Trzymanie bydła w chalupie, Trzymanie świń w 'chałupie, Trzymanie drobiu w chalupie. Uprawa bru. 24. Terytorium Słowian północno-zachodnich Vi ~Viietle niektórych wyników badań nad budownictwem (15 s. maszynopisu, 2 tab., 1 mapa) . .25. Etnoorafia w Polsce - placówki i pracownicy (LUD t. XLVI). 26. Bialo"'stockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego 12 s. maszynopisu. 8 map (wespół z K. Pudlo). 27.-29. 3 recenzje z atlasów etnograficznych: niemieckiego. austriackiego i szwedzkiego (LUD t. XLVI). :30. zw:czaje i nbrzędy ludowe (kwestionariusz) 15 s. maszynopisu. chlo·pska w dziełach Oskara Kolberga. WIES WSPOł.Warszawa 1960, nr 11, s. 149-154. i zwyczaje ludowe dawnego Wrocławia. Materiały ikonoz XVIII/XIX'W. SOBOTKA, Wroclaw 1960, nr 4. B. R e c e n z j e, o m ó w i e n i a, s p r a w o z d a n i a: 7. Rec:. Lips J.: U źródeł cywilizacji. Wrocław 1960, s. 373-377. Warszawa 1957. LUD t. XLV. des Sciences Sociałes UNESCO. Cultures en voie de disparition. LUD t. XLV. Wrocław 1960, s. 368-370. q. Ncwe glosy nauki o problemach Ziem Zachodnich. ODRA. Wrocław 1960. nr 44. s. 4. k u l \' i o P ;: a c o wan i a p o p u l a r r. e: jakiego nie znamy (cykl artykułów po~ula::nych o .zabytkach i tradycjach ludowych dawnego WrocławJa. l-;:ontyn~acJa). SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960 nry: 91, 176. 197. 183. 18J, 131. t \" 195, 197, 230, 246, 249. . . 11. Z podań dolnośląskich (opraccwania popularne, kontynuacJa) GA: ZETA ROBOTNICZA wyd. AWDB, Wredaw 1860 nry: 2, 9, 14, 20, 32 38.44,50, 56,62, 86, 92, 97, 103, 109, 115, 127, 133, 151; 157; 1~3; 17:5, i81, 193. 199, 205, 211, 217, 223, 229, 23,5. 241, 247, 253. 2J!;. 265, 283. 12. Na Dni Wrocla\',;ia Rochwist. (scenariusz obrzędu ludowego) ~ALENDARZ \VROCŁA WSKI, Wrocław 1960, 5. 268-272. 13. Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzamawczej. SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960, nr 233. . ~ ] 4. Podania Pomorza Zachodniego (opracowal1la popularne). / GŁOS TYGODNIA, Szczecin, 1960 nry: 30, 31, 32, 34, 38, 39, 40, 41, 42, .43,4:. D" d k t o r s k a: Paleniska i piece \v polskim budowmctwle ]5. 1 raca O 860 10602?ludowym. Studium na podst. mat. etnograficznych l --., . _/.s. 57 tabl. (maszynopis). Różne znaczenia słowa "krzyć się", Wysiewanie mieszanki pszenicy i żyta. Gwarov •.. ·e nazwy na żyto. 5. Indeks 6. " r .~ O '\VrOCłc.~, H. Rec. Bulletin Mgr. K a z i mi e r z P L: d ł o I l Oddano do druku: 1.-4. Mapy PAE: Wól jako zwierzę pociągowe \V gosp. chłopskich. �509 508 Krowa jako zwierzę pociągowe w gosp. chłopskich. Relikty używania wołów i krów jako siły pociągowej. Sprzęganie woLl lub krowy z koniem do prac gosnodarskich. Rec. Towarzystwo Naukowe Płcckie (LUD t. XLVII). 6. Kwestionariusz do badań nad budownictwem bdowym. 7. B lalostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego (12 s., Smapek, wespół z K. Kwaśniewskim) 'J, ;\1gr. T a m a s z S kar Oddano i zy ńsk i do druku: 1.-5. Mapy PAE: Funkcje sąsieków w stodole. Zanikanie uprawy prosa (wespół z H. G'Orczyńską). Tradyc!e obsie~ania ncwin prosem (wespól z H. Gorczyńską). Kasza Jaglana Jako pożywienie (wespół z H. G'Ol'czyńską). Nazwy kaszy z prosa (wespół z H. Gorczyńską). 6, Rybolówstwo na Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Bugu (wespół z Z. Ciesielskim). 7. Indeks miejscewaści do tomów O. Kolberga: Sandomierskie 8. Radomskie 9. Kieleckie 10. Tradycyjny strój ludowy (kwestionarusz). Mgr .• T e r z y G Wydrukowano: 1. Działalność Oddano l' I f II I f o c h o l s ki Jana Czekanowskiego. WSZECHSWIAT 1960 nr 10. do druku: 2.-4. Mapy PAE: Zabezpieczanie kopic przed deszczem. Odmiany kopic krzyżowych. Odmiany kopic rzędowych. ". Rec. Jan Czekanowski: W głąb lasów Aruwimi (LUD XLVI). B. Kopczyńska-.Taworska BADANIA ł NAD PASTERSTWEM W RUMUNII I Prace badawcze rakter !"liż badania nad pasterstwem w Rumunii mają zupelnie polskie, stanowią one bowiE'm od dawna inny chazasadniczy dział dociekal'! naukowych nad etnogenezą narodu rumuńskiego i organizacyjnie obecnie są z nimi związane l. Problemem centralnym dyskusji nad etnogenezą narodu rumuńskiego jest zagadnienie autochtonizmu Rumunów na terytorium dzisiaj przez nich zamieszkiwanym. Uczeni rumuńscy zwalczają rozpcwszechniony w nauce zachodnio-europ ej skiej (między innymi również i w Polsce) pogląd, że po wycofaniu w roku 270 n. e. legionów rzymskich z Dacji emigrowała wraz z nimi do Mezji zlatynizovJana ludność miejsccwa. Odcięta przez ekspansję słowiańską VI i VII wieku miala się ona przedostać na północ dopiero w okresie drugiego państwa bułgarskiego, które posiadało dynastię romańską (wołoską). Według tej teorii język rumuński wytworzyć się miał na obszarze między Dunajem, a górami bałkańskimi w okresie między VII, a X wiekiem z języka dawnych garnizonów rzymskich. Po przekroczeniu Dunaju ludność zromanizowana miałaby zająć Siedmicgród i stamtąd rozprzestrzeniać się na sąsiec!nie terytoria 2. Broniąc swego stanowiska uczeni rumUl1scy twierdzą, iż Viraz z władzami rzymskimi wycofała się z terenów Dacji tylko zwierzchnia część społeczeństwa (tak jak to oJserwujemy i w póżn~ejszych czasach w wypadku okresowych okupacji wojennych), natomi8.st zlatynizcwana masa łudności rolniczej została na miejscu i reprezentowała autochtoniczną kulturę 3. Szukając argumentów przemawiających za autochtonizmem mieszkańców Rumunii badacze zajmują się specjalnie badaniem historii kształtowania się języka rumullskiego w okresie poprzedzającym jego latynizację· Badania te dotyczą jqzyka trackiego 4. Między innymi badania te objęły również słownic~wo pasterskie. Wyróżnienie w terminologii pasterskiej słćw, które mają być pochodzenia przed rzymskiego, uważa J. J. R'Iss:.! za dowód rzeczowy, iż pasterstwo stanowiło od czasów naj dawniejszych podstawowe zajęcie Rumunów 5. W tym miejscu nadmienić należy, iż wspólnym podłożem językowym trackim tłumaczone są przez autorów rumuńskich 1 W Akadem;i RRL jest Komisja do badań nad formowaniem s;ę języka j narodu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formarii limbii $i popurutui romin), która kieruje mlędzy innymi badaniami nad pasterstwem. 'J. C z e k a n o w s k i, Wst<:p do historii Slowian, Wyd. 2. Poznań 1957, s. 95-S6. • K. K a d l e c, Valaśi a valasske pnivo v zemich slovansl'1ich a "h{'rsi.;);;'~I. s uvodem, poctavajlclrn prehled teorii o vzni/,u rumunskeho narada, Praha ln6 s, 11 i 170 oraz G. G;uglcu. Vraite Schichtcn und Entwickiungsstufen in der Struktur der DakoTumiinischen Sprache, Sibiu 1844. , J. J. R u s s u, Limba traco-c!C1cilor, Bucure~ti 1959. 'Za s'owa pochodzenia trackiego uważa on m. inn,: da$ (jagnię), vatui (koza lub owca jednoroczna), sterp (jarka), $ut (bezroga), baciu (baca), sUna (5za)',s), strunga (zagroda do dojen'a). brinzli (bryndza), zar (serwatka), urdu (t:u5ta żenatyca, rodzaj sera), lare (Zagródka dla owiec), tap (cap) - J. J. R u S 5 u, Din trecutul pastoTitului rominese "Anuarul Muzeului etnografic ai Tran5ilvaniei pe anni 1957 ~l 1958", Cluj 1958. S. 156. �510 511 również podobieństwa językoWE: między językiem rumuńskim i albańskim \V przeciwstawieniu między innymi do argumentacji prof. K. Dobrowolskiego' przemawiającej za bałkańskim pochodzeniem pasterstwa 'J. Dalszą konsekwencją badań nad pochodzeniem narodu rumlll'1skiego jest zainteresowanie nauki rumuńskiej ekspansją rumuńską przejawiającą ~;ię w tzw. "osadnictwie wołoskim" w Karpatach, przy czym gospodarkę pasterską w Karpatach przeważającą część uczonych uważa l.a produkt oddziaływania rumuńskiego. W nauce rumuńskiej szczególne zainteresowanie budziła chronologia wędrówek wołoskich, gdyż dokumenty przemawiające za możliwie wczesnym icli--rozpoczęciem, popierały jednocześnie tezę zasiedziałości Rumunów w łuku Karpat. Stanowisko uczonych rumuńskich w tej dziedzinie było już wielokrotnie referowane w polskiej literaturze, czy to w trakcie polemiki naukowej " czy też w artykułach sprawozdawczych H. W tym miejscu przypomnimy więc tylko, iż niektórzy uczeni rumuńscy, jak np. N. Draganu początek wędrówek rumuńskich w Karpatach cofa, aż do wieku XI9. Prace badawcze nad pasterstwem wysokogórskim w Rumunii jak z powyższego wynika szły w dwuch kierunkach: l) Badania historycznoprawne (R. Rosetti, D. Mototolescu, G. Nandri:;;, Jon. J. Nistor, T. Holban), badania językowe (N. Draganu, O. Densu:;;ianu) i antropogeograficzne (S. Manciulea, Mara. N. Popp, Nicu lVI. A. Popp) dotyczące przebiegu osadnictwa wołoskiego w Karpatach ruskich, polskich, słowackich i morawskich oraz 2) badania pasterstwa na terenie Rumunii - mające dać jego obraz oraz materiały do badań porównawczych i wniosków genetycznych. Tym ostatnim chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić więcej uwagi, gdyż wydaje się, iż osiągnięcia nauki rumuńskiej w tej dziedzinie ~ą w Polsce stosunkowo mało znane. Badania nad pasterstwem w Rumunii zapoczątkował Emm. de Martonne. który szereg lat wykładał na Uniwersytecie w Cluj. Prace jego powszechnie • K. D o b r o w o I S !{ i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej Karpat" Zachodnich "Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby" Kraków 1938, Od.b. s. 21-22. T. M i I e w s k i, odnośnie zagadnienia autochtonizmu Rumunów zajmuje stanowisko kompromisowe tWierdząc. iż jest rzeczą prawdopodobną, że część ludności zlatynizowanej została w Dacji i podlegia procesowi powtórnej romanizacji w okresie wędrówek w IX-XII w. T. M i 1 e w s k i, Zarys .językoznawstwa og6lnego, Cz. 2. Z. l, Lublin 1948, s. 265-266. 1 L. S a w i c k i, Szałaśnictwo na Wołoszczyźnie Morawskiej, s. 127 czy K. D' o b r o w o I s k i, Dwa studia ... I. c. s. 15. , J. R e y c h m a n, Zagadnienie osadnictwa wołoskiego skiej literaturze naukowej lat ostatnich "Roczniki dziejów t. 8: 1939/1946 z. 2, Poznań 1946 s. 293-300. MAAE T. 14: 1919, w Karpatach w rumuńspoleczno-gospodarcz,Ych . • N. D r II g a n u. Romanii in veacul IX-XIV pe baza toponimie l $i a onomastice;, Bucure$ti 1933, cyt. za K. Dobrowolskim, Dwa studia ... lcs 19. , - znane i cytcwane 10 do dziś dnia są głównym żródłem wiedzy o pasterstwie rumuńskim, chocialad czasów badań de Martonne'a minęło przeszło pół wieku i nauka rumuńska ma własny poważny dorobek w tym zakresie 11. Na pierwsze miejsce wysuwają się prace dawnego asystenta i współpracownika de 1VIartanne'a, prof. T. lVIorariu. Jest on au torem wyczerpującej monografii pasterstwa w górach rodniańskich 12, ponadto licznych drobnych artykułów o kulturze ludowej 1:1. Charakterystyczną cechą powyższej szkoły antropogeograficznej jest to, iż w większym stopniu niż na przykład badania polskie uwzględniała ona materiały etnograficzne. Obok T. Morariu monografie życia pasterskiego różnych okolic Rumunii dali: L. Some:;;an H, Mara N. Pop p l;;, i inni 16. Osobną pozycję wśród badaczy życia pasters'kiego zajmuje T. Herseni, dno-socjolog, wychowanek socjologicznej szkoły bukareszteńskiej D. Gusti'ego. Centrum zainteresowań szkoły bukareszteńskiej stanowiła socjologiczna monografia wsi 17. cechą charakterystyczną tych monografii jest zainteresowanie tradycyjną kulturą ludową i jej rolą w życiu współczesnej wsi, przez co szkoła ta zakresem i metodą badań zbliżała się do założeń tak zwanej antropologii kulturalnej 18. Badając życie społeczne wsi rumUliskiej nie można było pominąć problemu pasterstwa, które w wielu okolicach Rumunii ciągle odgrywa jeszcze znaczną rolę. Badaniami nad pasterstwem zajął się wspomiany już Traian "E. de M a r t o n n e, La Valachie, Paris 1902 i tenże La vie pastorale et transhumance dans les Karpathes meridionales; leur importance geographique historique "Sammelwerke zu FI'. Ratzels Gedachtnis", LeipZig 1904. la et 11 Na pracę de Martonne'a i J. Spanna z r. 1925 powołuje się również w swym ostatnio publikowanym artykule S. B e r e z o w s k i, Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego, "Pasterstwo Tatr polskich i podhala" t. l, Wrocław 1959, s. 114-116. "T. M o r a r i u, Vieata pastoralii In Muntii Rodnei, Bucure~ti 1937. "M. inn. T. M o r a r i u, Contributiuni la aprinderea "focului viu" in Ardeal, Maramure$ $i Bucovina, "Anuarul Arhivei de Folklor a Academiei Romane" IV, 1937 s. 229-236. " Vi£ata pastoralii in Muntii Calimani, Bucure~ti 1934 odb. s. 283-342. "Contributiuni la vieata pa.storala din Arge$ $i Muscel, Bucure~ti 1934, odb. s. 229-282 także Ciobania .de la Ungurenii dIn dreapta Oltului "Bul. soc. rom. reg, de geografie';, Bucure~ti 1932 T. 41 s. 149-176. "Obszerną bibliografię rumuńskich prac o pasterstwie daje T. M o r a r i u, Vieata pastorala ... j. w. s. 218-225. 17 Indrumari pentru monografile sociologice, red. D. Gusti, Institutul de ~tiinte sociale al romanie, Bucure$ti 1940 s. s 500. a szkole tej wspomina S. R y c h I i ń s k i, Lustracje społeczne, Łódż 194G S, 56. 18 F. B o a s, Anthropology, ..Encyklopaedia of the Social Sciences" s. 73-110 oraz C. L e v i - S t r a u s s, Place de l'anthropologie dans les sciences sociales et probli'mes poses par son enseignement, "Les sciences sociales dans I'enseigneme~t superieur Sociologie. psychologie sociale et anthropologie culturelle" UNESCO pans 1954 s. 102-134. �513 512 Herseni publikując podstawową pracę Probieme do sociologie pastoraia ID. W pracy tej znajduje się rozdział mówi'lcy o organizacji pasterstwa w Rumunii, refercwany uprzednio przez autora na XII Międzynarodowym Kongresie Socjolcgów w Brukseli w r. 1935. Analizując organizację i typy pasterstwa w Rumunii Herseni wyróżnia dwa podziały: pierwszy z punktu widzenia miejsca wypasu, przyjęty wśród antropogeografów, i drugi z punktu widzenia stosunków prawno-gospodarczych. Biorąc pod uwagę przede wszystkim miejsce wypasu Herseni wyróżnia 3 typy pasterstwa co: I. Pasterstwo lokalne (piistorit sedcntar) we wsiach rolniczych. Hoduje się tu pewne ilości owiec, wypasając je w obrębie wsi razem z bydłem. Typ ten spotyka się przede wszystkim na terenach nizinnych, ale czasem również i we wsiach górskich. Ma on dwie najczęściej spotykane odmiany: 1) wypas dzienny na pastwisku, z którego owce na noc wracają do domu - spotyka się ten typ wypasu między innymi w górach Apuseni i 2) zorganizowane na terenie wsi szałasy z gospodarką podobną do wysokogórskiej (owce spędzają na pastwisku poza domem całe lato). Szałasy we \v~;i organizowane są często we wsiach rozproszonych typu jednodworczego 21, zwanych w Rumunii el ing. Kilka takich osad organizuje wspólny szałas na terenach nieużytków leżących na pograniczu ich ziem uprawnych. Ten typ wypasu spotyka się w górach Apuseni, w Hunedoarze, jak również dawniej w Besarabii. II. Wypas letni w górach (riistorit de pendui([re). Hodowla owiec związana jest tu również z gospodarstwem rolnym. We wsi hoduje się więc'~j owiec niż na to pozwalają pastwiska wioskowe. Podczas zimy owce przebywają we wsi u swych właścicieli, w lecie wypasane są w pobliskich górach zbiorowo przez wynajętych pasterzy, przy czym pastwiska albo należą do wypasających wsi, albo są wynajmcwane. Typ ten najbardziej rozpowszechniony, jest odpowiednikiem naszego szałaśnict\va. III. Wypas caloroczny (transhumanfa) występuje we wsiach, których głównym zajc;ciem jest hodowla, a dopiero drugim rolnictwo. Wsie te hod1Jją ogromne ilości owiec. W lecie owce wypasane są w górach, w zimie pasterze schodzą z nimi na niziny 2~. Istotą transhumancji w odróżnieniu od koczow"Bucure~ti 1941 ss. 211. " T. H e r s e n i. L'organisaticn pastorale en Roumanie, Bucarest 1026 odb. s. 7-8. II Podobne osady patronimiczne znane są również z różnych okolic słowiańszczyzny z bogatej literatury. Podobne do rumUllskich cringów osady spotykamy w Beskidzie Sląskim, przy czym do niedawna mieszkańcy jednego dworu wspólnie użytkowali pastwiska, K. Z a w i s t a w i c z - A d a m s k a, Pomoc wzajemna i wspó/dZiałanie w kulturach tradycyjnych, Prace i Materiały Eln. t. S-9, Łódż 1951 S, 68-69. " Organizacja ta przYP'Jmina wypas zimawy w Beskidzie Sląskim, różni się tylko wiclkosci'l w:vpilsanych stad i odległością zimowych terenow pastwiskowych od wsi. B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a Gospo<!arl:a pasterska w Beskidzie Slqskim, "Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala" t. 1: 1959 s. 81. ·1 nictwa (nomadyzmu) jest to, iż stada wędrują tylko z pasterzami, natomiast Wł2ściciele owiec prowadzą tryb życia osiadły. T. Herseni wyróżnia dwie odmiany tego typu pasterstwa w Rumunii: 1) gdy owcami zajmują się wyłącznie pasterze (np. pasterze Ungureni pochodzący z Transylwanii) i 2) gdy latem część rodziny hodowcy towarzyszy stadom w górach pomagając w pracach szałasewych, a zimą stada pozostają pod wyłączną opie~q pasterzy (ten typ wypasu spotykamy w okolicach Sibiu, przy czym ~a centrum życia pasterskiego uważana jest osada Poiana). Herseni podkreśla, że nie można uważać tego typu wędrówek za transhumację wahadłową 23, gdyż stada nie przenoszą się z jednego stałego miejsca wypasu do drugiego. Każdorazowy zasięg wędrówki zimowej często nie jest sprecyzcwany. Biorąc pod uwagę stosunki prawno-gospodarcze Herseni wyróżnia również 3 typy organizacji pasterskiej 24, przy czym w rozważaniach swych bierze pod uwagę stosunki pomiędzy właścicielami owiec i pastwisk, pasterzami i kierownikami pracy pasterskiej oraz organizację społeczną hodowli, czyli podział pracy i uzależnioną od niego hierarchię organizacyjną 25. Są to typy następujące: I. Pasterstwo indywidualne, kiedy stado owiec należy do jednego osobnika lub jednej rodziny (rodziców i dzieci, czy grupy braci). Można tu wyróżnić szereg podtypów w zależności od tego czyją własnością są pastwiska, czy właściciel sam pracuje na szałasie, czy też ma wynajętego bacę. Organizacja jest najprostsza, gdy tytuł własności i wszystkie czynności na szałasie skomasowane są w rękach właściciela owiec, przy czym prace pomocnicze są wykonywane przez członków rodziny. Pewną ilość takich szałasów można spotkać w Bukowinie i Mołdawii. Odmianą tego typu były dawniej szałasy wiejskich bogaczy, którzy organizowali pracę przy pomocy najętych pasterzy. II. Zrzeszenia pasterskie, które obejmują licznych współwłaścicieli, przy czym każdy z nich wnosi pewien wkład do wspólnej gospodarki otrzymuj'lc w zamian produkty gospodarki hodowlanej. Członkami tego typu zrzeszeń są zazwyczaj gospodarze mający średnią ilość owiec, zbyt małą, ażeby organizować wypas samemu, a dostatecznie dużą, ażeby można je było eksploatować. W tym typie organizacji spotykane są liczne odmiany, ale zasada organizacji zostaje ta sama. "Porównaj S. B e r e z o w s k i, Problemy geograji.czne "Pasterstwo Tatr Polskich l Pohala" t. 1: 1959 S. 81. "T. Herseni l. c. s. 8-12. "Warto pasterstwa wędrownego, nadmienić, że niezależnie od badań rumuńskich, prowadzone były punktu widzenia badania nad pasterstwem W Polsce W osrodku łódzkIm, B. K o P c z Y ń s k a - J a w o r s k a, Badania nad organizacjq wypas,", w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX W." Wrocław 1958 s. 251-310. z podobnego 33 Lud. t. XLVI �514 515 Herseni daje przykład organizacji szałasu zbiorowego z Campulung. Zrzeszenie wybiera dwuch przedstawicieli, którzy angażują personel i CZ:l~ wają nad wykonaniem prac szałasewych. Koszty utrzymania gospodarki obciążają właścicieli w stosunku proporcjonalnym do ilości wypasanych owiec. W zamian za to otrzymują oni produkty mleczne, przy czym celem spn:wiedliwego podziału stosuje się skomplikowane systemy pomiaru dojne>ści owiec i wyważania sera ~". W górach Ci'llimani spotyka się inną odmianę organizacji: właściciele największego stada szukają jak największej liczby drobnych właścicieli, ażeby zorganizować duży szałas. Organizator zw. carmaciu daje drobnym udziałowcom umówioną ilość sera od wypasanej owcy (8-1Q kg). W razie nie wypłacenia zobowiązania jest narażony na utratę uclziałowców w roku przyszłym. Zyski jego są prawie równe z zyskami innych gospodarzy. Dodatkcwy dochód wypływa z możliwości zatrudnienia własnej rodziny przy wypasie 27. W Maramure:;; spotyka się organizację jeszcze bardziej skomplikowaną· Szałas organizuje kilku bogatych gospodarzy, z których każdy posiada kilkadziesiąt owiec. Stado zw. boteil, formuje się dobierając owce od drob'" nych posiadaczy tak by liczyło ok. 100 sztuk. Każdy organizator takiego stada angażuje do wypasu pasterza, który na wiosnę i na jesieni wypasa je na pastwisku wiejskim. Owce spędzają noce w koszarze, przy pomocy którego użyżnia się pola uprawne należące do organizatora boteil'u. Kilka takich stad łączy się latem w jeden duży szałas, stina który organizuje się na pastwisku w górach. W okresie wspólnego wypasu organizatorzy boteU'ów wybierają z pomiędzy siebie kierownika letniego szałasu, zw. stana$. _ III. Przedsiębiorstwo pasterskie polega na tym, że przedsiębiorca, który czasem nie ma nawet własnych owiec, wynajmuje pastwisko, umawia się z właścicielami owiec, angażuje owczarzy i ponosi całe ryzyko i korzyści wynikłe z tej gospodarki. Ten typ organizacji rozpcwszechniał się coraz bardziej w ostatnich latach międzywojennych, można go było spotkać w Bukowinie, w górach Vrancea i Fagara:;; 28. "Podobny typ szalasów spotykamy na Słowacji z tym, że mierzenie mleczności owiec zanikło tam po I wojnie światowej, B. Ko p c z y ń s k a - J a w o l' ska. MateriaLe k Studiu pastierstva na Slovensku, "Slovensky Narodopis" t. 7: 1959 z. 3, s. 391-394. "Podobną organizację spotykamy w Tatrach polskich przy czym wydaje się, że Herseni nie docenia możliwości zarobkowych organizatora szałasu. W naszych badaniach zaliczaliśmy ten typ organizacji do osobnej grupy - B. K o P c z y ńska-Jaworska, Badania ... j. w., s. 283-285 I 290. !8 Podobną organizację spotykaliśmy przed wojną na Huculszczyźnie, przy czym organizator szałasu nosił miano deputat w. S z u c h l e w i c z, Huculszczyzna, t. l: Lwów 1902, s. 225: L. Waj g i e l, O Hucułach, "pamiętnik Tow. Tatrz." t. 11: 1887. s. 61 i inni. Klasyfikacja wprcwadzona przez Herseniego pomaga nam '.vyodrębnić odmiany zróżnicowanego życia pasterskiego w Rumunii. Jak każda klasyfikacja, upraszcza skomplikcwaną rzeczywistość społeczną, jednakże roboczo jest ona często stosowana. Badania nad życiem pasterskim, jak zaznaczyliśmy na wstępie niniejszego szkicu, trwają nadal, a nawet dzięki planowej akcji Akademii RRL mają wyjątkowo sprzyjające warunki dalszego rozwoju. Badania prcwadzone są przez etnografów zgrupowanych w dwuch centrach uniwersyteckich i akademickich: Bukareszcie i w Cluj - przy czym tereny karpackie podzielone są pomiędzy poszczególnych badaczy. Zycie pasterskie w Karpatach południowych w części wschodniej bada 1. Vladutiu (reg. Vrancea), część zachodnią prof. R. Vuia (reg. Parang), okolice Sibiu - doc. Irimie, okolice Mehedint w regionie Oltenia - prof. R. Vulcanescu. Badania w rumuńskich Karpatach Wschodnich tzw. Muntii Apuseni zostały przeprowadzone przez dr N. Dunare. Obecnie przystąpił on do badań w rumuńskich Karpatach Północnych w regionach Ugocea, Oa:;; i Maramure:;; (wraz z górami Rodniańskimi). Należy przypuszczać, że badania rumuńskie dopomogą do pogłębienia problematyki pasterstwa wysokogórskiego i przyczynią się do rozstrzygnięcia wielu spornych kwestii dotyczących migracji pasterskich w Karpatach. Z KORESPONDENCJI do prof. dr Inż. dr Jana Beffingera (Nairobi, Jana Czekanowskiego, wiceprezesa Ludoznawczego Kenya) Polskiego Towarzystwa Wielce Szanowny Panie Profesorze. Jednym z najmilszych dla mnie podarunków gwiazdkowych w tym roku jest W Gląb Lasów Aruwimi most kindly, przesłane mi przez Prof. Dr J. Gajka. Dos.zło to do mnie w sam dzień Wi,gilii, w Entebbe w Ugandzie - nad Lake Victoria. Wartościowa ta publikacja z własnych podróży Pana Profesora, wypełnia dotychczasową lukę w polskich badaniach i publikacjach na temat Czarnego Lądu. W ciągu ostatnich lat, od czasów pobytu Pana tutaj, wiele zmieniło się na szlakach podróży tak żywo opisanej przez Pana. Dzisiaj wnukowie dawnych dzikusów-washenzi z Bukoby dorabiają się na plantowaniu kawy i bawełny i często mają teraz własne amerykańskie samochody. Ich synowie - studiują w Oxford'zie. Dla kontrastu - hipopotamy z jeziora Victoria ciągle jeszcze porykują nocami w ogrodzie hotelu w Bukobie. Pigmeje w lasach Congo wciąż żyją w leśnych szałasach, ale za pozowanie do fotografii trzeba im płacić papierosami-sigleti a ostatnio słyszałem ryk radia z szałasu \\' dżungli. �" j '. ( 516 Ostatnio 215 tysięcy tubylców zostało poszczepianych żywymi wirusami szczepionki przeciw poliomyelities wynalazku i produkcji Polaka dr Hilarego Koprowskiego z Wistar Institute w Philadelphi, USA. Słusznie zauważa Dr Gajek w przedmowie do publikacji Pana Profesora, że dzisiejsze badania Afryki posługują się autem i samolotem i że jest to teraz zupełnie inna epoka, zupełnie inny świat. Z Entebbe do Nairobi autem po doskonałej szosie to teraz tylko kilka godzin jazdy, a samolotem niespełna godzinę w komforcie przysłowiowego perskiego dywanu. Typowym przykładem obecnych kontrastów jest mój czarny mechanik _ szofer i pilot w jednej osobie. Aczkolwiek jeszcze ciągle dokupuje sobie nowe żony - a ma ich już pięć, (jest ze szczepu Kikuyu), to jednak ma własny dobry samochód Land-Rower i przyczepkę gdzie ładuje swoje 27 dzieci - jak śledzie w beczkę, głowami do góry. Tę dawną Afrykę odkrywaną pół wieku temu oczyma Pana Profesora, jeszcze widziałem w Abisynii - nowocześnie zwanej Ethiopia. Pod koniec wojny, na zaproszenie tamt. rządu przybyłem do Addis-Ababy (po zwolnieniu z wojska angielskiego), jako doradca rolny i tytoniowy. Spędziłem w Abisynii siedem lat chyba naj ciekawszych w moim życiu. Zawsze głęboko oczarowany prymitywnym pięknem, obyczajami i szczepami tego kraju - który przyjął chrześcijaństwo w 300 lat po Chrystusie a na ok. 900 łat przed Polską. Dzięki mojej "oficjalnej" pozycji miałem możność podróżowania i polowania po Abisynii; przeważnie karawanowo na mułach i w otoczeniu mojej "gwardii przybocznej" - kilkuna,stu askari-źołnierzy. Znajomość tamto jqzyków Amhara i Galla ora,z lingua-franka, włoskiego, dawała mi możność bezpośrednich kontaktów z tamt. ludnością co ułatwiało wielce moje prace badawcze. By wymienić tylko kilka z tych licznych safari-podróży: ... Z Gondaru w kraju Amara poprzez jezioro Tana i dalej wzdłuż Niebieskiego Nilu, łodzią i mułami, po przez przełomy Nilu w górach Goggiamu do Uombera, Bumbodi, Abu-Tiga, i w Połud. Sudanie do Singa, Sennar, Uad Medani i w końcu do Kartumu. Stamtąd koleją do Cassali i dalej w Erythrei do Tessenai, Barentu, Agordat (groby kilku Po:aków) i do Asmary, znanej mi z czasów mojej służby wojskowej angielskiej w Erythrei. Z Asmary samochodem po dech zapierającej drodze do AddisAbaby, po przez Adi-Ugri, Adigrat, Adua gdzie król Menelik pobił Włochó"'J na głowę, dalej przez Macalle i Amba-Alagi gdzie 30 tysięcy Włochów ze 100 tysiącami butelek wIna poddało się jednej kompanii angielskiej. Potem po przez t.zw. Passo - To~elli, wybudowane przez Włochów, droga wali się w dół 3 tysięcy metrów - jak po korkociągu. Potem Qucram w kraju Tigre i Dessie w kraju Amara do Addis-Ababy na wysoko-wzgórza kraju Scioa. 517 f I Celem tej wyprawy - ' na odcinku jeziora Tana do Kartumu były badania roli termitów w tworzeniu humusu który zmywany do Niebieskiego Nilu użyźnia od wieków piaski Sudanu i Egiptu. · , . Ze stacji kolejowej Auash nad rzeką Auash po przez pustynię Dankalia do kopalń soli z czasów króla Salomona koło Assabu nad morzem Czerwonym. Dalej arabskim stateczkiem żaglowym "dahw" wzdłuż wysepek cieśniny Bab el-Mandeb do Djibuti we francuskim Somali. Wody w kąpieli wystarczyło by się namydlić - musiałem skończyć butelkami wody Vichi. Potem koleją do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania legendarnych dróg handlu solą, bryłki soli miały wartość pieniędzy, oraz przygotcwania do następnej wyprawy do kraju Uollo. · .. Do kraju Vallo gdzie przed wiekami na pograniczu kraju Scioa, próbcwano przekopać kanał dla skierowania wód Niebieskiego Nilu do pustyni Dankalia. Celem tej wyprawy były pomiary i zdjęcia tego kanału. · .. Wyprawa do okolic Gondaru nad jeziorem Tana w kraju Tigre, dIa badania zwyczajów plemienia białych Izraelitów abisyńskich "Fallasza" Ich obrządki religijne są podobne a nawet częściowo identyczne z obrządka! mi Izraelitów w Palestynie przed reiormami Salomona. Są dwie teorie ich pochodzenia: - I3-te plemię Juda, zaginione w pustyni w czasie wędrćwek Mojżeszowych albo potomkowie Izraelitów którzy przybyli do Abisynii z królową Sabą po Jej powrocie od króla Salomona. · .. Wyprawa do Labi!a w kraju Uollo, ze słynnymi lO-ma kościołami ·koptyjskimi wykutymi w litych skałach w ok. XI wieku, przez króla abisyńskiego Gabra Mascal z dynastii Zague. Kościoły te pełne są zabytkowych obrazów malowanych w jednej płaszczyźnie (nie znano perspektywy), malowideł i starych naczyń liturgicznych. · . , Wyprawa do Axum w kraju Tigre, dawnej stolicy religijnej Abisynii. Pierwsze wzmianki historyczne o Axumie sięgają III wieku. W połowie IV wIeku władca Axumu tytułuje się królem Axumu, Himiar, Cos~, Sala, Habasciat (Abisynii), Raidan, Salhen, Tsiamo i Begia, Król Królów. Celem wyprawy były badania i pomiary obelisków w Axumie, a nieznanym pochodzeniu z przedhistorycznych czasów. W formie i kamieniu, nieznanym w kraju Tigre, obeliski te wydają się pochodzenia egipskiego, Ten sam rodzaj kamienia widziałem w Abu Simbel w świątyni Ramzesa II, nad górnym Nilem. ... Wyprawa z Adamy, koło Addis-Ababy, po przez góry Gu-Gu i Cer-Cer w kraju Arussi, wzdłuż rzeki Uebi Gestra i potem Uebi Scebeli do Mogadiscio nad oceanem indyjskim we włoskim Somali. Potem powrót samochodem przez pustynię Ogaden, lew w nocy w popłochu wskoczył nam ~-l- <t' \ UW. -?~ ,\ �518 na ciężarówkę, do Hargeisha w angielskim Somali i potem drogą wybudowaną przez Polaka inż. Knake, do legendarnego Bararu ojczyzny kawy. Z Dire-Daua koleją z powrotem do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania lasów dziko rosnącej kawy. ... Z Maggio nad rzeką Auash, gubi się potem w piaskach Dankalia, do kraju Sidamo wzdluż łańcucha przepięknych jezior abisyńskich i brzegó',v porosłych dziewiczymi lasami dzikich akacji. Z Adami Tulu nad jeziorem Z Jai, do małej wysepki, przejazd łodziami z trzciny wodnej, gdzie jeszcze żył dawny baron austriacki Gatz, krewniak polskich Gatzów z Okocimia. Za czasów Pana Profesora w Afryce również i Gatz przebywał tutaj, i gromadził zwierzęta dla ogrodów zoologicznych w Europie. Oczarowany pięknem Afryki - został na zawsze. Gdy w 1936 r. Hitler odręcznym listem zaproponował Gatzowi powrót do Niemiec i dobrą posadę dyrektora Zoo-Garden w Hamburgu, Gatz -faktem jest, bardzo uprzejmie podziękowal, że i OWlszem, ale pod warunkiem że Jego Ekscelencja Der FUhrer zamieszka w tym Zoo ... w małpiej klatce! (sic). Potem w czasie wojny - Gatz został POZCIstawio;nywSIpokoju. Pamiętaliśmy Mu tę "gościnność" dla Flihrera. Spędziłem u Gatza kilka wieczorów zasłuchany w grane przez Niego z uczuciem walce Straussa i nokturny Chopina. Mial dobry stary klawikord. Dalsza podróż mułami do Sciaciamanna, moich plantacji tytoniu i kawy w Aule, poprzez Dolo z królewskimi kopalniami złota, kopią to rękami ci którzy nie bardzo lubią cesarza i dalej do jezior Stefania i Rudolfa na pograniczu Kenii i jeziora Baringo w Kenii. Samochodem wzdłuż rozpadliny Rift Valley do Nairobi. Potem powrót do Addis-Ababy samolotem Około 2 godziny lotu. Po moich dalszych pracach tytoniowych i podróżach w Japonii i Australii - dla przepisów obywatelstwa angielskiego, osiedliłem się na stale w Kenii, na cattle-ranch, kilka kilometrów kwadratowych na płaszczyznach Athi koło Nairobi. Potem na paśmie górskim Aberdares na wysokości 3 tysięcy metrów ponad morzem. Jest to na równiku. Jest to bezpośrednio naprzeciw śnieżnych szczytów góry Kenii a czasami w słońcu zabłyśnie czapka śniegu na dalekim Kilimanj aro. Są to widoki. które w Polsce tylko Pan Profesor może zrozumieć, i ile razy widzę KHimanjaro z savannach Amboselli, czy Rift Valley; rozpadlinę od morza Martwego w Palestynie do jeziora Victoria, mimowoli odsłaniam glowę w głębokim podziwie dla Natury, która stworzyła te cuda. Z Kenji - jak słusznie Dr. Gajek zauważa, w warunkach wygody samochodu podróżowałem po Tanganijce, Nyasaland, północnej i południowej Rodezji - gdzie prezesem ministrów tamto rządu jest Sir Roy Waleński - polskiego pochodzenia z Wilna. W portugalskim Mozambiku zobaczyłem poraz pierwszy Zambezi. Wychowany we Lwowie na poezjach mickiewiczowskich i podróżach Stanleya 519 r i Lewingstona nigdy wówczas nie zamarzyłem, że w moim życiu zobaczę własnymi Q.czyma to ro.złożyste drzewo, gdzie obaj oni spotkali się poraz pierwszy w Afryce, i wodospady Victoria na Zambezi i samą, tajemniczą. gro żną Zambezi. Po raz pierwszy zobaczyłem Zambezi - już potężną rzekę, na pograniczu Nyasaland i Mozambiku. Przeprawa samochodu na stronę Mozambiku na chybotliwej łodzi tubylczej. Mój afrykański szofer, Lukio, czarny jak węgiel, mieszaniec ojca Meru i matki Masai wcale już dobrze mówił po polsku. I potem wieczór na tarasie-patio hoteliku portugalskiego w Teita. Ciężki zapach kwiatćw drzew pomarańczowych, księżyc pełny wschodzący z poza biegu Zambezi i sama rzeka 21mbezi. Myślałem wtedy o tym wszystkim co zostawiłem za sobą; kraj w 1940, służba szeregowca w Polskiej Brygadzie Strzelców Karpackich w Palestynie i Egipcie, potem kapitan angielski w Sudanie i Erythrei, pamiątkowa złota papierośnica sprezentcwana przez rząd angielski za usługi i szkodzenie Niemcem w okupowanej Polsce, lat.a w Abisynii, obywatelstwo angielskie i w końcu Kenia, kraj wiecznej wiosny, gdzie znalazłem nowe życie i spokój po latach wędrówek. Myślałem wówczas o tym wszystkim, co zostało za mną i o Polsce w której urodziłem się i wychowałem, armii gen. Zeligcwskiego, z którą w 1918 r. wróciłem do Polski z OdeSlsy i 1920 r. jako plutono:wy w 14 pułku Uła.nów Jazłowieckich we Lwowie. Politechnika Lwowska, powstania śląskie i praca w Polsce. Polacy są teraz szeroko rozsiani po świecie, a w Afryce wszędzie można ich spotkać; nawet dzieci tubylcze zezasem nauczyły się kląć po polsku jak "baciary" lwowskie. Polacy to dziwny naród, tak przed Bogiem jak i przed ludżmi, wszędzie legitymują się polskim pacierzem, tak jak to robi lwia część emigracji polskiej w narastających wysiłkach pomocy dla OBECNEJ POLSKI. Moje dzisiejsze podróże po świecie w warunkach dużego komfortu, dolarowych sutwencji naukowych dla badań przyczynowości raka płuc itp. u palaczy tytoniu - jednak tracą w porównaniu do poprzednich wędrówek po Afryce. Indie z Taj Mahal, góry Kaszmiru, Melbourne w Australii czy Ameryka - wszystko to ba·rd.zo podobnie wygląda popr.zez okno wygodnego hotelu. Nie mniej jednak w moich obecnych sukcesach na polu prac naukowych, mam to za największą nagrodę w moim długim życiu (dochodzę już do 58 lat), że jeszcze raz mogę służyć Polsce po przez propagandę jej nauki i wiedzy. To by był ·koniec tego tak przedługiego listu na tematy afrykańskie bo chyba Pan Profesor jeden w Polsce, z własnych wrażeń i własnych wspomnień, zna kontrasty i piękna tego Czarnego Lądu. �521 520 społu pieśni i tańca Kurpie Zielone. Zostały też poczynione w celu założenia kół P.T.L-u na terenie województwa. Budzi się on do życia teraz szybko, może czasami zbyt szybko, i dlatego publikacja Pana Profesora ma tę swoją zasadniczą wartość pedagogiczną dla młodej inteligencji w Polsce. Znowu tu powtarzam zdanie z przedmowy Dr. Gajka. Bo tylko przez znajcmość zwyczajów i tradycji tutejszych licznych narodów i przez poznanie zasadniczej egzotyki Czarnego Lądu prowadzi droga do wzajemnego zrozumienia narodów a poprzez to, do pokoju na świecie. Uganda, 25 grudnia 1959. Jan Beffinger Zygmunt Zarządu oddziału •••• kro!d Ciesielski SPRA WOZDANIE Zarządu SPRA WOZDANIE b i a ł o s t o c k i e g o P.T.L. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku powstał dnia 15. 5. 1959 r. w obecności delegata Zarządu Głównego PTL mgr B. Kużmicza i liczy obecnie 23 członków. Na zebraniu wybrany został zarząd w składzie: prezes - Aleksander Jaiwiński v-prezes - Witold Jelski sekretarz - Zygmunt Ciesielski skarbnik - Jerzy Łupiński członek zarządu - Zofia Sokołowska członek zarządu - Antoni Masłowiecki W sierpniu br. przystąpiło do P.T.L-u koło etnograficzne przy Towarzystwie Białoruskim (łącznie 58 osób, jednak osoby te nie złożyły deklaracji). Z L;wagi na różnorodne zainteresowania Zarząd Oddziału zgodził się na utworzenie sekcji zainteresowań białoruskich, oraz .sekcję filmewą. Odpowiedzialnym za sekcję białoruską został mgr Hajduk, a za sekcję filmową mgr Łupiński. Zarząd Oddziału opracował projekt płanu pracy, który zostanie przedstawiony na zebraniu oddziału do zatwierdzenia, oraz wykonany w zależności od uzyskania funduszów. Plan ten obejmuje: 1. Akcję popularyzatorską (odczyty, ulotki). 2. Udział w zbieraniu materiałów do wydawnictwa Literatura Ludowa. 3. Zrobienie filmu krótko metrażowego o tematyce ludoznawczej. 4. Opracowanie i wydanie materiałów etnograficznych dla zespołów świetlicowych. (Zeszyt byłby wydany z funduszów Poradni Ruchu Amatorskiego przy W.D.K. w Białymstoku.). 5. Zorganizowanie siatki stałych informatorów terenowych. Do chwili obecnej przeprowadzono szkolenie etnograficzne na obozie harcerskim w Mrozach w pow. Ełk, oraz na obozie wypoczynkowym ze- wstępne I I ~ Oddziału G d a ń s k i e g o Polskiego Towarzystwa za czas od 1. X. 58 r. - 10. IX. 59 r. Ludoznawczego Młody Oddział Gdański, założony w połowie 1957 roku, napotykał nadał w okresie sprawozdawczym na duże trudności organizacyjne. Najważniejszym powodem tego jest rozsianie członków Oddziału po rozległym Trójmieście i różnych miastach województwa. Na 11 członków, tylko 3 mieszka w Gdańsku. W dodatku sekretarz Zarządu Oddziału złożył w lutym br. rezygnację ze swego stanowiska nie przekazując prezesowi akt i pieczęci. Z tych powodów, jak też i z powodu rozlicznych zajęć członków Zarządu, działalność samego Oddziału gdańskiego była bardzo skromna. Odbyły się jedynie 4 zebrania Zarządu, przy czym zgromadzenie członków natrafiało zawsze na spore trudności. Poszczególni członkowie pracowali jednak dość wydatnie. Zainteresowania naukowe i popularyzatorskie członków skupiały się nad terenami Pomorza Wschodniego (Kaszub, Kociewa, Borowiaków Tucholskich), Północno Wschodnimi (Warmia, Mazury) a także nad zagadnieniami etnografii ogólnopolskiej. . Oto wyniki osiągnięć członków, które w części mogą równoważyć dotąd nie okrzepłą działalność zespołową Oddziału. 1. Mgr WI. B ł a s z k o w s k i: Wykaz zabytków budownictwa ludowego w powiecie 2. Ks. dr Wł. Łęg kartuskim. Wyd. Morskie, Gdynia 1959 r. maszynopis 12 stron do Rocznika Grudziądzkiego. Okolice Swiecia, Zarys etnograficzny, 274 str. maszyilOpisu do G.T.N. Materiały do paleoetnografii Polski, maszynopis 385 st. G.T.N. Ziemia Chemiń~ka w druku. :3. Dr Longin M a l i c k i: Chaty Kaszubskie we Wdzydzach Kiszewskich, przewodnik - składanka, M.P.G. 1959 r. Artykuły ilustrowane do wyd. czechosłowackiego: Die Ethnographischen Museen der mittel- und osteuropaischen Staaten w Brnie pl. a) Dział etnograficzny Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. b) Muzeum Pomorskie w Gdańsku Oddział we Wdzydzach. c) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. d) Muzeum w Kwidzynie. e) Projekt parku etnograficznego w Gdańsku - Oliwie . Etnografia •.... a: Legendy okolic Pomorza, Grudziądza, �Artykuł: Strój Kaszubski B. S t e l m a c h o w s k i e j ("Rejsy" - Dziennik Bałtycki). Badania terenowe do pracy: Potra'u;y rybne u Kaszubów Wdzydzkich i gromadzenie materiałów do albumu pt. Kaszu bska Sztuka Ludowa. Artykuł: Uczeni zagraniczni interesujq się kulturq ludou.;q Kaszubów (tyg. "Kaszebe"). 10 odczytów pt. Sztuka ludów pierwotnych i Polska Sztuka Ludowa (Kursy naucz. W.D.T.L. - Gdańsk-Wrzeszcz). 4 odczyty pt. Ochrona zabytków i Regionalizm w Sztuce (Kurs naucz. w Malborku). 1 odczyt pt. Dzieło Gulgowskiego, połączony z wycieczką do Wdzydz (dla Zw. Naucz. Polskiego). ~. Prof. inż. F. M ark o w s k i: Wywiad dla przedstawiciela "Słowa Powszechnego" w "Sprawie zagrożonych zabytków budownictwa ludowego na Wybrzeżu". Kaszubsk:e krzyże przydrożne, 10 rysunków przygotowanych do druku ze słowem wstępnym. Skorzewo zabytkowa wieś kaszubska, 30 str. maszynopisu z licznymi rycinami opracowane, do druku. W obronie sztuki ludowej Wybrzeża. artykuł dla "Rejsów". O Gdański Park Kultury etnograficzny artykuł dla "Kaszebe". Kierownictwo pomiarów "Zabytkowego budownictwa ludowego w powiecie Pasłęk" w 1958 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Kierownictwo pomiarów "Zabytków budownictwa ludcwego powiatu Bytów" w 19E9 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Dalsze gromadzenie materiałów, głównie pomiarów, własnych do pracy: Budownictwo Kaszubów, do pracy: Sprzęty ludowe Polski Północnej, Budowle podcieniowe Dreu:n'ane 5. 6. 7. 8. ziemi Gdańskiej, budou.;le Budownictwo u.;ieloboczne (referat ludowe na sesji Warmii i Mazur, Naukowej Poli- techniki Gdańskiej). Władysław Kir s t e i n: Cykl audycji radiowych poświęconych muzyce ludowej Kaszub (dotychczas 3 aud.). W. Kirstein i L. Roppel, Pieśni z Kaszub, część 2. Leon R o p p e l: Jan Kornowski (Wos Budzisz) Nowotne śpiewe i wiersze, zebrał, oprac. i wstępem opatrzył L. Roppel, Gdynia 1959, str. 139. Hieronim Derdowski, Jak Pan Czerliński do Pucka po sieci jechał (w druku). Odczyty radiowe i telewizyjne (gwarowe). Współpraca do zeszytu "Literatura Ludowa" (Kaszuby - Pomorze). Hubert S u c h e c k i: 3 wystawy regionalne kaszubskie w Wejherowie poświęcone sztuce ludowej i pisarzem kaszubskim. Ks. dr Bernard S y c h t a: Geografia kaszubskich wyrazów żartobliwych, Język Polski, Kraków; TWÓTcze zdolności językowe Kaszubów (na. przykładzie biedronki), Język Polski, Kraków; Wesele kociewskie w 7 obrazach; Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze mologia ludowej, ludowa Wierzenia kaszubskich Ludowa; Ety(Onomastica) _ XVII Gdańskie Tow. Nauk.) znajdują regionalne i lokalne. Ich nazwy i wzai obrzędy, nazw Literatura miejscowych artykuł. W druku (Rocznik się prace: Kaszubskie grur;y jemny stosunek do siebie; Zagadki kociewskie. 9. mgr Herbert W i l c z e w s k i: Z problematyki etnografii rybnej. Lud. Kultura materialna szkutnicza Pomorza Gdańskiego. Dwa artykuły w "Z otchłani wieków", 1958. Dawne szkutnictwo Pomorza Gdańskiego. Biuletyn Nautologiczny. Etnografia, socjologia i nautologia. Biuletyn Nautologiczny. Recenzje w biuletynie Nautologicznym. Recenzje i sprawozdania w literaturze Ludowej, W toku opracowania: Szkutnictwo kaszubskie wsi Rewa; Analiza specyfiki kultury skiego. ludowej Pomorza Gdańskiego; Etnografia Powiśla Gdań- Poza tym Oddział PTL w Gdańsku i jego członkowie współpracowali z następującymi instytucjami: z Gdańskim Towarzystwem Naukowym (artykuły, prace i recenzje). Katedrą Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej (pomiary zabytków, materiały do Skansenu), Katedrą Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (uzgodnienie badań etnograficznych), Muzeum Pomorskim w Gdańsku (lokal), Wojewódzkim Domem Twórczości Ludowej (odczyty) oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. Longin Malicki SPRA WOZDANIE z działalności k i e l e c k i e g o Oddziału PTL za rok 1958. Oddział kielecki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w roku 1958 prowadził prace: a) badawczo-dokumentacyjne, b) koordynujące badania nad Kielecczyzną, c) przygotowawcze wydawnicze. A. P r a c e b a d a w c z o - d o k u m e n t a c y j n e dotyczyły ludowych, chóru masłowskiego, budownictwa, stroju. rzeźbiarzy 1. Przeprowadzono wywiady u artystów ludowych źyjących oraz jeden o twórczości zmarłego rzeźbiarza. Poza wywiadami zgromadzono fotografie artystów i ich rzeźb. Są to: Michał Grygiel - Włoszczowskie, Józef Piłat - Kieleckie, Czesław Król - Buskie, Adam Czarnecki - Chmielnickie, zmarły Karol Szczepanik - Opoczyńskie. 2. Chór maslowski wywiady i nuty. Część tego materiału zebrana przez członkinię PTL Sewerynę Latało weszła do broszur:':.i o chórze masłcwskim, wydanym przez kielecką Powiatową Radę Narodową· �525 524 3. Budownictwo, strój. Wywiady i fotografie dotyczyły: starej stodaly w Krajnie, chałupy w Tarczku, sukmany w Tarczku. Ponadto jeden wywiad przeprowadzono z lutnikiem w Gorzakwi powia t chmielnicki. W sumie badania dały 25 stron wywiadów, ponad 30 fotografii. Dokonano zakupu dwóch rzeźb M. Grygla traktując to jako pomoc dla starego i zasłużonego rzeźbiarza (150 złotych). B. P r a c e o l' g a n i z a c y j n e k o o r d y n u j ą c e b a d a n ia n a d Kieleckiem. W początku grudnia 1958 roku zorganizowany został dwudniowy zjazd w św. Katarzynie, który skupił ponad 35 osób z nast. środowisk: krakowskie, warszawskie, wrocławskie, radomskie, sandomierskie, opoczyńskie, wreszcie wieś powiatu kieleckiego: Radkcwice i Tarczek. Konferencja miała na celu sprawdzenie, jaki jest stan badań etnograficznych Kielecczyzny. Poszczególne ośrodki uniwersyteckie bądź naukowe (np. Pai:stw. Instytut Sztuki) referowały swoje osiągnięcia. Zja!zd zaaprobował trzyletni plan wydawniczy kieleckiego oddziału PTL oraz wybrał ściślejszą Kcmisję do współpracy różnych ośrodków z oddziałem kieleckim. Z wybitniejszych badaczy na zjeździe byli: prof. J. Gajek prezes Zarządu Głównego PTL, dr Olga Gajkowa, zespół muzeum etnograficznego w Krakowie, zespół krakowskiej praccwni prof. Reinfussa i z uniwersytetu krakowskiego - docent Jadwiga Klimaszewska. W ogólnokrajcwym zjeździe PTL w Cieszynie wzięło w 1958 roku udział 5 członków kieleckiego oddziału. Zjazd odbył się w Cieszynie a prezes Oddziału poseł Ł. Kumar odegrał w części organizacyjnej zjazdu dużą rolę, kładąc swym przemówieniem kres zbyt długiej utarczce na tematy organizacyjne pomiędzy jednym z oddziałów a Zarządem Głównym, za co otrzymał podziękowanie prezydium zjazdu. C. P l' a c e p l' Z Y g a t o w a w c z c, w y d a w n i c z e. Na zjeździe kieleckim w św. Katarzynie oddział przedstawił plan wydawniczy na najbliźsze trzy lata. Plan ten był wynikiem szeregu kontaktów PTL z poszczególnymi autorami. Zgromadzono kilka rękopisów prac i oddano je do recenzji. Na rok 1959 przewidziano: Bibliograjię etnograjicznq Kielecczyzny docent dr J. K l i m a s z e w s k i e j 500 egz. na rotaprincie oraz Wybór poetów ludowych świętokrzyskich, dokonany przez dr Wandę P o m i a n o w s k ą. Trzecia kolejna pozycja to Wesele .~więtokrzyskie w opraccwaniu M. Wo l s k i e g o z Sandomierza. Ponadto ustalono dalszych 6 pozycji wydawniczych. Ilość członków w roku 1958 wynosiła 30. Dotacja na PTL 14837 zł. składki 705 zł. z czego w~'datkowano sumy na prace badawcze, zj azdy i kancelarię. Pozostałość na rok 1959 w:miosła zł 3183. Aleksandra Dobrowolska SPRA WOZDANIE z działalności k l' a k o w s k i e g o Oddziału od 1. IX. 57 - 1. IX. 59. PTL za okres Krakowski Oddział PTL liczy obecnie 44 członków. Siedziba Oddziału mieści się w Krakowie, ul. Gołębia 20. W ciągu ostatnich dwu lat liczba członków Oddziału zmniejszyła się na skutek skreślenia z listy osób zalegających od szeregu lat ze składkami. W okresie sprawozdawczym odbyło się 5 zebrań Zarządu oraz 4 zebrania naukowe, na których wygłoszone zostały odczyty: doc. J. K l i m as z e w s k a - O kulturze ludowej Bułgarii oraz o stanie badań etno"raficznych w tym kraju; mgr J. P e t e rów n a O kulturze lud;vej Albanii i stanie badań etncgraficznych w tym kraju; oraz 2 odczyty o etnografii Egiptu i organizacji nauki i studiów etnograficznych, wygłosił Egipcjanin p. Safat K a m a l. W ramach akcji popularyzatorskiej w lipcu 1959 r. mgr Kamocki wygłosił z ramienia PTL wykłady (ok. 30 godzin) na kursach zorganizowanych przez Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie dla kierowników zespołów teatralnych i taneczno-szkolnych w Jabłoniu w woj. lubelskim. Równieź mgr Z. P ą c z k ó w n a wygłosiła szereg wykładów na kursie dokształcania nauczycieli w Krośnie w lipcu 1959 r. . W niedzielę palmową r. 1959 Oddział Krakcwski zorganizcwał wycIeczkę dla członków i sympatyków PTL do Zielonek na tradycyjny obchód "pucheroków", połączony z pokazem strojów ludowych i budownictwa oraz wnętrz domów mieszkalnych. Jeśli chodzi o prace naukowe prowadzone przez członków PTL to trzeba wymienić, że w związku z planowanym przez prof. Reinfussa badaniem peryferycznych dzielnic Krakowa, mgr 1. N i z i ń s k a rozpoczęła badania nad kulturą Cyganów z Ncwej Huty, którzy przywędrowali do pracy w Kombinacie z Pochala. Kontynuowano również badania nad Ziemią Krakowską w pow. olkuskim. Z ramienia PTL p. doc. J. K l i m a s z e w s k a i prof. R. R e i n f u s s występowali jako członkowie Rady Metodologicznej Szkolnego Ośrodka Krajoznawczo-turystycznego przy Wydziale Oświaty Prez. Rady Narod. w Krakowie biorąc aktywny udział w konferencjach i posiedzeniach, wygłaszając na nich referaty z zakresu etnografii i o metodach etnografic~nych badal1 terenowych. Utrzymywany jest również kontakt z Szkolnym Woj ew. Ośrodkiem Krajoznawczo-turystycznym w Katowicach dla którego opracowano kilka kwestionariuszy. Również dla Wiejskich kół krajoznawczych opraCOW2.no kwestionariusz pt. "Poznajmy swoją wieś", uwzg;ę:1niający nazwy geograficzne oraz mapowanie zabytków kultury materialnej. Istnieje również �526 527 poradnia etnograficzna, z której korzysta wiele instytucji oraz osób pr::watnych, nie tylko z samego Krakowa ale z całego województwa. Zarząd Oddziału zajmował się również rozprowadzaniem wydawnict·v\: PTL dla swych członków. W czerwcu 1959 r. odbyło się Walne Zgromadzenie Członków Oddziału, na którym dokonano wyboru nowego Zarządu. W skład nowego zarządu weszli: prezes dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, v.-prezesi mgr M. M at u s k ó w n a i mgr J. K a m o c k i, sekretarz mgr E. F r y s i ó w n a, skarbnik mgr L. I-I a j ó w n a, członkowie zarządu prof. K. D o b r o w o is k i, prof. T. S e we r y n, doc. A. P o j n a r o w a, prof. R. R e i n f u s s, mgr W. B i e ń k o w s k i. W skład Komisji Rewizyjnej weszli doc. J. K l im a s z e w s k a i doc. A. Wal i gór s k i. Irena Nizińska Małgorzata Matusków1w S l ą s k i e g o Oddziału o l 1. B'ografia 2. PTL za rok 1959 4. Kultura Wallisa 5. Penetracje 6. Literatura 7. Historia 8. Zu:yczaje Wierzenia na kultury ludowa worski. Ludowej w KoLberga Ludowa - U. Wall - Górnym w prasie działalności na SLąsku U. Wall - - L. D u b i e L N a h o raj ska. towarzystw _ E. J a- śLąskiej śLąskich J. N a h o raj ska. U. Wall i s. i s. teatrów Ludowych na Sląsku i obrzędy U. Wall i s. i przesądy i s. Sląsku - U. Wall i s. M. S u b o c z o w a. U. Wall is. w wie; zeniach ludou:ych U. WalI i s. ślqski B. T u r n o. - 10. Prognostyka i astronomia 11. Zagadki, gry, zabau:y 12. W ramach prac na rok 1958/59 Sląski Oddział PTL wytyczył sobie' dwa zasadnicze cele: 1. Przygotowanie do druku numeru "Zarania Sląskiego" w skład którego weszły prace wygłoszone na dwóch dorocznych zjazdach PTL organizcwanych przez nasz Oddział w 1952 i 1958 r.; 2. Opracowanie i przygotowanie do druku materiałów etnograficznych pozostałych po dwóch śląskich zbieraczach: Łukaszu i Stanisławie Wallisach. Dla zrealizowania pierwszego punktu został powołany Komitet Redakcyjny (Ligęza, Suboczowa, Zywirska), który - w porozumieniu z autorami oraz Komitetem Redakcyjnym "Zarania Śląskiego" opracował układ numeru dając na wstępie szerszy zarys działalności Oddziału za cały okres jego istnienia. W myśl dezyderatu Zarządu Głównego PTL część egzemplarzy zyskała okładkę przyjętą dla wydawnictwa "Prace i materiały etnograficzne", jako tom XIV. Numer ten ukazał się drukiem w czerwcu 1959 r. Jeśli chodzi o punkt drugi, to zagadnieniu opracowania i przygotowania do druku materiałów po Łukaszu i Stanisławie Wallisach poświęcona została większość zebrań Oddziału. Na prośbę Oddziału rodzina Stanisława Wallisa zgodziła się udostępnić materiały członkom. Materiały są zdeponowane w Muzeum w Chorzowie. Dotychczas zostały już opracowane materiały pozostałe po Łukaszu Wallisie przez Urszulę Wallis. Całość ujęcia Łukasza i etncgrafia Historia 3. Zagadnienia 9. SPRAWOZDANIE z działalności jak t~ż. treś~ wstępu była dyskutowana na zebraniach Oddziału. Nieco trua~leJsza Jest sprawa licznych tek pozostc:wionych przez Stanisława Wal~lsa, kt~re w niezmienionym układzie zostały rozdzielone do opracowama po;n.lędzy poszczególnych członków Oddziału. Dla ilustracji charakteru SPUZClzn~ po Stanisławie Wallisie podajemy tytuły poszczególnych tek oraz nazWIska opracowującego: Rośliny 13. Sennik 14. Zbiór pieśni 15. Zagadnienia 16. SLqskie stroje 17. Kroszanki pątniczych sztuki ludowe (pisanki) 18. WeseLe na Górnym li9. Tańce M. Z y w i r ska. B. B a z i e l i c h. J. L i g ę z a. Sląsku J. L i g ę z a. Ludowej - ludowe Pierwszy etap zostać ukończony prac !lad opracowaniem w roku bieżącym. powyżej wymienionych tek ma Pozatem, O?dział nasz współpracując ściśle ze Śląskim Instytutem ~au~owy~ ~Z!ął czynny udział w pracach Komisji koordynującej uczczeme MIlemum na Śląsku, zgłaszając, jako .swój wkład przY"otowanie do reedycji pomniejszych publikacji związanych z kulturą ludo:ą Sląska. (Konstanty Prus, Świder i inni). O~.d'Ział ws~ółp.racuje przy wyda·wnictwach z z.akresu kultury ludoweJ (J. T a c I n a - Gronie nasze gronie, H. J a s i c z e k _ Humoreski beski~:kie, J. K o s z y k Pogwarki opolskie, J. P i l c h o w i c z _ O WIsZe) recenzując poszczególne pozycje (D y g a c z, L i g ę z a S u b ocz owa). ' Oddział liczy 18 członków. Maria Żywirska �528 529 PROTOKOŁ z XXXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego w O l s z t y n i e w dniach 11-12 września Towarzystwa Ludoznawczeg0 1959 r. I\!uzeum Mazurskit'. P i ą t e k, 11. IX. 1959 Przewodniczy: Protokołuje: Prof. dr Tadeusz Anna Ł y s z c z i S e w e r y n. J. L e c h. P o r z ą d e k d z i e:l n y: 1. Odczytanie protokołów z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. 2. Spr<.wozdanie ustępującego Zarządu za okres 1956-1959 r. - Prof. dr Tadeusz S e w e r y n. 3. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. dr Juliusz Z b o r o w s k i. 4. Dyskusja. 5. Wybór Komisji-Matki. 6. Uchwalenie absoll! torium dla ustępującego Zarządu. 7. Wybory nowego Zarządu, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. 8. P l a n o wan i e. Plan pracy wydawniczej, naukowej i o.rganizacyjnej. 9. Uchwalenie preliminarza na rok 1960. 10. Dyskusja. 11. Wnioski i uchwały. s o b o t a, .12 września 1959 1. Otwarcie Sesji Naukowej. Pcwołanie Prezydium. Uohwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" - Prof. dr Józef G a je k. "Michał Kajka - symbol walki o polskość na terenie Warmii i Mazur" - Dr Władysław G ę b i k. godz. 16°0 1. "Teka mazurska Oskara Kolberka" - Mgr Władysław Og r o d z i i1ski. 2. "Warunki życia wiejskiego ludności polskiej na Warmii i Mazurach w pierwszej połowie XIX w." - Dr Tadeusz G r y g i e r. 3. "Ze współczesnych zagadnień demograficznych Warmii i Mazur" Mgr Wojciech W r z e s i ń s ki. 4. "Budownictwo ludowe Warmii i Mazur" Mgr Franciszek K 10no\Vski. 5. "Rzeżba ludowa na Mazurach Warmii" Dyr. Hieronim Skurpski. 6. Dyskusja. 7. Wnioski i uchwały. 8. Zamknięcie XXXIV Walneg:> Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie otworzył Prof. dr Tadeusz S e w e r y n, witając liczn:.e zgrcmaC:zonych uczest"ikćw Zj azd u, po czym odczytano protokół z XXXIII Walr.ego Zgromadzenia w Cieszynie. Protokół został w całości przyjęty i zatwierdzony bez poprawek. Z kolei przEwodY"liczący odczytał wniosek dotyczący po\vołania Komisji Matki, Komisji Wnioskowej oraz Komisji lVl:;mdatowo-Skrutacyjnej. W skład Komisji Matki powołano następujące osoby: 1. Prof. dr Jan C z ek a n o w s k i. 2. mgr S. W i t k o w s k t. 3. mgr J. K a m o c k i. 4. dr A. G l a p a. 5. mgr Z. J a n k o w s k i. Do Komisji Wnioskowej p~wołano: 1. Dr A. K o wal s k a - L e w i c k a. 2. Dr O. G a j k o w a, 3. Dr B. G a r y g a. Do Komisji Mandatowo-Skrutacyjnej weszli: 1. Prof. dr Adam Wa nk e. 2. Dr Kazimi€rZ P i e t k i e w i c z. 3. Mgr M. S u b o c z o w a. 4. Mgr W. A r m o n. 5. Prof. dr Józef B u r s z t a. Walne Zgromadzenie zatwierdziło nych członków trzech Komisj i. jednomyślnie wszystkich proponowa- Następnie Prof. dr Tadeusz S e w e r y n złeżył sprawozdanie z dzl:1łal:1ości ustępującego Zarządu za okres 19::-6-1959 r. Sprawozdanie został:> przyjęte prZEZ o-tecnych długotrwałymi oklaskami, po czym dr Tadeusz D e l i rr. a t odczytał sp'rawozdanie Komisji Rewizyjnej, zakol1czoY"le wnioskiem () udz!elenie absolutorit:m dla ustępującego Zarządu. Wnio,sek Komisji Rewizyjnej Walne Zgromadzenie zatwierdziło jednomyślnie. W dyskusji Pref. dr Józef G a j e k wyjaśnia, dlaczego dotąd nie zatrudniono archiwistę, tłumacząc ł~rakicm odpowiedniego pracownika, a także ciasnotą pomieszczeń PIL. Z,lecenia Komisji Rewizyjnej o podwyżkę płac praccwni!\ćw, są trudne do zrealizowania, gdyż płace muszą być utrzymane w skal! ogólnopaństwowej. Prof. dr Tadeusz S e w e r y n wyjaśnia, że forma sprawozdań finanscwych PIL jest wzorowa i przyjmowana również przez inne instytucje. Dr G a j k o wadodaje, że redaktorzy pcszczególnych tomów otrzymują honoraria zgocnie z obowiązującymi stawkami, pracownicy zaś Towarzystwa są lepiej uposażeni, r.iż ir.ni w pedobr.ych zakiadach. Mgr Boleslc.w Ku ź m i c z uważa, że sprawozdanie z działalności Zarządu zawiera luke:. gdyż brak w r.im otrazu praoy Oddziałów PIL. Z kolei - porusza sprawy wydawnicze, trudności w wydawaniu "Literatury Ludowej" i proponuje nawiązanie kontaktów z Lur1cwą Spółdzielnią Wydawr;iczą. Prof. er Tadeusz S e we r y n odczytuje z kolei wnioski, które wpłynęły do Zarządu: 10 34 Lud, w sprawie t. XLVI wydawania Prac i Materiałów Etnograficznych; �531 530 w sprawie nadania Pani Emilii Suke,towej-Biedraw:n i l' tytułu Członka Honorowego PTL; wnios~k wzywający Komisję Statutową powołaną na XXXIII WZ 3 w Cieszynie, aby rrzygotcwała i przedłożyła projekt zmiany niektórych punktów Statutu PTL; 4 _ wniosek w sprawie "wołania XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wszystkie powyższe wnioski zostały przez Walne Zgromadzenie przegio2 C wniosek Oddziału Szczecińskiego w sprawie zorganizowania Międzynarodcwej Konfe"encji Pomorzoznawczej, oraz XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wniosek ten już poprzednio zostal przegłosowany. _ sowanc jednomyślnie. Następnie Prof. dr Adam Wan k e odczytał tekst uchwały Zarządu Głównego, wykluczającej z szeregów Polskiego Tcwarzystwa LudoznawCZEgO: mgr Alojzego M a t y n i a k a, Kazimierza Z u r a w s k i E' g o i mgr Stanisława S t r a u s a. Wykluczenie nastąpiło na podstawie § 18 p. 4 Statu tu PTL za ich szkodliwą działalność. Pan Waldemar B a b i n i c z zwraca się z prośbą, aby jeszcze raz podać powody usunięcia wyżej wymienionych członków. Przewodniczący Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - omówił w sposób wyczerpujący przebieg w ydarzeń, przyczyny skłaniające Zarząd do usuni'icia wyżej wymienionych członków, oraz prze';)ieg \veryfikacji wszystkich czionków Pol~kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Po tym wyjaśnieniu nastąpiło .głosowanie, krlejno nad każdym nazwiskiem. Wnioski .przegłc'SJcwano jednogłośnie przy trzech wstrzymujących się od głosowania osobach. W dalszym ciągu ;,;ebrani .przegłosowali wni'O~ek Głównej Komisji Rewizyjnej o udzielenie absolutcrium i wywzy podziękowania za trzyletnią pracę ustępującemu Zarządowi. Wniosek przeszedł )ednomyślnie. Z kolei Prof. dr Jan C z e k a n a w sk i przewodniczący Komi:>Ji Matki zawiadomił zebranych o wyniku prac Komisji. Komisja proponuje: na Prezesa Towarzystwa Prof. dr Tadeusza S e w e r y n a; na Sekretarzn Generalnego Prof. dr Józefa G a J k a - po czym odczytał pełną listę proponowanego Z3.rządu. Po przerwie zarządzonej na czas wyborów Dr Adam G l a p a przedstawi! plan wydawniczy PTL na rok 1960. (Plan opublikowany w 1nfo,matc'rze PTL). Ogólnie prwwklziano wyd,anie ponad 200 arkuszy. Po plancwaniu wydawniczym Skarbnik Tcwarzystwa Prof. dr Wok r o j przedstawił preliminarz budżetowy, który po szczegółowym om6wieniu zostal przez obecnych jedncgłośnie zatwierdzony. Z kolei dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a odczytała wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej: w sprawie wspÓłpr8CY O:idzialu Sląskiego w pracacll nad edycją ; reedycją dzięł Oskara Kolberga, wniosek zgłoszony przez Mgr Zygmunta Ciesielsk iego w sprawie zwołania XXXVI WZ w Białymstoku, oraz zorganiZOwania Podlaskiej Konferencji Naukowej w roku 1960. l _ wnicsek _ _ 4 • - wnicsek w sprawie kontynuowania prac przez Komisję Statutową PTL, .' - wniosek w ~prawie zatwierdzenia planu wydawniczego PTL 6~ -- ,:,"'nwse. . k Mgr M. Ż y w i r s k i e j w sprawie utwcrzenia ' Komi~ji 00 badania grup zawodowych. Wszystkie powyższe wnioski zostały kolejno przez: Walne Zgromadzenie przyjęte i "atwierdzone. Po od:zy~aniu i przegłosowaniu wnio~ków - przewodniczący Komisji Skrut~cYJl1eJ - Prof. dr Adam Wa 11 k e - odczytał wyniki głosowan!a w zWiązku z wybo,rem nowego Za'rządu na okres 19:i9-1962 r. Oddano wszystkich 118 głosów. Prezesem Towarzystwa został wybran v Prof dr Tadeusz ~ e w to r y n, S.ekretarzem G eneralnym Prof. er Józ;f G a j' e k. Cz:onkam~ Zarządu Głcwnego zostali wybrani: Prof. dr Kaz;miera Z aw l s t o':' l C Z - A d. a m s k a, Prof. d'r Julian K r z y ż a n o w s k i, Pro!. dr ~ana. Z n ~ m I e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Dr Władysław G ę b i k, Prof. dr FranCiszek Wok r o j, Mgr Z2non Ja 11 k o w s k i Mgr K p' tk . . ' a_Imlerz Ie I e w I c z, Mgr Maria S II b o c z o w a, Mgr Bolesław Ku ź m i c z Prof. dr Witold D o r O s z e w s k i, elr Tadeusz D e l i ID a t, dr Bolesła\~ Ga.ryga, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Tadeusz Wróblews k I, Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z. Prof dr Józef B u r s z t a, Prof .. dr Jan C z e k a n o w s k i, dr Longin Ma l i c k i, dr Zofia S t a s zczaKowna, d:r Olga GajkDwa, Prof. dr Kaz.imier:z Dobrowolski IVIgr Piotr K a l e Ci a k. ' 7' , .W głosowan!u. zatwierdzono również skhld Głównej Komisji RewizyjneJ: .Posef na SeJm PRL Łukasz K u m o r, Prof. dr Adam W;; n k e, Mgr Mana T u re 7. y n o w i c z o w a, dyr. Hieronim S kur p s Je i, Mgr ·Wit.old A r mo n. Do Sądu Koleżeństkiego weszli: Prof. dr Wojciech H e j n o s z, dF. ignacy Ku Ź n i e w s Je l, doc. Józef L i g ę Z 2, Prof. Tadeusz Z y g ł e r, d!' Krzysztof K w a Ś n i e ws k i. .Po oglosz~ni~ wyników wyborów, Prof. dr Tadeusz S e w e r y n dziękUJe za 'w'ybor l zaufanie i podnosi pracowitość' i energię Prof. dr .JÓzefa G ? j k a - Sekretarza Generalnego PTL. Na tym obrady o godz. 21"0 - zakończono *. ..• Przebieg OlsztYl1skiej Konferencji Naukowej przeprowadzonej w dniu ]2 wrzesma.1959 r .. zostanie opublikowany wIornie clsztyilskirn "Prac i Materiałów Etnograflcznych'·. W dniu 13 września, odbyły się następujące wycieczki naukowe: ..Szlaklem Kopernika Lidzbark, Frombork" oraz sziakiem wodnym: MikołajltiRuclane. �532 533 BILANS Polskiego AKTYW . Lp. A PASYWA Zarząd Banki Zarząd ._-- 31.772,87 Oddziały własne Zwiększc'nie 100,62 Główny Fundusze 69.536,01 -9.286,65 ---- 1.098.909,11 Amortyzacyjny 31.873,29 60.053.75 3 Współpracownicy 4 Dostawcy 803,18 Odbiorcy 365,- 58.521,86 73.C02,30 Rozliczenia 4 Współpracownicy 169.703,75 5 Inne rozliczenia 3.652,~2 5 6 Dostawcy l49,3GO,07 6 Swiadczenia 7 Odbiorcy 13.365,16 7 Gotowe wydawnictwa komisowe 8 Rozliczenia z Oddziałami 9 Rozliczenia międzyokresowe RozliczEnie 9 Materiały Oddziały wydawn. 444.192.59 w toku w magazynie 9.916,55 własnym 10 w mag. własn. w inn. magaz. Środki podstawowe Zarząd 12~~~~~~ Biblioteki; Zarząd Główny Rozliczenia Razem 13.204,78 rozliczenia 4.145,25 842,54 180.554.28 1.146.323,76 ., , 81.920.38 ____ 4.~8,~ 397,385.85 Gl. 19.274,51 Oddziały 13 - 77.411,88 Oddzi"ły 12 publiczno-prawne 91.463,88 różn. kalwl. 11 156.105,80 _1~_~~189,~5 ~81.8CO,05 w przerobie Gotowe wydawnictwa 2.445.340,44 2 I Fundusz Sumy zbiorcze 1.346.431 33 funduszów 3 8 z pracowl"\ikami Sumy jednostek T r e ŚĆ 60.249,36 Glówny Oddziały Kasa Sumy zbior<.:ze Sumy jednostek T r e śĆ I 2 Ludozna wczego 31 grudnia 1958 r . ' \ l Towarzystwa na dzień 416.660,40 ____~4.C~2,1? 2.776.77~,ti3 z Oddzalami Aktywa 2.776.77963 Wrocław, (-) dnia 31 grudnia Stanislaw Gajewski księgowy PTL 1958 r. (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �535 534 - o o ~. ~1 ~. te CI I ":'1 ""' I O c:." Ó N CO ::"") C"':: ~'-l ~ ~~.J ~:x: ':.o....-l ~ C".j ci t- '-O ""' "" '~ SPRA WOZDANIE ~.. z całokształtu tC'~ ::o I L Oddział 2 3. 4. 5. 6 7. 8. g [- M M....-I r-" tń r."i' ci lr.>M-.::t<O UjCO~cn ....4t-~OO COC"?MO':l ·U ·Ul (j) q Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego Sprawy o r g a n i z a c y j n e. Polskie Towarzystwo mowało w roku 1959 następująco Oddziały: ~ ~ ar.>O')Ml""""l prac 1959 r. r- PTL w Gdańsku Katowicach Kielcach " Krakowie " Limancwej ,. Lublinie " Łodzi " Mszanie Dolnej " Olsztynie 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Ludoznawcze obej- " Opolu Poznaniu Szczecinie Toruniu Wałbrzychu Warszawie Wrocławiu Zakopanem Na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie zatwierdzono nowy 18 Oddział PTL w Białymstoku. Ilcść członków wynosi po weryfikacji przeprowadzonej w 1958 roku 856 członków zweryfikowanych, posiadających legitymacje członkowskie. Skład Zarządu Głównego PTL uległ pewnym zmianom w roku sprawozdawczym, bcwiEm przeprowadzone zostały wybory na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie. Do Prezydium Zarządu Głćwnego weszli: Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - prezes PTL, " .Jan C z e k a n o w s k i - wiceprezes, " Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a - wiceprezes. " Józef G a je k - sekretarz generalny, Józef B u r s z t a - zastępca sekretarza, Dr Tadeusz W rób l e w s ki - skarbnik, Dr Bolesław G a r y g a - zastępca skarbnika. Siedziba Zarządu Głównego Towarzystwa znajduje się we Wrocławiu. Pl. Nankera 4, parter; w roku bowiem sprawozdawczym Zarząd uzyskał nowy lokal na parterze. Zuząd Głćwny PTL odbył zebrania w następujących terminach: 25 kwietnia 1959 r. we Wrocławiu, 11 września 19f9 r. w Olsztynie, 5 grudnia 1959 r. we Wrocławiu. Oprócz tego odbyły się następujące zebrania Głównej Komisji Rewizyjnej: 13-14 marca 1959 r. we 'Wrocławiu, 13-14 czerwca we Wrocławiu. Protokół Głównej Komisji Rewizyjnej po zatwierdzeniu bilansu za okres 1958 r. po zbadaniu gospodarki Towarzystwa został przesłany Wydziałowi 1. P.A.N. Oprócz tych zebrań odbyły się zebrania Komitetu Redakcyjnego dla edycji i reedycji dzi~ł �536 537 O. Kolbe~ga, do szczególnie ważnych należały zebrania w dniu 14. IX. \\' Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. W roku 1959 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze współdziałało szczególnie żywo z Wojewódzką i Miejską Radą Karodową w Olsztynie, gdzie odbyło się XXXIV Wal:1e Zgromadzenie PTL w dniach 11-12 w~3eśnia oraz z Woj. i Miejską Radą Narodową m. Szczecin i Woj. Radą Narodową w BiJłymstoku. Wyniki tej współpracy kontynucwane będą w 1920 r. przpz zorganizowanie Konferencji Pomorzoznawczej Vi Szczecinie i Konferencji Podlaskiej w Białymstoku. Obok tych - Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego kontynuowały współpracę z Wydziałami Kultury, M'.Izeami Etnograficznymi, z niektórymi Rozgłośniami Polskiego Radia i niektórymi Towarzystwami o charakterze populamo-naukcwym, jak Towarzystwo Wiedzy Pcwszechnej i Harcerstwo. Natomiast w porównaniu z rokiem 1958 - Zarząd Towarzystwa nie organizował żadnej bezdewizowej wymiany pracowników naukowych z zagranicą. Trudności i osiągnięcia w 1959 roku Do nicwątpliwyCh osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w minionym roku należy wydanie 200 arkuszy wydawniczych prac naukbwych w zakresie etnografii i folklorystyki. Było to osiągnięcie tym wyższe, że Towarzystwu udało się pokonać trudności techniczne przy równoczesnych osiągnięciach bvdżetowych, wyrażających się w fakcie niezatrudnienia nowych sił pracowniczych. Drugim dużym osiągni~ciem Towarzystwa było przeprowadzenie akcji dla opraccwania nie wydanych tek O. Kolberga i przygotowania części wstępnej, jak instrukcje, plany pracy, zawarcie t.:mów z redaktorami i pracownikami. Ponieważ akcja "OPERA OMNIA O~KAHA KOLBERGA" łączy się z planem naukowym Milenialnym przeto wyniki tej pracy będą widoczne dopiero w latach następnych. Najeży podkreś:ić, dużą aktywność i zr.:1czne zasługi Mgra Bolesława Kużmi<:za, członka Zarządu Głównego PTL, działającego w ramach delegatury PTL na terenie Warszawy - dla zmobilizowania i przeprowadzenia akcji związanej z wyd anie m dzieł Oskara Kolberga. Współpraca Delegatury PTL w Warszawie oraz Zarządu Głównego PTL dała w wyniku pozytywne osiągnięcia dla planu naukcwo-badawczego Tcwarzystwa na terenie Komisji Sejmowych i władz naczelnych PZPR i ZSL. Nie trzeba dodawać, że z roku na rok zwiGksza się również działalność sekretariatu Towarzystwa, który prowadzi: 1) dziennik korespondencji, 2) korespondencję i informacje z instytucjami w kraju i zagranicą, 3) wymianę wydawnictw Towarzystwa, 4) ewidencję członków, 5) całokształt prac związany z łącznością jak: telefony, telegramy, poczta, wpłaty i wypłaty. Dziennik sekreta'riatu zos·tał zamknięty w dniu 31 grudnia nrem 5041, LO oznacza niemal podwójną i!cść J:ozycji ro stronie wpływu i własnej korespondencji. 1\atorr.iast sekretariat nie wysłał w roku sprawozdawczym wymiany związanej z 44 t. "Ludu", a to z tego powodu, że nastąpiła zmiana na stanowisku sekretarki. I ~ Prace naukowe B a d a n i a t e r e n o we. W roku 19f9 Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadziły badania terenowe na obszarze Warmii i Mazur, Śląska, Pomorza. Kontynuowano badania nad strojem ludowym dla przygotowyv,ranych do druku monografii strojów ludowych, które wchodzą do ATLASU POLEKICH STROJOW LUDOWYCH. Były to prace dra A. G l a p y - Strój kaliski, mgra Janusza K a m o c k i e g o _ Strój śu:iĘtckr2yski, mgra Franciszka K lon o w s k i e g o Strój warmiński, doc. Adam C h ę t n i k a - St, ój kur1- icu:ski. B i b l i o g r a f i a. Została wyćana Bibliografia Etnografii za okres 1945-1954, którą opracowała jeszcze w 1958 r. mgr Ha:ina B it t n er _ S z e w c z y k o w a. Wydrukowana została Bibliografia za 1955 r. w 44 t. "Ludu" oraz za lata 1956, 1957 i 1958 mgr Bolesława G a w i n a, opub:ikowana w 45 t. "Ludu". P o p u l a r y z a c ja. W 19[9 r. akcja popularyzacji prowadzona była tylko przez Oddziały PTL na drodze organizowania odczytów i prelekcji radiowych. O. G. SPRA WOZDANIE roczne Wpływ z pracy w Bibliotece książekczaso'pism Polskiego Towarzystwa za 1959 rok był Ludoznawczego na.stępujący: wymiana zakup dary 860 vol. 449 vol. 19 vol. 1.327 vol. wycinki praSCWe 4.756 sztuk Książek zakupiono Wszystkie 955 numerami. na sumę 30410,09 zł. książki i czasopisma Dodatkowo wpisano zostały zapisane do księgi akcesji pod 350 vol. dubletów czasopism po spraw- �539 538 dzeniu Ich ze stanem księgi inwentarzowej Wszystkie dzieła zwarte wpisano do księgi inwentarzowej pod numerami 8780-9553 podobnie jak wszystkie czasopisma. . Wydawnictwa otrzymane z wymiany wpisano na karty wymiany no bieżą~o. Zeszyt wycinków prasowych jest prcwadzony na bie.żąc~. W okresie sprawozdawczym bibliotekarka przygotowała fiszki nowości do zakupu. W roku 1959 oprawiono zniszczone dzieła zwarte .. z roznych . . dZIałow (120 vol.), oraz podklejono płótnem mapy 1 : 300000. . W roku ubiegłym praca w bibliotece sk Llpiała się wokół katalogOW3.nl.a. Skatałogowano następujące działy: Historia, Az. K. .J: Korea~czycy, Az~a ogólna, grupa uralo-azjatycka, Pałeoazjaci, Australla,. I?dle Przed me, Ameryka, Ameryka Anglosaska, Ameryka Północna Ind.lanska, Am:ryka Środkcwa Ameryka Południowa, Geografia, Muzykologia, Muzealmclwo, Językozn;wslwo, .Judaica, Oceania, Religioznawstwo, Abisynia, kultury antyczne. Ogólem skatalogowano ok. 2500 vol. dzieł zwartych, 300 vol. dubletów, 750 czasopism dubletów - 3500 vol. ok. 9000 kart kat.al~gOWYC~: Oprócz tych opracowano nabytki za 1958 rok, włączono wszys ,kle kartKI do katalogu alfabetycznego, ułożono katalog działowy, ułożono newe karty do katalogu czasopism. Wykorzystanie biblioteki było następuj ą<:e: na rewersy wypożyczono 193 osobom _ 263 vol., na miejscu skorzystało 1490 osób - ok. 2600 vol. Od 1 listopada ub. r. w czytelni jest rozpisywany materiał rękopiśmienny dzieł Oskara Kolberga przeciętnie 19 osób (w 1959 r.) Z prac innych bibliotekarka wykonała: sprawozdania do ORW PA~. udziai w pracach Centralnego Katalogu Czasopism Biblioteki Narodowej, załatwiani~, korespondencji i spraw bieżących, przygotowywanie fiszek do wykazu za 1958 rok. SPRAWCZOANIE Anna Z DZIAŁALNOŚCI KOMITETU ZA ROK 1959 Łyszcz-Wirpszowa KOLBERGOWSKIEGO S P r a w y o r g a n i z a c y j n e. Odbyto dwa posiedzenia Zarządu w pełnym składzie, a to dnia 14 IX. 1959 w Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. oraz jedno posiedzenie w składzie niepełnym dnia 14. L 1960 r. Na posiedzeniu w Olsztynie rozszerzono skład Komitetu Kolbergowskiego, który obecnie przedstawia się nastE;pująCO: Prezes Kom. Kolb. prof. dr Julian Krzyżanowski Red. Naczelny - prof. dr J. GaJek, .czł~nkowie: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. prof. dr W. AntomewIc?, dr A. CzekC'nowska. prof. dr K. Dobrowolski, mgr B. Kuimi<:z, prof. A. Rieger, prof. dr T. Seweryn, m;r M. Turczynowiczowa, doc. A. Wozaczyńska. Na zebraniu omówiono kosztorys całego wydawnictwa, przewidujący wydatkowanie 8 milionów złotych w ciągu 6 lat, tj. od r. 1959 do 1966 oraz sposób i technikę wydcwania edycji i reedycji. We Wrocławiu również dyskutowano na temat zagadnień wydawniczych oraz omówiona plan prac redakcyjnych. Zaangażowc\l1o stałego pracownika Komitetu Kolbergowskiego w charakterze sekretarza redakcji i redaktora technicznego. Dnia 14. L omówiono sprawę ostatecznego pr7ygoto',vania do druku korespondencji O. Kolberga, przy czym ostateczny termin oddania całości materiału wyznaczono na dzień 30 grudnia 1860 r. Zorganizowano Komitet Honcrowy, do którego zaproszono 21 osób z Rządu R. P., Sejmu, Partii i instytu cji naukowych. Prowadzono ożywioną korespondencję z PAN (Wydz. I - Nauk Społecznych, Komitet Obchodów Tysiąclecia Państwa Po!.) oraz z Ministerstwem Kultury i Sztuki w sprawach przyznania subwencji na wydawnictWa Kolberga i przyspieszenie akcji wydawniczej. S p r a w y w y d a w n i c z e. Nawiązano kontakty z instytucjami wydawniczymi: Ossolineum, Polskim Wydawnictwem Muzycznym, Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Z wymienionymi placówkami wydawniczymi omówiono technikę wydawania edycji i reedycji dzieł Kolberga i zażądano kosztorysu. Zakupiono 32 tomy dzieł Oskara Kolberga, potrzebne do reedycji jako egzemplarze robocze. P r a c e p r z y g o t o "law c ze. Opra<:owano instrukcje dla redaktorów opraccwujących materiał kolbergewski. Instrukcje opracowaii: prof. dr .J. Gajek 1) wydawniczą dla redaktorów (do edycji i reedycji), 2) dla rozpisujących materiał rękopiśmienny z tek Oskara Kolberga, prof. Krzyżanowski: próbne zasady komentarza i indeksu, prof. Sobieski: Instrukcja w spra\vie rozpisywania i opracowania melodii ludowych Oskara Kolberga. prof. Bąk: Instrukcja dialektologiczna. Instrukcje udostępnicwo zainteresowanym osobom. Opracowano i wydrukowano 9 rodzajów kart dla rozpisujących materialy rękopiśmienne o. Kolberga. Zorganizewano zespół pracowników, złożony z 18 osób - magistrów i studentów ostatnich lat polonistyki, etnografii i Wyższej Szkoły Muzycznej. Zespół opracowuje obecnie 19 tek (2 już 0pracowane). Z zespołem wymienionych pracowników odbyto 5 zebrań. Przcmikrcfilmewano 14 tek O. Kolberga z materiałami wydanymi oraz tekę (Mazury Pruskie) z materiałem niewydanym. Pracownicy naukowi Zakładu Etnografii IHK::\f sporządzili indek ••y miejscowości do tomów: Pieśni Ludu Polskiego, Sandomierskie, Kujawy i Mazury Pruskie. Sporządzanie map do dalszych lomów w toku. Wysegregewano rysunki z całości materiałów ko18ergowskich i część. �B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17cd091d292996f0f1f4483a9e5d31f9.pdf 7b9f74cabe7effaa501f61d0d8904f73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:177 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 541-635 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa �543 542 14. 15. 16. 17. 18. 19. :?O. Hec.: Kochanski \Vitold, Dwa dzieła o dawnej kulturze pols,klej. Kult. i 2ycie lS58 nr 6 s. 30. H. F .. Vhe3tnik DriEwniej Istorii G. 1954. (Bibliografia ;łdnotewana). Archecl.. T. 7: 195.5 L. 1 nr 173--174. ivIATUSIK L.: Etnografia. (Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących Śląska). Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 746. MOREIRA Julio: Polska bibliografia Parany. Wkład literatur:, polsbej do kultury brazylijskiej. Kurytyba 1956. Re::.: Chojnacki Wla::lyslaw, Rocznik bibliot. R. 2: 1958 z .1/2 s. 280-283 OBL.t\K Jan: Wykaz polskich drukćw na Warmii za lata 1800-1939. Komunikaty n,azur.-u:arm. 1957 nr 2 s. 112-127. OCHOŃSK Ma'l'ja, SA WICKA Franciszka: Bibliografia śląs·ka za okre;; dziesi~ciolec:a 1945-1955. 3 Językoznawstwo, 4 Litera,tura, 5 Nalu,ka, Oświata. Ku:aTi:. opal.. 195.) nr :1 s" 226-254, nr 3i4 s. 237-257 (Druk.i .zwarte z zakresu historii i sztuki) 1956 nr 1 ,g. 286-302. POLSKA Sztuka Ludowa. R. 9: 1955. Spis treści. PoL Szt. lud. 1956 I1"r 1 dIOd.s. 1-2. RECENZJE i notatki biblio,graHczne (dotY'czące historii Wiel.kop<>l"ki i Pomorza). Stvdia Mat. Dziejów WielkopoL. T. 4 1958 z. 2 s. 329-437. tab. 21. RUDNICKA Janina: Indeks o'sobowy (do czas. Etn()g,rafi,a Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1953 s. 433-438. 22. SUKERTOWA-BIEDHAWINA Emilia: Bibliografia Mazur i Wa,rmii w O'kres~e dzies.ięcioleda (1945-1955). Komunikaty mdzv,r.-warm. 1958 nr 2 s. 183-192. 23. ~WIRIDA Danuta: Bib-liD·grana. Zawartość nadesłanych <:za.sopism :wgra.nicz.nych. K1fal't. j:1asozn. 1958 nr 3 5. 167-170. 24. TURNAU Irena: P1rzegląd prac () odzieży oglo:szonych w archeologiczny·ch i etnc-grafieznych c.zas'Oipismach radzieckich. J{u:art. Rist. Kult. mater. 19~6 nr 4 s. 707-716. 25. WALEN'IYNOWICZ r.'Iaria, WĘDZKI Andrzej: Bibliografia zawartości Przeglądu Zachodniego. 1945-1955. Poz'nań 1957 Inst. Za,ch. s. 124. B-ka Przeglądu Zachodniego. Z. 7. B. Wydawnictwa ciągłe materiały i czasopisma etnograficzne 27. 28. 29. :~O. 31. 32. 33. 34. zawierające 26. ATLAS Polskich Slroojów Lud,owych. Wyd. Pol. Tow. Lud()znawczego pod red. Józefa Gajka 1956-1958. Zeszytów 7 (łącznie oj 1949 r.1958 r. zeszytów 21). FLIZAK Sebastian: Strój Zagórzan (zob. poz. 332) GLAPA Adam: Strój Lubuski (zoh. poz. 333) 35. KA:VIOCKI Janusz: Strój sandcmierski (zob. poz. 337). KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgoraj ski (zob. poz. 334) KRAJEWSKA Janina: Strój opoczyński (zob. poz. 341) MALICKI Longin: Strój górali śląskich (zob. poz. 342) SWIEZY Janusz: strój podlaski (zob. poz. 345) ARCHIWUM Etnograficzne nr 10. ZIEMACKI Wł.: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Oss. 1956 (zob. poz. 351). ARCHIWUM Etnograficzn(' nr 12. BIENKOWSKI Wiesław: PoprZ€d-nicy Oskara KOLBERGA na p()lu badań ludoznawczych w Powee. Wroclaw 1956 PTL. 110 (maszynopis powiel) (zob. poz. 53). ARCHIWUM Etnografiezne nr 17. SCHRAMM Wiktor: Ludowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Tarnawki ziemi sa:lOckiej. Wrccław 1958 PTL s. 124 mapy 3 (maszynopis powieL) (zob. poz. 438.) BIBLIOTEKA Po;pula:rna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej. Tom I J. Burszta, Od osady slowiańskiej do wsi wspólczesne-j. Wrocław 1958 s. li6. DAWNA Kultura R. 1955 'z. 1-4. Rec.: Kostrzewsiki B<J-gdan, Studia do Dziejów WielkopoL Pomorza T. 2 1956 z. 2 s. 466-467 R. 3: 1956. Spis treści. Dawna Kult. 1956 .nr 4 dod. s. 1-4. KWARTALNIK Historii Kultury MateTialnej. Wyd2wnldwo Instytutu Hi.;borii Kultury Materialnej Połskiej Akademii Nauk. WaTszawa 1956 nr 1-4, dod.. 'do nr 2; 1957 m 1-4 dod. do n-ru 2, 3/4; 1958 nr 1/2 R. 2: 1954 nr 1-3. Re'c.: Ku,t.rZ€ha-Pojn.arowa Ann.a, Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 749-758. KWARTALNIK Historyczny. Treść roczm,j.ka LXIII - 1956. Kwart. hist. 1956 nr 6 dod. s. 1-11. LITERATURA Ludowa. I 1957 nr 3. Re'c.: (St. A.) Orka 1958 nr 3 s. 7. 1957 .nr l - Podhale, nr 2 - kie:LeckIe, nr 3 - rze,smwsIKie, nr 4 - Śląsk Cies,zyl1ski. 1958 nr 1 Dolny Śląs.k,nr 2/3 (6'7) - Górny Śląsk i OpolsZiezyzna. LUD. Orga,n Polskiego To.wa1rzystw.a Ludoznawczego. Ogólnego zbi'ol!'u T. 42. Za rok 1955. Cz. l, 2. Red. Józef Gajek. Wrooclai\v 1956 (druk ukońez.) L 1957 Os·s.s. 606, tab!. 6, maJp 14, ilu s:tr., Cz. 2. s. 608-993, ilustr. Węgrzynowicz Leopold, LUD. 42: 1955 cz. 2. s. 758-7,>2, ree. T. 40: 1952-L953. Inde:<:.s T 1-39 T. 43 za rok 1956, Wwc1aw 1958 PTL s. 514 ilLlstr. Su.plement Halina BIT1 NER-SZEWCZYKOWA, lVlaiE'rialy do bibliografii etnografii ,po1skiej (1945-1954) s. 356. T. 44 za rok 1957 Wl'O'claw 1957 PTL s. 632. Re·c.: T. 41: 1954 cz. 1-2. Ko.wals!ka-Lewi'cka Anna, Wierchy R. 24: 1955 s. 230-232. OCHRONA Zabytków. Kwartalnik wydawany prZ€z Departame:1t Ochrony i Konserwacji Zabytków 2\Iinisterstwa Kultury i Sztuki �545 544 i Stowarzys-ze!1ie 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. Historyków Sztuki i Kultury Materialnej. Warszawa-Kraków 1956 nr 1-4, 1957 nr 1-4, 1958 nr 1-4. PAMIĘTNIK Słowiański. Czasopismo naukowe pcświęcone słowianoznawstwu. 1'. 5. R. 1955. Red. nacz. Tadeusz Lehr-S,pławińs,ki. Wrocław 1957 055. s. 225. T 6. R. 1956. T. 7. R. 1957 wyd. w 1958. POLSKA Sztuka Ludowa. Organ PIS. "i'vIiesię-cznik" Warszawa 1956 nr 1-6; 1957 nr 1-6. R. 1947-1955. Rec.: Zam'c>rZycka Anna, Wierchy R. 25: 1956, s. 279-283. R. 6-7: 1952-1953. Rec.: Zwclakiewkz Henryk, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 769-779. R. 8: 1954 nr 1-6. Re·c.: Zwolakiewicz Henryk, Lud T, 43: 1956 s. 345-358. POLSKI ATLAS ETKOGRAFICZNY. Zeszyt próbp.y pod red. Józefa Gajka, wyd. PAN. Wrccław 1958. 17 map + Su,plement s. 66. PRACE ETNOLOGICZNE p·od red. Józefa Gajka. Tom V. R. H. Nocoli, Dzieje, kultura i upadek Inków, s. 377 (zob. poz. 913). TOM VI, Jan CZEKANOWSKI, W głąb lasćw Aruwimi, Wrocław 1958 s. 461 (zob. poz. 875). PRACE i Materia!y Etncgraficzne T. 10 z. 2pod red. K. Do':Jrowolskiego Wrocław 1957 055. s. 268 tab!. 29 PTL. PRACE i Materiały Hnc.graficzne T. 12, WOZACZYŃSKA A,ntonina, Pieśni kurpiowskie po·d red. J. Gajka i T. Strumilly (zob. poz. 643). PRZEGLĄD Sr.'cjo,lc'gkzny. Kwartalnik Polskiego Instytutu Socjołog:'cz1r.egx>. Łódź (R. 10 - 1949) R. 11 - 1957, R. 12 - 1958, PEZ2GLĄD Socjc:lc'giczny. Prze,g]ąd Nauk Bisto'rycznych i Społecznych (194[;-1956). (Sr·is treści). Prz. socjot. T. 11: 1957 s. 435-438. PRZEMYSŁ Luce'wy i Artystyczny R. 1956 nr 1-3. Rec.: Rss. POi!. &t. Iud. 1957 nr 1 s. 60-61. ROCZNIK Orientali3tycz,ny T. 20. Red. na,cz. Ananiasz Zajączkowski. Wanzawa 1956 PWN s. 371. ROCZNIK Slawistyczny T. 18.cz. l. K,omitet red.: Zenon Klem.€<ns]ewJ.cz (i inni). Wrocław 195(j Os:s. T. 18 cz. 2 - 1957 s. 123-357. ROCZNIKI Dziejów Spoołec.znych i Gospodar·czych. T. 16. R. 1954. Red. Władyslaw Rusiński. Pa.mań 1955 s. 513, ta'c;l. 7. T. 17. R. 19.)~ Poznań 1956 s. 316. T. 18. R. 1950 s. 416 tabl. 2 ih5tr. SPRAWOZDANIA, re·cenzj·e i z2:piski (z zakresu h:.s-torii kultury materialnej). Ku:ul't. Rist. Kult. Mater. 1957 nr 3/4 ·S. 64.3-685. TEATR Ludo""y, R. 1958 nr l. Rec.: L. S.: Witamy "Teatr Ludewy". Kult. i Zycie 1958 nr 4 s. 18, ilustr. WIERCHY. Rocz.nik poświf;'cony górom i góralszczyźnie. Organ P·oolskiego Towarzystwa Tatrzailstiego. Kraków R. 25 - 19.'i6; R. 261957; R. 27 - 1958 PWN. ZAPISKI Historyczne. Kwartalnik poświęc::my historii Pomorza. T. 21. R. 1955. Z. 1-2. Red. Edmund Cieślak, Stanisław Boszowski. Poznań 1956 PWN s. 355. T. 22 z. 4, Łódź 1958 PWN. 52. ZIEMIA. Ilus.trowany miesif;,cznik krajoznawczy. Organ Polskiego Twa Krajoznawczego. 1956 nr 1-2; 1957 nr 1-12; 1958 nr 1-10/11 (12 nie ukazał się)· II. METODOLOGIA, METODYKA A. i\Ietodyka badań i HISTORIA ETNOGRAFII terenowych 53. BIEŃKOWSKI Wieslaw: Pc,.:,rzed·nicy Oskara KOLBERGA ,na .polu badań ludoZJnawczych w Polsce. Podl,o,ŻJes,połeczne początku etnografii polskiej. Wrocław 1956 PTL s. HO, Archiwum Etnograficzne nr 12 (maszynopis powielany). 54. BŁASZCZYK Stani.sław; Uwagi na marginesie badań teremowych nad rolni·ctw€m i hcdo1wlą przeprcw,adzonych w rorku 1953 według kwestkmairiu.s,z,a nr 1 PoIsk~e,go Atlasu Etnog.raficzneg,o. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 913-922, tab. 55. DEJNA Karol: Kwe:s.tiona,riusz do atlasu gwar województJwa kieleckiego. Rozpr. Kcmis. jęz. Łódź. TN T. 4: 1956 s. 61-75. 56. DOBROWOL~KA Danuta: Ba-d.ani.a etnogra£:.czne nad kulturą klasy robotniczej w Związ:ku Rad'z,i€.okim. Lud. T. 42: 1955 'Cz. 2 s. 644-666. 57. DOBROWOLSKI Kazoimi'e'rz: Dr'ogi 'T'oz.wojuetnografii pols,kiej i jej ob.ecne zadClJnia, metody i :?J\Viązkiz innymi naukami. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 72-83. 58. GAJEK Józef: L'Atlas Ethno·graphique Polonais en 1953-1957. Ergon v. 1: 1958 s. 307-314, tab. mapa. 59. GAJEK Józef: Poasta,wowe tezy dotyczą·ce przedmiotu i celu etnogra,fii. Streszez. ref. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 s. 909-912. 60. GAJEK Józef: S,prawozda,nite z udzi,ału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (23. IV. - 7. V. 1954 r.) Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 886-893. 61. GAJEK Józef: Uwa,gl do Polskiego Atlasu Etnograifcznego Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 899-908. 62. GAJEK Józef: W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Ku'art. R:st. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 606-634. 63. GIEYSZTOR Aleksander: Francus1kie badania nad historią ubiorów. Kwart. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 690-691, ilu str. 64. JAKUBOWSKI Andrzej: Etnografia (i etnologia). Ziemia 1958 nr 7 s. 5-6, ilu str. �546 65. JUDENKO Konstanty: Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięci!olecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa LudO'zl1aw'czego. Lud. T. 43: 1956 s. 49-62. 66. KUSZNIER P. I.: Ro'syjski Atlas historyczno-etnograficzny. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud. T. 42: 1955 cz. l s. 894-897. 67. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, SZYFELBEIN Zofia: Konferencja Polskiego Atlasu Etnografioznego. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 386-404. 68. KWASNIEWICZ Władysław: Dziesięć lat dzia:łalnooci Zakładu Etnografii Ogólnej Unhve,rsytetu Ja:giellońskiego w Pohce Ludowej (19451955). Ku:art. Hist. Ku!t. mater. 1956 nr 2 s. 369-381. 69. LUTYNSKI Jan: Ewolucjcnizm w etnologii anglosaskiej a etnoga:afia ,radziecka. Wyd. 1. WrocłaiW 1956 Zakł. im. Ossolińskich s. 350. 70. KWESTIONARIUSZ .do ,at1a·su gwar województwa kiele·C'kiego. Łódź 1956. Rec.: Basara Anna, Kilka uwag o .•. Por. jęz. 1957 z. 8 s. 371-372. 71. MOSZYNSKI Kazimierz: Niektóre wytyczne dla 'pr<J.'cPolskiego AJtla~u Etno;graHcznego. Fragm. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 57-67. Sad. Sum. 72. O. G.: Konferencja dotycząCa Polskiego At1asu EtnograJ'IC1Znego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 908-909. 73. PAWŁOWSKA Jadwiga, STASZCZAK Zofia: Uwa,gi nad kwestJonarius:z€m nr 2 Polskiego Atla's.u Etnogtrafi>c~nego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 922-925. 74. PIET RASZEK Edward: Etnograficzna konieil"e,OJcja metodeJ:ogIc:zna (Kraików 23. IV. 1956). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 41G-431. 75" RCGOZINSKI Zenon: Z metodyki ,Sil:atystycznej badań ,!\połecznych. Na przykładzie zbio[',c.weści gospoda,rstw chłopskich w PiOlsC€.Łódź 1955. Re'c.: .Jagielski AJnd.rzej, Sobótka 1956 m 3 s. 483-487. 76. SADOWEKI Jan: Z zag,adnień klasynkacji i sY3tematYlki ;p<Jlskiej pieśni lud()V,;ej. Pol. Szt. lud. 1956 l1Jr6 s'. 343-354. 77. STASZCZAKOWNA Zofia, BITTNEROWNA Halina: Protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia clra,z Sesji KoJbergOW'sklej, 18-19. VI. 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 938-947. 78. STAEZCZAKOWNA Ze'fia: Prace nad Pelskim Atlasem E1:mografi,cznym w lalta-ch 1953-1956. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 380-385 79. SZYFELBEIN Zofia: Konferencja sprawozdaW'cz'O-:plalflują'ca Dzi.ału IV Etno'grad'ii lnstytu,tu Historii Kultury Materialnej PAN i Centralnego ZaHądu Muzeów i Ochro'ny Zabytków. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 404-410. 80. EZYFFLBEIN Zofi'a: Z pd'ac PoJskiego Atlasu Etnograficznego. Kwart. [-n st. KHlt. mater. 1956 nr 2 s. 361-368. 81. ZARĘBA Alfred: Zbieranie materiałów gwarowych. Wskazówki dla 547 etnografa \v terenie. (2 mapą w tekście). Wyd. 1. Wrocław 1956 Zakł. im. Ossolir.skkh s. 54. 82. ZA WISTOWIC Z-ADAMSKA Kazimiera: "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowośeią ludu polskiego. Luci T. 42. 19.55 cz. 1 s. 332-412, tab. mapy. 83. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimkr-a: Technika etnograficznych c·adań terenowych w świetle do'świadczeil ·ośrodka łódzkiego. Zesz. nauk, Ul. Ser. 1 Nauki humanist.-spol. 1956 z. 3s. 155-194. Res. Rez. &4. ZAWIS'IOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Zagadnieniie opmoowań t~:ksrowych w P'ols;kim Atlasip Etnogr.afkznym Etnogr. po!. T. l: J958 s. 68-71. Sod. Sum. B. \lari.a • metodyczne 8.5. B. J'.: Etnograficzna Konfere'ncja Podhalańska. Kwart. Hist. Kult. meter. 1957 nr 2 s. 289-291. Rez. s.. 415. 86. BLASZCZYK Stanisław: Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1. 1. 1954-30. VI. 1955 iT.) Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 955-957. 87. DOBROWOLSKI Ka'zimierz: Chłopska kultura tradycyjna. (Pró':>a teoretycznego zarysu na :podstawie materiałów Źi!"ódłowych XIX i XX w. z poludndo,wej Mał'Q'poJsld). Etnogr. po!. T. 1: 1958 s. 19-56. Sad. Sum. 88. DOBROWOLSKI K.azimierz: Przedmowa (do 'ozas. P.ace i Materiały Etno'gDafkzne T. 10: 1957 z. 2), Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 1-5. 89. DO CZYTELNIKOW: (Artykuł rwstępny redakcji czas. Lite['atura LucLcwa). Liter. lud. 1957 nr 1 s. 3-4. !lO. DYNOWSK1 Witold: Dział IV (Entncgr.afil) Instytu.tJU HisiiOrii Kultury Mat€rialnej Polskiej A'kademU Nauk. Etnogr. pol. T. 1; 1958 s. 370-380. !l L DOBROWOLSKA Danuta: Uwagi wstę;pne (do bndań Jlad dz:iej.ami kultury mas pracujących). Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 276-277. 92. DOBROWOLSKI Kazimierz: Charakterystyka Sesji Kolbergows,kiej Lud T. 12: 195)c2l. 1 s. 454-464. !lil. FLIZAK Sebastian: S:praw00danie z pracy Oddziału PTL w Ms,Zlanie Dolnej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 952~954. 94. GAJ'EK Józef: RQ1a Polskiego Towar.zystw3. Ludoznawczego w polskiej etncgrafii w latach 1945-1955. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 9-32. Rez. s. 505-509. Sum. s. 510-514 GAWRON Walenty: Sprawozdanie znajdującego s,ię w stadium 01'ganizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 949-9,<;0. ~". �549 548 96. GIEYSZTOROWA Irena: Konferencja regionalna w Płocku. Kwart. hist. 1957 r.r 2 s. 239-242. 97. J. G.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21: 1955 z. :3 s. 1203. 98. KARWOT Edward: Je's1 taka nauka - etnografia ... Życie Warsz. 19.57 nr 88 s. ;,. 99. KLONOWSKI ALFONS: Sprawozdanie z działalności PTL w Olszt'·nie za rok 1954·.Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 954-955. 100. KOWALSKA-LEWICKA p.nna. Sprawozdanie z działalnoścI Oddziału PTL w Krakcwi-e za -okn's od l. 1.-31. XII. 1954 r. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 947-9'.19. 101. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, BIENKOWSKI Wiesław: Aktualna pozycja €'tnagrafii w o'cręhiie mmk histo,rycznych. Kwart. hist. 1951i nr 6 s. 184-190. 102. KUŹlVIICZ Bolesław: O sZlczedńsikim zjeździe etnografów i P.olskim TO\varzysiwie Ludozn2wczym. ZieL Sztand. 1957 nr 87 s. 4. 103. KUŹMICZ Bolesław: Z::tgad.nienie po~ularyzacji etnografii. Lud T. 4.3: 1956 s. 157-168. 104. LUTYNSKI Ja'n: Ewolucjonizm w etoo,&Tafii anglosaskiej a etnograHa rad,z!-eoka. Łódź 1956. R,e-c.: Jud€'l'~ko Konstanty, Praca o ewolucjoni'z:mi.e w etnologii. Myśl" filozof. 1957 nr .3 s. 199-203. 105. MALINOWSKI Tade'us,z: Zag.adnienie ws.póbp'racy dnograf.ii z aJ'cheologią w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 183-191. 106. MISINsKA M.: Sprawozdanie z dZlialalności Oddziału Łód.7..kil€g0 PTL z.a rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 951-952. 107. MROWIEC Alfons: Pierwszie po'siedzenie Rady Nauk O'\v'ej Sląskiego Instytutu Na'uklOwego w Katowicach. Ślqsk Kwart. Hist. Sobótka 19.58 nr 2 s. 350-353. 108. NASZ Adolf: Dziala1ność Pohkii€!g10 Towarzystwa Ludo;zna.wczego w os.tatnIm dzie's,ięcioleC'iu w zakr€3lie pra·c naukowo-badawczych i wydawniczych. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 33-48. 109. NICKEL JohaJnn.a: Sprawc.z:lanie z prac etnografi.eznych w Niemi(lck1E'j Republke Demo,k,ratyc,znej za lat.a 1945-1955. Ll1d T. 43: 1956 s. 255-260. 110. OD REDAKCJI. (Założenia programowe czas. Etnografia Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 15-17. 111. POLAKIEWICZ Maria: S.prawozd,a.nie Oddziału PTL w Toruniu za lata 1949-1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 957-962. 112. REINFUSS Rema,n: Z dcświadcz'eń 'nad sto5cwaniem filmu w dokumenta.cji etr:·cgraHez.nej. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 117-119. 113. ROSSI Pieltro: Teoria histo·rii i meto,dologia histo,riografii we wSlpół- czesnej myśli ang:elskiej. Tł. z włos. .Jan BRUSS. Kwart. hist. 1956 z. 2 s. 133-159. 114. SOBISIAK Walerian: Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Pols.kiego TC\varzystwa Ludoznawczego. Lud T. 43: 1956 s. 93-121. 11.5. SZWENGRUB LiIi l'vlaria: U wE;gierskich etnografów. Prz. humanist. 1958 nr 4 s. 20c-207. 116. SZYMAŃSKI Józef: Szcz,eciński Zjazd (XXXlI Pclskiego Towarzystwa Ludozna\vczego). Ziemia kicl. 1957 nr 10 s. 10, 14. 117. SWIEŻY Janusz: Sprawozcianip. z działalności od.działu PTL w Lublin.]e za rc-k 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 950-951. 118. WĄSOWICZ Teresa: Etnograficzna konferencja pedhalańska. Kwart. hist. 1957 nr 2 s. 232-233. 119. WĄSOWICZOWNA Teresa: Doroczny Zjazd Polskiego Towarzys.twa Lucioznawczeg: .. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 :lI 3/4 s. 697-693. 120. ZAWISTOWICZ-ADAM~KA Kazimi,ma: Dawność i ter'aźmiejs,zość w badaniach Etnograficznych. Ref. Lud T. 43: 1956 s. 169-182. 121. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Ma,ria: Przyc,zynek do .zma,jomości luido'z.nawstwa w Skandyna'wii, Danii i F'inlandii. Lud T. 43: 1956 s.. 260-272. 122. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Z działalności ze5!połu etnografi'cZl1'€Igo IHKM PAN w Toruniu. Etnogr. pol. T. 1: 1958 ". 344-347. Sod. Sum. Pr~ekl. III. MUZEA • I MUZECZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE Ka,l.ina: Muzeum PomQ;Tskie w Toruniu. Lud 123. ANTONOWICZQWA T. 42: 1955 cz. 2 s. a08-815, tab. A'nna: Muzeum w Radomiu. Lud T. 42 1955 cz. 2 124. APANOWICZ s. 825-826. 125. BAWAREKA ZoHa: Muzeum w Białymst()iku. Lucr T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 802-803. Zefia: Muzeum placówka o,światowa. (Muzeum 126. BIGORAJSKA reg.ionaln.e w Łow:1c;z,u). Zie!. Sztand. 1957 nr 17 s. 6. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 127. BŁACHNIO Józef: Mt,;,zoeum w Grudziądzu. s. 807-808. Dobrze i źle o muzeach regionalnych. (Na 128. BLACHUT Wł2dyslaw: marginesie cd-,viedzin w Muzeum ZiEmi Sano·ckiejl. Wieści 1957 nr 9 s. 3-4. ilu str. Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum 129. BŁASZCZYK Stanisla\v: Narc:lowego w Poznaniu. LucI T. 43: 1956 s. 382-a87. Muzeum w Cieszyni'e. Lud T. 4(;: 1956 s. 346-366. 130. BROZEK Ludwik: i I :. �550 131. CHMIELOWSKT Stanislaw: :.vT'clzeumw Lesznie. Lud T. 43: 1956 s. 381. 132. CHRZANOWSKA Paulina: Muzeum w Tarnowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. E45-S·16. 133. CZECHOW1CZOWA Natalia: Muzeum Kaszubskie (Wdzydze). Turysta 1957 nr 2 s. 4, ilu str. 134. CZECHOWICZOWA Natalia: SkanSier~ na Kurpiowszczyźnie. Ziemia 1957 nr 10 s. 32, 31, ilus1tr. 13.5. CZECHOWICZOWA Nat.alia: Z dziejćw skansenu w Polsce. Muzea!. 1957 nr 6 s. 10-28, ilustr. 136. DEKOWSKI Jan: Muzeum w Tomaszowie ~VIawwie·ckim. Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 869-870. 137. DELIMAT Taceusz: 1VIuZJeumKultur L'.l;d'Owych w Warszawie. Lud T. 43: 1956 s. 398-4.05, Bustr. 138. DELIMAT Tadeusz: Dział Etnografii w MUZJeum Pomorza Zachodniego w Szczecinil2·. Lud T. 43: 1956 s. 396-398. 139. DOBROWOLSKA Aleksa'ndra: IvLu:zeum ~więtoik.rzyskie w Kielcach Lud T. 4.2: 1955 cz. 2 s. 822-825. 140. DOBRZYCKI Jeny: Muzeum Histo,rY'czne mia·st.a I<!rakowa, jeg() cLzieje i zbic'ry. Warszawa 1955 (Min. Kultury i Sztuki Centralny Zar:ząd NIuzeów i Ochrc,ny Zabytków) s. 91, Bustr. 141. DUBIEL Ludwi'k: Dział Etnograficzny Muzeum Gónnośląsldego w Bytomiu. Lud T. 4.3: 1956 s. 361-363. 0142. DUMA AndrzlE'j: Muzeum Gómośląskie (Oddział w Gliwicaoh). Lur/. T. 4.3: 1956 s. 368-369. 143. DU2;YK JÓze.f: Cuda Polski w czerwonym gmachu. (Muzeum Etnograficzne w Krakewie). Turysta 1958 nr 23/24 s. 22-23, Bustr. 144. FILIPOWI AK Władysław: Podróż do krainy .sag. (Konferencj.a muzeol'0·gÓw w Jonkbping 1956 T.) Ziemia i Morze 1957 nr 9 s. 3. 1145. FLIZAK SebasHan: Muz,eum R,E'gionalne im. Władysława Orkana w Rabce. Lud T. 42: 1955 cz. 2s. 844-845. -146. GLAPA Adam: Sztuka Ludowa w Muzeum w Lennie Wlkp. Pol.. Szt. lud. 1957 nr 3 's. 1E2-183. Sum. -dQd. S. 2. J47. GOTTFRIED Ka·zimierz: Muzeum w Jal'o,,)awi·u. Lud T. 43: 19;;6 's. 388-390. 148. HOHENSEE He,lena: Dzi,ał etno,graficzny MUllEum Regionalnego w Częstolchowie. Lud T. 43: 1956 S. 366-368. 149. HUTKA Jerzy: Odwiedz.iny w Skansenie. (O ochronę zabytków i muzeum skansenowskie w Młodnach). Przemiany 1956 nr 11/12 s. 5. 150. ITMAN Leszek: Dział Etnograficzny Muzeum Sląskiego we Wrocławiu. Lud T. 4:3: 1956 S. 411-413. ilustr. 151. JANCZYKOWSKI Kazimierz: l\IU7.eum w Chełmie. Lud T. 42: 19;;5 cz. 2 S. 854-855, 551 Muz~um w Piotrkowie TrybunalSlkim. Lud 152. KACZMAREK Julian: T. 42: 1955 cz. 2 s. 865-866. 153. KLEP ANDY Woj-cieoeh: Muz€,um w Kaliszu. Lud T. 43: 1956 s. 379381. , 154. KLONOWSKI Alfons: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 871-875. 155. KOTULA Franci5Jzek: Mumum w RzeszGwie. Lud T. 43: 1956 S. 391395, ilustr. 156. KOWALSKI Alfons: Muzeum w Międzyrzeczu WiJelkQpo-lsJdm. Lud T. 43: 1956 S. 413. Jadwiga: MU.z:eum w Łomży. Lud T. 42: 1955 cz. 2 157. KRAJEWSKA S. 803-807. Sta1nisł.aw: Muzeum w Nysie. Lud T. 43: 1956 158. KRAMARCZYK S. 373-375. 159. KROLIKOWSKA H: Muzeum Kujawskie we Wło:cławku Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 815-817. 160. LIC'HAREWA Zofia: Mu'zeum w Kętrzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 869-870. 161. LIGFZA Józef: MUi:rea. (Sprawa ,rozszerzenia Okręgu MUZiealnego na Sląsku). Przemiany 1957 nr 1 .s. 8. Dorobek na'ukowy mu'reall1li'Ctwa polskiego 162. LORENTZ Stanisław: w latach 1945-1954. Met. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 457--491. 163. L. Z.: Muz€!um Krajo.znawoCze w KLrowie. Ziem;.a 1957 nr l s. 20. Bustr. Przedwojenne Mureum w GolubLu. Lud T. 43: 164. ŁEGA Władysław: 1956 s. 419. 165. MALICKI Longin: Dział Etnogra1'iczny MUizeum Slą.ska Opolskiego w apolu. Lud T. 43: 1956 s. 375-378 166. MALICKI Longin: Muz€'um Etnogra.ficzn,e w Krakowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 830-843. 167. MALICKI Longin: Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud T. 42: 1955 1:z.2 S. 817-818. 168. MALICKI Lolngin: Muzeum w Kw~dzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 820-822. Zbisł2w: Muzeum Regi,onalne \V Jeleniej Górze. 169. MICHNIEWICZ Lud T. 43: 1956 s. 405-408. 170. MODRZYŃSKI Ja;nusz: Muzeum Górl1Ośląs kie Oddział w Chorzowie. Lud T. 43: 19iiG s. 363-364. 171. MYŚLIŃSKI Franciszek: Muzeum w Szczytnie. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 S. 875-878. 172. NEYMANOWA Z.: Muzeum w Sieradzu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 867-868. 1 �553 552 173. PATLA Antoni. Muzeum r.egionalne w Suwałkacb. Śu:iat i Ludzie 1956 nr 35 s. 3. 174. PRZYBYLSKA Maria: Muzeum w Zielo·nej Górze. Luci T. 43: 1936 s. 413-414. 175. POŁCZYŃSKI Leon: Muzeum w Brzegu. Lud T. 43: 1956 s. 372-373. 176. RACHWAL Stanislaw: Muzeum w I\'c/Wym SąCZ·l. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 843-84'10. 177. ROGALAKKA Antonina: Bibliografia muzealnictwa i wystawy artystyczne w roku 1954. Muzeol. 1956 nr 5 s. 52-68. J78. ROZYCKA Teresa: Newa wystawa c·bjazdcwa Muzeum Śląskiego we Wrc.cławiu. Wiad. archeol. 1957 z. 1/2 s. 156-157. 179. RYSZKIEWIC Z Andrzej: Przegląd polskich wydawnictw muzealnych za r. 1956. Muzec!. 1957 nr 6 s. 52-56. 180. SABAK Stanisław: Dział Etncgraficzny lV[uzeum w Kamiennej Górze Lud T. 43: 1956 s. 40C'-Hl. 181. SENDŁAK Stefan: Muzeum Zamojszczyzny. Orka 1953 nr 6 s. 10. 182. SOCHA-BORZESTOWSKI Bronislaw: Ka.szub.sk,i-e dziela w na·jwiększym muzeum świ.ata. (British Mus-eum IW L:mdyn.Le). Kaszebe 1957 nr 4 s. 1, 6. 183. SPLEWIŃSKI Ryszard: Muzeum w Zamośdu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 860-861. 184. STAFIŃSKI Aleksander: Muzeum w Szczecinku. Prz. zach. 1958 nr 4. s. 401-40.'2. 185. STAREK Edyt.a: Muze'um Tatrzal1s,kie im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 84.6-851, !lustr. 185a. STEFA:r'rSKI Stefan: Muzeum w S.a'ncóku. Lud T. 43: 1956 s. 395-39>3. 186. STRY JEWSKI Janusz: Muz,eum Po·loni! Amerykal'1ski.ej (w Chicago, w 20-lecie istni€lnia). Stolica 19;)7 nr 4 s. 11, !lustr. 187. STUDENCKI Jan: Muzeum w Żywcu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 851853. 188. STUDIA Muzealne. T. 2. Red. nacz. Kazimierz Malinowski .. Wrocław 1957 Oss'. s. 316. 189. SZANIAWSKA Wanda: Informacje o orgc:nizaeji i pracach Muzeum Historycznego w Wanzawie w latach 1951-1957. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 369-376. 190. $WIĄTKO~7SIG Henryk: Muz€'um w Łowi.czu. Lud T. ·12: 1955 -cz. 2 s. 861-865. 191. TARNOWSKI A.: Muzeum w Darłowie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 826827. 192. TIPAINIS N. P.: Park etnog'raficz.ny \v Rydze. (Zabytki łotewski,ego budownietwa dr£wnianego). Ol>r,,::. z ros. Feliks KANCLERZ, Ochro Zabyt. j 957 nr 3 s. 220. 193 TŁOCZEK Ignacy: Z<lgadnienie parków etnograIicz:lych \\. Polsce. Zabyt. 1957 nr 2 s. 88-98, !<lustr tab. Res. (W. S.) dod. s. 6 Rez. (S B K) d:Jd. S. 2. TREDER F'rar.c:iswk: Muzeum Kaszubski,e w Kartuzach. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 819-820. TRYBOWSI<I Tgor: Skansen na Mazurach. Ziemi~ 1956 nr 2 s. 3032, !lustr. URBAKOWICZ Halina: Muz~\1m w Racioorzu. Lud T. 43: 1956 s. 378-379. WIECZOREK L.: J\luz€um ZaglGbia. (Muzeum Region:a'lne Ziemi Zagłę'oi.ow;;,kiej w Będzinie). Ziemia 1957 nr 9 S. 18-19, ilus,tr. WILCZEWSKI H€T\::€rt: Pańs~\',"owe lVIu7jeum w Kwidzyni-e ,p,o[lularyz,uj-e wiedzę o da\\mej kultlJ,rze słowiańskich nadmo,rS'kich grup e tniez.n y ch. PTUbl. 1957 nr 8 s. 607-608, !lustr. WOU-KI Krz)'sZJtO'f: MUZl:lum w Przemyślu. Lud T. 43: 1956 s. 390391. ZABOROWSKA Mada: Muzea .reg,i'onalne i i1ch funkcje w tell'enie. Ref. Zar. koszoL 1958 z. l S. 3~--U. ZABOROWSI<A Maria: Muz€um w Stu,p:sku. Lud T. 42: 1955 CZ, 2 S. 827-830. ZARZĄDZENIE. BiuI. Min. Kult. Szt. 1958 nr 111: przekazanLe zbiorów ws'pół'czesnej sztuki ludowej Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w '\V2.'fszawie, pClz. 115. Ochro 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. IV. OPRACOWANIA (grupy etniczne, regiony, I MATERIAŁY powiaty, TERYTORIALNE województwa, wsi, krainy) 203. BAZIELICHOWNA Barbara: Z badań Etnografic.znych na Śląsku Ku:art. ere!. 1££6 1111' 3 S. 14C-149, iIus1tr. :W4. BIENIARZOWNA Janina: O chłopskie prawa. Szki.c z rj,ziejów w.s,i małopolskiej. Kr. 1954. Re<:. Goldberg Jakub, Kwart. h'i.':t. 1957 nr 1 S. 112-115. 205. BOJKO Szymcm: Z wE;:::.rówki po Kasz.ubsz.czyźnie. (Ruch regionalistyczny). Pelit. 1957 nr 35 s. 6-8, !lustr. 206. BOLDUA1VJ:T;tdeusz: Ost8tni a·kt tragedii? (SlowiilSIC~' w Klukaich). Kaszebe 1957 wyd. spec. nr 2 S. l, 3. 207. BOLDUAlVI Tadeusz: S,j:rcJwy Kaszubów. DyskusjO' o ngionali.zmi.e i ruchu kaszubskim. Kasziibii 19;;8 nr 7 S. 1. 208. BRONICZ Stanisł"w: Klas<:.we podloże zróżnicowania kultury ludowej na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX W. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 Z. 2 s. 73-128, tab. 209. CHO;vrIN Michal: O nazwie i pochodzeniu pierwotnych mieszkańców Warmii i :\lazllr. Na marginesie konkursu. Warmia i Mazury 1957 nr 31 s. 5. �554 555 I.. 210. CZEKANOWSKI Jan: Etnogeneza Słowian. Życie Warsz. 1956 nr 311 s. 4. 211. DABINNUS Georg: Die landliC'he Bevi:ilkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger LandE:sgebiets im .Jahre 1893, lVIarburgiLahn 1953, Rec,: L3buda Gera'rd, Z nc,wszych badań zachoonionu€mieckich nad składem etnicznym ludności Pomorza Gdańs..1<;iegoroku 1772, Kv.;art. hist, R. 63: 1956 nr 2 s. 10E-1l9, tab. 212. DAMROSZ Jerzy: Pusz,cza Kurpiowska nie jest już .puszc.zą. (Kultu.ra ludowa Ku~piów). Życie Warsz. 1957 nr 183 s. 5. ilustr. 213. DĄBROWSKI Jain: KultuiI'a łużyeka na Mazurach. Warmia i Maz.ury 1958 nr 3 s. 11-12, ilustr. 214. DERESIEWICZ Ja,nus.z: Materiały do dZJilEjówchłclpa wielkopO<1.skiego w drugiej ;połowie XVIII wie'ku. T: 1, 2. WojewódZJ1:wopoznańskie. Z ksiąg gmdz,kich wyboru dokonał i wydał... Wyd. 1. Wrocław, 1956 Oss.PAN, Instytut Hisitorii. Materiały do Dziejćw Wsi Polskiej, Red. Stanislar-.v Arnc1d. S,,<ria 3. Inwent.arZJe Dóbr Ziemskkh. 215. DYSKUSJA nad .kon.spe'ktem "Histo'rii Śląska". Głosy histolryków czechoslowackich. Wyniki konferencji Slezskeho Studijnibo Ustavu. Tł. :z Cozes.Sobótka R. 11: 1956 nr 1 s. 129-131. 216. FLIZAK Sec.as.tian: P;,e,rwsze światła lPod Gor,cami. (Oświata w regionie podgórczańskim Bodhala w XIX w.) Wieści 1957 nr 41 s. H, ilu.str, 217. FRANKOWSKA Mada: Pra'ce nad monografią et,nc,grafkzną Wielkopo1s,ki. Etnogr. ]:ol. T. 1: 1958 s. 323-343, ·ilustr. Sed. Sum. 218. GAŁĘSKI BQgusłai\v: Z badań nad ,przemianami społe'czno-ekonomi,czln€'j struktu.ry wsi w Pols,oe Ludow,ej. MyśL. fUoz. 1956 nr 6 's. 43-67. Sod. s. 237, Sum. s. 243, 2'19. GĘBIK Władysław: Dziesięciolecie staran o upowszechnienie wiedzy {) histo'rii i kulturze Ziemi Warmiilsko-Mazurskiej. Prz. Zach. 1957 nr 4 s. 459-466. 220. GŁADYSZ lV1ieczysła,w: Prace nad etnografi.cZJną monografią Górnego Śląska. Etnog·r. rol. T. 1: 1958 s. 85-102, mapy. Sod. Sum. 221. GŁADYSZOWA Mar,i:a: Zes.poł.owe ebncgrafi<cz'ne badania teroenowe na Górnym Śląsku. Kwart. Hist Kult. mater. 1956 ;nr 2 s. 382-390, ilustr. 222. GOETEL Walery: Na odrodzenie ruchu podhala11skiego. (Związek Górali Tatrzańskich). Wieści 1958 nr 8 s. 5, ilu str. 223. GOLACHOWSKI Stefan: Badania so.cjcgraficz.ne na Śląsku Opolskim. Prz. zach. 1958 nr 1 s. 166-167. 224. GORZECHOWSKA Jadwiga: Materiały do badań .płockiego folk1oll'u. Plock. 1956 Komisja Badań nad Powst. i Rozw. Płocka. Rec. Not. płockie 1956 nr 1 iS, 14-16, nuty. 225, GOTKIEWICZ Marian: Dzieje Zamagu.rza (do polowy XIX wieku) Ziemia 1957 nr 9 s. 3-5, ilustr. m2l;>a. 226. GOTKIEWICZ Marian: Na tułaczych szlakach górali. (polskie os.ady w górach Bukowiny). Wierchy R. 25: 1956 s. 89-100, ilustr. tab. 227. HOFFMAN Hanna: Allah Akbalrna Po<:llasLu (Tatc;rzy polscy w Bohcnikach i Kryszniana<:h). Warm:a i Mazury 1957 nr 28 s. 3, ilusŁr 228. JANlUREK Wlcdzlm;erz. ~ZEWCZYK Wilhelm: O ~lą"ku i Ślązakach. Nowe Drogi 1958 nr 6 s. 49-63. 229. JASIENICA Paweł: Dziwa ma zc,wieoki-e. (Badania .archeolcgicznoarchitektoniczne Plo·cka i regionu). Nowa Kult. 19E,6 nr 34 s. 1, 5. ilutStr. 230. JOSTOWA Walnda: Wędrówki zarobkowe gó'raLi ,podhalańskich. Wierchy T. 24: 1955. Rec.: Kowal.;ka-Lerw.iIcka Anna: K~lka uwag ... Kwart. hist. 1957 nr 2 ,s. 114-121. 231. KOMUNIKATY Mazu.rs,ko- Wa,rmiń'5'k1e R. 1958 nr. 2. R€c,: Warmia i Mazury 1958 nr 5 s. 27-28. 232. KONIECZNY Alfred: Ograni,cZJenia swobody w Z1awie'r'ani:umalżeńst~v wśród chlopćw na Górnym ~ląsku w polowie XVIII i na rpoczątku XIX wieku. Stud;a śląsk. T. 1: 1958 s. 100-138, tab. 233. KOWALSKA-LEWICKA Anna: B.adania etnOtg<rafieZJnena Podhalu. Etnogr. pol. T 1: 1958 s. 240-256. Sod. Sum. 234. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O ,zbójnicki.ch skair;bach. (Podhale) Ziemia 1957 nr 1 s. 17-19, ilustr. 235. KUKIER RyszCl,rd: KonaJińscy Kasizubi w XVIII li XIX ,w, Glos Tyg. 1956 nr 30 s. 2. 236. KUKIER Ryszard: Zaichodniokaszubslka rubież etnogI'.aficzna w wiekach XVIII i XIX. Zc:p. koszal. 1958 z. 2 s. 39-42. 237. L~ZCZYŃ::;KI Józef: Lud,zic lui/ni i czeladż najemna na ~ląsku w pi€nvszym dziesiędoleciu po wojnie trzydz,ie3tols'tniej. Sobótka 1956 nr 3 s. 513-580. 238, ŁĘGA Władysław: S<po,łeczeństwo i .państwo gdańsko-pomm~skie w XII i XIII wieku. Poz, 1956. Rec.: Labuda Gerar,d. Studia Mat. Dziejów WidkopoL T. 4: 1958 z. 2 s. 402-409. 239. lVIALCZEW::;KI Kazimierz: Ze wspomnień śląskich. Wars.zawa 1958. Rec,: Kornatowski Wiktor, Niezwykła książka o Śląsku. Kierunki 1958 nr 18 s. 8. 240. MARTUSZEWSKI EDWARD: Niegdyś i dziś. (WL€ś Klon pow. Szczytno). Warmia i Mazury 19;;8 nr 2 s, 13, 15, ilustr. 241. I'.10ST Władysław: KurLoki i. , . pmpozycje (co do badań etnograficznych na Slasku). Przemiany 19:17 nr 1 s. 6. �557 \10ST Władysław: Przytulona do Polski (wieś Wędrynia na granicy Dolsko-czechoskwackiej). Przemiany 1957 nr 23 s. l, 5 ilust. NOWAK Zbigniew: Spr2wa kaszubska na Kon;;resie Słowiańskim w Pradze VI reku 1848. Kasze/)(3 1958 nr 13 s. 4. l\'OWAl<:OWSKJ Stefan: Adaptacja ludnoś2i na Sląslku O;Jolskim Poz. 1957 Inst. Zach. Re<:.: Demków Władysław, Ku;ar1. opaL 1957 nr 4 ~. 132-139. OPOLE. (Alhm). Auter tekstu: Wilhelm SZEWCZYK. Warszawa 1956 Sport i Turystyka s. 125. ORLICZ Stefan: S(,rca pozostały nasze. (Histo.ria Ziemi Babimojskiej). Nadodrze 1958 Wyd. spec. listopad/grudzień s. l, 11. OLOG Jan B<;.leslaw. Ści·gani. Kr. 1956 Rec.: Stanisz Tadeusz, Wieś KoL'1usz:owska prz;ed 3D laty. Nou;y TYa. 19.~6 nr 35 s. 4. POPIOŁEK Franciszek: Kilka dokumentów do dziejów górali beskidzkich. Sobótka 1956 nr 3 s. 452-456. POPIOŁEK Os'wald StE'fan: Sprawy i wydarzeniCl opolskie. Szkice z dziejóu; ;:iemi opols:~icj. Katc,wice 1957 Śląsk s. 186. PRZEDPEŁSKI MC:lria'l1: Kons';:;ekt monografii po".viatu siierpec:kiego. Not. płockie 1956 nr l s. 28. ROMANOW Andrzej: Lc:dno.ść mkjsCOlw,a i r~patrianci. (Komunikat z badań mc.rtcgraiiczny'ch wsi G-eściE;dn, po,w. K,ożle). Wieś współcz. 1958 nr 6 s. 58-82, tab. RUTKOWSKI Zygmunt: Dokumenty Zi€mi Lubusk,iej. Kierunki, 19.58 nr 8 s. 8 ilustr. SŁOWIŃSKA wieś Kluki. Poznal1 1958 Wyd. Poznańskie s. 89, ilustr. Rec.: Iwaszkiewicz .J'C:.rDslaw, KoszaUn-Slu,psk. Życie Warsz. 1952. nr 287 s. 4 STELMACHOWSKA B., BRZESKA Wanda: Prof. dr Bożena Stelmaohcwska i j~'j badani,a kultury ludowej Słowińców. Kaszi?be 1958 .nr 12 s. l, 3. STELMACHOWSKA Bożena: 7.bio'ry dn'Cgr<~d'iczll')ew Szk'ol€ Morski'ej w Gdyni. Lud T. 43: 1956 s. 415-418. STUDIA i Materiały z dziejów ~ląska. T. 1 red. KazimiE'Tz Popiołek Wyd. 1 - Wrc'Claw 1957 Oss. s. 393. R'eo.: Mrowiec Alons. Zar. śL 1958 z. 1125. 103-107. STUDIA pomorskie. T. 2 n~d. Michał Walicki. Wrodaw 1957 Oss, s. 560. STUDIA z dziejów wsi małopolskiEj w drugiej p'okwie XVIII w Wa,rszawa 1957. Rec,: Serczyk Władysław. Wiad. hist. 1958 nr 2 s. 130-132. SZE\VCZYK Wilhelm: Z krah~' Lc·mp~·, W",d. 3 - K~towice 1958 Slqsk s, 34. tab!. 31. 260. SZWENGRUB Lili Maria: Podjęcie badań socjografi,cznych na Warmii i Mazurach. Prz. zcch. 1958 nr 1 s. 176-179. 261. WALCZAK Wojciech: Ziemia K10::1zka. Monografia krajoznawcza. Warszawa 1956. Sport i Turystyka s. 150. w Płocku (dotycząca 262. WALENTYŃSKA Zofia: Naukowa Konferencja badań regionu płockiego). Iskry 1956 nr 46 s. 1, ilu str. 263. WARMIA i MAZURY R. 1955-1956. R('c.: Macużanka Zenona: Dobry przykład s:połecznejpub-licystyki. Tryb. Ludu 1957 .nr 40 s. 4. Włcdzim:.e'rz: Przy'czynki do etnografii Gagau264. ZAJĄCZKOWSKI zów. Rocz. orient. T. 2.0: 1956 s, 353-360. 2.65. ZAlVIBRZYCKA A.nna: Z bada!l nad rzemiosłem na Podhalu. Etnogr. pol. T l: 19~8 s. 257-268, Hus'tr. Tadeusz: Teren osadnictwa i :p,rzynależność dniczna 266. ZAWADZKI Bastarnów. SP1'Uw. Pozn. TPN 1956 nr 1 s. 45-47. Kaz,im:I:Ta: Społee>;ność wiejska. 267. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA WS'j:cmnie'nia i mCJlteriały z badań terencwych. Zaborów 1937-38. Wyd. 2 - Wa,rsz,aw.a 1958 LSW s. 323, t<1:b1.33. nad Kazimiera: Badanda etncgrafkme 268. ZA WISTOW!CZ-ADAMSKA region.em łódzkim. Zesz. nauk. UŁ s:·r. l Nauki HumaJnist.-s!poł. 1957 (x) z. 5 s. 201-207. (Sławków). 269. ŻYCHIEWICZ Taldeusz: Milas'to gwarków i rozbójników. Ziemia 1957 m 8 s. 14-15, ilustr. V. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TEMATYCZNE ETNOGRAFII POLSKI A. K u I t u r a 271. 272. 273. a i e r ia I n a cgólne z zakresu kultury materiall'1e j i zagadnień o stru'ktu,rz;e gospodarczej wsi DYNOWSKI Witold: Za,ga::1nienie historii kultury mateorialnej w dzisL€'js'Z'ejetno'gram polskiej i działalneść Dzialu IV Instytutu Historii Kultury lVIate,rialnej. Ku·art. H.st. matoer. 1956 nr 2 s. 343-360. HENSEL Witold: Sl!owiańs'zc7.yzna wczesnośrednioc,w:eczna. Zarys ku.Itury materialnej. Wyd. 2 popr. i uzu.p. Warozawa 1956. Reo.: Tymieni,,'cki Kazimi('rz. Ergon v. 1: 1958 s. 2.49-25~ KRAUS Adam: Skarb wczesno'orązowy z miejsoCowcści Załęże, pow. Jasło. Wiad. arscheol. T. 23: 1956 z. 1 s. 72-80, ilustr. mapa. Krat. Sed. Sum. KULTURA materialna starożytnej Grecji. Wybór żródel archeclsgicznych. Warszawa 1956. 1. Frace 270. ID Z ZAKRESU 1 �559 558 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. Rec.: Gąsiorowski Stanisław .Jan, Nie'które kwestie historii greckiej kultury materialnej w storożytności. Kuart. Hist. Ku!t. mater. 1951 nr 2 s. 281-283. MACKAY E.: Driewniejszaja kultura doliny Inda. MoskwD 1951 Rec.: :;:,kurzak Ludwik, Archec!. T. 7: 1951 z. 1 s. 117-121. MAJEWSKI Jan: Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Po.znaJnia w latach 1582-1644. Poznań. 1957 PWN s. VII, 383, mapa 1. MIKŁASZEWSKA Róża: Ślady osadnictwa pierwotnego i wczesno·· feudalnego w miejscowości Czerniówka, pow. Grójec Wiad. archeo!. 1957 z. 4 s. 383-387, ry.s. mapa. MOSZYŃSKI Kazimierz: Nieoo szczegółów z .kultury materialn~j wspólczesnych ludówpiNwoltnych. Dawna Ku!t. 1956 nr 1 s. 10-22. SPOŁECZNO-EKONOMICZNA stru:ktura wsi w Polsce Ludmvej. Wyniki badań ankietowych gospodarstw indywidualnych. Praca zespo!owa Red. J!~!r,zy Telp.kht. TabUoe PoS,z,czelgólnych 'rejonów oprac. Stanisław KalbaI'ozyk (i inni). Warszawa 1957, KiW s. XLV 211 Instytut Ekonomiki R,olnej. STUDIA z dziejów go_~podatrstwa wiej~kiego. T. 1. Red. Janina Leskiewiczowa. Wl'ocł,aJW 1957 Oss. s. 517, t.ab!. 8. WYRZYKOWSKI Stanislaw: Polska emigracja chłiOpsiloa w Stanach Zjednoczonych. Wieś ws;ó!cz. 1958 nr 12 s. 156-160. 2. Zdobywa,nie ,pożywienia: rolnictwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt, bartnictwQ i in. zbier,actwo, 281. BlBLIOGRAFIA po'ls,kiego piśmiennieltwa rolniczego za Jata 19451953. WarsZlawa 1954. Rec.: Staśkiewicz Grzel~olrz, Med. wet. 1956 nr 1 s. 45-46. 282. BOROWSKI Stanislaw: Roz,wó.j mechanizacji pracy w rlO'Lnictl\Vie Wdelkopdski w lata'ch 1823-1890, 1890-1918. Rocz-i Dziejów spot.-gasp. T. 18: 1:956s. 131-238, rys. tab. mapy. Res. Rez. T. 19: 1957 s. 161-277, ilust.r. tab. wykr. Res. 283. DEMBIŃ~KA Ma,ria: Kilka uwag o roli bartnictwa w gos;podarce wiejski-ej polskiego śr€ldni'cwiecza. Kwart. Hist. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 324-338. Res. s. 515-516. 284. DORMIENKO W. W.: Ryba:ckie mechani.zmy łowcze i urządzelnia t.ransportc'we. Tłum. z 1'05. Z:lzisław Sypniewski. Wyd. 1. Warszawa 1956, Wyd. Komunikacyjne s. 399. 285. GŁOWACKA Apolo-n~a: Wskutek skasowania pańszczyzny zaprzestano sprzątać zboże sieruem. (Wł. Antoni Wolniewicz -- pionier postępu rolniczego w Wielkopolsce). Widnokrcłg 1956 nr 22 s. 3, ilustr. 286. GOLDBERG Ja,kub: Rolnict.wo wśród Zydów w ziemi wieluński~j w drug:ej połowie XVIII wieku. Biul. Żyd. Inst. Hist. 1958 nr 27 s. 62-88. Sum. s. 116-117. 287. GÓRZYŃ~KI Stefan: Z dziejów rybołóws.twa śródlądowego dawnej Rz€Czypospolitej. Gosp. ryfJl1a 1958 nr 8/9 s. 25-27, rys; nr 10/11 s. 28-29 ilustr. 288. HECK Roman: Uwagi o gospocia,rce folwarcznej na Śląsku w okresie Odrodz€mia. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 169-211 tab . 289. HENSEL Witold: Próba periodyzacji rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich w starożytnnści i w -początka'ch wczesnego średnio,wie'Cza. Archeol. Pol. T. 1: 1957 s. 11-18. Rez. Sum. 290. KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Bronisława: Hod.OIWla w ~ulturze tradycyjnej Podhala. Ku:art:. Hist. Kult. mater. 1957 nr 2 s. 291298. Rez. s. 415-416. 291. KOPCZYŃ~KA-JA WORSKA Bronisława: Z badań !1,ad pasterst'wem i hodowlą na Podhalu. Etnagr. pol. T. 1: 1958 s. 357-360, ilrustr. 292. ,~RYSIAK Kazimierz: Materiał zwierzęcy iZ osady neolitycznej w Gród,ku Nadbużnym, IpOW. HrUlbieszów. Wiad archeo!. T. 23: 1956 ;l. 1 s. 49-6()., i,lustr. tah. Krat. sad. Sum. w KlemE'ntowica'ch, /pow. PułlClwy. Mat. ~ta7oż. T. 2: 1957 s. 203-206. Krat. sad. Sum. 293. MOLDENHAWER Konstanty: Analiza ziaren 'z wykopalisk w Gród,ku Nadbużnym w pow. hrubieszowskim. Spraw. archeol. T. 2: 1956 s. 75-77. Sod. Sum. 294. OSIAK Francinek: ,Slta'n pa'siekszla'checki'ch w P{)lsce w XVIXVIII wieku w świetle ź,ródełarchiw,alny'ch. Ps:.cze!. 1956 m 12 s.4-6. :195. ROPELEWSKI Aind,rze'i: Z przys1zlości rybołówstwa lIla Bałtyiku Południowym. Gosp. rybna 1956 nil' 1 s. 26-27, rys. nr 2 s. 2.6-27, ilustrr. (RyJ:ołówstwo Gdańska wCZiesnośredniOlWiecznego) nrr 3 s" 26-27, nr 8, s. 18, 19, mRipa (rybołówstwo klasztoone), nr 9 s.. 1819. tabl. nr 10 s. 18-19 mapa ~rybołówstwo mias'ta Hel), nr 11, s. 18-19, nr 12, s. 18-19, Hustr. 1957 nr 2 s. 36-37, tab. nr 3 s. 3839, ilustr. tab. 296. SMOLAREK Przemysław: W sp,rawie rekonstrukcji 'Wczesnośredniowie>cznych lodzi ,pomorskkh. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 78-86, ilustr. rys. Krait. so:d. s. 195. Sum. s. 202. 297. STUDIA z dziejów gos'pod<t'stwa wiejskiego. T. 1: Wr. 1957. Rec.: Rusiński Władysław, Ergon v. 1: 1958 s. 270-275. 298. TYMIENIECKI Kazimie1rz: Naroczmicy w go:>podarstwie feudalnym, Studium z dziejów gospodarczo-slptołecznych wczesnego Śiredniow1~lcza. Poz. 1955. Rec.: Hejnosz Wojciech, Rocz-i Dziejów spol.-gasp. T. 19: 1957 s. 406-414. �560 lo 561 299. VIELROSE Egan: Zmia.ny w odżywianiu się rybaków gdańskich w wieku XII i XIII. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1956 nr 2 s. 262-266, tab. Krat. sod. s. 393, Sum. s. 402. 300. WOLSKI Krzysztof: Bartnictwo i pasiecznictwo dorzecza San'..! w XV i XVI wieku. Annales Univ€frsitatis Maria€' Curie Skłodowska v. 7: 1932 sectio B. Rec.: Zabko-Potc'pcwk:z Antoni, Rocz-i Dziejów spo!.-gosp. T. 19: 1957 s. 414.-417. 301. WOLSKI Krzysztc,f: Z dziejów bartnictwa we wsiach na p-rawie wołoskim w starostwach przemyskim i sanockim. Kwart. Hi,st. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 359-364. Sum. s. 516. 302. WYSŁOUCH SEweryn: Studia nad koncentracją w rolnictwie śląskim w lata'ch 1850-1914. Struktura agrarna i jej zmiany. Wrocław 1956 Oss. s. 265. 302. ŻYCHOWSKI Marian: Stan gos'poda,rstwa wiejskiego w Królestwie Polskim w świetle statystY'kz lat 1842-48. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 s. 133-159, tab. Res. 3. Pożywienie 3M. BERNAT Włodzimierz: O początkaiCh ",pieczenia ,chleba" na ziemia,ch pols,kkh. Prz. piek. 1956 nr 4 s. 19-20, rys. 305. JOSTOWA Wa'nda: Trady-cyjne -pożywienie ludności Podhala. Lud T. 41 'cz. l: 1954. Rec.: Kcwalska-L€lWkka A'nna, Ku;art. Hist. Kult. mater, 1956 nr 1 s. 152-155. 306. SWIDERSKI Antoni: Uwagi do 'P'racy Kazimierza SokołOlWskiego opt. "Spoż.ycie wsi w Polscie Ludowej". Wid ws:pólcz. 1958 nr 6 s. 121-128, tab. 4. Przemysł ludowy, J'zemioslo wiejskie (obróbka surowców) i małomiasteczkowe 307. ALEKSIEWICZ Marian: Starożytny ośrodek ,przemysłowy (na terenie woj. rzeszowskieg:) i krakowski-ego) Now. Ty]. 1955 nr 48 s. 1. 308. BRODA Józef: Tartaki chłcpskie na Ży.wie,oczyżnie w XVII i XVIIT wieku. Lu.d T. 41: 1954 cz. 1. Re'c.: Kwaśny Zbig,niew. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 728-730. 309. CNOTLIWY Eu,ge'niusz: Rz.emiosło r-cgowni,c:ze we wczeslnośr€dniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim. Szcz.edn 1958 z. 7/8 s. 113-122, rys. . 310. DOBROWOLSKA Danuta: Górnky salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 288-314. Sod. Sum. ~11 DUMONT Louis: La Tarasąue. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographLpue. 4 ed. Paris (po 1951). Rec.: Gajzlerowa Wa'nda, Lud T. 43: 1956 s. 274-279. 312. GARCZYŃSKI Władysław: Wc:zesnośredniowieczne rzemiosło Słowian pomo.rSlkich na podstawie -wY'ko.palisk. Szczecin 1958 z. 7/3 s. 93-112, ilustr. rys. 313. KLIMASZEWSKA Jadwiga, FRYŚ Ewa: Materiały do rzemiosła łudowego w województwie kieleckim. Etnogr. poj. T. 1: 1958 s. 269275, ilustr. rys. Sod. Sum 314. KOWECKA Elżbieta: Zagadni,€nie u.prawy roślin farbiarskich w Połs-ce w pierwszej połowie XIX wieku. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 1 s. 50-66 ilustr. Krat. sad. s. 197-198. Sum. s. 201202 315. LISOWNA Barbara: Z dziejów !przemysłu włókienniczego na ziemia,ch p'chkj.ch. Wielka manufaktura sukiennicza w Kaliszu w latach 1815-1830. Przem. u;lókien. 1956 nr 9 s. 429-4.32. 316. ŁUCZAK Cz.esła-w: Młynarsltwo wiejskie na Kujawa,ch ,ad XV w. do chwili obemoj. Lud T. 41: 1954 cz. 1. ·Rec.: LibLszowska Zofia, Ro-cz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 258-260. Rec.: Sobisiak Walerian, Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1956 z. 1 s. 315-317. 317. MĄCZAK Antoni, SAMSONOWICZ Henryk. ZIENTARA Benedykt, Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszaw"), 1954. Rec.: Deresiewicz Janusz, Roc<'-i Dziejów spol.-gosp. T.. 17: 1955 s. 263-267. 318. MISIŃSKA Maria: Z badań nad flisem i lodziarstwem północnows-cho:1niej Opulszczyzny. Etnogr. poJ. T. 1: 1958 s. 196-199., mapa, s. 363. 319. MISIŃSKA Maria: Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazcwieckim. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 361-362. 320. NIZIŃSKA Irena: Z badań nad rzemi,C'słem w Siołkowricach Starych. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 162-187, llustr. 321. PAZDUR Jan: Wokół ołowianej Barburki. (Górnictwo w okolicach Kielc i Chf;cin). SI. Tyg. 1956 nr 48 s. 3, ilu str. 322. SAMSONOWICZ Henryk: Rz.emiosło wiejskie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1954. Rec.: Mielczarski Stanisław, Kwart. hist. 1957 nr 6 s. 129-132. 323. TYMIENIECKI Kazimierz: Organizacja rzemiosła wczesnośredniowie'cznego a geneza miast polskich. Studia Wczesnośredniowieczne T. 1: 1955: Rec.: Gieysztor Aleksander, Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 S. 436-438. 36 Lud, t. XLVI I II.! l, I' ,i , �563 562 324. WIATROLIK El,E.'onora: Wczesnośredniowieczne bursztyniarstwo na Pomorzu. Z Otchl. Wieków 1957 z. 6 s. 326-331, ilustr. rys. 325. WROBLEWSKI Tade'usz: Jeszcze o krosnach i tkactwie. Kwart. H,st. Ku/t. mater. 1958 nr 1/2 s. 61-82, ilu str. rys. Sum. s. 135-136. 326. WYBULT Franciszek: O dawnym przemyśle na Mazowszu płockim. Not. plockie 1957 nr 6 s. 18-22, tab. 327. RAUHUT Lechosław: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego ośr·odka metalu.rgiczno-kowalskiego we wsi Kami.onka Nadbu:i;na, pow. Ostrów Mazowiecka. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 342-352, i,lust.r. mapy. Krat sad. Sum. 328. STROIŃSKI Stanisla,w: Przemysł lu,dowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Przem. lud. 1955 nr 1 s. 3-10 ilu str. 5. Odzież 329. DEPTUSZEWSKl Stefan, BAZIELICHOWNA Barbara: Strój Górzan. Turysta 1957 nr 2 s. 11 ilustr. 330. DOBROWOLSKA Agnies,zka: Odpowiedź na recelnzję JózE'fa Gajka. (Ilrol1iQgrafia ludowej od'zieży zalchodnio-słowiańskiej). Pam. slow. T. 5: 1955 s. 224-225. 331. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzyoki. Atlas Polskich Strojów Ludowych Wr. 19,5·5. R€lc.: Frankowska Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 Is. 280-286 i polemika T. 4: 1958 z. 2 s. 439. 332. FLIZAK Sebastian: Strój z,agórza,n: Atlas Polskich Strojów Ludowych pod red. J. Gajka. Plansz>e barwne: Jerzy Ka.rola!k. Układ graf .. Adam Glapa. Wrocław 195,6. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Cz. 5. MałolPolska. Z. 6" s. 67 + 2 mapy. 333. GLAPA Adam: Strój Lubuski. Atlas Pol. Strojów Ludowych Wyd. Pol. Tow. Lud. Wrocław 1956. Plansze barwne: J. Karolak. Cz. 2. Wielkopolsika i Kujawy,z. 4. s. 86 + 1 m1llpa. 334. KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgorajs:ki. Atlas Pol. Stl'ojów Ludowy·ch. Wyd. Po,l. Tow. Ludoznawczego. Wrocław 1958. Plansze ba.rwne: Zbigniew Klimczy:k. Układ gr,aL A. Glapa. Cz. 5 Mało»olska z. 8. s. 65 + 2 mapy. 335. HA WRYŁKIEWICZ Jan: Dawne polskie stroje kobiece. Praca świetl. nr 1 s. 55-59, ryc. 336. KAMOCIG Janusz: Nieznany element stroju ludowego (w rejonie Gór Swiętokrzyskich). Ziemia 1957 nr 1 s. 31, Hustr. 337. KAMOCIG Janusz: S:trój sandcmi-erski. Atlas Pol. Strojów Ludowych. Plansz,e barwne: Jerzy Ka:rolak. Układ graf.: Adam Glapa. Wrcdaw 1957 Pol. Tow. LCldoznawcze. Cz. 5. Małopolska, z. 7. s. 64 + 2 mapy. 33!l. KAROLAK JE:rzy: Stroje i zwyczaje ludowe. \Vyd. L WaTsozawa 1956, Nasza Księga.rnia s. 16. 339. KARPIŃSKA Irena: Polskie ubiory ludowe na scenie. Londyn 1953. Rec.: Glapa Adam, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 779-782. 340. KOTULA Franciszek: PoszukiwanLe metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Turnau Irena, Kwart. His/. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 795-797. 341. KRAJEWSKA Janina: St.rój opoczyński. Atlas Polskich Strojów Ludowy·ch. Plansze barwne: Jerzy Karolak. Wrodaw 1956 Polskie 'I'oW. Ludoznawcze. Cz. 4. Mazowsze ,i S ie'l'adzkie', z. 4, s. 92 + 2 mapy. 342. MALICKI Longin: Strój górali śląskich. Atlas Pols:kich Strojów Ludowych. Pla,nsze barwne: Jerzy Karolaki Henryk Jaskzembski. Wrocław 195,6 PTL. Cz. 3. Sląsk, z. 3 102 + 1 mapa. 34:3. MAGNUSIEWICZ Ja'n: Polskie stroje ludowe. Bm. r. Rec.: Rss Po!. Szt. Lud. 1956 nr 2 S, 132-134. REIC.:Okońska Alicja, Przem. lud. 1956 nr 1, s. 79-80. :344. ORYNŻYNA Jan-ilna: Żywotiki, purpu,rki, błękicie... Zagadnienia stroju ludowego. !lustr. Agnie,zka HornIck;;. PrZfm.Jud. 1956 nr 4 s. 2 -15 345. SWIEŻY Janusz: Strój pedlaski. Atlas Pol. Strojów Lud. Wrocław 1958. Plansze baorwne: J. Karolak. Cz. 4, z. 5, s. 49 + 2 malPY. 345a. ŚWIEŻY Janusz: Stroje ludowe i pseudoludowe (w res.połach amatorskich Luce13ZJczy;zJny).Kult. i Życie 1956 nr 13 s. 2-3 ilus,tr. 346. BOGATYŃSKI Wła,dysław: Elementy małopolskich strojów ludowyah mieszczaJn i chłopów w świetle materiJałów źród łow Yich. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 159-166, ilu str. Sum. dod. s. 2. .347. BRONICZ Stanisław: Siołkowicki Strój ludowy. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 221-225, ilust:r. 348. ROSEN-PRZEWORSKA Janina: (Omówienie wydawniotwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych" z. 1-10). Lud T. 43: 1956 s. 337-344. 349. TURNAU Irena: Źródła pisane do historii polski€ij odzieży XVI, XVII, XVIII i XIX wiek.u znajdujące ;się w rękopisach ossoliński 'h. Ze Skarbca Kult. 1957 'z. 1 s. 22-38 350. TYROWICZ LudwiJe Podstawowe wi'adomośd 7. d:z.iejów ubioru. Cz. 1. Łódź 1957. Rec.: M. B. Ł. Z Otch. Wieków 1958 z. 4 s. 273. 351. ZIEMACKI WI: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Wrocław 1956 OSg. s. 181. Archiwum etnograficzne Nr 10 (maszynopis powielany). 6. Bud0'JJnictwo, 5ipr.zę1y 352. BAZIELICHOWNA Barbara: Uprawa roli i narzędzia rolnicze u Serbów i Chorwatów. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 81-98, ilustr. 353. BIENIARZO\'v'NA Janina: Elementy Judowe w urządzeniu izby �565 564 uboższego mieszczaństwa krak().wski~go w XVII wieku. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 106-114., ilu"tr. 354. BŁACHNIO .JÓzef: Ozdoby nad szczytowe na ziemi chełmińskkj i michałowskiej. Grudziądz 1954. Rec.: Wróblewski Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wiel.kopoL T. ·1: 1958 z. 1 s. 446-449. 355. BUCZEK Karol: Kto to byli żyrdnicy (żerdniey)? Kwart. Hist. Ku!t. mater. 1957 nr 3/4 s. 454.-462. Res. s. 706-707. 356. BURSZTA Józef: Budownictwo wiejskie w klu-czu runowskim pod Naklem w I polo'wie XVII wieku. Kwartalnik Historii. Kultury Materialnej 195~ nr 1/2. 'Re'c.: Sobis,iak Walerian, Studia do Dziejów WieIkopal. PomoTZ2 T. l: 1955 z. 2 s. 292-295. 357. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopols,ce i jego zanik. Kwart. Hist. Kult. mater. nr 3/4 s. 519-550, rys. Sum. s. 712. 358. CHEŁMSKO ::;ląskie. CZERNER Olgierd: Drewniane domy podcieniowe ,,12 Apostołów" w Chełms.ku Śląskim. Zesz. nauk. PWr. nr 20, Archit. 1957 nr 3 s. 49-62, ilustr. rys. map-a. Zsf. 359. CHRZANOWSKI Tadeusz: Ginące chalu-py i wiatraki. StoHcll. 1956 nr 27 s. 13-14, ilu.str. 360. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domów chłopskich na Śląsku w latach 1660-1950. Ku:art. ol'ol. 1956 nr 2 s. 6e-87, ilustr. rys. 361. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950. Pr. Met. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 7-72, ilustr TYS. 362. DUBIEL Ludwik: Wnętrz,e domu chłopskiego w Siołkowica'ch St.arych. Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 214-220, ilustr. 363. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących p~ugów i soch na ziemiach -polski-ch w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mater. 1954 nr ~. Rec.: Gajzle>rowa Wanda. Rocz-i Dziejów spal. gosp. T. 17: 1955 s. 227-229. 364. FRYCZOWAMaria: Z pracy nad budownictwem ludowym na Kujawa.ch. Etnogr. poL T. l: 1958 s. 348-350. 365. GŁADYSZOWA Ma,ri'a: Zarys bud<Jwn;·ctwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX wieku. Etnogl'. poL T. l: 1958 s 200213, ilustr. 366. GORZYŃSKI Stefan: Dwór i sprzęt gospodarczy używany w gospodarce folwa.~cznej w Polsce w XV i XVI wieku. Maszyny rolno 1957 nr 3 s. 21-26, ilustr. 367. KIERSNOWSKI Ryszard: BU:lownictwo zachodnio-pomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiadomości Archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379-. 380. • I 381. 382. Re·c.: Kowalenko Wla,dysław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 498-501 KOTULA Francis,zek: Pochod7..enie domów przysłupowych w Rzeszowskiem. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 551-562. ilu str. rys. mapa Sum. s. 712--713. KOWALSKI Stanisław: Na drewnianym szlak:..!. (Zahytki architektury ludowej na Ziemi Lubuskiej). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad/grudzień S. 5, ilustr. KRAJEWSKI Klemens: Chaty "dymn::" na Kaszubach. Kaszeoe 1957 nr 4 S. 4, ilustr. KWAŚNIEWICZ Władyslaw: Badania nad rozwojem narzędzi rol.niczych w,e wsi małopolskiej i i,ch rolą w ,przeobraieniach gospoda.rczych, S1poł~c~,nych i ,kulturalnych w XIX i XX w. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 278-287. LALIK Tadeusz: Zagroda na Mazowszu w XV wieku. Kwart. Hist. Kult. mater 1957 nr 3/4 s. 487-·502 ryc. Sum. s. 709-710. OCHMAŃSKI Wladysław: Najleps'zy oiPis pługa w dawnej polskiej literaturze rolniczej. Z "Uwa'g tygodniowych warszawskich" z 1767 r. Ku:art.Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 S. 97-11 ilustr. TYS. Krat. sod. s. 196-197. Sum. s. 203-204. PYZIK Zygm:.;.nt: Starożytna łódź odbyta na dnie Wisły. Sł. Tyg. 1956 nr, 16 s. 3, ilusotr. RENDECKA-SZENIC Wiesława: WYPosCJżenie XVII-wie·cznego domu mies.zkalnego w Kaliszu \v świetle badań archeologicznych. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1958 nr 1/2 s. 37-44, ·ilustr. mapa. SERAFIN Stanislaw: Architektura i krajobra,z wsi. Wars,zawa 1958 Arkady S. 151, ilu str. SPRZĘT domowy i gospodarski góralagoorczańskL€,go z 2 poł. XVII w. Z Księgi gromadzkiej wsi Olszówka pow. Limanowa oprac. Se-bastian Flizak. Pol. Sz/. lud. 1956 nr 4/5 S. 283-284. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo słowiańskie. Kaszebe 1958 nr 17 ·S. 5, i,lustr. STELMACHOWSKA Bo·ż€Jna: R,adło ziemniaczane na Pomorzu. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 112--122, ilu str. Krat. soci. ,s. 197. Sum. s. 204. ŚlVIIAŁOWSKI Rud!C'lf: Szalas w Tatr3'ch Polskkh. Fragm. pracy "Budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich". Ziemia 1857 nr 11 s. 2-3, ilustr rys. TŁOCZEK Ignacy: Chałupy polskie. Warszawa 1958. Arkady s. 51, tab!. 63. TŁOC ZSK Ignacy Felicjan: Wieś i jej architektura. Orka 1958 nr 4s. 3-4, ilustr. �567 566 383 384. 385. 386. 387. 388. WĘGRZYNOWICZ Teresa, BENDER Witold: Łódź drążona w pniu dębowym w miejscowości Granne nad Bugi£m, pow. Siemiatycze. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 368-369, ilustr. WROBLEWSKI Tad{)usz: Budownictwo ludowe w pracach O. Kol·· berga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 115-142. WROBLEWSKI Tadeusz: Chłopskie budownic,two ,noclJcienJowEl w Wielko'polsce w XIX i XX w. Zesz. nauk. UP nr 15 Archeol. Etnogr. 1958 z. 1 s. 99-222 ilu.str. rys. mapy Zsf. WROBLEWSKI T.a>deusz: Starożytne krosna egipskie. Z Otchl Wieków 1957 z. 4 s. 196-204, ilu str. rys. ZAWADZKI Tadeu·sz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Kwa7·i. Hist. Kult. mater. 1954 nr 4. ·Rec.: Tymie-ni~cki Kaz.imierz, Racz-i hist. R. 24: 1958 s. 339-343. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Rybackie narzędzia kolne ,w Polsce i w krajach sąsledni~h. Łódź 1957 PWN s. 325. tabl. 58, m1ljp. 12, ilustr. Z. R.: Siekier-ka brązewa ze wsi Szozytno, pow. Sochaezew. Wiad. archeal. 1957 z. 4 s. 390, ilustr. 7. Tram.port i komunikaoja 389.. BAZIELICHOWNA Barbara: Transport d 'komunkacja w wica,ch Starych. Etnogr. pol. T. 11: 1958 s. 188-195, Bustr. B. 1. Prace Slołko- K u lt u r a społ e czn a ogólne z .zakresu ,kultury spoŁe1cznej 390. BRUCKNER Ale,ksander: DZlieje kuLtury ,polskiej. T. 1. Od cz.asów ;przedhistOlrycz.ny·ch do r. 1506 Wyd. 3. W,ars.zawa 1958 KiW s. 735. T.2 Polska u SZiCZytupotęgi s. 727. T. 3 Czasy .nOWISzedo roku 1795 s. 508. 391. DUTKOWSKI Tadeusz: Dobrze wykorzystana pomoc są.siedzka. Spolem 1956 nr 3 s. 12-13, llustr. 392. GAŁĘSKI Bogusław: Badania nad strukturą społeczną wsi. KilU. i Spal. 1958 nr 1 s. 299-.303. 393. GĘBIK Władysław: Rok 1955 na Warmii i Mazurach. (Wyda:rzenia kulturalne). Tyg. demakr. 1956 nr 6 s. 6. 394. HEITH Zdzisław: Szarlatan (W sprawie praktyk znachorskich). Kaszi!bi! 1958 nr 19 s. 1, 3 ilustr. 395. HOROSZKIEWICZ Wacław, RACŁAWICKI Stanislaw: Ostatni wyrok w procesie o karczmę. (Z dziejów pierwsze.i wsi spółdzielczej w Polsce). Odra 1958 nr 49/50 s. 4, 6· 396. LAB iVIiroslav. Kultura .i oświata dla ludu. (Czechosłowacja). Orka 1958 nr 49 s. 4, ~lustr. 397. OBRAZ wsi p'rzedwojennej w pamiętnika'ch nauczycieli. Fragm. książki "Pamiętniki Nauczycieli WetEranów". Opra{). Mikolaj KCiZakiewicz. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 7/8 s. 175-183. 398. PETRUS Juliusz: Wielkie przemiany (w dziedzinie o~wiaty, kultury i zdrowia województwa rzes.zowskiego). Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 nr 1 s. 1, 4, ilu str. 399. ROGOWSKI Jan: P{)ltrzeby kulturalne wsi śląskiej. Kierunki 19;i8 nr 38 s. 12. 400. SZWENGRUB Lili Maria: Głosuję za podjęciem dyskusji (w związku 'z badaniami slpolecz.nymi na wsi). Prz. kult. 1956 nr 2.3 s. 11. 401. Z. P.: Ba,da'nia nad kulturą materialną wsi ,pols;kiej. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 ,nr 4 .s. 737-741. 2. Grupy spoŁe:czne z,awordowe, religijne, .i klasowe poJityczn'2 402. BABINICZ Waldemar: Dobire wieści. List z Iparafin. (Z ,problemów mł,oozLelży). Życie lite71' 1958 nr 27 s. 1, 12. 403. BIERNACKA Maria: Działalność Koła Młodzieży Wiejskiej i innych oll"ga'niza<ejiwe wsi Potatkówka. Wieś v.;spólcz. 1958 nr 10 s. 103-125. 404. CZARNOWSKI Stefan: Kultura reHgij.n.a ludu wiejskiego. Oprac. A. B. Wiedza i Życie 1958 nr 6 s. 374.-375. 405. DEJWOREK Boleslaw: Wspomnienia kierownika Kieleckiego Okręgu Zwią,ziku MłodZiieźy Wie.jskiej. (Wieś kieleckla w okcr:'esie międzywojennym i w lata,ch okulpacji). Ziemia kiel. 1957 nr 8 s. 2, 14. 406. GAŁĘSKI Bogus,ław: Uwagi o ~po1ecznymzróżnicow.aIl11u warstwy chłopskiej. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 1 s. 32-48, tab. 407. HEBDA Antoni, Nowakowski Leszek: Pomoc sąsiedzka na wsi. Warszawa 1956 Wyd. Prawnicze s. 50. 408. KARNOWSKI Jan: Mojla droga kaszubska. Gl-eba dla mnie ,przeznaczona. Pl'zy.gotował do druku Feliks Marszałkowski. Kaszebi! 1957 nr 4. s. 5, ilu str. 409. MOLENDA Jan: Na wsi ,polskiej przed 40 laty. (Ru~h Ludowy). Prz. kult. 1958 nr 49 s. 1, 6. 410. ODYNIEC Wacła.w: Gburzy i golce na Żuławach w roku 1673. Rocz. gdański T. 14: 1955 s. 189-306, tab. ±!1. PROSTE formy współ:dz.iałania na wsi. Praca zbiorowa. Wars'zawa 1956 LSW s. 163. 412. STRYCZEK Jan: Chłopskim .piórelffi. Fragm. (O organizacyjnej działalności młodzieży przed wojną i po wojnie). Zarzev.;ie 1958 nr 8 s. 4, Hustr. �568 569 413. TEMKIN Gabriel: O spójni gospodarczej między miastem a wsią. Warszawa 1956 WP s. 141. 414. TRA WIŃSKA-KWASNIEWSKA Maria: Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi ,krakowskiej w latach 1880-1914. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 129-205. 415. VILLES et campagnes: civilisation urbaine et civilisatio'n rurale en Fr<l!nce. Rec.: A. S.: Dyskusja o grupach społecznych na wsi. Wieś wspó!cz. 1958 nr 1 s. 113-119. 416. ZRZESZENIE Kaszub&kie'. A. G.: Do trzech razy sztuka. Kościerzyna. Kas:ebid 1958 nr 19 s. 6. ARENDT Aleksander: Uwagi i wnioski o pracy Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszifbe 1958 nr 15 s. 1, 5, ilustr. Bądikowski LECh: Kasz'Jbichcą mieć głos. Tyg. Zach. 1957 m 13 s. 1, 3:, P()lem. WIT-ŚWIĘCICKI B.: Warto krzyżować pióra o sprawy kaszubskie. Ziemia i MOTze nr 13 s. 1, 7. BĄDKOWSKI Lech: W poszukiwaniu nowych dróg. (Walny Zjazd DelEgatów Zrzeszenia Kaszubskiego). Pomorze 1958 nr 12 s. 10, BOLDUAM Tadeusz: Niech młodzi przejmą inicjatywę. Fragm. p'rzem. Kas:ebi? 1958 nr H s. 4. GOLA MCldan: Kościerzyna. Na,rada przy czarnej kawie. Z życia Zrzeszenia KaszubskiegD. Kaszebe 1957 nr 5 s. 7. (I. P.): W Gdal1s~u obradował I Walny Zjazd Delegatów Zrze!szenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr 10 s. 1-2. K02LIKOWSKI Jordan: Laboratorium demokra,tycznego wychcwania. (Zrzeszenie Kas'zubskie). Tyg. Zar.h. 1958 nr 16 s. 6. [ska]: Gdynia. Z życia Zrzesz.€nia Ka,szubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. UCHWALA Walnego Zjazdu Delegatów Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr lOs. 2. ZWARDOŃ And.rzej: Chojnioce. Chodzi nie tylko o liczbę członków. (Zrzeszenie Kaszubskie). Kaszebe 1958 nr 1 s. 6. ZWARDOŃ Andrzej: Kartuzy. Z życia Zrz'e~ze'ni.a KasZJubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. ZWARDOŃ Andrzej. Pozwólcie młodym! (O pracy młodzieży w Zrzelszenit:. Kasz.uł::sk5m); Ka~zebe 1957 nr 5 s. 1 3. 417:. ZWARDOlSr Andrzej: Co słychać w Kodewiu? (Współpraca między Zrzeszelniem Kociewskim i Zrzeszeniem KasZiUbskim). Kaszebe 1958 nr 20 s. 4. 3. Struktura 420. 421. 422. 423. 424 425. 426. 427. 428. 429. 430. 43L 432 433. rodziny 434. 418. PIĘC (5 X 10) pytań. Wielka ankieta "Zarzewi,a" (n.a temat stosunków rodzinnych na wsi. Tekst a,nkiety). Zarzewie 1958 nr 31 s. L 4. Z'wyczaje, 419. BARANOWSKI s,kim w PDlsce obrzędydorD'cZlne, roozinme Bohdan: Sprawy obyczajowe wieku XVII i XVIII. Łódż i i,nn.e w sądownictwie 1955, wiej- 435. r 436. Rec.: Matuszewski Józef. Rocz-[ Dziejów spal. gasp. T. 17: 1955 s. 225-227. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: "Przebieranne" z Keniakowa. Turysta 1957 nr 3 s. 8-9, ilustr. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: (Wynieśliśmy m;)r ze wsi, I:,rzynieśli.śmy latcTości do wsi ... " (ChodzenIe z "marzanką" i "gankiem" w Rozbarku Bytomskim). Turysta 1957 nr 10 s. 4-5. ilustr. CABAJ Albi'n: JoŚcie. (Ludowy obrzęd wielkanocny we wsi Głupianka, pow. Mińsk Mazowiecki). Ziemia 1957 nr 11 s. 12. CICHOWICZ Wie5ława: W rejonie "KDzła lubuski,ego". (Zwyczaje ludowe). Nouy Suiat 1956 nr 7 s. 2, ilustr. DOBROWOLSKA Ale.ksand,ra: Niektóre zwyczaje ludOlWe w okresie Godów. Slo Tyg. 1955 nr 40/50 s. 1-2. DOBROWOL~KA Ale'ksand.ra: NiEktóre zwyczaje -rliO'Woroc.zne. !lustr. J. ŁęsJd. SI. TY1. 1955 nr 41/5,1 s. 2, 4. GŁADYSZ Mieczysław: Wesele n.a Podhalu. Polsk.a 1956 nr 2 s. 6-8 'ilus1tr. oraz IW muta'cja'ch: ang. Po.land, franc. La PolOogne, hiszp. ?Dlo'ni.a, niem. Polen, ros. Polsza. KAMOCKI Janusz: Od andrzejek do dożynek. (Tradycyjne zwyczaje ludowe w zabawach zuchowych i harcerskich). Warszawa 1958. Centr. S.kI. Harcerska, MON !? 91, ilustr. KLIMA~ZEWSKA Jadwiga: SiclkoIWi.ckie obrzędy doroczne. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 226-231. KOTULA FranciszEk: SzysZlki rzeszOlWskie 'Ciasto obrzędowe. Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 (nr 1). s. 8, ilustr. KOWALSKA-LEWICKA Anna: GóralskiJe Boże Narodzenie. Ziemia 1957 n.r 12 s. 20-21. KUCHOWICZ Zbigniew: Z az.iejów oby'czajów ;pOlIskich IW wielt'.l XVII i pierwszElj poło XVIII. Warsz,awa 1957 LSW S. 629, ilu str. Rec.: Tazbir Janusz. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 404.-4.09. KURASIŃSKI Antoni: Łęczyckie mask.arady Z<llp,ustowe. Ziemi.a łęcz. 1958 nr 2/3 S. G, ilustr. ŁOZIŃSKI WładY5ław: Prawem i lewem. Obyczaj nu CzeTWDnej Rusi w pierwsZJej POłDc,vie XVII wLeku. T. 1: Czasy i ludzie. T. 2: Wojny prywatne. Wyd. 5 Kl'. 1957. PIĘTOW Tóna: "ROtztrębachy czyli zabijanie starego roku". Kaszebe 1958 nr 1 S. l, 4, Bustr. PIOTROWSKI Włodzimierz: Hero.dy, jasełk.a i kolędy łęczyckie. Ziemia lęcz. 1957 l1Jl' 6 S. 6. PUTEK JÓz'€l.f: Mroki ŚrednioIWie'cza. Obyczaje, przesądy fanatyzm, okrudeństwa i ucisk s.połeczny w Polsce. Kl'. 1956. Rec.: Błachut Władysław. Wieści 1957 nr 6 s. 3-4, ilustr. �571 570 -l37. EISENWEBER Herbert: Dawne zVlyczaje niemieckie związane z Bożym Narodze.niem. Tl. z niem. Demokr. Niemcy 1958 nr 12 s. 8-10, ilumr. 438. SCHRAMM Wiktor: L'Jdowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Ta,rnawki ziemi sanookiej. Wroclaw 1958 PTL s. 124 mapy 3. Archiu;um Etnograficzne nr 17 (maszynopis powielany). 439. SYCHT A Belfl'!ard: G:VV'iazdka na Kaszubach. KaszEibEi 1957 nr ;) .s. 1, 4. 440. TIMOFIEJEW Grzeg'orz: Jak w warszawskie za clJus:tk: wybierano króla działów. Stolica 1957 n.r 44 s. 8, ilu str. 441. W1GLUSZ Zygmunt: Sieteski"" "draby". (Zwyczaje noworoczne wsi nes.zowskiej). Ziemia 1957 nr 1 s. 3--4, ilustr. 442. WROBLEWSKI Tadeusz: Nad dyngusowym obY'czajem radził po,znań5'ki synod biskupi. Nou;y Świat 1956 nr 13 s. 1, ilustr. 443. WROBLEWSKI TadeIJS'z: "Nasz gaik zielony pięknie ustrojony". (Wiosenne obyczaj<e ludowe Wielkopolski). Widnok7'qg 1956 nr 12 s. 3. 444. WROBLEWSKI W.: Za,pomniane obyczaj€ (Wielkopolski). PodkOlziolki z brukwi. Babska zabawa. Męż,czyźni aresztow:ani. Dziedziczka pla'cila ha1"3Jcz. Nou;y Świat 1956 n.r 7 s. 2. Aleksandra 451 452. 453. 454. 455. 456. 457. 458. 459. 5. FOI'my życia tQIW.a'Tzyskiegooraz ich fu.nk,c.je (gry i zabawy) BUGAJSKI .Mikołaj: ·Świetli,ca i żyde wsi. Praca, świetl. 1956 nr 2 s. 61-62. 446. KAŁUŻNY Czesław: ZgOdIlliiElzezdrowymro,zsądkiem. (Spra,wa świetnc wi€jskich). Klasy 1956 nr 6 s. 3. 44'i. KAŁUŻNY Cz'es'law: Na ;prostej droeLze. (Problem świetlic wiejskich). Prac świetl. 1956 nr 3 s. 19-22. {<t8. ZARZĄDZENIA. Bj·ul. MLn. PGR 1956 m 5:urządzenia pl~lcówek kulturalno-ośw~atowy,ch 'w PGR, poz. 42, Dz. Łączn . .nr 6. 460. H5. C Kultura duchowa 1. P,race ogólne H9. BABINICZ Waldemar: Szeroki świat. Warszawa 1955. Rec.: Brudnicki JClJn:Czy wzór do naśladowania. Warmia i Mazury 1956 nr 3 s. 6; Byrski Tadeusz: "Na tym nienajgorszym ze światów" Slo Tyg. nr 20 s. 1\--2. B. M. Kłosy 1956 nr 16 s. 4. -150. DROGI upowsze'chni€<nia kultuTY. Wypow.: Alfroo Krygier, Zofia Solarrowa. Ryszard Wroczyński, Teofil Wojeński. Rozm. pr~. 461. Naborowska, St. Atlas, A. Spandowski. Praca świetl. 1957 nr 1 s 8-14, ilustr. ENDER Janina: Szkice z dziejów szkoły ludowej na Śląsku. Kwart. opoI. 1958 nr 2 s. 5-38 nr 3 s. 27-55. . GORSKI Ryszard: Zaint€lres1cwania kulturą ludową w elPooe MICkiewicza. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 31-39. JAKÓBCZYK Witold: S.~kola rolnicza w Zabikowie 1870-1876. Studia do Dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 255-273 . (Mat.): " ... I zaorzą książki poety najbardziej zapadły ugór". (Uwagi o konfe['encji w Lublinie na temat struktury księgozbioru i c,zytelnictwa wiejskie.go). Kult. i Życie 1956 nr 26 s. 2. ROMBOWSKI Aleksander: An unkown relic of folk-lite.ratuTe from the middle of XV th century. C. r. Soc. SC. Wrocław v. 8: 1953 s. 73. SOBIESKI Marian: Ś,ladami Kolberga. (Prace nad folklorem ludowym). Rozm. przelpr. Beata SOl\Vińska. Stolica 1956 nr 9 s. 11, ilustx. SOLARZOWA Zofia: Od wspomnień do nowego działania. (Unirwersytety Ludowe). Świetl. 1957 nr 3 's. 1-4, ilustr. STĘSZEWSKI Jan: Problemy fol:kl,oryst)"ki w tw61"CozOŚCli i u:porws.Z€chn.ielniu. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 's. 442-456. SUCHODOLSKI Bo.gdan: Uwagi 'o dziejach oświaty ludowej w Polsce. Wieś wspólcz. 1958 nr 10 s. 96-102. STANKIEWICZ WitoLd: Cz.asopiśmi~mnidwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914. W,a'r;;'ZClJWa 1957. Rec.: Kmiecik Ze:non K.: Idee s,półodzie-J.czc>ści w programa'ch i działaniu g)rup ludowYIch w Królestwie polskim (1905-1914). Prz. spóldz. 1958 nr 3 s. 82-87. - Wieś wspólcz.nr 7/8 s. 236-240; Wojd'echowski Kazimierz. Ośw. doroslych nr 4 s. 256. WANTUŁA Jan: Najdawniejszy 'chłQip'ski exlibris polski. Perspek- tyu;y 1956 nr 35 s. 2. 462. WASILEWSKI ZbigIlJiew: Uwaga: TUL (Towarzystwo Uniwell'sytetów Ludowy'on). Potit. 1957 nr 24 s. 3. ,kultury ludol\Vej. Wy:pO'W.: Tadeusz Sew&yn, 463. W ZWIERCIADLE Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bolesław Kuźmicz. Rozm. prz€lpr. Ludl\Vik Chomiński. Orka 1958 nr 3 s. 1, 6-7. 2. Wierzenia, demonologia, 'religia 464. ANTONIUK Jakub: Z dziejów zabobonu na Podlasiu. Śu;iat i Ludzie 1956 nr 2 s. 3, Llustr. nr 4 S. 3, ilu str. Now'l) 465. ANTONOWICZ Kalina: Przesądy i zabobony n:'l. Kujawach. Tor 1956 nr 39 s. 2. 466. BCGDANOWSKI Janus,z: Poczet znamieni,tszych !lustr. autor. Ziemia 1958 nr 6 s. 2, 4-5. diabłów polskich �572 573 467. FUNK and Wagnalls standard dictionary of folklore, mythology and legend, Maria Leach, editor. v. 1-2. New York 1949-1951. Re'c.: Szczepańs,ki Ryszard. Lud T. 43: 1956 s. 288-296. 468. KOSSAK Zofia: Rok polski. Ohyczaje i wiara. Warszawa 1958. Rec.: Susuł Jacek: W'er'Ew rozrzewnieniu. Tyg. powsz. 1958 nr 49 s. 1. 469. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O demonach, strachach i innych stwcra'ch. Ziemia 1957 nr 6 s. 21-22 nr 7 s. 13, 18-19. 470. ROMPSKI Jan: Przesądy J wierzenia Pana Cwrlińsczego. Kasziibe 1957 wyd. sj:ec. nr 2 s. 5. 471. WOLSKI Krzysztof: Demon Chowaniec. (Wierz£lnia ludu Ziemi Przemyskiej). Ziemia 1958 nr 7 s. 5--6, ilu str. 472. WOźNIAK Maria: Pomorska mitologia. :Życie i Ku/t. 1956 Inr 8 s. 1, ilu str. 3. M a g i a i w róż by 473. BOROWIEC Józef: proc·es 'o cz,a'ry i próby jego zrdc<rmowania w PolsDe w wieka,ch XVI-XVIII. Spmw Wrocł. TN T. 9: 1954 s 86-89. 474. KARWOT Edward: Katalog magii Rudolfa. Źródbo etnograficzne XIII wieku. Wr. 1955. Rec.: Gansiniec Ryszard: Polemika KarwQt. E.: Odpowiedź na recenzję· Lud T. 43: 1956 s. 314-323, 472-487. Rec.: Matusiak Leokadia. Sobótka 1956 nr 3 s. 472-4775. 475. KARWOT Edwa;rd: Zagadnienil€ wierzeri i magii w :9racach Polskie,go To.warzys,t,wa Ludo,znawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Lud T. 43: 1956 s. 71-92. 476. NOWICKI Andrzej: Podróż w świat średniowiecznych cudów. Wyd. 2. Warszawa 1956 WP s. 211, ilu str. 477. R.: Zielol1JGgórski,e czarownic~. (Protokó1y w zielo.nogórskiego sądu inkwi.zy'cyjnego z lat 1663-1665). Kiosy 1956 nr 19 s. 2-3. 478. ST ASIEWICZOWNA Irema: Czary i czal'ownke. Wiedza i :Życie 195& nr 5 s. 329-332, :ilus.tr. rys. 4. W ie d z a Iu d u 479. DWORAKOWSKI Stanisław: Wiedza i zabobon w dawnym pszczelarstwie ludowym na Podlasiu Nadnarwiańskim. PszczeL 1957 nr 2 s. 55-56. 480. MUSZYŃSKI Jan: Roślvnne lekJ ludowe. Wyd. 3. Warszawa LSW s. 117, ilu str. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, .przysłowia, gadki i facelcje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, p,odania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 481. A. B.: Początki etnografii .pol<;kiej. (Książka R. W. Berwińskiego "Studia o literaturze luclcwej ze stanowiska historycznego i naukowej krytyki"). Wiedza i Życie 1957 nr 12 s. 371. 482. ANDRUSZKIEWICZ MIchał: Baśnie kaukaskie. Wybór i tłum. (z ms.) Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 116. 483. BAJKI WarmE i M.azur. Red. Halina Koneczna i Wanda Pomian()iWska. Przedmowę napis.ał Julia;n Krzyżanowski. Wyd. 1. Warszawa 1956 PWN s. 194. 484. BANACZKOWSKI Piot,r: W kwestii lI'~giolfiu św;ętOikrzyskiego słów kilka. Liter. lud. 1958 nr 1 :s. 60-61. 485. BARANOWICZ Ja'n: Baśnie ŚląskiJe. Wyd. 1. Warszawa 1957 LSW s.334. 486. BIAŁYSTOK. ANTONIUK Jalkub: Legendy białostockie. (Pałac Branickich). Swiat i Ludzie 1955 nr 49 s. 2. 487. BIELICKI Mariail1: Opowieści Szidikura. Baśnie i legendy Tybetu. Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 232, tabl. 4. 488. CEYKOWA F. S. MAJKOWEKA Damroka: Teksty Cejnowy w rękopisie Mosbacha. Rocz. gdański. T. 15/16: 1956/1957 s. 484-500. 489. CHCIWE niedźwiadki. Ludewa bajka węgierska. Oprac. Maria Górska. Wyd. 6. Warszawa 1957 NK s. 16. 490. COLIN Vladimir: Mladen syn niedźwiedzia. Tłum. z l'um. Rajmund Flofains. Ilustr. Gustaw Majewski. Wyd. 1. Warszawa 1957 (druk ukończ.) XII. 1956 NK s. 210. 490a. CYLWICKI Edwa-rd: "Przegląd kultu.ralny" czy "Starogdańska baśń?" (Zagadn;enie kulturalne ziemi koszalińskiej). Glos Tyg. 1956 nr 10 s. 3. 491. CZAPLEWSKI Paweł: Święty Wojciech i książę pomorski wraz z żoną w lE.gendzie "Tempca:e i!lo". Nasza Przesziosć T. 6: 1957 s. 301-309. Summ. 492. CZERNIK Stanisław: Chłopskie pisaJI'stwo samorodne. Rec.: Żyga Aleksander. Lud T. 43: 1956 s. 325-331. 493. CZERNIK Stan.isław: Humor i satyra ludu polskiego. LSW SI. 262. Rec.: Banaczko'Wski nr 6 s. 9. Piotr. Ziemia kieL Warszawa 1954. Warszawa 1956. nr 7 s. 14, Rec.: Piechal Marian. Kron. 494. CZERNIK Stanisław: 1957 LSW s. 467. Rec.: Przyboś Julian. Klechdy Przy. kult. ludu polskiego. Wyd. 1. Warszawa 1957 nr 22 s. 5. ., ~1 �574 Nie tędy droga (PoE:zja 495. CZERNIK Stanisław: nr 21 s. 8. Polska "pika ludowa. 496. CZERNIK Stanisław: s. XCVIII, 368. Rec.: Blachut Władysław, Wybór polskiej epiki tura 1958 nr 28 s. 2; Wieści nr 14 s. 11. 497. CZUKOWSKI K.: Bajki. Tłum. z ros. Władysław 575 ludowa). Wrocław Orka 1958 1958 Oss. ludowej. Nowa Broniewski. kut- Wyd. 3. Warszawa 1957 NK s. 82. 498. DIABEŁ parobkiem. Z gwary kieleckiej. Zapis Wanda Pomianowska. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 437-440. ., . 499. DYG ACZ Adolf: Ba'l1do.s:kaop'Ol~ka. Op.rac. Leopold Jamck!. ŚpIew w Szk. 1958 nr 2 d'oj. muz. s. 26-27. s. 155. 500. DYGASIŃSKI Adoli: Cudowne bajki. Warszawa 1957 Cz. .'i01. FENIKOWSKI Francis.zek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 3 Wa'rs,zawa 1958 NK s. 190. " ... który Ojczyźmie dom na Mazurach budo502. GĘBIK Władysław: wał ... " Tyg. zach. 1958 nr 39 1>. 3. .'i03. GĘBIK Władysł.a,w: O, ojczysta nasza mowo. '. (Setna rocznica urodzin poety). BiuL inf. Pax 1958 s. 7/8 s. 52-61 ilu str. 504. GORSKA Maria: Piędu braci Li. Chińskie bajki ludowe i ;przysłowia. Wyd. 5. WarS:lClWa1958 NK s. 54. .'i05. GRABSKI Władysław Jan: Rapsodia SwidniClk,a. Opowieść śląska z lat 1339-1404. T. 1-2. Poznań 1955. Rec.: Podho,rska-Okołów Stefania, Dwie książki Wł. Grabskiego. Twórcz. 1957 nr 7 s. 119-122. 506. GRUNWALD w ludowej gadce. Zapisa~a Anna Szyfer. Warmia i Mazury 1956 nr 7 s. 9. . . 507. HAISIG Marian: Etudes sur les h~gendes des sceaux mumclpau:'ć. C. r. Soc. Sc. Wrocław v. 6: 1951 s. 31. .'i08. HERTZ Benedykt: Antologia bajki polskiej. Pr,zedmowa i oprac.: :lVI-ariaHulewiczo;wa,. Wyd. 1. Warsza,wa 1958 PIW s. 222. 509. HERTZ Bene:dy:kt: Bajki i satyry. Warszawa 1957. Rec.: Kopaliń·ski Władysław, Ostatni bajk()ipis pOlski. Prz. kuLt. 1~57 .nr 46 s. 3; Międzyrzecki Artur, Po'żegnanie bajki? Swiat nr 47 s. 14. 510. HISTORIA o mlodz;i.eńcu i olrzechu kOikoslQwym.Bajka 1u.dow.a z Kambodż,'. Tl. !lustr. Moren. Widnokręgi 1958 nr 1 s. 53-57. 511. JANUSZEWSKA HaJnna: O flisaku i Przydróż'ce. Bajka wiślana. War- szawa 1956 NK s. 36. 512. JODEŁKA Tomasz: Polskie baśnie ludowe. Warszawa 1956 PIW s. 495. 513. KAJKA 1\fichal: Do młodzieży polskiej (w). - Jesień (w). O :nazu~skich jezio,ra'ch (w). - Tęskn'Ota za oj,czystą mową (w). KuLt t ŻyCIe 1958 nr 2 s. 14-15. - Jakie panują stosunki na Ma,zurach (w). Mój 'Ojczysty las (w). - Zdania Mazurów 'p'O plebiscycie (w). OJ'k~ nr 39 s. 1, ilustr. Rodzinny dom (w). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad grudzień s. 1 ilustr. - Ty mazurski kraju (w). Stolica nr 51/52 s. 27. Zsbralem snop plo,nu. Wybór utworów wydany w setną rocznicę urJ.dzi'n poety. Oprac i wstęp .Janusz Jasiński i Tadeusz Oracki. Wars.za,wa 1958. Rec.: Przyboś .Iulian, Wiersze Kajki. Prz. kult. Katarzyna, Orka nr 41 s. 4. 19.'i8nr 45 s. 8. Wolska .'i14. KAJKA M. Beg.: Wiersze pisane na desce ... Zarzewi.' 1958 nr 18 s. 5, ilu str. CZERNIK Stanisław: Kajka. Orka 1958 nr 39, ilu str. DUŻYK Józef: Dumać z Ogródka. (Przed setną .roczni<cą urodzin mazurskiego poety). Wieści 1958 nr 35 s. 5, ilu str. KOCHAŃSKI Witold: 100-lecie urodzin Michała Kajki. KuLt i Życie 1958 nr 2 s. 14-15. i1us!tr. KRASZEWSKI T,a'deusz: Rozpoczął się rok jubileus:ZJowy Michała Kajki. Tyg. zach. 1958 m 41 s. 5, ilusk MARTUSZEWSKI Edwal'd: Wiedza i niewiedza a Michale Kajce. Tryb. Liter. 1958 nr 47 s. 3. ORACKI Tade1usz: M. Kajka - nie tylko poeta lude,wy. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 37. T. O.: Michał Kajka - kronika życia i działalrJiOści. Warmia i Mazury 1958 <nr 6 s. 38-39. WASILEWSKI Zbigniew: Mj.chał Kajka 1858-1940. Orka 1958 nr 16 s. 2. WROBLEWSKI Andrzej: Opowieści a Mi,challe Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 2 s. 21. ilu str. 515. WROBLEWSKI Andrzej: Na trqpach Kajki ... Pamięć stalTego dumacza. Życie Warsz. 1958 nr 115 s. 3, ilu str. 516. KANIA J., MAZAK Sta'nisław: W pierwszą l'Ocznkę śm1er'ci J.akuba Kani. (N€Jkr.) Pszczelo 1958 nr 10 S. 299-300, ilustr. 517. KAPEŁUSIOWNA Helena: Turecka bajka 00 derwiszach w litelTatu.rze starop'Olskiej. Liter. Lud. 1957 nr 3 S. 15-22. 518. KAPEŁUS HeJ.ena, KRZYŻANOWSKI Julian: Sto baśni ludowych. Oprac .... Wstępem, przypisami i s·łowniikiem ,opatrzył Julian Krzyżanowski. Warszawa 1957 PIW s. 414. Rec.: Gościcki A. Polonist. 19.'58S. 67-68. 519-. KARAŚ Mieczysław: Powie'ść ludu rzesz>owskiego. Słowo wstępne: Julian Przyboś. Posłowie Fr.andszek Kotula. Kraków 1956 Wyd . Ute.rackie. Rec.: Grygiel Jan: W kręgu fantazji i humoru ludu rzeszowskiego. Tyg. 1956 nr 21 s. 2. 520. KIERMASZ bajek. Walrszawa 1957 Cz s. 359. 521. KONIECZNA Halina, POMIANOWSKA Wanda: Bajki Wa,rm1i i Mazur. \Varszawa 1956. Naw. Rec.: Kapełusiówna Helena. Liter. Lud. 1957 nr 2 S. 50-51; Karaś Mieczysław. Jęz. poL. nr 3 S. 206-209; Rawka Antoni, Na marginesie jednej książki. Warmia i Mazury nr 21 s. 4; Adamczyk Stanisław. Zapomniany folklor. Orka nr 23 s. 7. �.. 576 522. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Problem niedzickiej legendy. Ziemia 1956 nr 2 s. 19-20. 523. KRUGER Maria: Dar rzeki Fly. (Bajka z Nowej Gwine,i). !lustr. Jan Młodożeni,€>c. Praca śu;iet!. 1956 nr 2 s. 19-24. 524. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa 1958. Rec.: Tyg. pou;sz. 1958 nr 35 s. 6; Przyboś Julian, Piękna ·książka. Prz. kult. nr 35 s. 5; Wzdręga Zygmwnt. Polonist. nr 4 s. 60-61. 525. KRZYŻANOWSKI Julian: O imionach i naZJwiskach w polskich przysłowiach. (Z okruchów przysłfJwioznawczych). Onomasto R. 3: 1957 s. 2 s. 447-478. Res. s. 571-572. 526. KRZYŻANOWSKI Julian: O kilku przysłowiach śląskich. Kwart. opo!. 1956 nr 2 s. 88-96. 527. KRZYŻANOWSKI Julian: Okruchy przysłowioznawcze. Por. jęz. 1956 z. 6 s. 209-216, ilusk,z. 7 s. 248-250. 528. KRZYŻANOWSKI Julian: "Osiełkowi w żłobie dano". (Z Okruchów p,rzysłowioznawczych). Pam. liter. 1957 Z. 4 s. 467-495. 529. KRZYŻANOWSKI JuLian: Wśród pr.zysłów śląskich. (Okruchy przysłcW'1or.mawcz.e). Ku:art. opal. 1956 nr 4 S. 57-71. 530. KRZYŻANOWSKA J.: Zaklęty zamek. Legenda. Kaszebii 1958 nr 19 s,. 1, ilustr. 531. KRZYŻANOWSKI Julian: Z zagadnień przysłowioznawstwa. Liter. lud. 1957 nr 4 s. 25-32. 532. KUBI~Z P., BOJAR Józef: Paweł Kubisz - ,chłopski poeta Zaolzia. W 50 rocZlnicę urodzin. Zie!. Si:tand. 1957 nr 46/47 s. 7, ilustr. 533. KUBIN J. S., .JECH Jaromir: Józef Stefan Kubin jako zbieracz polski,€'j prozy ludlowej. Tl. z czes. Janusz Siatkowski. Liter. lud. 1958 . lUr 1 s. 11-19, ilustr. 534. LEMANSKI Jan: Wybór bajek. Wybór i wstęp: Aleoksandra Frybesowa. War:;zawa 195/) PIW. Rec.: BagińS'ki Paweł: Bajki ... Poloni~t. 1956 nr 4 s. 61-62; Rec.: Książka dla Ciebie 1956 nr 11 s. 7-8, ilu str. Rec.: Odrowąż-Pieniążek Janusz, Bajki antydydaktyczne. Tu:órcz. 1056 nr 7 s. 154-156. Re::. SZ.: Bajki wtórne. Życie liter. 1956 nr 25 S. 9. 535. LIGĘZA Józef: Lud01Wa literatura górni'cza. Ka,torwice 1958 SlqSfc s. 134. 536. LIGĘZA Józef: Opowieści żon górników. (~ląskie bery i bojki). T11b. liter. 19;;7r:r 5 s. 4. 537. LIGON Stanisław: Bery i bojki ślą:>kie. Wyd. 1 Katowice 1957 Slqsk s. 305. (Pseudonim autora): (Karlik z Kocyndra). Rec.: Adamczyk Stanisław: Człowiek a pogodnym sercu. Orka 1958 nr 2 s. 8 ilu str. 577 Rec.: S.zymiczek s. 3, ilustr. Franciszek, Taaa-ki uśmiech. 538. MAJCHRZAK Józef: Fe·lklor na antenie Liter. lud. 1958 nr 1 s. 62. 1957 nr 21 Przemiany Rozgłośni Wrocławskiej P. R. 539. MAJEWSKA-GRZEGORCZYKOWA Rena'ta: Nowa księga przysłów. Na margim,sie zamierzonej edycji. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 129-136. 540. MAKUSZYŃSKI Kornel: Awantury arabskie. Kraków 1957 WL s. 140. 541. MAKUSZYŃSKI Kom.el: Jak ·poeta został gaz:lą. \V 30 rocznicę śmierci Jana Kas.p·!'owicza. Su:iat 1956 nr 32 s. 20-21, Bu str. 542. MORCINEK Gus-taw: Jak górnik Bulandra diabła oszukał. Baśnie śląskie. Warszaw.a 1958 NK s. 266, tabl. 6. 543. NECEL Augustyn: Saga o szwedzkiej checzy. Warszalwa 1957. R,ec.: KOŹllik,cwski Jordan, Narodziny kaszubskiej sagi. Tyg. zacft. 19i57 nr 23 s. 6. Woydyłło Jerzy: Saga spod rybackiej checzy. Dookoh. Swiata nr 37 s. 17-18, ilustr. 544. NĘI:ZA-KUBINIEC Stanisław: BUl'1za w Górach (w) Nuta (w). Wiersze o Saba12. Wieści 1958 nr 39 s. 5. 545. NĘI:ZA-KUBINIEC S. THAU Maria: Vol gościnie u poety. Echa Tyg. 1956 nr 40 s. l, ilustr. Podgórski Zbigni.€w: Piewca góralSlkie'j ślebody". Orka 1958 ·nr 26 s. 7. . " 546. NĘDZA-KUBINIEC Stani3ław: Sabałowe Henryk J.aninga. Orka 1958 nr 1 s. 4. ,czasy. Fragm. 547. NĘDZA-KUBINIEC Sta'nisław: O palni starościnie na Ustoip'ioe. Orka 1958 nr 51/52 s. 8. pow. Walewskiej !lustr. i hursie 548. O CHŁOPIEoo na zune gadał. OI:cwieść ludowa z Prmsny,skiego. Podał do ,druku SZlC'zelPanSu-chet'1ski. Plię(' Rzek 1958 nr 2 s. 16. 54.9. O DWOCH braciach o jednem bidnem a drugim bogaltem. OpowiedzIał Franciszek GniazdowSIki. Hus,nr. W!oj'Ci€'ch Ładno. Iskry 1956 >nr 22 s. 3. 550. O DWOCH kumach. Ze 'starY'ch gadek kurptiJowskleh. !lustr. Woj.ciech Lad no. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 551. O DZIADZIE z zaduszków. Ze starych gadek !k.urpiows.k1ch. !lus.tr. WojcIech Ładno. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 552. ONDRUSZ Józef: God,ki ~ląSik,ie. Cieszyn 1956. Rec.-ch. Zaranie ślqs. 1957 z. 1/2 S. 127-130. Swirko Stanisław. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 52-53. 553. OPOWIADANIA podhalańskie. Z8iPisał Witold Doroszewski w Bukowinie Tatrzańskiej. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 24-'W, Bustr. 554. ORACKI Tadeusz: P'oezja ludowa Warmii i Mazur. Antologia. Wyd.!. Wars.z3Jwa 1957 Pax s. 3.35. Rec.: MartusZ€wski nr 39 s. 4. 3~ Lud, t. XLVI Edward, O książce ... Warmia i Mazllry 1957 �579 PIETKIEWICZ Kazimierz: Z aktualnych zagadnień współczesnej twÓ>!czośd ludowej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 4.31-441. POPOWSKA Hanna: Po.smat H. Derdowskiego "O panu Cwrlińścim, co do Pucka po sece jachoł" ja'ko p,róba ~tworzeni,a kas'zubskiego języka literackieg·o. Jęz. pel. 1958 nr 1 s. 21-27. PRZYBOŚ Julian: Dlaczego pcezja ludowa czaruje poetów wyrafinowanych? (Głos n.a III Bienn.ale Poezji w Knokke le Zoute w Belgii). Prz. ku!. PRZYBOŚ 1956 nr 39 s. 1-2. Julia,n: Jabłoneczka. Antologia polski~j pieśni W. K.: Przysłowia s. 165-166. WILCZUR Jace·k: Paweł '.uie 1958 nr 19 s. 4. ludowej. Z GWARY podhalańskie'j 1956 z. 9 s. 379-380. Pieśni ludowe. Życie Warsz. nr 5 s. 4. 559. PEZYGODY guru Paramarta i inne bajki indyjskie. Tłum. i oprac. 3. J. Sz'cze,pański. Wyd. 1. Warszalwa 1957 NK s. 123. 560. ROGALA W., JACHNINA Anna: Odszedł ,kaszubski bard. PomolI"Ze 1958 mo 3 s. 1, ,j1'us,tr.; Podgór€'czny JÓizef: Zgon Wincentego Rogali, ba.rda kaszubski,e'g,o. (Nekr.) Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 4: Qprac. Stalnislaw Nędza-Kubi- rrioec.Wicści 1958 nr 39 :s. 7. 562. SABALA Jan: Sabałem,a baljka. Przygotował do droku Stanisław Nędza-Kubiniec. Wieści 1958 nr 51 s. 7, Bustr. 563. SĘDZICKI F'ral1'oisze,k: Baśnie kaszubskie. Warszawa 1957 LSW. Rec.: Ad.amczy,k Stanisław, Piewca ,pomorskich ,stron. Orka 1958 nr 22 s. 4. 564. SIEROSZEWSKI tab!. 6. 565. STANDARD WacŁa,w: Bajki. Wyd. 1. Warszawa di,ot1onary of folklo,re mytology 1957 LSW s. 142, and leg'end. T. 1-2. New York 1949-1950. Rec.: Kwaśniewski Krzys·ztof. Liter. lud. 1957 nr 2 ·S. 56-57. 566. STRYCZEK Jan: ChloClps,kim piórem. Wa.rszawa 1957. Rec.: Błachut Władysław: Kariera chłopskiego pamiętnika. Zycie 11958 nr 35 s. 9; poko,ra Leon: Ladunek prawdy. Zie/. Sztand. 567. 568. 569. 570. - Kamiński Ci~s '.' . • zynsk~eg().. WIerchy _ poeta ludowy R. 24: 1955 Podjasia. Zarze- . Z . ł apIsa Władysław K-upiszewski. Por. ZMORSKI Roman: Podania i ba.śnie ludu. Wyb' Syska. Wyd. 2. War~za'wa 19.56 LSW s. 157. or i wstęp: 6. M u z y k ,a l u d o ,w a, p i e śn i ri ,t.a ńc jęz. Henryk € BAZI . ELICH Wiktor: Ze s,tudiów nad muzyką w Star m XVIII w. Studia muzyko/. T. 4: 1955 .s. 416-i26 y Sączu XVII 579. BIELA WEKI Ludwik, SADOWSKI J. ,..... Liter. lud. 195';' nr 4 s. 33-41. an. W) bor 'Plesm (z Istebnej). ~78. 1 ~80. BLACHUT Wadysła,w: s. 43--46, ilustr. Sta'ra i no.wa pieśń 1956 nr 1 'ij 581. CHYBIŃSKI Adolf: Od Tatr do Bałty·ku. Iudo h TT Wybór IPolskich me'odil' , wy'c,' ruraków 1958 PWM s. 270. " 582. CHYBINSKI A., BIELAWSKI Ludw,j,k' . '" m€lcdii podhaJari.slkh~h Adolfa Ch b'" k? 1 ękQPlsmlennym zbiorze s. 122-127. . Y 105 lego. Muzyka 1958 nr 1/2 Ii I ludowa. Prob/. Jam: Pieśni ,'"'racy lu.o·u kieleckd,elgo. Kr. 1955 ..,' J. S. Szkoła aI'1tyst. 1955 nr 2 s. 77-78 ' . 584. CZEKANOWSKA A nna.·a . B d ama. nard luuzvk . . '" l d dZieSięcIOlecIU (w latach 1945-Hl-~) L d .' ą u OiWą w ostatnim 5E5. DOLNOŚLĄ<c: . . . .:)". u. T. 43: 1956 s. 122-156. . ~KIE plesm L:;dowe. Wr. 1955. ReJO.. Nuckowsk,i Tadeusz K' . -. 586. DYGACZ Ad",u. ' : .'lWI.t. opo!. 19;);) M 3/4 s. 196-202. . ~ . Oo-pew,ledz Jozefowi pCO' . mdow-ej). Przemiany 1957 nr 2 s. 7. ""anowI. (Ba,dani,e pi-eśni €!C.: Liter. nr 7 i: ,)i !,;8:~. R CHOROSIŃSKI s. 6, ilu str. ŚWIRKO StClinisła,w: Polonistyka a folklor. Polonist. 1958 nr 2 s. 13-17. ŚWIRKO Sta:->isław: S,prawozdanie Zes!połu Redakcyjnego Nowej Księgi Przysłów Polskich. LitEr. lud. 1957 nr 2 s. 58-59. TANG-E-GARU Fragm.zbicru: Hackin Ri,a, Kohzad Ahmed Ali: "Legendy i obyczaje afgańskie". Tł. z franc. 7vlaria Skuratowicz. Prz. orient. 1957 nr 4 s. 448-449. WASYLEWSKI Stanisła~v: Legendy l baśnie śląskie. Wyd. 1. Katowice 1957. Ślqsk s. 145. Śląsk" WOWRO J " SLUPEK Stamslaw: . Przy Jcwi " . snycerzu b€skidz:kim. Wie <c' 195. P _ ~sc 0 JędrzeJU Wowrze WR0BL Q ,. t I nr 21 s. o, Ilus·tr. EW~KI Andrzsj Krzys.zt'of· O I b' . teaVralnej w Jabłonce. Praca świeti _s{U <1mu pierza i twórczości ZEGADLOWICZ E. STUDENCKI' . 1906 nr 12 s. 27-30, ilustr. , . Władysław' Dz' .. b wsinogach beskidzkich" Emila Z " ." leslęc allad o ponr 3 Rist. Liter. 1957. egadłoWlcza. Zesz. nauk WSP Opole Wyd. 2 przejrzane. Warszawa 1957 PIW. Re'c.: Czern~k S-tanis.ław. Twórcz. 1958 nr 3 s. 114-117; Przyboś Julian., Sa.mokryty1ka. Przy. kult. nr 11 s. 5; Iwaszki·ewi·cz Jarosław, 1958 z. 2 s. 456. 561. SABALA Jan: Dwók bra,tów i biyda. ludu 587. R DYGACZ Adolf'• . Ś p i:J{ '. Katowice .n', ewn. o.~olskl. 1956 ŚI k e •.. Pl.lta Fehks' Nowy b', k ąs . 1956 m' 8 s. 1, ilu~tr' z wre pie§ni a;;>,olskich. GŁosy znad S88. DYGACZ s. 64. Adolf: śP'iewnik pie~ni górniczych. K8towicc Odry 1956 Sląsk 11 �580 589. DYG ACZ Ado·lf, LIGĘZA Józef: Pieśni ludcwe Sląska Opolskicgt>. Kl'. 1954. Rec.: Szym:czek Franciszek. Sobótka R. la: 1955 nr 4 s. 738-740. 590. FEICHT Hieronim: Badania nad historią muzyki sta.roIPobkiej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4, s. 52-54. 591. GERMAN Franciszek: PiEŚń ludewa w życiu Adama ~ickiewicza. Fragm. pracy "Mickiewicz w muzyce". PoL Szt. lud. 1955 nr 5 s. 296312. 591. HELENOWSKI Wincenty; NajwiE;!kszy .pieśniairz ku.r.pi{)wsiki. (Ks. Władyslaw S,bell"1j{owski).Orka 1958 nr 4 s. 9, Bu str . . 592. HOL UBOWICZ Wl'odzimier.z: Wczesnośredl1J~Cow'ie,czne instruffiE'nty mu.zyczne. Z badail w Op,olu. Ruch muz. 1958 nr 19 s. 33, ilustr. 593. HORALEK Ka'rel: Ze studiów .nad ślą:;kimi .pi,eśniami ludo,wymi Tl. z czes. Karol Heintsch. Pam. liter. 1957 z. 3 s. 1-46. 594. JEZIORO jezioro ... PIosenka ludowa z PodlasLa. Za!pisal Aleksander Oleszlczuk Śpiew w Szk. 1958 nr l dod. muz. S. 5. 594a. JURACZKA (Narodnaja Bielaruskaja piesnia). Nitw 19'.56nr 25 s. 8. 595. KARASTOJANOW Asen: M.Ełodiczni i cha,rmoniczni osn.owi na b'lgarska,ta narodna pjesjen. Sofia 1950. Rec.: Chomiński Józef M. Studia rnuzykoL T. 4: 1955s. 611-613. 596. KARAŚKIEWICZ Ncrbert: Ciąg-oty likwidatorskie. (W sp,rawie po.znańsikiego c'środka badań nad folklorem muzycznym). Tyg. zach. 1958 -n.J:- 24 s. 5. 597. KARNOWSKI Jan: Nowotne spiewe i wierszie. Wi-e,rsze zebr·ał <liPrac.. OralZ sIownikiem 'Clp.atrzyl Leon R0'Ppel. Gdyni.a 1958 Wyd. Morskie s. 138. 598. KIRSTEIN Wła'elysIaw, ROI:lpel Leon: Pieśni z Kaszub. Gdańsk 1958. R'€Ic.: (Tr.): NaresZicie śpilEwnik kaszubski. I ,to jaki! Kaszebe 1958 nr 21 s. 4, ilustr. 599 KLUKOWSKI Józef: "Orkiestra Włościailska". Namysrowskiego Teatr lud. 1953 nr 4 s. 201-201, ilu str. 600. KOLASIŃSKI .Jan: Tań,ce kaszubskie. Z. l. Gdańsk 1958 Woj. Dom Tu:órczości Luci. s. 27. (P.cw-ielc.ne). 601. KOTOŃSKI Wloodzimkrz: Gór~hki i zbójnicki. Tańce górali podhalańskich (C>fc.z)Dodatek nutowy. Kraków 1956 PWM s. 168. 602. KOTOŃSKI Wlodz~mi€lfz: Pic'sen.ki z Pienin. Kraków 1956 PWM s. 38. 603. KRAJEWSKI Klemens: K{)lcNgowska metoda notowania melodii ludowych. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 425-430. 604. KRECZ;VIAR Tadeusz: Z dział21ncśd Zarządu Główne,giG Związku Teatrów i Chórów Lud,o'wych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 s. 72-74. 605. KRESANEK .Josef: Slovenska ludowa pieseń so stanoviska hudo'oneho. Bratislava 1951. Rec.: Kotońs,ki Wlodzimierz. Studia muzyko!. T. 4: 1955 S. 604-610. 581 606. LESNIAKOW3KI \Vładysław: Nad starą kolę::cwa). Pięć Rzek 1958 nr l S. 9-11. kantyczką. 607. LIGT ZA Jóu'f: O .pracach nad folklorem skieg{J. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 232-239. muzycznym (Polsika pieśl1 powiatu Oipol- 608. LIGEZA Józd': Przegląd prac nad folklorem muzycznym Śląska w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 461-471. 609. LISAKOW::KI Jaroslaw: Plc,senki z Pedlasia. Kraków 1956 PWM s. 44. 610. ŁUKASZEWSKI L., OLE.':ZCZUK A.: Piosen.ki ludc\\.-e z Pcdlasia. 1. Ej, kolem, kalem. A tam w lesie. Tam na jeziorze. Anim ja stała. Oj, -dziwują siG ludzie. Jezioro, je'zi-oro. Kra,ków 1957 PWlVI s. 11. 611. ŁUKASZEWSKI L., OLESZCZUK A.: Pios,mki ludowe z Podlasi1. 2. Id'Z.'e chmur". A w tym polu. LT mojej mamy w komorze. Oj, chodzą, oj chodzą. Tam za górami. Poszla Kasia po wodę. Kraków 1958 PWM s. 1.3. 612. MACHAL~KI Franciszek O irańskkh krewniaikach przysłów polskich. KRZYZANOW~KI Julian: Czy istnieje :paremioLogia porówn2,wcza? Probl. 1956 nr lOs. 743-744. 613. MAJCHRZAK ,Józef: Dolnośląskie pieśni ludowe. Wr. 1955. R,€,c.: Świerc Piotr. Tytuł ,niezgodny z treścią. Glosy znad Odry 19.55 nr 45 s 2. 614. MARTUSZEWSKI Edwa,rd: Pieśni, które powInny ożyć (ze zbioru iPi·e.śniWarmii i Mazur wyd,a'neg,o przez Gustawa Gizewiusza). Warmia i Mazury 1956 nr 8 s. 6. 615. MIKA Emil, CHYBIŃSKI Adolf: Pieśni orawskie: Emil Mika _ Pieśni oraws'kie, Ade·lf Chybińslki - Pieś:1-i ludu pelskiego na Orawie. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 168. 616. MIKETTA .Janusz: Z geneallo.g';·i chłqps,kiej rod~iny Fryderyka pilna. Studia muzyko!. T. 4: 195.5 s. 427-441. 617. MIKŚ Józ€f: O muzyc,e żywiH:kiej. ilustr. Wierchy Cha .. R. 26: 1957 s. 208-218, 618. NYC Z Bronisla.w: Pierwszy 'i pięĆ'dziesiąty pJeTWszy T'O'kpracy Związ.k,u Te.a:t::ćw i Ch6rów Ludowych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 S. 3-9. 619. OBROCHTA J., SZURlVIIAK-BOGUCKA Aleksa.ndra: Jan Ob!rochta. Teatr lud. 1958 nr 3 s. 142, ilustr. nuty. 620. OLESZCZUK • I Śpiew w Szk. Aleksande,r: Zapomniane 1958 nr 3 S. 14e-155. zwrotki podlaski,ej piosell1ki 621. OSOWICIU Józef: Pieśnian znad wielewskieg-o jeziora. WSlpcmnienie o W::cku Rogali. Kaszebe 1958 nr 4 s. 5, ilustr. 622. PIESNI Podhala. Antolegia. Red. Jan Sadownik. Część muzyczną przygotc<wała Aleksanelra Szurmiak-Bogucka. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 391. Rec.: Śwl.rko Stanisław. Vter. lwi. 1958 nr l s. 57-58. Rec.: Adamczyk St2·nisław. Orka 1958 nr 10 s. 8. Rec,: Iwasz:kiewicz Jarosław, Pieśni �583 582 ludowe. Życie W'arsz. nr ;) s. 4. Rec.: KOtOllski Włodzimierz, Teatr lud nr 4 s. 190. 623. POŹNIAK Włodzimi€'rz: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1956 PWIVI s. 113. 624. ROGER J., ~OTYKA Walter: Juliusz Reger - pnyja6~1 ludu śląs,Jdego. rZbi,e'l'ac'z śląskkh ,pieśni). Odra 1957 nr 6/7 s 25, ilustr. 625. SĘDZICKI Franols,z·ek: Jestem Kaszubą Wybór utworów. Przygotowai, wst~pem, uwagami o .pisowni i slcwnikiem opatrzył Leon Rappel. Melodie do pieśni zebrał i oprac. Władysław Kirstein. Warszawa 638. 639. 640. 641. 1956 LSW s. 367. R€'C.: TOi:Jolińska Zuzanna. Jęz. pol. 1956 z. 5 s. 382-387. 626. SIKORSKI Antoni: Zbiór .pie,śni nabo'żnycll dla Warmii i Mazur £.piewnik diecezji wa'rmińskiej Wyd. 3. Warszawa 1956 Pax s. 375. 627. SOBIESKA Jadwiga: Piosel1lkiz Ziemi Lubuskiej. Kraków 1956 PWIVI s. 39. 628. SOBIE~E:A Jaodwi,ga: Wielkopolskie śpiewki ludowe. Kraków 642. 643. 19!)7 644. PWlVI :s. 296. 629. ~OBIESKA Jani,na, SOBIESKI Marian: (Sprawa likwidacji :poznański,ej sekcji folkloru). Ruch muz. 1958 nr 16 s. 40. 630. SOBIESKA Jadwiga, SOBIE~KI Marian: Szlakiem kozła lubuskiego Pieśni i muzyka i,nstrumentalna Ziemi Lubll'sk:iej. K~aków 1954. Re.c.: Parwlak A1E,ksander. Lud T. 43: 1956 s. 332-333. SOBIESKI Ma'rian: DOl'clbek w zaikresie folkloru w okresie la-lecia. (O folklo,rze muzycznym). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 412-430. 631. SOBIESKI l\IARIAN, SOBIESKA Jadwiga: Na trepach pieśni. (Działalncść Zakładu Badania. Pieśni. Ludowych PIS). Rozm. przepr. Monik3 Warneńska. Orka 1958 nr 30 s. 7. 632. SOBIESKI Marian, SOBIESKA .Jadwiga: O pracach muzY'ką ludową. Rozm. 'przep,r. Bogdan Jankows.ki. badawczych nad Ruch 1958 muz. M5. 7. nr 13 s. 2-8, ilustr. 633. SOCHACKA Danuta: Na t.rClpie sta:rej ,pieśni (Prace PISu nad s'ztuką ludcrwą Ziem Za'chodnich). Glosy znad Odry 1956 nr l 'S. 1. 634. STĘSZEWSKA Zofia: Piosenki z Mazcwsza. Kraków 1957 PWM s. 59. Rec.: Iwaszkiewicz Jaro,sław, Pi.eśni ludowe. Zycie Warsz. 1958 nr 58 s. 4, 7. 635. STĘSZEWSKI .Jan: O nic,których zasi~gach i perspe,ktywach badawczych muzyki ludowej północno-wschodniej Polski. Mu::yka 1958 nr 1/2 s. 128-133 636. SZWEYKOWSKA nuty. Stanisława: Polskie 1958 PWM s. E3 -~ 43. 637. SZY:\1ANOWSKI K., CHYBIŃSKI hale. Warszawa 1958. kolędy i pastorałki. Adolf: Ke,rol Szymano,wski KrClJków a Pod- Rec.: Jaki Jerzy: Karol of Atma. Pol. Perspect. 1958 nr 6 s. 78-80 oraz w mutacji franc. Perspect. pd. ŚPIEWANKI góralskie. Zaphał Witold Do r{)szerwski w Bukowini·? Tarzal~skiej. Frcgm. LitEr. lud. 1957 nr 1 s. 41-45. ŚWIERC Pietr: Op·olska pieśń ludowa na Ue przemian gospo::larczospołecznych. Glosy znad Odry 1956 nr 39 s. 2. ŚWIERC Piotr: Oza:milowaniu ludu opolskiego do ś?iewu. Glosy znad Odry. 1956 nr 42 s. 1. UKRAIŃSKI narodni prysHwja ta .pryk.azky. Kyjiw 1955. Rec.: Jude,nko Kon5ltanty. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 57. WALLIS Stanisław: Pieśni górnicze Górnego 8ląska. Kraków 1954 Rec.: Szymiczek Framciszek. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 732-740. WOZACZYŃSKA Antonina: Pieśni ku,rpi'Oowskie, ich sitruktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. ,s 259, ma:pa. Polskie Tcrwarzystwo Lu d oznawcz€. Prace i Materi,ały Etnograficzne. Red. Jó:zef Gajek ~ Tadeusz Strumiłło. T. 12. WYBOR polskich pieśni ludcrwych. T. 1--2. Oprac. Ma.rian Sobieski Kraków 1955. R~c.: Wojde,c!1o'wski RY'.szard. Liter. lud. 1957 nr 2 :s 53-56. Rec.: J. S. Szkoła al·lyst. 1955 'nr 2 s. 77. ZABOROWSKA K., POMIANOWSKA Wanda: Pieśni spod Łysicy. (U źródeł poetyckiej tWÓ.I'czości ludowej). Liter. lud. 1957 nr 2 s. 1223, ilu.str. l ł Sztuka ludowa. K0nkursy i wyr;taw) Wasil: Andamk Tafili. (Rozwój sztuki ludowej 646. BAR~ZCZEUSKI w Białostocczyźnie). Niu.:a 1956 nr 5 s. 5. 647. BARUT Józef: Zabawki gliniane z XVII i XVIII wi'€'ku znalezione 'w GorUca,ch. !lustr. Zygmunt Wiglusz. PoL Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 201-203, ilustr. Z badań teren'owych nad cieszyńskim haftem 548. BAZIELICH Barbara: ludowym. - Kate,wice 1958 Śląski Inst. Naukowy s. 16, tabl. 4. Barbara: Bułg<lJrs.ki haft ludowy. Pam. slow. 649. BAZIELICHOWNA T. 5: 1955 s. 137-152, ilustr. ma,pa. Barbara: Cies:zyńskie koronki i koronczarki. 650. BAZIELICHOWNA Turysta 1956 nr 12 s. 5, ilustr. 651. BAZIELICHOWNA Barbara: Twór'czość ludowa województwa katowickiego w wystawach Muzeum Górnośląskiego (w Bytomiu). Znr. ślqsk. 1958 z. 1/2 s. 125-126. UCHERCZYK Andrzej: Ml;zeum nad Białką· 652. BIAŁKA Tarzańska. (Zabytkow:-' kościół w Białce). Tyg. powsz. 1956 nr 1 s. 10, ilustr. �584 '. •• Artystka z Puszczy Zielonej. (Rozwój 653. BŁACHOWSK1 Aleksander: ~ztuki l'Jdowej). Klo.'y 1956 nr 6 s. 3, ilus-tr. Aleksande,r: Sztuka bratniego narcdu. (Wystawa 654. BLACHOWSKI ukrair\skiej sztuki ludowej w Warszawie). Klasy 1956 nr 20 s. 1, il:.! st.r. Aleksander: Wyst2wa ukraińskiej sztuki ludowd 655. BLACEO\'VSK1 w Warszawie. Pel. Szt. Lud. 19.~7 nr 11 s. 44-52, ilustr. F .. ZNAMIEROWSKA-PRuFFEROWA Maria: Wstpom656 BŁNZCZYK nie nie o rzeżbiarzu kujc.wskim Feliksie Błaszczyku. PeL Szt. luc/. 1356 nr 2 s. 135-'.36, Hustr. 657. BŁAS ZCZYK Sta!1isJaw: Ka,pliczka ludowa z Grabonoga (pow. Gostyf) Studia muzea L T. 3: 1957 s. 12<t-14D, Hustr. Res. d'od. s. 9-10. WielkC'IPolskie obrazki na s2:kle. Ziemia 658. BŁASZCZYK Stanislaw: 1958 nr 5 s. 13-15, ilustr. Ornamentyka ludowa na zbrojach husar659. BOCHEŃSKI Zbigniew: Stkkh. Pol. Szt. Lud. 1955 nr 6 s. 302~375, Hustr. Janusz: Ewiętokrzyskie kapHczki-latarnie. Ziemia 660. BCGDANOWSKI 1957 nr 2 s. 2E-26, ilustr. rys. mapa. 661. BOGUSŁAWSKI Andrzej: Pohki folklor nad Tamizą. (Wystawa s.z.tuki J.udcwej w Londynie). Śu;iat 1956 nr 25 s. 5, ilustr. 662. BORUDZKA Wanda: Malowane domy. Wyd. Z Warszawa 1957 NK 5. 82. 663. BUCZEK Lidia: Wys,tawa ,polskiej sztuki .ludowej w Genewie. Fund. 1957 nr 14 s. 6. ilu str. Helena: Zoomorficzne wyrinanki ze 664. CEHAK-HOŁUBOW1CZOWA skóry ze wczesnośrednicwiecznego Opola. Histr. J. Halicki. Zesz. nauk. U. Wr. nr 8 Ser. A Archeol. Sląska 1957z. 1 IS. 99-112, dłus.tr. ,rys. tab. Rez. Z:;f. 665. CICHOWICZ Wiesław: Wielkorpolska sztuka ludowa. Preea świetL 1958 nJ' 4/5 s. 12-16, ilustr. 666. CIE~LA-REINFUSSOWA ZofiiJ: Sztuka ludc'wa w Sieradzkiem. Por. S:t. Lud. 1956 nr 6 5. 297-313, ilu str. rys. 667. CIE~LIKOW~KI Jerzy: Sz.tuka instynktu i wyobraźni. (Wystawa prac Nikifora, Te<JfiJa Oeicp'ki, Pawła Stolarza, Pawła Wróbla). Odra 1958 nr 4 s. 8, ilustr. 668. CZAJKOWSKI Jerzy: Wycinanki kielecko-radomskie. (Z materiałów zebranych w czasie badań teren.). PoL Szt. Lud. 19,56 nr 4/5 s. 228240. ilustr. mapa. 669. CZA.'KOW~KI Jerzy: Wycinanka ludowa na Kieleoczyźnie. Ziemia kieL 1957 nr 2/3 s. 5, ilustr. 670. CZARNECKA Irena: Po13ka Sztuka Ludo".va. (Album). Warszawa 1958 Pelonia s. 234, tabl. 30, ilustr. (również w jęz. fra:1c.). 585 671. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs pisa'nek w Tomaszowie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi. Ser. etno(;r. 1957 nr 1 s.189-190. 672. DOBROWOLSKA Agnieszka: Maveriały do ludowej k'.lltury artystycznej Pomorza Zachodniego. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 3 s. 158-189, ilu3tr. 673. DUBIEL Ludwi:k: Cieszyńs-ka ceramika ludowa. PoL Szt. Lud. 1957 nr 1: s. 195-207, ilusl.r. rys. Som. dod. s. 1-2. 674. DUBIEL L'Jdwi,k: Z:1obnictwo skrzyń na S1ą3ku Cieszyńskim i Górnym. Ilustr. B. Dackow. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 4/5 s. 256-278, ilu str. 675. DULĘBA Władysław: Kłc/p,otyze sztuką ludową. Ziemia 1958 nr 6 s. 6-11, ibstr. 676. DUNARE Nicolae: Siedmicgrodzkie kafle ludowe. Tł. Pel. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 224-228, il.ustr. rys. 677. DZIĘGIEL Leszek: Garncarze Mośka ~zwarcmana. (Garncarstwo w Łążiku Ordyna,ckim). Ziemia 1958 nr 1 ,s. 9-10, ilustr. 678. DZIĘGIEL Leszek: Gd:zie szukać ozdobnych okuć. (UJdowe a.tystyczne ko,walstwo i ślusars~wo). Z:emia 1953 nr 7 s. 2,2-24, Hustr. rys. '679. DZIE.WAKOWSKA JaC:,wiga, 'IUR~KA Jadwiga: Hafty i koronki. Wc.rszs.wa 1959 (druk ukończ. XII. 1958) WPLiS s. 145, tabl. 12, ilustr. 680. FIEDLER Alfred: Deutsche Veolkst.racht€n. LeLpzig 1951:. Rec.: Rss. Pol. Sz!. Lud. 1956 ·nr 6 s. 360. 681. FLIZAK Sebastian: Bulanda - ostatni ,czarodziej ,goff'czański. Wierchy R. 26: 1957 s. 192-195, ilu str. 682. FRYŚ Ewa: GarncarstwKl lud,m'l,'c Lubelszczyzny. Pel. Szt. Lud. 1957 nr 1 s. 37-~1, i\ustr. 683. FRYŚ Ewa: Cśwdek garncarski w Bielanaich pow. OświE;cim. Ilustr. Zygmunt Wiglu,sz. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 2H!-255, iJustr. 684. GARDOWSKA B.: Lewiokie -- ziemia ludowych artystów. (Praca kult. oŚw). Rada nar. 1957 n,r 48 s. 10. 685. GA WRAK Zbigniew: FHmo;Tafja sztuki ludowej i folkloru za lata 1945-1956. PoT.. Szt. Luc/. 1957 nr 2 s. 121-123. 686. GA WRAK Z:Odgniew: O filmcwe archiwum polskiej twórczości ludowej. PoL Szt. lud. 1957 nr 2 s. 119-120 687. GĄSIE.NICA S. Szymeszek, GENIIL-TIPPENHAUER Wanda: Stanisław Szymos:zek-Gąs'i€nica. Pel. S~t. lud. 1957 nr 3 s. 174-179, ilUStt'T.Sum. dod. s. 2. 688. GEDIGA Boguslaw: Gliniane ptas~ki w kulturze lużyckiej na Eląsku. Zesz. nauk. UWr. Ser. A nr 14 Slęża 1958 z. 1 s. 41-64. rys. majpY. Rez. Zsr. 689. GERLACH Alicja: Czy tędy droga? O folkle,rze pomorskim raz jeszcze. Ziemi} i Morze 1957 nr 17 s. 2, 5. �.• 586 690. GERLACH Romualda: Nie może zginąć to, co star.e i .piękne. (O raz· wój ludowej twÓr·cześci artystycznej w KoszaIJńskiem), Glos. Ty:,,}. 1956 nr 48 s. 2. 691. GERLACH Alicja: Wysltawa sztuki Ludowej w Koszalinie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 123-lf?5. Sum. dod. s. 2 Janina: Wystawa 10-1-e'Cia sztuki 692. GINERTT-WOJNAROWICZOWA ludowej. Archit. 1956 nr 2 s. !i2, ilu str. 693. GLAPA Adam: Przy·czynek do wi-elkCipolskiej ,~zeźby ludiowej. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 241, ,Husk 694. GLAPA Adam: Wystawa Polskiej SztUiki Ludowej w Po~naniu (,czerwiec-liDi€><:1945 r.). Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 935-937. 695. GŁADY~ Z J., FRYŚ Ewa: Rze:'by Jana Gładysza z Chlebowa. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 157-158, ilustr. Sum. dod. s. 2. 696. GŁOWA ZOfia Barbaira: 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludcwej PIS. Poi. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 187-189, tab. Sum. dod. s. 2. 697. GŁOWA Zofia Barbara: Maiteriały do mapy ośrodków .garncarskich w Polsce. Pol. Szt. lud. 19~6 nr 1 s. 56-59, nr 2s. 115-120, nr 3 s. 190-195, mapy (cz. 3 woj. lub. ł,ódź) nr 4/5 s. 242-248 (woj. olszt., opal., po·zn.) nr 6 s. 355-359, mapy 1957 nr 2 s. 124-127, mapa. 698. GŁOWA Zof,ia Barba'ra: X IPowo;enny ko.nkurs szopek w Kra,kOiWie. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 61-64, ilustr. 699. GRABOWSKI Józef: Wycinanka ludowa. Warsza,wa 1955. Rec.: jnk.Kamena 1956 nr 2 s. 42. 700. GROCHOLSKI Jerzy: Ceramika ludowa (Wystawa "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" w Muzeum Lubelskim). Kult. i Życie 1956 nr 24 s. 2, ilustr. 701. HAISIG Marian: Wytwo'ry ślusarskiie odkryte w Opolu na Śląsku. Mct. Wczesnośredn. T. 4: 1956 s. 171-178, ilUistr. Krat. sad. Sum. 702. HENSEL Witold: Z badań nad polską ceramiką wlc'zesnoś'redniowiec~ną. Spraw. ercheo!. T. 2: 1956 s. 160-167. 703. HI? Stanisław, KUNCZYŃSKA Anna: Sztuka Eskimo.sów kanadyjskich. Po!. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 316-335, ilustr. rys. maiP,a. 704. HOŁUBOWICZ Włodzimierz: Garncarstwo wiejskie w Albanii. (Ze studiów archf.oJ.oga nad reliktami z.e wsi Gojan <i 'larke). Ilustr. J. HaJ:.cki. Zcsz. nauk. UWr. nr 8 ser. A Archeo!. Śląska 1957 z. 1 s. 5-64, ilu str. rys. mapa. Rez. Zsf. 705. HOŁUBOWIC Z Włodzimierz: Z badań nad wc<zesnośf(~dniowjoczi1ą ceramiką ,grodzis<ką w Strachowi€. !lustr. H. Gołkontt. Zesz. nauk. UWr nr 8 ~er. A Areheol. ~ląska 1957 z. l s. 173-184. ilustr. rys. ma·pa. Rez. Zosf. 706. L T. Ratujmy Wdzydze - wioskę barwnych twórczo 1958 nr 16 s. 16-17, illlstr. haftów. Drobna WI/' 707. JACKOWSKI Aleksander: Łubok. Projekt 1958 nr 1 s. :H-29. ilust:· Res. s. V. Sed. s. VII-VIII. Sum. s. II. 708. JACKOWS"KI Ale:ksand€r: Polska sztuka lucJewa (Wystawa w PKiN w Warszawie). Pclska 1956 nr 2 s. 9-13, ilustr. oraz \v mutacjach: ang. Poland. Era,nc. La Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ·ros. Polsza. JACKOWSKI hleks8.nder: Refleksje po wystaw'ie sztuki ludOi\vej w Londynie. Poj. Szt. Lud. 19')6 nr 6 s. 289-296, Bustr. JACKOWS"KI AleksandeT: Z problemaltyki ws,pólczesnej amatcrski0j tw6I"cZlOści<plastycznej. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 257-295, ilustr. JACKOWSKI Aleksander: Z zagadnień historii i met.odologii badarl nad s<Zltukąlud,ewą. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 341-388. JARNUSZKIEWICZ Jadwiga: Glos w dyskusji o wystawie Dzies.if;dcle<Cia (w Wai"szawie). Pol. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 340-342, Bu str. JAŻD2.EW.EKI Kop.Tad: Uwagi o ,chronologii 0eram~ki za,chodniosłc·wiańs,kiej z wczesnego średniowiecza. Prz. archeol. T. 10: 1954·1956 S. 150-191, ilust.r. rys. Tekst również w jęz. franc. KARWICKA Te['esa: Pisanki ziemi lubelskiej. !lustr. Adam M.acedor1sikii. Ziemia 1957 m 4 s. 7-·8, .ilustr. KATALOG zabytków sZltuki w Pelsice. T. 3. Województwo kieleokie. Red. JElrzy Z. Łozińsk.i 'i Ba:rbara Wolff. Z. 1. Powiat buski. Warszawa 1957 Państw. Inst. Sztuki S. 91, tab!. 82. T. 3 z. 5 pow. konecki 1958 s. 42, tab!. 30. T. 3 z. 6 po;w. kozienicki 1958 s. 33, tabl. 34. T. 3 z. 8 'pow. opczyński 1958 S. 65, tabl. 72. T. 5 Z. 7 woj. poznań$kio pow. kępiilski. Red.: T. Ruszczyńska i T. Chrzanowski 1958 s. 23, tab!. 31. T. 5 z. 16 pow. ostrowski 1958 S. 20, tabl. 28. T. 5 z. 17 pow. ostrzeszowski 1958 S. 17, tab], 2:5. 716. KOLAROVA Zuzanna: Urc,l{ czechosłowackiej ceramiki ludowej Drobna Wytu;órcz. 1956 nr 3 :s. 36, ilustr. 717. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: W KoniaJwwie świeci jasne słDne'czk.o. (Zagadnienia sztuki ludcwej). Orka 1958 nr 33 s. 8. 718. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tka'Ctwo opo<czyńs·kie. Wrocław 1958 Oss. S. 111, tab!. 19, Bw:;tr. 719. KONDRATIUK Krystyna: O badaniach tkaotwa o,p·c·czyńskiego. Streszcz. ref. Spraw. Łódź TN R. 6/9: 1951/1954 s. 71-75. 720. KOPEĆ Stanisław: Wielkop,ol=ka Wystawa Twórczoki Ludowej i Amatorskiej (w Poznaniu) .. 8iu!. inf. Pax 1958 z. 7:8 s. 13:3/136. ilustr. 721. KOTULA Franciszek: :YIaterialy do dl,iejów garncarstwa z terenu wojewóJztwa rzesz<l\\'5kiego. Warszawa 1956 Ivan. Kult. Sztuki Centr. Zarz. I\Iuzeów ~. 117. 722. KOTULA Franciszek: N'owe formy w sztuce ludowej. Życie kuLt. Ziemi rzesz. lD56 nr 2 s. 14. Bustr. I i �588 72.3. KOTULA Franciszek: Zbiorowy :portret chłopski. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 21-24, iUstr. 724. KC WALEC Begusław: "Opc.cznianka" jej sprawy artystycme i nieartystyczne. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 48-56, ilustr. 725. KOWALSKA-L.EWICKA Anna: Haft i hafciarki podhalańskie. Ziemia 1958 r:r 2 s. 10-11, ilustr. Haft bidy na rochal\,;. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 229-24.9, ilustr., rys. 726. KWAENIEW.5KI TadEus'z: Illlstracje dCTobku ludowych tw5rców. (Wystc:wa Sz,tuki L'Jdow,(j w Koszalinie). GLcs Tyg. 1956 nr 46 s. 2, ilustr. 727. MAJCHRZAK Józef: Z dziejów fo]'klo'ru dolnośląskiego. Liter. lud. 1958 nr 1 S. 5-7. nc. MALKIEWICZ Krzysztof, ZAMBRZYCKA Anna: Fajczarstwo na Podhalu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/[:\ s. 209-218, ilustr. 729. MARKOV J06ef: Slo'vensky 111.dc'Wyodev w miniu1oQlsti. Br.atislava 1955. Rec.: Rss. Pol. Szt. lud. 1957 ,nr 1 s. 61-62,. 730. MULKIEWIC Z Olga: Objaz,dowa wystawa sztuki ludowej województwa łó:1zkh:go (w Łęc.zycy). Pol. Szt. lud. 19.56 nr 6 s. 33G-337, ilus!r. 731. MULKIEWICZ Olga: Ozdoby rysowane piaskkm. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 216-223, ilu str. 732. lVrULKIEWICZ Olga: Wystawa sztuki ludowej w R.z.eswwie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 42-43. 733. NIKIFOR. BANACH Andrzej: Nikifor, mistrz z Krynicy, Kraków 1,957. Rec.: KlaczYllski ZbigniEw: twięci w krynickich dorożka,ch. Naw. liter u;ydav.:n. 1957 nr 14 S. 8, ilustr. (olg.): .,Nikifor" czyli: nareszcie! Życie liter. nr 37 S. 11; Patryk: Książka entuzjasty. TYJ. ]:OWSZ. nr 41 s. 6, ilust.r.; Rymkiewicz Władysław: Żyoie prywat.ne mistrza Nikifora. Kron. 19f,7 nr 9 s. 10, illlstr.; Zukowski ,Tacek: Mat.ejko z Krynicy. Witści 1957 nr 29 s. 3, ilustr.; Marek Tadeusz: Orka 1958 nr 12 s. 3, 12, illlstr.; Trzeciak Przem~'sław: Nikifor, c7yli tajemnicze malarstwo. Tv:arez. 1958 nr 1 s. 163-165; Lich-olc;j Piotr: Matejko z Krynicy. Echo TY·J. 1956 nr 9 s. 1, ilustr.; Nicmczyc Adam: Nikifor. Prz. kult. 1956 nr 31 s. 5. ilustr.; OkLmiewski Zdzisław: O Nikiforze. Pers','cktYW11 1956 nr 41 s. 4, il'..lstr. 7:34. OD REDAKCJI: (CmówI·en.ie tematyki czasopisma .,PrremysJ Ludowy i ArtystYczny"). Pr~em. lud. 1956 nr 1 s. 2. 735. OPAC1AN Kubin. GENTIL-IIPPENHAUER Wamda: Andrzej Op::.tcian Kubin. (i\fist!'z w dziedz,inie obróbki artystycznej metalu na Podhalu). PoL Szt. lud. 1955 nr 6 S. 376-384, ilustr. 736. OROSZ Janiml: OsiągniĘcia badań na::l hi~torią sztuki śląsJdej. K1J:art. opal 1955 nr :;/,1 S. 132-170. illlstr. 589 737. ORYNŻYNA Jc;nina: Gmpodarcza strona o~ieki. nad szbką ludow'ł. 1956 nr 2 s. 3-8. 738. ORYNŻYNA Janina: Polska sztuka lud.c,wa na tle V Festiwalu Młodzieży i Stud·entów. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 49-57, ilustr. 739. ORYNŻYNA Janina: WZOx'cownia Krajowego Związku S:pć>łdziehi Prz.emysłu Ludowego i Artystyczneg~ CPLiA w Warszawie. Lud T. 43: 1956s. 42.1-42.'3. Przem. lud. 740. PARNICKI-PUDELKO Stefan: O badani8Jch Piotra Biej1kowskiego nad wyobraŻieniami barbarzyńców w sztuc,e 8Jntycznej. A.reheol. T.3: 1956 z. 1 s. 262-266. 741. PIETKIEWICZ KaZJimier.z: O Ipolskiej sztuce lude-wej. Wiedza i Żyeie 1956 m' 8 s. 534-540, ilustr. 742. PIETKIEWICZ Kazim:'€Il'z: Ważniejs,zeimprezy i wY3ta~vy sztuki ludowej Minist~'rstwa Kultury i Sztuki w 1953 r. Lud T. 42: 1935 cz. 2 S. 925-934; w 1954 r. Lud T. 43: 1956 s. 451-459; w 1955 L!". Lud T. 43: s. 459-463; Zbiory wspó!czesnej sz.tuki ludo.wej CZSP ciWyst.aw MKiS Lud T. 43 s. 416-421. 743. PIETKIEWICZ Kazimierz: Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Polsce. Pel. Szt. lud. 19.57 nr 3 s. 131-156, ilustr. Sum. dod. s. 1. 744. POLISH Folklor Y. 1957 nr 1-4. Rec.: StalS,zewski Władysław. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 59. 745. PRZEŹDZIECKA Maria: CE'ramika pOlmor3ka. Polska Sztuka dowa 1954 nr 4. Rec.: Chram'cki s. 413-415. Jan. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. 746. PRZEŹDZIECKA Maria: Pisanki w Radomski€lffi. nowski, Pel. Szt. lud. 1956 nr 4/5 h. 21S-227. Lu- T. 4: 1958 z. 2 IlustJ'. J. Troja- 747. PRZEŹDZIECKA 1V1a1'La:Sekret rzeżbionych klorck6w. (Drzewo;rytni!ctwo lu<:lcwe w Pl a,zac..h).Ziemia 1957 ,nr 10 s. 19, 25, ilustr. 748. PRZEźDzIECKA Maria: Sztl!ka ludoe.wa v.; muzea:oh Bukar2sztu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 124-131 ilu.s.tr. 749. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa X-I.E.'cia sztuki ludowej .w Gda!lsku. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 318-320, ilustr. 750. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa .sztuki Lldowej Wa,rmii Mazur w Olsztynie. PoL. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 313-317, Bu str. 751. PRZEŹDZIECKA Mar·ia: Z.abytki plastyki ludowej na Poolasia Wschodnim. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 S. 204/208, ilu str. 752. PUGET Jan: Sz.tu.ka ludowa w·oj€'WÓ:lztw8 łódzkiego. (Wystawd w Warszawie). Orka 1958 nor 10 S. 8, ilustr. 752a. PUTO Mieczysław: Prace regionalne nau-czycieli. Ziemio kiel. 19jH n,r 13 s. 12. �590 753. REINFUSS Reman: Dorobek r,auko~vy dz:e'>ięciolecia w zakres;", sztuki ludowej Of<,Z plan~' na na:jbliższ,e pięcielecie. Mat. Studiów S2!. 1955 s. 3/4 s. 389/411. 754. REINFUSS Roman: Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Re'c.: Delimat Tadeusz. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 797-800, Sza£rańska Zofia. Kwart. Rist. Kult. nwter. 1956 nr 3 s. 596-600. 7.55. REINFUSS Roman: Na marginesie wystawy lO-lecia polskiej sztuki ludowej (w Warszawi.e). Pel. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 337-340, ilu str. 755a. REINFUSS Roman: Organizacja wytwórczości ludowej i artystycznej współczesnej Rumunii. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 58-68, ilustr. 756. REINFUSS Roman: Polskie druki ludowe na płótnie. Warszawa 1953. Rec.: Gajek Józef. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 795-797. 756a. REINFUSS Rema<!1: Szkolenie kadr naukowych i organizacja badall z zaJkresu sztuki ludowej w Rumunii. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 120-123. 757. SADOWSKI Jaf'im: Biełarus:ki fado,r. NIwa 1956 nr 37 s. 3, ilustr. 758. SEWERYN Tadeusz: ArcydZJi('!il żelazorytu ludowego. Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 335-361, ilustr. 759. SEWERYN Tadeusz: Niebezpiec7.eństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludlOwej. Przem. lud. 19S6 nr 1 s. 11-16. 760. SEWERYN Tadeusz: Polskie wycinanki papilerowe XVII i XVIII wie·ku. Pel. Szt. lud. 19~6 m 2 s. 67-105 Hu&tr. 761. SEWERYN Tadeusz: Stalrc!POlska grafika ludmva. Wars:zawa 1956 Sztuka. s. 205 Bustr. 762. SEWERYN Tadeusz: Zabawki ludowe jako odbicie zwyc7.ajów, obrzędów, ma'gLi i legend. Fragm. książki "Zabawka ludowa". Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 3-20, ilustr. 763. SIEBER Friedrilch: Bunte Mabel der Oberlausitz. Berlin 1955. RelC.: Rss. Pel. Szt. lud. 19~6 nr 6 s. 361-362. (S. G.): Wśród gar.n'c;ar,zy kaszubskkh. Tryb. Ludu 1956 11["58 s. 5, ilustr. 764. SOBIESKI Marian: Badania folkloru regionu ,płC!cki:eg'o w r. 1958. Not. płockie 1958 nr 8 s. 11. 765. SOCHACKA Danuta: U źródeł nieprzęmdjając.ego piękna. (Wystawa dziesięciolecia sztulki ludowej w Warszawie). Swiat i Ludzie 1955 nr 45 s. 2, ilustr. 766. STELMACHOWSKA B. BRZESKA Wanda: Bożena Stelmachowska (1889-1956). (Nekr. oraz Tymczasowa bibliografia .prac ... dotyczą'ca s,ztuki ludowej). Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 190-191. Sum. dod. s. 2. 767. TARKO Mieczysław: O pl€cionkars,twi,e .polskim w śwIetle badań etnc'graifcznych. Pol. Wiklina 1958 nr 3 s. 9-11, ilustr. 768. (T. R.): Wystawa polskiej s'zt11ki ludowej w Gene'wie. Projekt 1957 nr 3 s. 35 ilust..r. Res. dod. s. VII. Sód. dod. s. XI. Sum. dod. s. IV. 769. WITZ Ignacy: O drzeworycie ludowym i innych sprawach. (Wystawa 591 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 77'1. • 778. 779. star,e'go l,uaowe·go rosyjskiego drzeworytu, MUZie'um Mickiewiczowskie, Warszawa). Orka 1958 nr 2 s. 9, ilu str. WIT Z Ignacy: S·ztuka ludowa i grafika litewska. Życie Warsz. 1957 TI. 154 s. 5. ilu str. WOLEŃSKA Maria: Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej lO-lecia. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 62-74, ilu str. WOLEŃSKA Maria: Sztuka ludowa dwudziestu n.atI'odów. (Międzynarod,ewa Wystawa Sztuki Ludowej z okazji V Fes,t iw al u M!lodzieży w Walrs,zawie). Pel. Szt. lud. 19~6 nr 5 s. 40-48, ilustr. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna: Organizacja zbytu wyrobó\v rzemiosła wiejskiego na Podhalu w lata'ch 1870-1950. Kwart. Kult. mate1·. 1957 nr 2 s. 299-305, ilel'str. Rez. s. 416. ZAREMBA Jan: Artyści ludcwi z Chałupelk Kieleockich. Przem. lud. 1956 nr 3 s. 27-39, HU5<tr. ZAREMBA Jan A.: Ceramika kielecka powitała 'czeskich go'ści w Zakc'panelffi. (XXXI Walny Zj.arzd Polsk'iego Towarzystwa Ludoonawczego w Zakopanem). Sł. Tyg. 1956 nr 44 s. 3. ZAREMBA Jan A.: Kryzysce'ramiki relgi,cmalnej. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 12-19 ilu str. ZBOROWSKI Juliusz: Sltare i nowe myśli o regionaliźmie ,podhalańskim. Orka 1957 nr 18 s. 3. ŻUKOWSKI Jacek: Ze zfcliorów sztuki ludowej. (Zbiory Sekcji Badań Plastyk,i Ludowej Państwowego Insty't<utu Sztuki w Krakowie). Wieści 1958 'nr 3 s. 4, ilustr. ŻYWIRSKA Mari.a: Rzeźbione formy piernikarskie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 67-106, ilustr. 8. ZespołyartystY'czne, ins'celnizacje 780. ATLAS Ste:fa1n: Pr,zypad'ki i doświadczenia. (Prregląd Wiejskich zespołćw Teatralny,ch). Praca świetl.. 1956 nr 7 IS. 15-18, ilustr. 781. A. W.: W sp1"aw.ie Koszęcina i zes,polu "Śląsk". Przemiany 1957 nr 9 s. 7. 782. BUTRYŃCZUK Bogd,a'n: Pochwała lPioseillki. (Państwowy Zespól Bieśni i Tańca "Śląslk·'). Odra 1958 nr 33 s. 8. 783. DOBROWOLSKA Aleksandra: Uwaga! Eliminacje Wiejskich Zespołów Amatorskich. 5ł. Tyg. 1956 nr 18 s. 1, 4, ilustr. 784. GARBACZ Kazimierz: Amatorsk,i ruch artystycZJny na Podhalu. Wieści 1958 nr 16 s. 6. 185. GOLDE Kazimierz: Dzięki "Ma,zowszu" - chorągiew szwedzka zdobyta prze,z Michałka pod Rudnikiem wróciła do Palsk;, Kocesp<>llldencja z Londynu. Tryb. Ludu 1957 nr 52 s. 1. �, 592 Lesz·ek: Dzwony świętej Genowefy. (Rozwój Związku 786. GOLIŃSKI Tca,trów i Chórćw Ludc·wych). Tryb. Ludu 1957 nr 225 s. 6. o występach "ŚląsIka" w Pa. 787. GOLIŃ~KI Leszek: (Korespond7ncja ,ryżu). Tryb. Ludu 1953 nr 108, 113 s. 2. pobytu "Mazowsza" w Lon788. GOLIŃSKI Leszek: (Kcrespondencjaz dynie). Tryb. Ludu 1957 nr 38 s. 2, nr 40 s. 1, nr 47 s. 2. 789. GOLINSKI LesZ.Eik: Polski ,pa7oziernik nad Moz:; i Sel;:waną. (Występy "Śląska"). Tryb. Ludu 1956 nr 312 s. 6. "Sląska" w Belgii). 790. GOLINSKI L~sz-ek: (S.prawozdania z występów Tryb. Ludu 1956 nr 280 s. 2, nr 282 s. 1, nr 287, 298 s. 6. 79l. GOLINSKI Lesz.ek: Sukoes "Śląska" w Kownie. (Kor-espondencja z Kowna). Tryb. Ludu 1957 rur 178 s. l. 792. GOLINSKI Le'szek: "Śląsk" odr.osi wi·elki triumf w Paryżu. Korespondencja z Paryża. Tryb. Ludu 1958 nr 121 s. 6. 793. GOLINSKI Lesl'JE'k: 93 tys. km z polską pio.senką i tańcem. (Zespół "Ma,zc;wsze"). Tryb. Ludu 1958 nr 206 s. 6, ilu.5tr. z pobytu "Mazowsza" w Lon794. GONERA Tade'usz: (Korespondencja dynie). ZieL Sztand. 1957 nr 8 s. 1, nr 10 s. 2, nr 11 s. 2-3, nr 14 s. 4, ilustr. .795. GONERA Tadeus.z: Z "MawwsZlem" w Lolndyni-e. Zarzewie 1957 nr 1 s. 8, ilu str. KLIka uwag i wniosków. (Problemy am~796. GRABOWSKI Franciszek: torskiego ruchu artysit)OCZII1€lg,o w wc'j. a-zeszo.wskim). Now. Tyg. 1956 nr 3 s. 3-4. Pięć lat "Śląsk.a". Tryb. liter. 1958 nr 30 s. 1, 797. HADYNA Stanisław: ilustr. 798. HEST Mieczysław: Gorące serca. Dziesięciolede Zespołu Pieśni j Tań·c.a Ziemi LuhelskJej. Za i przeciw 1958 nr 27 s. 10,. ilustr. oczE.kują pomocy. Naw. Tyg. 1956 799. J. P.: Wiejskie z-es.poły teatralne na- 20 s. 2. W trosce o dals-zy rozwój twó·rcwści ludowej. 800. KARDA Franciszek: Z ŁowLcza można brać p.rzyklad. Ziel. Sztand. 1956 nr 15 s. 8, Husk. 80l. KOŁOI:ZIEJCZYK Roman W.: Od wsi do wsi. (Z€spoly amatorskie w Cie:3zyńskkm). Orka 1958 nr 41 s. 3, 6. 802. KRACZKOWIAK: Od "Wesela Łooz,owskiego" do "Wesela Kraczke·wskiego". (Kraoc?Jk(wski Zes.pół Pieśni i Tańc.a). Życie kult. rzesz. 19~6 nr 1 s. 2, 5, ilustr. 803. KRUCZKOWSKI Leon: Na pró'oi-=. (Z-espół tEatralny "Wk~i" w Markowej pow. Przeweorsk). Życie kul. Ziemi rzesz. 1956 nr 3 s. 1, i1:Jstr. 804. LECHOWSKA H., Matlak R.: Kurpie Zielone. (Zes'pó! Pi,eśni i Tańca w Bi.2łymst<Cku). Praca świetl. 1958 nr 4/5 s. 9-11, Hustr. 805. OST Władysław: Sląskie zespoły pieśni i tańca. Wierchy R. 24: 1955 s. 173-176, 593 • 806. PLEŚNIAROWICZ Jerzy: Przegląd Wiejskich Zes'połów Teatralnych i sprawa repertuaru w woj. rzeszowskim). Naw. Tyg .1956 nr 6 s. 3. 807. PRZEGLĄD Wiejskich ZespołóVl Teatralnych. Naw. Tyg. 1956 nr 5 s. 1. 808. S. ADAM.: O teatr ludowy. (Reaktywacja Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Orka 1958 nr 2 s. 9. 80lt. SOLARZOWA Zofia: Samo~odny teatr chłopski. Wieści 1957 nr l s.3-5. 810. SOLARZOWA Zo£oi.a:Skalni ludzie. Warszawa 1955. Rec.: P. B.: Opowiadania kiel. 1957 nr 1 s. 14. I I o góralskJm zespole artystycznym. Ziemia 811. TYLCZYNSKI Andrzej: Mazowsze. Tyg. demok1·. 1958 ,nr 31 s, 6, ilu str. 312. WALAS Andrzej: Wieś będzie miała 'co grać. (Wydawnictwate,atr,al·nego ruchu amatorskiego). Orka 1958 nr 33 s. 12. 813. ZAKRZEWSKI Ta,deusz: Magi':znacyfra 500. (Uwagi na marginesie Przeglądu Wiejskich Z€społów Teatralnych). Pomorze 1956 nr 3 s. 4, 11. 814. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA Maria: Sp,o!eczna warto·ść tańc.a ludowego. (Zespół Międ<zyspółdzJelniany Pieśni i T'ańca ,,Kuj,awy" w Bydgos,Zlczy). Nou;y Tor 1956 nr 3 s. 2, ilustr. 815. ZIEMSKI Mieczysław: Tieatr 100 tysiacz artist·o,w. (Amatorskie zespo,:y artystyczne w Polsce). Pel. prof. sojuz. Obozr. 1955 nr 5 s. 3436, Ilu str. oraz w mutacjach: ang. Pol. Trade Un. Rev., hisziP. Revista sindic. pol., niem. Rdsch. pol. Gewerkschaften. 816. ZIENC Andr?Jej: Z?społy pieśni i tańc.a w PoIse-e. Muzyka 1955 nr 11:12 s. 70-73. 817. ZIOŁKOWSKI Wiktox: Z ludo·wych w,idowisk dramatycznY'ch w Lubelsz,czy7nie. Fragm. Kamena 1956 nr 2 s. 31-36. . . 818. Z PRO~FKTU. ~taotutu Towarzystwa Miłośników Teatru i Muzyki LudoweJ PolskIeJ Rze1ozy,pospolitej Ludowej. Swiet!. 1957 nr 2 s. 4. D. W s pół c z e s n e p r z e m i a n y w k u l t u r z e p o l s k i e j 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup Wsi spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa 819. WGAŁAJ Dyzma: Rozmowy o spółdzielniach arszawa 1956 KiW s. 166. tabl. 8. społecznych rndywidual~ei prod'lkcyjnych. inne Wyd. 2. 820. G~ŁĘ~KI Bcgusław: Z badań ·nad przemianami społeczno-ekonomICZne] struktury wsi w Polsce LudQwej. Myśl filoz. 1956 'nr 5 s. 3-25, wykr. mapa. 821. ~OZAKIEWIC~ Janusz: WlPrQowadzenie ,płodozmianów w spółdzJelmach produkcYJnych. Wyd 2. Warszarwa 1956 PWRiL s. 137. ~.8 Lud, t. XLVI �r 594 ,> 822. 823. 824. MADA.JCZYK Czesław: Burżuazyjno-obszarnicza reforma w Polsce (1918-1939). Wyd. l. Warszawa 1956 KiW s. 463. MULLER Bruno: Spółdzielnia produkcyjna w Weissensch~rbach przyniosla sławę swemu imieniu. Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1956 nr sper.. s. U, ilustr. NAMITKIEWICZ Jan: ZagadniEnie prawa własności gruntów wniesic'nych do ,rolniczych spółdzielni produkcyjnych (typów wyższych). Zesz. nauk UŁ Ser. 1 Nauki Humanist.-społ. 1955 z. 2 s. 99-1~9. Res. 5>od. NOWOSIELSKI Emil: Organizacja terenu spółdzl'8lni produkcyjnej. Wyd. 1. Warszawa 1950 PWRiL s. 217. sCiCjalistycznej ,przedsiębiorstw l'olnioczy'ch. T. 1. 826. ZARYS org.anizacji Ryszard Manteuff€l, Hmryk RomanGws,ki, Tadeusz Rychlik: Cz. 1. Wi,adomości ogólne. c.z. 2. Państwowe gospodarstwa rolne. Warszawa 825. 1956 PWN eS. 152. EKONOMIKA i organ~z.acjar.olnidwa. Z. l. Warszawa 1957 PWN s. 152 tabl. 5. Zeszyty Naukow(~ Szkoty Glównej Gospodarstwa Wiejskiego. Nr 1. gospodarcze s!półdzk'lni produkcyj,nych. Materialy 828. PODNIESIENIE z Sesji Ekonomicznej Komitetu Nauk Rolniczych PAN 2 13-15. II. 1956 r. Warszawa 1957 PWRiL s. 279. Zygmunt: Uwa.g~ a spóld-zieliCZOści rpr·odukcyj.l1€j w 1'01-· 829. ZAŁĘSKI nietwie. Z samotnych rozważa11. Warszawa 1957 LSW s. 57. 595 UCHWAŁA V Plenum Komitetu Centralnego PZPR o rozwoju 'rolnictwa w latach 1956-1960 i zadaniach partii na wsi. Tryb. Ludu 1956 nr 41 s. 3-5. - Chlop. Droga nr 8 s. 3, 5-7, i1uIstr. - Spóldz. produk. nr 7 dod. s. 1-16. Ziel. Sztand. nr 14 s. 3-6. Zycil? Warsz. nr 35 s. 2-4. 837. WYCZESANY Z Jigniew: Ziemia tragi'czna nad Bugi'em, Huczwą i Sołokiją. (O aktywizację gospodarczą). Zycie gasp. 1956 nr 21 s. 12, ilustr. tab. 838. ZAKŁADAMY !\póldzielni-e 'Produkcyjne. Statuty spółdzielni produk,cyjnych. Red. W. Korczak Wyd. 1. Warszawa 1956 PWR,iL s. 133. 836. • VI. ETNOGRAFIA A. O P l' a ·co wan 827. 2. Inne materiały 'związane BOBIŃSKA Celina: Dynamika ·chłopskich :użytków gr,untowych i walkachłqpÓ'w a zi'€lffiię. Zesz. nauk UJ nr 7 Ris:t. 1956 .1.. 2 s. 45112, tab!. Rez. Zsf. 831. BOLANOWSKI Zbignie'lv: O biurokraicji, schematy"'miei góralskich "separatystach". Dyskusja o regionalizmie. Orka 1958 nr 2 's. 4. 832. CWlEK Zdzisław, GluZJiński Jerzy: Osiągnięoia Polski Ludowej na Pomorzu i ,w gospcdar.ce morskiej. Kwartainik Historyczny. R. 1955 nr 1. R€'c.: Barciński Florian. Studio Mat. Dziejów Wielkopo]. T. 3: 19,57 z. 2 s. 839. 840. 841. 842. z wsią 830. 843. 844. 845. 279-280. CZERNIEWSKA M.: Gos.poda,rstwa biedmiaokie i go~podarstwachłoiPów-,:.racowników w niektóry·ch rejonach Polski w 1952/1953 roku. Zag. Ekon. raIn. 1955 z. 4 s. 57·-77, tab. 834. GOŁĘBIOWSKI Bronislaw: Kilka uwag o rozwoju kultury na wsi. Zarzewie 1958 nr 11 s. 2-3. 835. INGLOT A., Ko.zakiewkz Mikolai, Leczykiewicz Sylwestelr: Propozycje w sprawie oświaty i kultury do dyskusji na plenum NK ZSL Wieś spólcz. 1958 nr .'3 s. 8-14. SŁOWIAŃSKA 833. 846. 847. W POLSKICH i a o g ó l -fi e '1. WYDAWNICTWACH z a k l' e s u 's l a w ojs t y k i BARAŃSKI Henryk: Qp["acowuje ją 173 uczonych polskich. Ency<klo,pedia słowianoznawstwa wydana będzie w Poznaniu. Nowy Swiat 1956 nr 12 s. 2. BĄDKOWSKI Lech: Slcwiń'cy. Warszawa 1956 S. T. s. 123, ilu str. BELIC Al-eksander: Przygotowania do MiędzynarodOlWego Kongresu Slawistów. Tł. Nowe Czasy 1956 nr 24 's. 16. CZEKANOWSKI J.an: Konsekwencje slowi,anoznawcze syntezy antiI'Opologi-cznej. Lud. T. 42: 1955 cz . .1 s. 465-521, mapa, cz. 2. Sad. s 967-972. Zsd'. 's. 982-989. CZEKANOWSKI Jan: Wstęp dl(J histClrii Słowian. Pelrspekty,wy antrOjp,o.logiczne, et1nclgraii'czne, al'cheologicz.ne i językowe. Z 53 rys. ~ 8 tabl. Wyd. 2 na nowo qp:rac. P.oznań 1957 Inst. Zach. s. XIX, 5l4" tabl. 3, ma,p 8, ilUistr. Rec.: Szewko-Szw,aykcws'ka 1. Czlow. w Czasie Przestrz. 1958 z. 2 s. 103-104. DOROSZEWSKI Witołd: Re!fl~ksje i ,wspomni-eni-a uczestnika Belgra,dzki,ego Zjazdu SlaJwistów. Por. jęz. 1955 7... 9 s. 321-325. FEDEROWSKI Michał: Lud bi'ałorus,ki. Materia'ły dlO.etnografii słowiańskiej z):lromadZJCnew latach 1877-1905. T. 5. Pieśni. Warszawa 1958 PWN :s. 917. GAJEK Józef: Znaczenie ka,rtcg:raf.ii et nOigraficznej dla slawistyki w świetle pra·c nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z 'p-o-1skich Studiów Slawistycznych. PWN Warszawa 1958 tom I, s. 217-233 + 9 ma,p. GA VAZZI M.: Beitrage 2ur altslavischen Kulturkunde. Zeitschrift fur slavische Rec.: Labuda Phi/oiogie. Gerard. T. 22: 1954. Kwart. Hist. KH1t. mater. 1956 nu l s. 152. �rI 596 597 848. GLAPA Adam: Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w XIX w. w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga. Luci T. 42: 1955 cz. 1 s. 69-114, ilustr. 849. HENSEL Witold: Słc.wiańszczyz.na wczesnośredniowieczna. Zarys kU'tury materiaLnej. Wyd. 2. Warszawa 1956 PWN s. 493, tabl. 8. 850. LECIEJEWICZ Le·ch: Badania ,nad starożytnościami słowialiskimi w Niemczech. SLavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 424.-429, ilustr. Res. 851. LEWICKI Tadeusz: Źródła arabski·e do dziejów słowialis~czyzny. T. 1. Wrcdaw 1956 OS5. s. XXVIII, 383. 852. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienia roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Normanowie wśród Słowian. Prz. KuLt. 1958 nr 11 s. 9. e53. NAMYSŁOWSKI Władysław: Ślady Słowian :pozostałYch z 'czasów panc'Wa'l1iia Awarów w da'\vny·ch kraja'ch chorw,aJoki,ch. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 131-135. 854. SŁOWNIK .staJr<lżytnośd słowiański,ch. Red. Gerard Labuda (i inni). Wrocla,w 1958 Oss. s. XII, 147, ilustr. Rec.: Kcwalenko Władysław. Tyg. zach. 1958 nr 34 s. 2. 855. STAFIŃSKI Aleksander: s.zozeci'nek powstał ze słowiańskich ,osiedli. Zap. kcszal. 1958 z. 2s. 4.3-48, Hustr. 856. SUŁOWSKI Zygmunt: Klęska Swarożyca. (Histo,ria Słowi,an Połabskkh- WieLetów). Wiedza i ZyCie 1956 nr 10 s. 657-661, ilustr. malp.a. 8.57. ŚLASKI Kazimierz: Udział Słowia'n w życiu gQ.i;;podare7.ymBałtyku na początku 'elpok:i feudalnej. Pamiętnik Slo1ciański R. 4: 1955. Rec.: Labuda Gerard. Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 343-3.51. B. S ł o w la n i e ,p o ł u d .n i O,W i 8.58. PRZESŁAWSKA Helena: ską w JugosławH. SLavia Res. C. Z badań anti.qua S l a w i a ,n i e w s c h {\d ,n i i nad starożytną kulturą słowiańT. 5: 1954/1956 s. 4.20-424, i1ustr. .p ó 1 !l o c n o - w s c h o d n i 859 DEMBIŃSKA Maria A.: Badania nad słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w Związ:ku Radzieckim. Slavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 400-409. Res. VII. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. Eu ro p a DA WIDZIUK Aleksander: Naszy zada'czy. (Działalność Białoruskiego Towarzy~twa Społ€'cz'no-Kultl.!-ralnego na Bialostoczczyżnie). Niwfl 1956 nr 7 s. 1, 4. 861. DOKUMENTY k baJniekemu povs-i2Jnill ·na Slovensku (152.5-1526) . Wyd. Peter Ru/kosz. Bntislava 1957. Rec.: Z:entara Beue1dykt. Prz. hist. 19.57 z. 4 s. 801-803. 862. FLOROVSKIJ Antonin V.: Czesko-rllske obchodni styoky w m1nulosti (X-XVIII stole1:i). Praha 19.54. Rec.: Kossawski Ale,ks,ander. Ro.cz-i Dziejów spa!. gosp. T. 16: 19.54 s. 439-441. 864. HAUPT Leopold, Smoler Jan, Ernest: Volksli:elder der Sorben in doer Obell"- und Nkderlausitz. Ber,li'n 1953. Rec.: Nalepa Jerzy. Rocz-i hist. R. 22: 1955(1956 s. 243-246. 865. HUSA. V.: K dicjinam nevolnickeho powstani ·rokl1 1775. Czesky Lici R 39: 19.52. Re'c.: Gielrowslki Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 714-718. 866. IWANOW W.: Klasy i walka klalscwa we współczesnej Bułgarii. Tl. z bllłg. Ze~z. teor.-poLit. 195.5 nr 12 s. 56-6.5. 867. JANA CZEK O. J.: Povslani nevolni:ku w 'czesky,chZiemich Toku 1775. Nasze Vojsko 19054. Rec.: Gierc'Wski Józef. Sobótka R. 10: 195.5 nr 4 :s. 714-718. 868. KUCZYŃSKI E·tefan M.: O daci·e zrzucenia jarzma mongolskiego na R'usi. Spraw. Pozn. TPN 19.56 nr 1 s. 33-3.5. 869. NIICHAJŁOW Vladimir: Walka komunbtycZlnej Partii Oz.e'chosłowacji a dalszy rozwój i umocni:c.nie jednolitych SiPółd!Zielnirolniczych. Tł. 7.cz,es. Zesz. teoT.-poLit. 1955 nr 12 s. 47-55. 870 NICHTWEISS Johannes: Das Ba;uernlegen :in Mel~klenbu,rg. Eine Untersuchung ,;ur Geschicht,e doer Bauernslchaft und der z.weiten Leibeig-enschaft in Mecklenburg bis izum Beginn de's 19. .Tahrhundert~. Berlin 1945. R,€'c.: Zientara Benedykt. PTZ. hist. 19.56 z. 1 s. 186-191. 871. POTAPOW L. P.: Badania nad 'kształtowa,niem się socj8Jlistycznych narodów. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud T. 42: 1953 cz. s. 897-899. 872, VILLES et ·campagnes: civilisation urbaine et civilisation rurale en France. Rree.: A. S.: Dyskusja o grupa'ch społecznych na wsi. Wieś wspólcr. 1958 nr l s. 113-119. 873. VILLARD Ge:maine, Villard Claude: Formation de la nati·on francaise (du Xe siecle au debut du Xle siecIe). Paris 19.5.5. Rec.: (jw.) 1'VIy~[ filoz. 1956 nr 1 S. 223. 8f>O • • l "I' :1' �T 599 598 A. A f:- y k a 874. AYACHE Albert: Jak formował się naród marokański. Tł. z franc 1958 nr 7/8 s. 79-89. 875. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów An:wimi. Dziennik wyprawy do Afryki. Prace Etnograficzne t. VI PTL Wrocław 1958 S, 461. 876. GAUDIO Attilio: Tajemnica pocho·dzenia Guanczów. Tł. Widnokręgi Zesz. teor.-polit. 1958 nr 2 s. 22-33 ilus1:r. 877. HALICKI JE1rzy: Ubiory kobie'ce w starożytnym Egipde. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 22.3-227,ilus1:r. 459. 878. KUBIATOWICZ L., Winid Bogodar: Framcu:ska Afryka Północna. Poznaj Swiat 1956 nr l s. 37-39, tab. mapa. 879. MAKOWSKI Zbigniew: Logika wyobraźni. (Sztuka murzyńska). Kip.1'unki, 1957 nr 13 s. 12, 11, ilustr. 880. MODRZEJEWSKI JÓZEtJ':Małżeństwo między bra,tem a sios,trą w grecJw-rzymskim Egipcie. Meander 1955 ·nr 9/10 s. 431-437. C. A:zj a 881. BEAUVOIR Simone de: Miłość i rodzina. Fragm. książki "Długi marsz" (Z zagadnień społecznych Chin). Tł.z franc. Swiat i Polska 1958 nr 40 S, lO, ilu str. 882. BEGUIN Al'~ert: Bunt Azji i sumienie e~rcfp€'j·skie. (Omówiende wartości dorobku cywilizacyj,nego Za'chodu i winy Zachodu w s'tosunk,u do ludów Azji na marg:lDe3ie ksiąiJki hinduskiE'go hisborYlka K. M. Pani,kkara). Tł. z franc. K. B. Tyg. powsz. 1956 nr 11 s. 1-2, nr 12 s. 2, 7. 883. BRAUN Andnej: Wiosna miedzia'nego bębna (Chiny). Dookola Swiat1 1956 nr 19 s. 10-11, 19, ilustr. 884. CHINY. Oprac. na podstawie artykułu z Wiel,kiej Encyklopedii dzie'Oki'€'j. Tłum. z ros. M. De'renicz i F. Wistreich. Wauz,awa Ra1956 KiW s. 556. 885. DELUSIN L.: Wielkie przemia1p.y na wsi chińskiej. 1'1. z .ros. Nowe Czasy 1956 nr 8 s. 8-11, ilu str. as a source to the' so886. DFBNrCKI Al~]<sy: Thę ..Chu-shu-chin-nien·' cial history of ancient China WarS2)awa 1956. Rec.: Prus'zek Jaroslav. Rocz. orient. T. 22: 1958 z. 2 s. 131-146. 887. FAN WEN-LAN: Zagadnienie .periodyz.a,cji historii nowożytnej Chin. T1.z chin. Roma,n Sławiński. Kwart. hist. Prz£kł. 1956 z. 1 s. 99-134, tab. Dębn"cki Aleksy: P,Eriodyzacja dziejów Chin starożytnych. PrJ. orient. 1956 nr 1 s. 13-24. 1188. FLESZAR MieC'zysław: Newe mocarstwo Azji. (India). Wiedza i Życ;e 1956 nr 5 s .. 320-328 ilustr. mapy. • 889. HILSKA Vlasta: Dzieje i kultura narodu japońskiego. KrÓltki zarys. Tłum. z czes. Stanisław Gawłcwski. Wyd. 1. Warszawa 1957 PWN s. 470, ilu str .. L- mapy 2. 890. HU SZENG: Zagadnieniap€xi0dyzacji nowożytnych dziejów Chin. Tł. z chin. A1eks,ander Macedoński. Kwart. hist. Przekł. 1956 z. 1 s. 86-98. !:I9!. rLIN G. F.: Szudry i raby wdriewnieindyjskich sbornikach za,konow. Wiestnik Drieu;niej Istorii 1950 nr 2. Rec.: Skurzak Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 2!l8-300. 892. JELITO Jówf: Wiara w s,ny na Wschod:z.Lestarożytnym. Ruch biblij. litur. 1955 nr 2/3 s. 69--84. 893. KORBECKA M., Moszyński L., Okruszko 1.: Praca Polaków o ludziach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX wiek li. Prz. orient. 1955 nr 4 s. 413-428. 894. KOZŁOWSKI Janus:z Krzyszwf: Badania najstarszy,ch śladów człow1eka na te,renie ZSRR. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 195-203, rys. mapa. 894a. MACDONALD A. W.: A propos de Prajapati Journal As.ati.que 1'.240: 1952. Rec.: SkurzlaJk Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 296-298. 895. MACKIEWICZ Maria: U Eskimosów. Wars;zawa 1956 NK s. 12. 896. MAŁACHOWSKI Bohd.an: Ałtaj radziecki. Wierchy R. 24: 1955 s. 133 -141, mapa. 897. MAO TSE-TUNG: Przedmowa do zbioruartyk.ułów "Wieś chińska na drodze do socjalizmu". Tł. z ras. Zesz. teor.-pol.t. 1956 nr 1 s. 17-19. Trybuna Ludu 1956 nr 243 ,s. 3, O trwały Pokój 1956 nr 3 s. 7. 898. MAO TSE-TUNG: Za.gadnienie SiPółd.ziJEIczc.ściw rolnictwie. War· szama 1956 Ki,W s. 76. 899. MROZEK Bogusław: PowstaniE' systemów zamind.ari i r.ajatwari w rolnictwie indyjskim na Iprzełomie XVIII i XIX wieku. Prz. orient. 1958 nr 1 s. 45-60, ilUSitr. tab. 900. NIZAJOW Kary T. N.: Oczerki istorili kultury sowietsk'Ogo Uzb€~dstana. Moskwa 1955. Rec.: Płasko,wicka-Rymkiewilcz StanisłC1lWa. Prz. orient. 1955 nr 4 s.466-469. 901. NOWAKOWNA Zofia: Wielka sztuka Chin wzbo'ga-ca Muzeum Narodowe. (Wyroby współczesne·go rzemiosła artystycznego z Chin w Muzeum Narodowym w Kra,kawie). Od A do Z 1955 nr 43 s. 1. ilustr. 902. OSTROWSKI Bernard: Muzyka na weselu borowiackim. KaszEiho! 1957 nr 2. s. 6. 903. RAINA M. L.: Muzyka i pleś:li Kaszmiru. s. 37-42, ilustr r:>,s. Tł. Widnokrę9i 1957 nr 10 �T 600 601 vrrl. 90<1.REDFIELD Robert, Singer Milton: Villag.. India. Studies in the UHle community. Chicago 19'56. Rec.: Przecławski Krzysztof: Wieś hinduska. Kult. i Spal. 1958 nr 2 s. 183-187. 905. RYCHLIŃSKI Jeny Bohdan: Szlak rybiej kości. Gau;ęciy syberYJskie. Wars,:awa 1956 Cz. s. 194. A. 91.5. 916. 917. 918. li 919. I 920. 921. 922. E. P o l i n e z j a 914. MALINOWSKI Bronisław: Życie s,eksualne dzikich pólnocno-za,chodn1e:j Melanezji. Miłość, małżei!stwo i życie rodzinne li krajowców z Wysp T·robrianda Brytyjskiej Nc'Wej Gwinei. Slo'wem wstępnym po';:>rzedził Havelock Ellis. 97 ryc. i rys. w tekście. Tłum. z a·ng. An· drzej Waligórski. Józef Chałasiński. Warszawa 19'57 KiW s. LIII, !i20, tabl. 85..1· mapy 2. ="i ETNOGRAFII 92.3. Z INNYMI NAUKAMf a :..:k i h u m a n i s t Y c z n e i s p o l ~ c z n (; 1. D. A m er y k a 906. DANTREPPE R. L.: SynowI,e Wuja Toma. (Sytuacja murzynów w NSA). Tł. z fra,nc. Widnokręgi 1957 nr 2 s. 81-89, ilustr. 907. FRANCISKO de Vitoria: O IndL<łch. Warszawa 1954. Rec.: Klarfkowski Alfons. Życie i Myśli 1955 nr 5/6 s. 248-251. 90S. GIEŁŻYŃSKI Wojciech: Tajemnica skarbu Sapey-Inków. Dookoł!"i Świc:ta 1956 nr 1 s. 18-19. 909. IWASZKIEWICZ Waclaw: Państwo .,idealnie zorganizowane". (państwo Inkćw). Tyg. demokr. 1958 nr 8 's. 5-6. 910. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Kolek,cja (,.stal'ożytnośri .peruwiańskich" Władyslawa Kluge-fa). Ziemia 1957 nr 11 s. 4-5, ilustr. 911. LAS CASAS Bartoilome de: Krótka relacja o wynisZJczeniu Indian Warszawa 1956. Rec.: Czeszko Bohdan: Biskup przeciw conquistadorom Prz. kult. 1957 nr 18 s. 5, ilustr. 912. MACHOWSKI Jaoeik: Skąd po'chodzi ludność Ameryki? Poznaj Swiat 1956 nr 3 s. 42-43, ilustr. rn8Jpa. 913. NOCOŃ Rudolf H.: Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne V. Wrocław 1958 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze s. 377. ilu.str. Rec.: zab. Odra 1958 nr 28 s. 9. POGRANICZA Archeologia ANTONIEWICZ Włodzimierz: Archeologiczny Atlas Świata. Tezy ref. Spcr-aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 5 s. 121-122. Uzup. Dobrowolska Maria: Uwagi o referacie ... Archeol. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 155-228, mapy. Res. 1. G. - Ł. O.: Z dyskusji nad Pols'kim Atlasem Archeolocgi0znym .. 4.rch. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 399-400. ARCHEOLOGIA. Etnografia. Z. 1. Poznań 1958 PWN s. 222, mapy 2. ilustr. ARCHEOLOGIA Polska. T. 1. Red. Witold Hensel. Wrocław 1957 035 s. 292, i.lus-tor,T. 2z. 1. 1958 s. 147, ibustr. T. 2. z. 2. 1958 s'. 154-400, HustT. R. 6 1954 Red. K. Maje'wski. WI'. 1956 s. 322, tabl. 2, Hust'f. R. 7 1955 IZ. 1. 1957, s. 242, Hustr. R. 7 1955 z. 2 19.57s. 269, R. 8 19.56 ,z. l. 1958 s. 291. mai?'a, ilusitr. + !S'P,istreści R. 7. BORECKY BOlrz:ivoj: Vyroba mouky a chleba v P0!ll!?ejich. Przislpieve.k k poz:nani €ikonomiky otrokarzske spole'cznosti. Listy Filologickić 1: 1953 Rec.: Kcni'k Eueniusz. Archeol. T. 7: 1955 z. 1 s. 156-158. BURCHARD Helena: Pl'zegląd piśmiennictwa z zakresu archeologii Polski za rok 1954. Sprau;. arclteol. T. 2: 1956 s. 172-182. Uzupełnienie ZIar. 1953 T. 2: S. 170-171, T. 4: 1957 s. 316-230. CHILDE V'ere Gm'don: The diffusion of wheeled venic1es. Ethnugraphischarchdologische Forsc71ungen. T. 2: 1954. R€lc.: MatJt:iSiz;ewskiJÓz;ef.Ku:art. Rist. Kult. mater. 1956 nr l S. 138--150 FONTES Al'cha'eolo;gici Pos.nanienses. Annales. Musei Archaeologi::i Pos:nani'e!1sis. Vol. 6/1955. Re'c.: Kostrzewski .JÓzef. Poznań 1956 (Centr. Zarząd Muzeów i Ochrony ZabytkÓ'w). s. 4, 230 tabl. :) ilustr. Roc.: Kostrzewski Bogdan. Studia Mat. Dziejów Wielkopal. T. 4: 1958 z. 2 S. 331-333. GARDAWSIG Aleksander, Gąsows.ki Jerzy, Rajewski Zdzisław: Archeolcgia i pradz,i'eje Polski. Re·d. Z. RajewsIki. Warsz.awa 1957 PZWSs. 227. Rec.: Walicka E. A. MÓ1dą Wieki 19.'i8 nr 2 s. 28; Z. B. Z Olchl. Wi". ków z. 5 s. 342-343. GUYAN W. U.: Einige Karten wr Vorber-eitung des Grubenhaus~<; in MitteJeuro,pa im ersten nachchristJi.ch-E,n .Jahrtausend. und einig;:Hinweise auf da,s archaologische Problem del' vólkerwandel'ung;z-eitJi.chen HaLlsformen der Schwe,i,z. Zweiundvier~igstes Jahrbuch der Schweizerischen Ges-ellschaft fLir Urg€~chichte 1952. Re'c.: Płachcińska A~1na. Archeol. T. 7: 1955 z. 2 5 202. �602 603 924. HERBST Sta·nislaw: Atlas archeologiczny atlas historyczn::. T. 2: z. 2 s. 229-231. Res. HISTORIA mundi. Ein Handbuch der Weltgeschicht-e .1:n10 Band2D. Hrsg. von Fritz Va:javec. 3. Der Aufstieg Euro,pa's. Von Giacom~) Devoto, Antonio Garcia y Bellino Raymond LanUer u. a. Bern 1934. R€lc.: Majewski Kazimierz. Archwl. T. 8: 1956 z. 1 s. 207-208. KAMIŃSKI Aleksander: ::YIaleriały do bibliografii archeologiczn'!j Jaćwieży od I do XIII w. Mat. staraż. T. 1: 1956 s. 193-273. Knlt. sad. Sum. KOSTRZEWSKI Józef: Z dziejów badań archEologiczny{;h w Wielko.pols,ce. Wrocław 1958 05'5. s. 46, ilu str. Maszkin N. A.: Iz istorii afr;kanskich g·arodow wo II-III ww n.e. Wiestnik Driewniej Istorjj 1951 z. 2. Rec.: Kotula Tadeusz. Archeol. T. 8: 1956 z. 1 s. 220-225. MATERIAŁ Y starożytne. T. 3. Red. ZdZiislaw Raj,Ews'ki. Warszawa 1958 PWN s. 377, tab I. 87, Ilustr. MATERIAŁ Y wczesnośredniowieozne. T. 4. Komit-et red.: Zdzisław Rajewski, Je,rzy Antollliewilcz, Jerzy Hali.oki. Warszawa 1956 PWN s. 231, tabI. 56, BUlstr. .MODRZEWSKA Halina: .Makrialy do bibliografi:ia.rcheologiozn~j .Maz:ows.za. Mat.u:czesnośredn. T. 3: 1951 s. 101-134. NOSEK ~Itefan: Materiały do badań nad histerią starożytną i w·czesnośr'E1dniowiecZlną md.ędzyrzl€cza Wisły i Bugu (oraz) BibliograJ.ia archeologJii międzyrze'cza Wisły i Bugu. Ann. UMCS Sect. F. v. 6: 1951 s. 3-502, ilu str. mapy. KJrat. izloŻ. Res. PIERWSZA Ses;la Archeologiczna Instytutu HistorIi Kultury MateriaInej P·olskiej Akademii Nauk. Wa·rsizawa 5. V. - 8. V. 1955. Red. Witold HElIlsel. Wrocła:w 1957 055. s. 432. POULIK Josef: Jirzni Morava, zemie dav·ny-ch Slovan,u. Brno 1950. Rec.: LeciejEWlcz Lech. Archeol. T. 7: 1955z. 1 s. 134-139. PRACE li ffiateri.ały Muz'eum ArcheQlogiaznego i EtnograficZTh€lgo w Łcd.zi. Seria archeol{)giczna. Nr 1. Red. Konrad Ja-żdżewski. Łódź 1956 PWN s. 218, tab1. 60, ilust.r. Nr 2 1953 :5. 180, mapa l, ilust.r. Nr 3 - 1958 s. 200, tabI. 2, :ilustr. RAJEWSKI ZdzIsław: 10000 lat Biskupina i oJwlic. Warszawa 1958 PZWS s. B1, ilustr. SLA VIA Anti~·.ua. Ro'cmik pOswlęc:ony sitarożytnosoiom slowiallskim. Organ Katedry Archeo,logii Polski Uniwersytetu im. Adama Micki"wicza w PQzinaniu. Red. Witold Hensel. T. 5. 1954.-1956. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. s. 454, tabI. 1. m~pa 1. SPRAWOZDANIA Archeologiczne. 2. Red. Witold H€nseI. Wrocła'\.' 1956 Oss. s. 188, tabl. 1. ilustr. Archeol. 925. 926. 927. 928. 929. 930. 931. 932. 9:;3. 934. 935. ll:l6. ll37. Pel. I • ll:38.·SPIS tre·śai tomu 2 Archeologii Pols.ki. Archeo!. Pol. T. ?: 1958 z. ~ dod. s. 1-2. 939. SPRAWOZDANIA z książek i sbudiów. (Bibliografia adnotowana). Archeol. T. 7: 1955 z. 2 s. 221-222, T. 8: 1956 z. 1 s. 229-240. MO. TACKENBERG Kurt: Die Burgen de.r lausitzer Kultur. Priihistorisehe Zeitsehrift Bd. 34/35: 1949;1950. Rec.: NiesioŁowska-Hoffmann Anna. Archec/. PO:. T. 2: 1958 z. 1 s. 124-126. !141. TIHELKA Karel: Moravska unieticka pohrzebiszte. Pamatky areheologi:cke R. 44: 1953. Rec.: Gardaws'ki Aleksander. Archecl. R. 6: 1954 s. 207-209, ilust:'. 9~2. WIELOWIEJSKI Jeny Aleksande·r: Uzulpełnieni·e bibliografii archeologii polskiej za lata 1950-1951 Archeo!. T. 7: 1955 z. 2 s. 219-220. ll43. WINNICZUK Lidia: Pmca młynarza ,i Ipi,ekarza w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa 1951. Rec.: Borecky Bo.rzivoy. Tł. 'zczes. E. K. Archeo!. R. 6: 1954 s. 216·-217. ll44. WIADOMOŚCI archeologiczne. Organ Państwc.wego MUZ2!umArcheo· lo.gi·cmego. Red. nacz. ZdzisIaw RajEwsk,i T. 21. Skorowidz (18721954). Oprac. J·erzy Antoniewicz Wa:rszawa 1956 PWN s. 155. 945. WIELOWIEJSKI Jerzy: Archeologia bułg.arska w lataich 1944-1953 . Archee!. T. 7: 1955 z. l s. 59-90, ilu str. mapa. Krat. Izł\lż. Res. 946. ZWIĄZEK Sc.cjaHsty1c;mych R.qpublik Raomieckich. (Stan badal1 arche1olo:grcznych). Op:rac. E. K., W. N. K.. Z. T .. S. K. Archeol. T. 3: 1956 z. l s. 278-283. 2. Językoznawstwo ll47. ATŁAS Russkich narcodnych gcwo.row ceilltralnych obłastiej k wostoku ot .Moskwy. Pod. ried. R. 1. Awalniescwa. Moskwa 1957. Rec.: Safarewicz Ja.n. Jęz. pel. 1958 nr 4 s. 312-315. 948. AWANIESOW R. 1.: O atlasie gwa.r.owym języka rosyjskiego i je·go p{)-d;stawach t€I:,retyczny,ch. Tł. z .ros. N. P-epczyńska. Por. jęz. 1958 z. 3 s. 97-110. 949. BASARA .Jan: Zróżnico'w.ani-e sema.n.tyc·zno-g€fcgrafk.zne niektórych termi'nów z budownictwa wiejs·kiegona terenie Polski. Por. jęz. 19018 z. 3 s. 110-128, ffi2iPY. 9.~0. BĄK Stanisław: Doln:--- Śląsk pod względem językowym. Liter. lli<! 1958 nr l s. 8-10. ll51. BĄK Stanisław: Gwary ludo.we na Dolnym Śląsku. Cz. 1 GłosowniC'.. Po.znań 1956 Pam. Tow. Przyjaciół Nauk (PWN). s. 129. Rec.: Karaś Mkczysła:w. Jęz. pol. 1957 nr 1 s. 64-69. ll52. BĄK Pietr: Teksty gwarowe (Wielkopolskie z pograni:cza Kujdw i z ziemi lęczycki€jl. .Jez. pol. 1956 nr 't s. 299-302. �604 953. BĄK St<J.nisłav': Z badań 'nad przeszłością dialektu śląski~go. 3. Książk", różnych ciekawych rz"C'zy ... w miastp.·czku Bieruniu. Rękopis z XVIII i XIX wieku - \\'rocław 1958 PWN s. 105. 9')4. BĄK Stani51aw: Z historii badań nad gwarami dolnośląsk.imi. Ze1.'. Nauk. UWr. Scr. A nr 5 Językozn. 1957 -z. l s. 65-130. mapa, Res Re,z. 955. STOPA Roman: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. ontropot. T. 22: 19f56 z. 2 s. 33.3-469. ilustr. tab. Rez. Sum. 956. BRAJERSKI T,adeus.z: Studia n.ad ,gwarami woj€Wództwa lubelsk.iego. (Fragm.) Jęz. pol. 1958 nr l s. 77-78. 957. DEJNA Karol: Bad.,mia wstępne n.ad "Atlas'em ,gwar ',v oj ewód ztw a k.kleckiEgO". Zesz. Ncuk. UŁ SCI'. l nauki humanist.-srp0ł. 1955 z. 1 s. 9-23. Sad. Sum. 958. DEJNA Karol: Gwary ukraińskie w tarllqpolsZJOzyźni,e. Wrocław 1937 Oss. s. 164, ma,p 9. 959. DEJNA K,a,rol: Terenowe nazwy śląskie. Onomast. 1956 z. 2 s. 103126 Res. s. 213-214. 960. DEJNA Karol: UI1zędowe ,j gwarowe pO's,t<lJci na,zw miejs,cowy~h w clkolicy Gł!:Jbczyc i RadbClrza. Rozpr. Komis. Jr:z. Łódź TN T. 2: 1955 s. 119-158. 961. DOROSZEWSKI W.itold: Studia fonety'cme z kilku wsi mazowieckich. Pra'ce Językozinawcze PAN 1955 nr 4. Rec.: Karaś Mi'eczysław: Przegląd prac z dialektologii. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 310-312, tab. 962. HORODYSKA Halina: Słownktwo Wa,rmiii Mazur. Hodowla Ren Witold DerOSizewski WrOlCław lP58 Oss. s. III + map 35. 963. JUDYCKA Irmina: Na,2!WYcepów i ich części ,w gw.ar<l'ch Pomorza Ma'z,e'wiwkiego. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 410-425, tab. 964. KAMIŃSKA Maria: Nazwiska i przezwiska lUGności wieśnia~z('j w Łc,wick,iem. Onomasto R. 4: 1958 z. l s. 79-120. Res. 5-. 222. 965. KOTULSKA-SKULIMOWSKA Halina: Trudności w identyfLkacji nazwy z ,przedmiotem . .Jęz. pol. 1955 nr 4 s. 298-300. 966. KUPISZEWSKJ Władysław: Z2 słownictwa ludowego w zakres!", astroncmi,i. LU(lowe nazwy gwiazdozbiorów. Por. jęz. 1958 z. 5 s. 233245, ma,;JY. 967. KURY ŁOWICZ Jerzy: O jedności językowej bałtoslowiańskiej. Bi/d. PoL Tow. Jęzliko<:n. 1957 Z. 16 c. 71-113. 968. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1 HodO'.v;:l i świat z:wie-rzęcy. Red. WitcJd Der.oszewski. Wrocla\v Ul~8 Oss. s. 73. tabl. 115. Z. 2 Ś\via-t roślin.ny. s. :33, tab!. 129; z. 3 Technika lUc:owd s. 176. tab!. 172 z. 4. Kultura społeczna i duchowa s. 113. tab!. 3. r J ! i • 605 969. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Warszawa 1957 PV.lN s. 447, tab!. 1. 97U. ŁESIOW Michó.!: Czy staropolskie imię Kliment i jego ;postaci po_ chodne mogą być świadectwem ;stnienia liturgii słowiańskiej w Polsce? Onomast R. 4: 1958 z. 1 s. 131-138, Res. s. 223. 971. MAŁY atlas gwar po'lskich. (Autoreferat Reda·kcji). Jęz. poL 1958 nr l S. 1-5. &'c.: Stamirowska Zofia: Geografia językowa. Ziemia 1958 nr 4 s. 30. 972. MATERIAŁY do bibliogra£i;i słowotwórstwa ję.zyków słowiańskich. Red. Witold DCrG!szews,ki. Z. 1 Warsza'wa 1958 Uniw. Warslz. s. 68. 973. MOSKAŁA E.: Przyczynki dl) naJzewnictwa ludowego 'IV Beskidzj~ Wys;p·Qwym. Wierchy R. 24: lP55 s. 166-169, ma,py. 974. MOSZYŃSKI Kazimi-eTz: O pc'czątka,eh i pochodzeniu wyrazów ,płu;?; i płużyca. Jęz. pol. 1956 nr 1 s. 1-6. 975. MOSZYŃSKI Kazimierz: Pierwotny ,zasięg języka pra.słoiwiań.skieg0. Komitel1;red.: Witold Doroszewski iinnL WrocŁa\v 1957 Oss,s. 332, mapa 1. 976. MOSZYŃSKI Słownlctwo ludów tzw. prymitywnych. 1956 z. 15, s. 93-112. MOSZYŃSKI Leszek: SZlkic monograficzny gwary wsi Rludy 'Po,wiat Puławy. Studia Filot. pol. sław. T. 3: 1958 s. 7-60. OBRĘBSKA-JABŁOJ"~SKA Antonina: P,race nad atlas'<1mi gwarDwymi w Związku Radzieckim. Str,€'szcz. wf. Sp7'aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 4. 's. 49-58. PARYSKI Witold H.: Nazwy ludowe Doliny Malej Łąki w Tatrach Onomasto R. 3: 1957 z. l s. 54-87, Hustr. mapy Res. S. 276-277. PARYSKI Witold H.: O wyraz,"ch angi.ehki'ch w ·gwara'ch s:piski~h i podhalańskich . .Jęz. poL 1957 nr 3 S. 204-206. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara iPiOd€grodzka. Wraz z próbą wyzm:3czenIa południcwe-zachedniej granicy gwar ~ąceckich. Wr. 1955. Re'c.: Karaś MIElczysław. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 146-152. POMIANOWSKA Wanda: W s'prawi", atlasu języków słowiańskie!'!. Por. jęz. 1957 Z. 9 s. 385-392. POPOWSKA Hanna: Z rozważańna:d dawnym za'sięgiem !kaszubszczyzny. Por. jęz. 1958 ·Z. 3 S. 126-136 REYCHMAN Jan: .Jesz'czę o gwarach polskich 'na Węgrzech. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 304-305. BiuL 977. 978. 979. 980. 981. 982. 983. 984. pol. Kazimierz: Tow . .Językozn. 985, SIATKOWSKI Janusz: Słowni,ctwo Warmii ,i M22JUT. BudoiWni.ctwiJ i obróbka drewna. Wroclaw Hl58 Oss, S. 140 + map 64. 986. SKUPIEŃ Andrzej Florek: Jędrzej Topór i śmierzć. (Tekst gwClrowy). Ilustr. Andrzej Łe'pkowski. Tyg. pawsz. 1956 nr 3 s. 4. 987. SŁAWSKI Frandsz€,k: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. l A-J. Kraków 1956 Tow. Miłośn. Jęz. Polsko S. 599. �606 607 988. STAlVIIROWSKA Zofia: O zapisywaniu gwar ludowych. Ziemia 1958 nr 6 s. 23-24. 989. STIEBER Zdzisław: Atlas językQ'Wy dawnej Łemkowszczyzny. z. l. Wrocław 1956 Oss. ,z. 2 - s. 7 ma,p. 50. 990. STIEBER Zdz,isław: Główne problemy ohecnych badań nad kaszu·o·· szczyzną. Por. jęz. 1958 Z. 5 S. 201-202. 991. STOPA Roman: Problem języka pigmejskiego. (IN z,wiązku z re.eenzją artyku~ów V. van Bulek;) i O. P. Scheoosty). Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 738-749. 992. SYCHTA B€mard: Przezwiska u Kaszubów. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 97-108. 993. SYiYI0NI-SUŁKOWSKA Jadwiga: Słownictwo Warmii i Mazur. Wyd. 1 Wrocław 1958 Oss s. 120 + małP 17. 994. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Aktualny ,zasięg zwartego obszaru dialektów kaszubskich. Rocz. gdański T. 15/16: 1956/1957 s. 393-399, mC1{Pa. Transport i komunikacja. Res. 995. URBAŃCZYK Stanisław: O Małym atlasie gw,ar pvlskich. Jęz. pol. 1956 nr 3 s. 164-172. 996. WASILEWSKI Tadeus,z: O śladach kultu 'P()Igański€!gow oo[lonomatyce słowiańs·ki€j Istrii. Onomast. R. 4: 1958 z. ] s. 149-152. Res. S. 224. 997. WOLFF Adam: Nazwy miejscowe na Mawwszu. Onomasto 1956 il.. 2 s. 69-94, Res.s. 211-212. 998. WOJTOWICZ Janina: O tzw. "kaszubizma>eh" w gwarach Warmii i Mazur. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 145-148. 999. ZARĘBA Alfred: Forma zawołań ,na zwieTZęta jako 'PToblem ~eograf.i'i lingwistyczn.o-€tnograficznej. Ref. Zesz. nauk. UJ nr 17 Filol. 1958 Z. <1 s. 31-42, 1000. ZARĘBA Alfred: Res. O metodach i technioe badań gwarowych. Bi.HI. Pol. Tow. Językozn. 1955 Z. 14 S. 140-156. 1001. Z DOTYCHCZASOWYCH Iprac nad atlasem gwarowym Pomo.rza lewohrz.eź,nego. Oprac. E. Kamińska, J. Palkc-wska, H. Popows·ka, T. To,poliilska. Por. jęz. 195.5 Z. 10 s. 379-387. . 1002. ZIERHOFFER Karol: Bibliografia prac onomastyczmych ,polskl-ch .i Polski dotyczących z.a lata ]907-1944. Onomasto 1956 Z. 2 s. 18]209; R. 3: ]956 z. 2 s. 402-428; R. 3: 1957.1.. 2 S. 548-564. 1003. ZIERHOFFER Karol: Nazwy miejs.cowe ·pólnocnego Mazowsza. \V, 1957. Rec.: Moszyński Kazimierz. Jęz. pol. ]957 nr 5 S. 366-381. J 004. Z POLSKICH studiów slaw,istycznych. T. 1 i 2. Red. Samu~] FisZJman Warszawa 1958 PWN S. 268 i 304. 3. Antropologia I • ]005. BUNAK \V. W.: Proischożdżenije rieczi po dannym antropofogii. Trudy Inst. im. N. N. Mikłucho-Makłaja nowaja serij,a T. ]6: 1951. Re·c.: Stopa Roman. Prz. antrapcI. T. 22: 1956 z. 2 s. 651-560. 1006. BYSTROW A. P.: Proszłoje, nastojaszczeje, bud'uszczeje ,człowiek>-l. Leni:ngrad 1957. Rec.: Urbanek Adam. Kosmos :':er. A 1958 z. 5 s. 549-556, rys . 1007. CZEKANOWSKI Jan: G·od a Lechici i dowody antropologiczme. Pn. antropoL. T. 2]: 1935 1..2 s. 857-891, tab. wykr. Rez. ZsL 1008. CZEKANOWSKI Jan: Na marginesie konfer€ncji etnograficznej 1952 r. (Aproksymacja A. Wan-kego i wyniki W. Koczki). Prz. antropoL. T. 2]: 1955 Z. 2 S. 830-856, tab. Hez. Zsf. 1009. CZEKA1\TOWSKI Jan: Ostatnie przełomowe osiągnięcia antrQpologii polsk.iej. Streszez. Spraw. KUL nr 6: l. IX. 1952/31. VIII. 1953 s. 29-30. mapa. 1010. CZEKANOWSKI Jan: Podstawy klasyfikacj.i czlow-iel<a w ujęcLu sz.ko,ły lwowskiej. Prz. ant1·opol. T. 21: 1955z. 2 s. 514.-526 tab. Rez. S. 822. ZsL 's. 814-815. lOU. CZEKANOWSKI J·an: Sto lat antropologii ip01Sikie1j.1856-1956. AntrOlP'c,j,ogowiepoza ośrodk2mi uniwersy.teakimi. Wrocław 1956 PWN S. 45, tabl. 2. 10]2. CZE'KANOWSKI Jain: Sto lat antro,po1oogH'Polskiej 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław 1956 PWN s. 69, tabl. 8. 10]3. CZEKANOWSKI Jan: WY,I1~kizastosowani,a różnych metfJd typologiza>eji w perspektywie metody ilościowej. Prz. antropol .. T. 2]: ]955 Z. 2 S. 915-967, tab. Rez. Zsf. \0]4. CZERNYSZEWSKI Miko·łaj: Za,sada antrolPo1ogilczna w filozofii. Tłum. 'Z ros. Kazimi.erz Błes.zyński. Wstępem opatrzył Henryk Holland. Warszawa :]956 PWN 's. XIX, 146, tabI. 1. 101.5. DOKLADAL Milan; An.thro!polffietrie Hluczinian'0'u. Brno 1953. Rec.: Czekano,wski .Jan: List 010 Milall1a Dokladala. Prz. antropo! .. T. 23: 1957 z 1 S. 195-]96. 10]6. DOKLADAL Milam: Cz€s.koslnvenska anthropologickil bibliografie 1945---,]954.Brno 1955. Rec.: Dzierżykraj-Ro-galski Tadeusz. Czlow. 1~' Czasie i Przestrz. 1958 z. 2 s. 109-110 . 1018. DZIERŻYKRAJ-ROGALSKI Tade.usz, Modrzewska Krystyna: Z badań nad 1!Jdnością osady kaszubskiej Jastarnia. Rocz-i Akad. Me,'. Bialyst. R. 2: 1956 S. 59-75. tlah. wykr. Krat. sod. Sum. 1019. GODYCKI Michał: Sto lat arntropolo;gii polskiej. 1856-]956. Izydo •. Kopernkki. Wyd. 1. Wroclaw 1956 PWN s. 40, tabl. 1. 1020. GODYCKI Michał: Zan's antropometrii. Warszawa 1956 PWN S. 380. nusti. �609 608 1021. HENZEL Tadeusz. iVIichalski Ireneus.z: Podstawy klasyfIkacji człowieka \V uję::i~ ... Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 2 s. 537-562, tab. Rez. s. 842-826. Sum. s. 816-818. 1022. JASleKI Brcnislaw: Sto lat antro,pologii pC'bki~j. 1856-1956. Ośrodek krakcwski w latach 1908-19~6. Wyd. 1 Wrocław 1957 PWN s. 61. tab!. 2. 1023. J. C.: "Yearbook of Anthropology" () nauka·ch antropologicznych w Polsce. Prz. anLropcl. T. 23: 1957 z. 2s. 542-548. 1024. KAPICA Zdzisław: SZlkice z antropologii historyt:mej Po·lski i ziem oŚ1ci<:'llnych.Cz. 1. Serie neolityczne. 'Vyci. 1. Łód;i: 1958 PWN s. 191':i. tab!. 3. 1025. KÓCKA Wojciech: Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocła·.\' 1958 Oss. s. 296 + tab!. 5, maip 3. 1026. MICHAL'3tKI IrelleciS.z: Cha,rakterySltyk.a antropologicma ludno,ści dorZ/Elcz.aKwilu. Łódż 1957 PWN .5. 107. 1027. MI~ZKIEWICZ Bruncn: Struktura antropologiczJ11a Mazurów. Wrc)claw 1956 PWN s. 63. 1028. PRZEGLĄD Antr.o;;clogicz.ny. Organ PolSJkiego Towarzystwa Antro pologioz:n.ego i Polski.ch Zalkładów Antro;pologii. T. 21: 1955 z. 2. Z albumem (51 kart). W,rcclaw 1956 PWN s. 509-994 + tab I. 51; T.21· 1955 iZ. 3 Wr.ce1aw 1956 s. 997--1204 ilu str. tabI. 50; T. 21: 1955 z. 4 I'v·:rocłarw1956 ~ 1207-1498 Hmtr.; T. 22: 1956 z. 1 Red. Adam Wrz.;J~'€Ik.W,rocł2w 1956 PWN s.. '326, il'UStr.; T. 22: 1956 z. 2 Wrcdaw 1957 s. 329-6£5 tabl. 8, ilus'tr.; T. 2.3: 1957 z. 2 Red. M. Godyc:ki Wrocław 1957 .5. 253-276, oilustr.; T 24: 1958 z. l Wrocław 1958 s. 423, tabl. 10. Hus/tr.; T. 24: 1958 z. 2 W,rocła·w 1958 's. 431-639. taJ':;!. 4, ilIUlS'tr. 1029. PRZEGLĄD piśmienni-ctwa zagranirc·znergo. (Antropo.logia). Prz. antropo!. T. 23: 1957 z. 1 s. 197-206,z. 2 s. 495-510. 1030. REICHER Michał, Syl.wanc.wic7. Witold: Sto lat antropologii polskiej. 1856-1956. Ośrodek wHeńskri. Wrocław 1956 PWNs. 20, tabl. 1. 1031. SIKORA Paweł: Zdje::Cie an,trcr:;:rologi'czneŚląska. Pow,iat Tarnowski·! Góry. Wrocław 1956 PWNs. 120. 10:32. STOŁ YHWO Kazimierz: Sto lat antropologii pols};:~ej 1936-1956. Benedykt Dybowski. Wrodaw 1957 PWN s. 40, tabl. 1. 1033. STOŁYHWO Kazimierz. Jasicki Bronislaw, Sikora Paweł: Zdjęcie antropologi'czne Ślą.ska. Pcwiat rybnicki. Wrocław 1956 PWN s. 560. 1034. TARŁOWSKA Lu<:yna: S'kład antropologiczny Kmpiów. Ann. UMCS Sec. C v. 10: Hl55 s. 117-155, tab. Rez. Zsf. 1C-35.THE AiVIERICAN Anthropologist A. 1948-1955. Re·c.: KociołEk Stanisław. Myś!. tHoz. 1956 nr 5 s. 213-217. 1036. TREŚe XXII temu "Przelądu Antropologicznego". Prz. antropol. T. 22: 1956 z. :2 s. 678-685. Tekst również w jęz. ang. ros. WIERCIŃSKI Andrzej: Dziedziczenie typu antwpologicznego. Wrocław 1958 PWN s. 72. WIERCIŃSKI Andrzej: Zagadnienie pobytu Gotów na ziemiach polskich w świ€r~le danych antropologii. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. 2 s 892-914, tab. Rez Sum. WOKROJ Frar;dszek: Publikacje otrzymane w latach 1953-1954. (AntrOlpologia). Prz. antropol. T. 23: 1957 z. 1 .s. 217-245. WOKROJ Franciszek Ludwik: ReHkty ludności pomorskiej-nadJbałtyckiej w świetle antropologii. Czcow. w Czasi.e i PrzesLrz. 1958 z 3 s. ] 23-128, Bustr. tab. 4. G~ograiJa i krajQZnarwstwo a) demogr.af,ia. antrOjpogeogr.afia 1041. BARTNIK T., Radzimowski H.: Analiza wskażników demograficznych gminy Czerwil1sk w latach .1930-38 i 1946-54. Zdrow.e pu!;!.. 19:56nr t: s. 280-285, tab. wykI'. 1042. CZARSKI Andrzej: Model i puchną'ce mia,sta. (Odpływ ludności wiejsJde,j d,o miast). Tyg. demokr. 1958 nr 7 s. 1, 4. 1043. DOBROWOLSKA Danuta: Wieś i miasto. Migracja ludnoś<:i wiejskiej do Krakowa w larlach 1880-1939 i społeczne kh funkc,;e. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z.. 2 s. 207-239. 1044. GEORGE Pierre: Perspektywy grEQgr.afkzny·ch badań ludności. Tł. z franc. Marcin Rościsz€'wski. Prz. geogr. 1956 z. 4 s. 765-773. Sad. B. Michc'Wski. Sum. W. Dzi~duszycki. 1045. GIEYSZTOROWA Irena, Ładogórski Tadei\1S'z: W sprawie nowych badal1 nad zaludnieni'E'm dawnej Polski. Kwart. Hist. kult. mater. 1958 nr 1/2 5<, 45-60, tab. Sum.s. 134-135. J 046. JELONEK Adam: Zmiany ,w st.r'u;ktur.ze rpłci i wieku ludności w BolSJC~ w lata'ch 1946-1950 . .Prz. geogr. 1958 z. 3 s. 439-459, rlab. wykr. mapy. S·od. B. Michałowski. Sum. Zofia Wrzesz,cz. 1047. KONIECZNY Józef: Wymowa ślubnego kobierca. (Regionalne pochod.l\€'nie małż.eństw w gromadzie Pszczew, pow. międzyrzecki). Ned· odrze 1958 wyd. spec. paźd.zierni,k s. 10, ilustr., tab. 1048. MAJDAŃSKI Walenty: Mit o tężyź'nie ludnościowej Polski. (Zagadni€'nie demografic.zne). Hemo Dei 1957 nr 2 s. 236-247 tab. 1049. MODRZEWSKA Krystyna: Długość trwania życia wczes,ncśredniowiecznych mieszkańców Podlasia. Czlow. tv Czasie i Przestrz. 19.38 z. 2 s. 65-72, tab. 1050. NAPŁYW lt.:dności z~ wsi do miast. Nowe Drogi 1956 nr 2 s .. 104, tail. 1051. NOWAKOWSKI Stefan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. :l9 Lud, t. XLVI �610 611 Rec.: J. G.: Ikgained terri tori" ,.: - a sociologist's paradise. Pol. Per·· ~)Ject. 1958 nr l s. 85-87 oraz w mutacji franc. Perspect Pol. 1052. PAWELCZYNSKA Anna: Z podróży naukowej do Paryża. (Francuski Instytut Badania Opinii Publicznej i Instytut D€mografii). Życic' Szk. uyższej 1057 nr 3 s. 66-68. 10.~:l. POUFNY memori"ł niemiecki z wku 1937 o położeniu powiatu głoę·owskiego. Tłum. i do druku przygotował Józef Stępczak. (Przedmowę napisał Bohdan Gruchma:n). Poznań 1958 Wyd. Poznański·e s. 83, tabl. 6. map.4. 1054. SPIS tablic statystycmych. (Rozwój demograficzny i gospcdarc.z~· woj. poznallskiego). Rocz. Rady Nar. Poz. 1957 s. 107-16:1, tab. 105:1. STASIAK Andrzej: Rozwój dEmograHozny Wrocławia w XIX wiek •.1. Ś!qs. Kwart. hist. Sobótka 1958 nr 2 s. 267-:303, ta.b. wykI'. Inh. s.36(1. 10.%. SLASKI Kazimie,rz: Zaludni,snie pUSZICZ PoLski Zachodni~j ,w okres~e do XIV w. Roczniki Dziejów Spolecznycll t Gospodarczych T. XVI: 1954. Rec.: Dąbrowski Henryk. Studia Mat.. Dziejów Wiclkopoi. T. 4: 19f.n z. 2 s. 425-421i. 10:17. TSCHERNIK Ernest: Die Entwic:k!:ung del' serbische'l1 Bevo!kerung von 1832-1845. Eine demographische Untersuchung. Berlin 1954. Reoc.: Vielrose Egan. Kwart. Hist. mater. 1957 nr I s. 141-143. 10.58. VIELROSE Egcon: Ludność Polsk:od X do XVIII wieku. Ku;art. Hi.n. Kult. rl/ater. 19:17 nr 1 s. 3-49, tab. Krat. sad. s. 195-197. Sum. s. 199-201. 1059. WACH Wladysław: Z zaigadnieó ludnościowych wojewód·zt\va olsztynskiego. Kom-y maz1tr.-wanll. 10;;8 ·nr 2 s. 154-163. 1060. WOJEWODZTWO oIs,ztyńskie \\- liczba'ch. Warmia i Mazury 19;;8 nr 4 s. 27, tab. 1061. :GABOKLICKA Anna: Dyskusja nad zagadnieniami demografii histocr-yc:nnej. Ku..:art. hist. 195B nr 2 s. 649--651. b) krajoznawstwo (atlasy, m"py, Polski Atlas Etnograficzny prz€'W'odniki) p. 38. 1062. ATLAS świata. Przewod. kol. red. Zbigniew Brunner. Warszawa 1958. Rec.: Drz'ewiecka Zofia. Prz. geodez. 1958 nr 9 s. 363-364. 1063. CZVivIINSKA A,. Ja,chnis !VI.: Plock i okolice. Warszawa 1956 S. i T. s. 87, mapa l, ilustr. 1064. DOROSZ Kazimierz: Indie - kraj i ludziE'. Warszawa 19:15 WP s. 68. ilustr. 1065. DUNIN M.: Przez Afganistan, Pakistan i Indie. Tłum. 3 ros. Anto;li ZaJęski. Wyd. 2 Wars.za'\va 195f; WP s. 284, .ilustr. GODLEWSKI Air,ksander Lech: Tahiti najpiękniejsza. ),Iapk' i fotografie aut.ora. Warszawa 1957 WP s. 249. tabl. 8. HOLlVISE!\i Sverre: Poll:nezyjski pasat. Tłum. ze szwedzkiego Witold ~owicki. Warszawa 1957 'skry s. 210 tab!. 3. HORNIG Aliri'd: Góra św. A:;t1y i jej okolice. Wierchy R. 24: 1955 s. 89-98. ilustr. tab. HOUDEK Ivan: Osudy Wysckych Tatier. Wyd. 2. Slovtour 1951. Rec.: J. R. Wierchy R. 24: 1955 s. 236-2.38. JANISZEWSKI Michal: Geograficzny atlas Polski. Warszawa 1957 PPWK s. 28. JAROSZ Stefan: Krajobrazy Po,lski i ich pIerwotne fragmenty. Album). Wyd. 2. Warsza,wa 1956 B i A s. 443, mapa 1. JASIENICA Pnweł: Kraj nad Jan,gtse. Warszawa 1957 Cz. s. 237. KOCHANSKI \Vitold: Przegląd wydawni'ctw turystyczno-krajoznawczych. Świet!. 1957 nr 7/8 s. 20-21, ,!lustr. KONTEK Wacław: Notat,ki Z podróży do Indii. Warszaiwa 1956 LSW s. 181, ilustr. KOWALCZEWSKI Sylwester: Góry Świętokrzyskie. Przewodnik t1lrystyczny. Wyd. 2 Warszawa 1957 SiT s. 186, ma;>y 2, ilustr. KOWALSKI Wadaw: Dolina wielki·ch jezior mazurskich. Przewodnik t1lTystyczny. Wyd. 2 Warsza,wa 1957 SiT s. 143, maip,a 1. KRYGOWSIG Władysław: Bieszczady. SzkiCowa mapa szlaków ,turystycznych. Wars.z.awa 1956 SiT, maipa. LESZCZYCKI Stanisław, Winid Bogodar: Bibli,o,grafia geo-grafii polskiej. 1945-1951. WspólpTa<c. Regina Fle,szarowa (i linni). Wa'rszaw8 1956 PWN s. 219. LUNDQVIST Eric: Dzicy to my. Tłum. Zoeszwedzkiego Zygmunt La!1>oW!sk,i. PrzeIPisy OIpr,ac. Robert S till'er. Warszawa 1957 PIW s. 337. ;VIACULEWICZ Witold: Udział Polski w wykonaniu międzynarodow?j m2:py świ;ata. Prz. geodz. 19.'57nr 3 s. 110-113. MAPA krajoznawoza Polski. Warszawa 1955. Rec.: Tymows.ki Janusz. Prz. geodz. 1956 nr 4 s. 158-159: Kotarski Stefan. Wied=a i Życie nr 7 s. 503. MIĘDZYNARODOWE Seminarium Geograficzne w Aligarh w lndiaJC'h. Poznaj $wic;t 1956 nr 5 s. 14, ilustr. MOSKALA Edward: Pieniny. Szkicowa ma'pa sZilaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1956 SiT mapa. NAOKOŁO świata. Krótki ,informator geograficzny. Oprac. i teksty: W. Lipiński (i inni). Mapki oprac. Lech Ratajski. Warszawa 1957 Iskry ·s. 540, map 19, tab!. 5, ilustr. PARYSKI Witold H.: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. 3. Młyni<:ka Przełęc.z-Krywań. Warszawa 1956 SiT s. 208, i1ustr. PODRĘCZNY atlas świata. 2. Austria, Belgia. Dania, Francja. Grecja �613 612 Holan<lia, Hislllpania, Irla'ndia, Jugosławia. Kraje skandynawskie, Luksemburg, Polska, Portugalia, Szwaj-caria, Wi.elka Brytania, Włochy. Krajobrazy. Oprac. L. Ratajski Warszawa 1956 MON k. 8 formatu B:i w obwolucie zawierającej mapy. 1087. RUTKOWSKI J.: Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia). Szkicowa mapa szlaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1957 SiTł 1088. RZEPA Zbigniew: Zlemie polskie w latach 1864-1914. Padziatb 1 : 800000. Warszawa 1955 W. Kart. m<1Jpaśc-ienna. 1089. SAYSSE-TOBICZYK Kazimier,z: Na szczytach Tatr. (Album). Wa-:szawa 1956 's. 224. 1090. SIMO W., Madiey B,: W Tatry Słowackie. I nformatOlr. Wyd. 2. Warszawa 1957 SiT s. 50, mapa 1. 1091. SOBAŃSKI Marian: Wisła. (Album). Warszawa 1956 SiT s. 188. 1092. SPIS treści rocznika (mies .. "Poznaj świat"). Poznań Swiat 1958 nr 12 dod. s. 1-4. 1093. STASZEWSKI Józef: Mapa rozmieszczenia ludności. podziałka 1 : 22 000 000, Warszawa 1957 PPWK, mapa ścienna. 1094. SUROWIECKI W2Wrzynaec: Czy Gepło był(} rz€·ką? Fragm. ks,iążki "O rZJeka'ch i splawa-ch kaj<1JkówWielkiego Księstwa Warszawskiego". Opra'c. Wanda Han-elt. Ziemia 1957 nr 2 s. 15, 31, ilusrtr. 1095. TROCZEWSKI Zbigniew, Antoniuk Jakub: Białystok i ok,oli'ce Przewodnik informatclr. Białystok 1956. Re'c.: Pi.erwszy po wojnie. Swiat i Ludzie 1956 nr 43 s. 2, i.lustr. 1096. TYMIENIECIO Kazimierz: Ziemie ,polskie w starożytności. Ludy i ,kultury najdawniej&De. Poznań 1951. R€,c.: Sułowski Zygmunt: Dzieje Polski starożytnej. Zesz. nauk. KUL 1958 nr 2 s. 93-102. 1097. WIKTOR JaJn: Pieniny li Ziemia Sądecka. Kraków 1956 Wyd. Lite- ra,ckie. Rec.: Urban Mairia: Konirontacj.e. Kierunki 1956 'nr 27 s. 10. 1098. WILGAT Krystyna, Wilgat Taceusz: Woj€lwódz.two lubelski,e. Ma,;:J3 turystyczna. Podziałka 1 : 400000. Warszawa 1957 SiT. 1099. WILGATOWA Krystyna, Wilgat Tadeusz, Gawareoki Henryk: Województwo lubelskie. Przewodnik. Warszawa 1958. Rec.: Harhala Iren.a: N<lwo~ci wydawnicre o Lublinie i Lubels.zczyźnie. Bibliot. lubeL 1958 nr 112 s. 23-24. 5. Historia a) historia wsi, histo:ria gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 1100. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Początk,i Państwa Polskiego w J.VIałopolsce z8Jchodn:ej w świ£otle prac wykopalis'kowych. Stresz,cz. pracy. Spraw. Wydz. Nauk. spot PAN 1958 z. 4 s. 18-30. ~ 1101. BARANOWSKI Bohdan: G09p<ldarstwo chlopsk.ie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wie,ku. Warszawa 1958 PWN s.265. 1102. BARANOWSKI B<lhdan: Rozwój gospodarki folwar-czno-pańszczyź,nianej w województwie łęczyckim i w:;-chodn1ej części \Vo;ewód.ztwa sieradzkiE,go do ,połowy XVII wieku. Zesz. nauk. UL Ser. l Nauki hum.anL,t.-społ. 1955 z. 1 s. 81-103, Res. Sod. 1103. BAUMGART .Jan: Bi'2Ji;agrafia hist<lrii polskiej. Za rok 1955. Wrocław 1958 055. s. XXVII, 307. 1104. BIERNACKA Maria: Kamiep',czyk nad Bugiem _. osada flisacka (ad końca XIX do połowy XX w.) E.'tnogr. pol. T. 1: 1958 s. 364-366. 1105. BIŁGORAJSKI Frandszek: Pamiętniki o sprawie 'chłopskiej w 1863 r. Przygc1tował do druku, wstępem i ;przy,pisami opatrzył Stan.isła",v Szcrotka. Wrocław 1956 Oss. s. 138. \0106. BOENIGK Jan: Minęły wieki a myśmy ostali. Wsrpomnienia. Warszaw'l 1957 LSW s. 304, m3Q'a 1 ilu str. 1107. BOROWIAK .Jaln: Stan pe'siad8,nlia go,SlPodarstw chłopskich w królewszczyz.nach ;powiatu koniński'ego na schyłku XVIII w. Rocz-i Dziejów srol.-gcsp. T. 18: 1956 s. 239-287, tab. Res. Rez. 1108. BORTKIEWICZ Filomena: Nadzi,ały i powinnooci cMC/pów ,pańszczyźnianych w dobrach ;prywatny'ch K.rólesrtwa PolskJiego. Warszawa 1958 PWN s. 234. ].\09. BRENTJES Bur·chaI'd: Untersu.chung€fn zu,r Ges,chichte des Ffluges. I. Bwnzezeit. IT. Neolithikum. III. Wissens'chafthche Z,eitschrift der Martin Lutherunivers;,tat Halle--Wittenberg. R. 2: 1952/3 z. 10; R. 3: 1953/4 z. 1-2. Rec.: Podwińska Zod'ia. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 125-131. 1Ul. BRONICZ Stanisł'aw: RolnJ.ctwo Wisi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i :XX w. Etr.cgr. rol. T. 1: 1958 s. 150-161, ilu stil". 1112. BUCZEK Karol: Uwagi o 'Prawie ;chłopów do ziEmi w Po,lsce piastowskiej. Kwart. hist. 1957 nr 3 s. 86-99. Res. s. 294-295. Sok s. 288-290. 1113. BURSZTA Józef: MarteI'liały do techniki ::\płmvu rzecznego na Sani" i średni'ej Wiśle z XVII i XVIII w. Kwart. Rist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 752-782, ilustr. K,ral. sod. s. 824--825. Sum. s. 828. 1114. BURSZTA Józef: Od .osady skwiańslkiej do wsi wspókzesnej. O tworzerriu się krajobI'laZJu osadui'czego ziem polskich i rozpl'1nowań wsi. Biblioteka PO:Jularna Polski,€lgo Tow. Ludoznaw'czego. Tom 1. Wrocław 1958. Rec.: lVI.K<lm. Odra 1958 nr 28 s. 9. IllS. BURSZTA Józef: S.połeczeńst\vo i karczma. Propinacja, -karczma i sprawa alkoholizmu w sp<lłeczeństwie polskim w XIX wieku. Warszawa 1951. Hec.: Hejnosz Wojciech. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 794-795, �615 614 1116. 1117. 1118. 1119. 1120. 1121. 1122. 112:~. 1124, 112:1 CIESIELSKA Karola: Osadnictwo "olę:derskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świ€tle kontraktów os.ad-niczych. Studia MOl. DZiejów Widkopo!. T. 4: 1958 z. 2 s. 219-236. Zsf. CHOMIN iVIichał: Kobieta u dawnych Prusów. Warmia i Mazuru 1958 nr 6 s. 26-27, i1ustr. DERESIEWICZ Janusz: Handel chłopami w dawnej Rzeczypospolitej Warszawa 1958 KiW s. 317, il'.!str. DŁUGOSZ WłCldysław: Dąbrowa drzewiej. (Sytuac.ja na wsi rzeszo"""skiej w XIX w.). Zycie kult. Ziemia rzesz. 1956 nr 1 s. 7. DOBROWOLSKA Danuta, Myrcik-:.\!Iarkowska Danuta: Zróżnicowanie klascwe i zawodowe wsi Siclkowice Stare i Nowe od pol'lwy XIX \,. do 1955 r. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 117-149. FILIPOWIAK \Vladysła"..v: Materialy d·o osadnictw3. Wolinian w ,oku:s:e wcz€snośrednicwie'cmym. Mat. wczesnośredn, T, 4: U)56 s, 225-·232, ilustr, ma'py, Krat. sad. sum. FRANCZIĆ Mirc3ław: Technika młynó\v wodnych w Polsoe w XVI i XVTI \V. K1natolni.k Histor;; Kultury Material.n.ej R. 1954 nr 1/2. RE~.: Łuczak Czesiaw, Hoc:::-i Dziejów spoL-gasp. T. 16: 1954 s. 42fł-433. GARDAWSKI Aie:,sander. Gąsowski ,j·erzy, Raj€.ws'ki Zjzisław: Archeologia i pradzieje Polski. R.ed. Z. Rajewski. Warszawa 1958 PZWS s, 227, ilustr. GOLDBERG Jc~kJUb:OsadnioCtwo olęderskie w dawnym woje'wództwi·? łĘ<0zyc.kim i s:izradz!dm. Zesz. nauk. UŁ Ser. 1 Nauki humanist.-:>po!. 1957 z. 5 s. 67--110, tab, R€z. Sum. JAŻDŻEWSKI Kon""o.o: Kultura rybaków gdanskich \V w. XII i XIII w świ<Eltlebadal'! wykc,paliskowych 1948-l[):':1. Roczntk Gcla1iski 13: 1954. RE'c.: Let:lej€wicz Lech, Sluc/io cia Dzi.ejow WielkU/.JO!. PO/llOrza T. 1: 1935 z. 2 s. 301-30.3. 1126 .. JOST0WA Wanda: Wędrówki zarobkowe górali podhalań:5.kkh, Wierchy R. 24: 195:i 5, 141-153, ilu str. mapa. 1127. KALABINSKI Stanisław, Tych Feliks: Walki chłcpów Królestwa. Polskie'go w rcvvolucji 1905-H107, T. 1. sty('zeń - wl'zesieó 190.'). Warszawa 1958 PWN s. XXIII. 1. 127. 1I·~8. KERSTEN Adam: Chlopi pols~'y w walec z naJ8Zd€m szwedzk'lln, 1655-16~6. vVarszawa 1958 PWr\ S, 243. 1129. KIEŁCZE\'v'~KA-ZALESKA :\I'"ria: O powstaniu i przkClbraż€mu kształtów wsi Pcmorza Gdans1<~ego, BISKUP Marian: Osady na prawic' polskim na Pomorzu Gdańskim w pierwszejpolowie XV \\1. \Varszawa 1956 PWN s. 224 ilu str. i mapy 2. Rec.: Wrzoszk Antoni. Prz. qeo>;r. 1956 z. 4 !c. 828·-330. Rec.: Tymi"'niecki Kazimierz. Rocz-i hist. R 24: 1958 s. 408-420, Tomczak Anc!rz·'j. Zap. hi~;. 1956 z, 4 s. 94.-99. GórSKa Krystyna. Kwart, lIlater. 1957 n~ 3/4 s. 64.3-648 tab. 1130. KlETA :vlieczy,:iaw: Zniwaprzed 2 tysiącami lat. Wieśet Hist. KuJr. 1958 nr .')1 s. It KOSTHZEWS,O ,JÓZ€f: Kultura łużycka na Pomorzu, Poznail 195!l PWN s. 4.35, tab!. 3, map 4, ilustr, II :32. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Hand€l wiejski na Podhalu w drugi€j połowi€ XIX i wpo:cząt.kach XX wieku. Kwart. Hi.~t. Kult. mater, 1957 nr ? s.. 305-314, m8ipa, R€z. s. 416-417. 11:n. KRUPO\VA Hanna: Kilka szczegółów orali i znaczeniu sołtysów na PomorZJu Gdańskim od XV do XVIII 'N, Wiad. hist. 1958 nr :ł il:3l. s, 228-229. 1134. Władysław: Wrz€nie rewolucyjne na wsi ,polski'ej w latac~ Warszawa 1957 LSW s, 236, ilustr. LESIŃSKI Bogda'n: StanowisIw kobiety w ~clskim prawie zi.emskim do :połowy XV wieku. Wroclaw 1956 s. 210, LEWICKI Tadeusz: Litzike Konst.a,ntyna Porfiro:genety i Biali Serbowie w j::ółnocnej Polsce. Rocz-i hist. R 22: 1955/1CJ56 s, 9-:l4, Krat. sod. Res. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Podstawy gosp;odar'cze formo'wania się pansb; -:lowiańskich, Warszawa 1953 s. :398, 1 nlb. Re'c.: Tymieniecki Kazimi,Ef;z, Początki państw slowiańskl.ch w na· świetleniu gospodarczym. Rorz-i Dziejów spcl.-gosp. T. 16: 1954 s, 9-50. Res. Krat. iz!oż. ŁOW:VIIAŃSKI H"nryk: Zagadniero.de roli Normanów w gene'zie ,pailstw słowiańskich, Warszawa 1957 PWN s. 202. MAZUREK ZoIla: Sytuacja e!konomiczna i ",połe'cma na wsi lubelskiej po r€formie uwłaszczenilQwej 1864 r. Ann. UM.CS Soct. F v. 9: 1951 s. 211-252, tab, JVIĄCZAK Antoni: Folwark pańszczyzmany a wieś w Prusa,ch Króle',"iskich w XVI/XVII wieku, Prz. hist. 1956 z, 2 s, 353-:łCJ2. tab Re;;. s. 456-458. Rez, s. 449-452. Rec.: Caclwwski Stefan. Zap. hist. 1957 s. 1/2 s. 215-228. ODYNIEC Wacław: Z bada!'! nad rozwarstwieniem \\isi na Pomorzo.l w XVIII w. Ku:artaLnik Historyczny R. 62: 1955 nr 4/5. REC.: Cackowski Stanisław. Zap. hist. 1957 z, 1/3 s, 215-228. ORŁOWSKI J,: Os,adnictwo i budcw:1ictwo mieszkalne na Sląskl1 do XIII wieku na tl€ ca12ści oo:;zarów Polski i terenów p.rz.v!egł~·ch. Kra,ków 1955. Hec,: Tyszkiewicz Lech, Sobótka 1956 nr 3 s. 462-470. PIASCIK Fra:-:;:isz2k: Osadnictwo w puszczy kurpiowskiej, WarszawJ Rc'c.: Dąbrcwski Henr~·k. Rr:c-: hist. R 24: 19~8 s. 426-429. KUSZYK 1917-1919, 1135. 11:36. 1137. 1139. 1140. 114J. 1142. 1143. 1144. 1939. i I I II Ii if ~IJ q,li,1 ! Ii Ii 'I !!Iil,1 IIl!: " �616 1145. PIERADZKA Kn'styna: Walki Słowian na Bałty'ku w X-XII wieku Warsza'wa 1953. Rec.: Delimat Tadeusz: O genezIe łodzi klepkowych na Pomorzu. Lud T. 42: 1956 cz. 2 s. 782-785. 114.6. PODWIŃSKA Zofia: Badania nad hiistorią goo'podarstwa wiejskiego w Polsce. K1Hlrt. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 698-699. 1147. RUSINSKI Władysław: Dro.gi rozwojowe folwarku pańszczyźnianego. Prz. hist. 1956 z. 4 s. 617-655, tab. Res. s. 829-831. Rez. s. 823-8f21S 1148. RUSSOCKI Stanisław: Z zagadnień spornych "wolności kmiecej" na Mazowszu od XIII do XVI wieku. Prz. hist. 19S8 z. 2 s. 261-277. Res. s. 4.43-4.44. Sad. s. 438-439. l149. SIERADZKI Józef, Wycech Czesław: Rok 1846 w Galicj.i. Warszawa 1958 PWN s. 488, mapa 3. U50. STRYCZEK Jan: Chropsldm piórem. Warszawa 19S7 LSW s. 498 tab!. 1. 1151. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopol~kj i Pomorza. T. 4. Z. 2(8) REId. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk. Po!znań 1958 PWN s. 463, mapa l. 1152. STUDIA i marteriały do hiSJtorii kultu,ry wsi ,polskiej w XIX i XX w Zajęcia pozarolndcze. Współdziałanie gospociar'cze. Red. Kazimiera ZawistowLcz-Adamska. Wrocław 1958 0&5. s. 436, tabl. 6, mapy 3. dlustr. 1153. STUDIA i materiały z dziejów Śląska. T. 2. Red. Kazimierz PQpiołeik WrOCław 1958 Oss. s. 691, tab!. 2. 1154. STUDIA śląsk~e. Seria nowa. T. 1. Red. Seweryn WysŁouch. Wrocław 1958 Oss. s. 280, m<llpy 2. L155. SZAFLIK Józef Ryszard: Wtórne lokacje ·na łanac:h 0pusz;czOO1ych w Po.]soe w XV i XVI wieku. Ann. UMCS Sect. F. v 7: 1952 s. 171200. Res. Rez. 1156. SZYDLOWSKI Jerzy: Uwagi 'o Ipierwotnym osadn1ctwie Sd.ołkowk Starych. Etnoyr. Pol. T. 1: 1958 s. 103-108, ffi<llpa. U57. ŚLADAMI dawnych kultur. Od Wołgi diOOceanu S'!J1Okojnego.Tłum z ros. HEInryk Harland. Warszawa 1958 PWN s. 463, tab!. 15, ilustr. 1158. ŚLASKI Kazimierz: Zaludnienie IPUSm:Z Polski Zachod.niej w okre,ie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 51-94. Krat. izłoż. Res. Il59. ŚRENIOWSKI Sta:'li,sław: O .,zarobkowaniu" 'chłopów pańswzyznlanych w Królestwie Po1skim w latach 40-tych i 50-tych XIX wieku. Kwart. Rist. R. 63: 1956 nr 4/5 s. 159-179. 1160. ~RENIOWSKA Krystyna: Sprawa ehlopska w XIX w. na ziemiach polskich w okres,iE' re1'orm uwłaszczeniowych. Warszawa 1958 PZWS s. 38. 617 1161. SRENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Warszawa 1956 PWN s. 424 tab!. 11. Rec.: Pieniewicz Stefan: Prz. /list. 1957 Z. 3 s. 584-590. 1162. ŚRENIOWSKI Stani3law: Wieś polska wpolowie XVII w. Warszawa 1957 PWN s. 43. 116:~ ŚRENIOWSKI Stanislaw: ZnacZienie prZJE''Clnówkaw ekonomice przed\;wlaszczeniowej. (Królestwo Polskie w ;polowie XIX wieku). Prz. hist. 1957 z. 3 s. 525-551. 1164. TOPOLSKI Jerzy: GOSipodar3two wi·ejskie w dobrach arcybiskupstwa gni.eźni£'ńskiego od XVI do XVIlI wi€Jku. Poznań .1953 PWN s. VIII, 434, ilustr. ll6S. TYMIENIECKl Kalzimierz: Folklor 'czy histor,ia? Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 439-449. , ,. I I 1166. TYMIENIECKI Kazimierz: Ziemie p,oIskie w staroźytnośd Ludowej i kultury n aj d c:: w niej s.ze. Poznań 1951. Ree.: Antond€,wicz Wlodzimder.z. Archeo!. pol. T. 1: 1957 s. 215-231. 1167. WAKAR Andrzej: O po·łsko,ści Mazur i Warmii w dawnych wiekach Warslzawa 1958 WP s. 53. 1168. WARĘ2AKJan: Osadnictwo kasztelanii Łowickiej (1136-1847). cz. I Łódź 1952. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spoL-gosp. T. 16: 1954,s. 447451. 1l69. WIKTOR Jan: Pieniny i ziemia sądec~a. Wyd. 2 IU'ZUp. Kraków 1953 WL s. 386, ilustr. 1170 ZAJ1\CZKOWSKI Stanislaw Marian: O tzw. osadach siłuźebnych na dawnyc.h ziemiach łęczy'okklj .i s.ie;radzkiej. Zesz. Nauk. UL Ser. 1 Nau.ki humanis1t.-społ. 1957 z. 5 s. 5-20. R,ez. Sum. 1171. ZAJĄCZKOWSKI Stanislaw Mari,an: Służba wojskowa chłopów w Pols.ce do p:>bowy XV wieku. Wrocław 1958 Os's. s. 151. 1172. ZINS Henryk: Polożenie ludnościchlapskiej na Warmii. w pierws~j połowi-e XVI w. Kuartalnik Historyczny R. 1955 'nr 4/5. R,ec.: PoUa,kówna MarZiEma. Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorz'" T. 2: 1956 z. 2 s. 532-536. b) Dzialacze ludowi. etnografow.ie 1173. BANACH AndrZJe;j: Ociepka, malarz dnia siódmego. Kraków 1958 WL s, 146, tabl. 7, ilustr. 1174. BARANOWSKI W.: Działacz .n.iestrudzony. (Nekr.) Wieś wspólcz. 1957 nr 1 s. 165, ilustr. Ziel. sztand. nr 13 s. 3: Wincenty Baranows·ki nie ż~'je Nekr.) Zif!/. sztanc/o nr 12 s. 1. ,. " ii,· I ! 1.1 i �618 117.~. BARTOK B.: KODALY Zoltan: Bartok jako folklorysta. TI. Muzyi..:o 1956 nr 1/2 s. 33-40. 1176. BĄCZKOWSKI Konstanty: :Y1ąż stanu Kaszub (Aleksander :\1"ajkowski). Pcmorze 1957 nr 11/12 s. 1-2, ilustr. 1177. BEKKER Józef: Kartka z życiorysu Ks. Ściegiennego. Ku;art. Inst PeL-Radz. 1956 r:r .3/4 s. 109-115. 1178. BIGOS J.: i GENTIL-TIPPENHAUER Wandc: Józef Bigrs. Pol. s,1 lud. 1957 nr 1 s. 25-32 ilustr. 1179. BOENIKG ,Jan: O przyjacielu (fragrr:.enty ',\·spomnieri). (Jerzy Lan..: na1.J,czyciel j::clskiej szkoły na Mazurach). Mazury i Warm.ia 1955 nr 7/8 s, 177-182, ilust.r. 1180. BEONIGK Jan: Ws.pomnienia o ,Józefie Bauerze (nau,czycielu i dzi<3łaozu polskim na Warmii i Mazura-ch). Rzeczywistość 19.16 nr 4 s. :J. ilustr. 1181. BOŻEK Arka: Pamiętniki. Wstępfmorpatrzyl Edmund Osmańczyk Ada,ptacja Hteracka: Antoni Sylwester. Przypis:-'oprac. Alojzy Targ Katcwice 1957 Śląs'k s. 349, t.ab!. 1. Rec.: Orzechcwski Marian. ŚLąsk. Kwart. hist. Sobótkcf, 1958 nr :: s. 324-330. lVT:lchalek l\'raria. Ar'ka Boż€-k, syn ZJemi Ra-ciborskhj Ku'art. opal. 1958 nr 1 s. 82-£6. ilu.str. 11e~. BUJAK F. FRANCISZEK BUJAK (1875-1953). (NekT.) C. r. Soc. Sc Wro-claw v. 8: 1953 s. 139. ING LOT Stefan: Francisz.ek Bujak. Dzia .. lalność naukowa i pedagogiczna. Spr, Wroci. TN T. 8: 1953 dod, ~ s. 1-15. Franci,s:z,ek Bujak: man of lSc1enoe <lind teacher. C. r. Soc. Sc. WrocI. v. 8: 1953 s. 82-84. 118:3. CHOCISZEW~KI Piotr, MAKOW~·.KI Jerzy: .JÓzef Chodó1Ze-wski z.a:;;omniany p.i,sarz lud,o,wy. Notry Tor 1956 nr 8 s. l. 1184. CHODAKOvVSKI Z. DOŁĘGA - MASLANKA Julian: ZOTian D:)lęga-Choda:kowski (W 130 rcC'zr;icę śmierci). Kwart. Inst. Pol.-Rad? 19.55 nr 3 s. 180-191. ZGORZF.LSKI Ozesław: Z d.Zliejów sławy Zodana DołE:gi-Chodakowskiego. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 110-136. 118;;. CICHY J. KUBALSKI Zdzisl"w: Jc.n Cichy .,Król Polaków (Wspomnienie pośmis:rtne). ZI('1.. sztand. 1958 nr 2 s. 4, ilustr. W. S.: Pi·erwszy wśród równych. (J:~n Cichy). Nac1odr.zc 1958 \Vyd .. "pee listc:pad/grudzień s. 7, ilu str. 1186. CIERNTAK .Jędrzej: Zaborowska nuta. Oprac . .Jerzy Zawieyski. Warszawa 1956. Rec.: ST. K. Ośw. (IOTOS/ych 1957 nr \'2 s. 106; CIERNIA1C Mieczysław: Z Łęczycy do Gusen. Ziemiq lęcz. 1957 nr 6 s. 4; 1\'1AKARUK Jan: Jędrzej Ciernial;:, Por. BibLiot. 1958 nr 1'2 s. 35-33: :VILECZKO Franciszek: ..Z" wsią swoją rodzinną żył ... " (Dz,iałalno::ić' .Jędrzeja Cierniaka1. ZieL sztanc1. 19.17 nr 58i59 s. 8, ilu.str.; MŁODOŻENIEC Stanisl2\v: Wspomnienie o Jędrzeju Cie,ni":";u. Orka 19.;:~ :lr In. s. :3: PIGOŃ Stanisłav.': Za\\'zięt:-, entuzjastC1.: (JE,'orzej Cie!'- 619 niak). Fragm. książki "Na drogach i manovicach kultury ludowej" 1957 nr 4 5.3, ilustr.; SPAt"l'DOWSKI Anteni: Czytajmy .Jędrzeja Cierni3ka. Praca ,~u;ietl. 1957 nr 8 s. 29-:'\4, ilmtr. ] 127. CZEKANOWSKI .J.: GAJEK Józef: .Jan Cze,:a!lowski ja1{o etnJg.nif. ?rz. (mU'opoL T. 21: 1955 z. 3 s. 1010-10S0, llustr. Rez. s. 1034--105.5. Sum. s. 1049-1050. 1188. WOKROJ Franciszek: 50-leci~ yromccji do-kt-orskioej prof. ora .Ja.u Czekanowskiego. Życie Szk. wyższej. 1957 nr 7/8 s. 93-96. i189. CZUŁA lVI.: K.OBYLAŃSKI .Józef: Ws~omnienie o Macieju Czule chł.o';)s.kim dziennikarzu i działa·ezu. Orka 1958 nr 29 s. 3. ilustr. 1190. DEJWOREK Bolesław: Władysław Kojder. Tlu"tr. Paul Wojtyn:l Wieści 1957 nr 28/295. 4, ilu str. 1 HI l. DERDOW~KI J. H.: POGORECZ'>fY .Józef: Odsłonięcie pomnik~\ J. H. Derdowskiego. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 s. 345-:146; .JAROSZ De:roo.wski. Kaszebii 1957 wyd. spe.c. nr 2 s. l. ilu str. 1192. GAJEK .Józef: Oskar Kolberg :jako etnograf. Lud XLIT <: :~5-49. (p, 1201) 119:;. GŁADYSZ Antoni: .Jan Dz.ier;:oń. Psz,c;zelarz o świat'Jwej .sławi". Katowice 1957 Śląsk s. 56; ReC'.: Ku;art. 0):01. 1956 nr 3 s. 3-24: GŁADYSZ Antoni: 20 talarów kary za. slowaprawdy o Śląsku. (Nie~nana karta z życia Dz.is·rż.onia). Głosy .znad Odry 1956 nr 3 s. 2, i1ustr.; GŁADYSZ A'.ntc'ni: Przeciw p'ru'ik.iC'mu bez'porawiu. (Z życia Jana Dzi.erżonia). Glosy znad Odry 1956 nr 18 ~. ~; K. N.: Jeszcze raz o nazwisku znakomitego pszczelarza Dzierżonia. Ję·z. pol. 1956 z. 5 s. 369-370; 1957 nr 5 s. 382-383. ] 194. GŁOWACKI Witold Włodzimierz: Aptekarz .Jan K. Semhrzycki -pisa'n~ dz·iala-cz mazurski. Farm. Pol. 1957 iT .3 s. 73, 75-76. 10]95. HAJDUK Ryszard: W oC'zach Gestapo. Ivlaterialy do arslslztOW'31i d:zliałaczy polski'ch na Śląsku O:;;-ols:kim). Kn:art. opal. 1958 nr :~ s. 134-153. i196 . .JAN Baczewski. (1890-1958). (Nekr.) Warmia i Mazury 19.18 nr '1 S. 30. 1197. KAJKA M. AG: Skandal nie t.ylko w Ogródku. (O utworzenie muzeum lVIiehała Kajki). Swint 1958 nr 33 s. 9, il ustr. ATLAS Stefan: Dos:-<: trenów - cza, pracować. (Po u;:oczystościach st:.lłecia urodzin Michała Kajki). (Sprawy kulturalne woj. Olsztyli .. ski€go). Praca. śu·ieU. 1958 l'!r 10iU s. 7-9; E. M.: P.cwszednie życie Michała Kajki. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 30. i1ustr.; JA vVORSKI Kazimierz An::lrzej: W O!sz.tynie i gdz:" indziej. (Jnau~:;:!'acja ro~,:l poświE;conego :\Iic!1aiowi Kajce). Kamena 1958 nr 19 s. 2, 6; KAJKA pc€ta ziemi mazurskiej. Warmia i I'v1azll.ry 1958 nr 8 s. 2, ilust~ .. LEKKI Adolf: Gdzie clTZsl b:Cl"- pełni znowu s:~aż. '\' setną roczWieści I. �620 nicc: urodzin Nlichała Kajki. Kamen.a 1958 nr 18 ~. 1-2, ilustr.; SUKIERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Kajkowa krzywda. Warmia i Mazury 19.56 nr 10 s. 2, ilu str. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Moje wspomnienia o M. Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 7-9. ilu~tr. 1200. KAPENIAK Józef: Ród Gą'>ieni·ców. Warszawa 1954. Re'c.: W. K Wierchy R. 24: 1955 s. 223. 1201. KOLBERG O. GAJEK Józef: Oskar Kolce,rg jako et.nograf. Lud T. 42: Hl55 'C,Z. l s. 35-48,cz. 2. Sod. s. 964-967. Sum. s. 976-978; ARMON Witold: Zainv.or,ewwania O. Kc-lberga folklorem litewskim Lud T. '12: 1955 cz. 1 s. 431-445, mc,pa; DELIMAT Tadeusz: Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej ,przem:,an. Lud T. 42' 1955 cz. 1 s. 49-68; GAJEK Józef: Reedy,cja dzieł Kolb€lI'ga. Liter. Lud. 1957 nr 1 s. 22-23; GLAPA Adam: Wpływ Łuż.y,czanina Smolerja na prace Oskara Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l, s. 421-424; GŁADYSZ Mil:'czysław: Silesia,na w teka,ch O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 307-331; MALINOWSKI Tadeusz: Arche'ologia w dzń.ełach Oskara KoLberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 446-453; KOWALSKA-LEWICKA Anna: Podhale w tekach Oskar,a Kolberga Wierchy R. 24: 1955 s. 160-161; OPTOLOWICZ Janusz: "Lubelskie" O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 216-248, mapa; SOBISIAK Walerian: Mater,Laly Oskara Ko]'cerga .Q ludow,ej kulturze materialnej wsi w:elk0))ohkiej w świ.p,Ue ź.ródo€ł rękcl'9iśmien.nych XVIII w. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 143-199 SZYFELBEJN Zofia: Próba oceny wartośei materiałów Oskar,a KolbeiTga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny. Lud T. 42: 1955 cz. 1. s. 264-293; TRAWIŃSKA Maria: MazKlw'~zeStare w świetle bada(j Osk:t,ra Kolberga li. badań wspóJ.czesnych tego terenu. Lud T. 42: 1955 'oz. 1 iS. 249-263: TURCZYNOWICZOWA Ma.ria: Badania 'etnograficzne Oskana Kolberga na obszaI"z,e Wielkiot'go Księstwa POZinańskieg'O. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 200-215, mapa; WOLSKI Krzysztof: Badania O. Kolberga w dorzecZJU średniego Sanu. LlIcI T. 42: 1955 ·cz. 1 s. 294-306, małPY: ZIELINSKI Jan: Oskar Kolberg. Ziem;a kiel. nr 4 s. 3-4, Bustr. 12G2. KONINSKI K. L.: KUDLIŃSKI Tadeusz: Człowiek samotny. (Wspomnienia o Karolu Ludwiku Konills'k'im). Tyg. powsz. 1958 nr 11 s. 5. 7. ilustr, 1203. KORZYCKI Ant::mi: O Sylwestrze Wojewódzkim (zało7.ycielu Niezależnej Partii Chło;pskiej). Orka 1958 ni' 50 s. 3. 5. 1204. KOSTRZEWSKI Józef: Jan CZE:kanowski jako badacz etnogenezy Słowian. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 3 s. 1035-10.'37. Rez. s. 1057. Sum. s. 1051-1052. 1205. KOWALSKI W. (jw): Władysław Kowalski. Tryb. Ludu 1958 nr 352 s. 8. ilustr. (Nekr.) Tryb. LudH 1958 nr 350 s. 2: Zmarł Władysław 621 Kowalski Nek~·.) Zarzewie 1958 nr 51 s. 2; IGNAR Stefan: Przemó/Wienie nad trumną zmarłego. Zie!. Sztand. 1957 nr 13 s. l, ilustr. 1206. KRZĄSZCZ W.: WARDASOWNA Maria: U Walentego Krząszcza. Przemiany 1957 nr 17 s. 2. 1207. KUNZENDORF Anna: Człowiek i eksponat. (Wystawa poświęc0ina Krzysztofowi Celestynowi Mrcngowiuszowi w Muzeum l\lazurskdm). Mazury i Warmia 1956 nr 1/2 s. 32. 1208. LIETZ Zygmunt: Plehiscyt na Powiślu, WarmLi i Mazurach w 1920 r Warszawa 1958. Rec.: Oracki Tadeusz: Nowa książka o plebiscycie. Warmia i Mazury 1958 nr 3 s. 24-25. 1:1.09.LOMPA J'.: Pośpiech Leokadia, Pośpiech Jerzy: Bibliografia Józefa LamPY. KwartaLnik Opolski 1957 nr 3. Rec.: Wilczek Stanisław. Zaranie śląs. 1957 z. 1/2 s. 130-132; Lubosz Bolesław: Nadzieje i radości. (Działalność Józefa Lompy). Przemiany 1957 nr 26 s. 3, ilustr. Dubiel Ludwik: Józef Lompa - pionier etnografii I{::olskiej na :::'ląs:ku. Kuart. opal. 1957 ,nr 3 s. 23-48. 1210. LUD ,po:sk,i w walce o wolność i s'cojalizm. 1 rok s,Z1kółpolity·cz,ny.cłl. Cz. 2 Warszawa 1956 KiW s. 124, tab!. 16, ilUlstr. 1211. L YŚ Wladysław:: Powstanie chocholowskie. W !lO rocznkę 18461956. Warszawa 1956 LSW s. 53. 1212. MACHA Y Ferdynand: Chlap siewcą światła. (O Piotrze Borowym). Znak 1958 nr 'i s. 831-841 Res. s. 871-872. 1213. MACUREiK J. Z. W.: 30-1ec:e pracy nalukcwej ,prof. Józefa Ma'curka (oraz) Bibliografia ,pracy. " Prz. Zach. 1955 nr 9/12 s. 304-308. 1215. MAKOWSKI Jen;y: Igna,cy Lyskowski (W 70 rccZJnicę śmierd). Z tradycj.i walki o pols,kość Pomorza. Nouy Tor 1956 nr 26 s. 2. 1216. MALEWSKA Z.: GAJKOWA Olga: Zofia Malewska. (Nekr.) oraz Wykaz prac. Lud T. 42: 1'935 cz. 2 s. 884-888, ilustr 1217. MALLEK K.: KOZIELECKI Józef: "Jest dąb nad l\1ukrem". (Działalność s,połe,cznai pedagogiczna K. Małłka na zi,emi mazurskiej). Glos Naucz. 1958 nr 17 s. 2. 1218. MAREK Franciszek Antoni: Ks Norbert Bończyk. Pooeta ,i rpatriota. Opole 1957. Prezydium Woj. Rady Narodowej. s. 165, ilustr. 1219. MOST Władysław: Paweł Oszelda, bojownik Wiosny Ludów. Wierchy R. 24: 1955 s. 83-88, ilustr. 1220. MOŚCICKI H. J., Radlak B.: Walkli chłcrpskie w Królestwie Polskim w rewolucji 1905-1907. Wybór materiałów i dokumentów. Warszawa 1956 KiW s. XII, 181. 1221. NECEL A.: Zwardoń Andrzej: Agust.yn Necel - dobry rybak i ... pisarz. Odra 1958 nr 5 s. 5. 1222. NITSCH K.: OGRODZIŃSKI Władysław: WarmiJ1sko-mazurski jubileusz Kazimie'rza Nitscha. Rzeczywistość 1956 nr 9 s. 2--3, ilustr. �623 622 1223. PATKOWSKI Aleksan.der: W holdz.iEodla ziemi rodzinnej. Wstępam: poprz2dzili: Sbn.isła\\i Arnold i Piotr Bana,czkowski. \\'2nzawa 19'i3 LSW s. 317, tabl. l, ilustr. 1:!~4 PLANET ORZ .j',: FIKUS Jan: ,Józef Planetorz - bojownik [) sprcl\\ '; ludu Opolszczyzny (W31pomnie!1\e pośmiertne). Ziej. Sztand. 1956 nr t8 s. 4. 122~. HO!VIBOWSKI Aleksander: WOjny ciomcw!Ć nauczyciel" z Lubsz~' (W 160 !'·ocznicę urodzin Józefa Lampy). Nou:c SY[fn. 1957 nr 26 s. 2. 122f:i. SĘDZICKI Francisz'2k: Jestem Kaszubą. Warsza\va 1956. nec.: Krmieńsi<a Anna. Książka dla Ciebie. 1956 nr 4-:. 6. Czewicz A.: "Jestem Kaszubą". Przed).:olc 1956 'nr 7 ·s. 3. 1227. SIKORSKA Halina: Kaszubski Kordecki (Z obrony PucKa 16;;6 r.) KClszebi! 1958 nr 7 s. 4. 1228. SKUZA W. J. B.: Wojciech Sku.za - ,postępowy poeta i radykalny działacz chłopski. Zie!. Sztand. 1956 nr 44 s. 7, ilustr. ; Binczak Józef: O Wojciechu Skuz:ie. Wieści 1957 nr 16 s. 6, ilustr. 1229. SMOLEŃ .J. JAKUBIEC Ig'nacy: Jan Smoleń wierny syn wsi ,polskiej. Wieści 1958 nr 21 s. 3, 7,ilustr. 1 nc. SOLARZ J.: DEJWOREK Bol~slaw: Solarz w Szycach Wieści 19~-;nr 3 ·S. 3-4; SOLARZOWA Zoiia: Rozmowa o Igna'cym Solarzu. Rczm. przepr. Stanisław Ziemiak. S).:óldz. produk. 1956 nr 48 s. fi. 1~31. STELMACHOWSKA B.: KUTRZEBA-PO.JNARO\\'A Anna: Prof. dr Boż~'na Stelmachowska. (Nekr.) Etnogr. pot. T. l: 1958 s. 367-369. ilustr. 1232. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Uczczenie Je:-zego Lanc,\ w P'iasutnie. Studia do dziejóu' Wielkopol.-F'omol'za T. 2: 1956 z. 1 s. 351-352. 12:3;3. SULIMA Stefan: Warmiński "Tatko" z Gietrzwałdu. W 30 rocznicę zgonu Andrzeja Sam:ulowskiego. Olsztyn 1958. Pojezierze s. 48. t.abl. 16. 12:l4. SYGIETYŃSKI T.: DOBROWOLSKI Stanislaw Ryszard: TadelL? Sygietyński. W 1 rocznicę zgonu twórcy ,;;\JIawwsza". Życie Warsz. 1956 nr 119, s. 2, ilustr. ] 235. SZCZOTKA S.: BURSZTA ,Józef: Prof. dr Staniolaw Szczotka. Chlol.) góral i uczony. ::'ucl. T. 42: 1955 cz. 2 s. 879-884; Piw8rski Kazimierz: Stanisław Szczotka. (Wspomnienie pośmiertne). Studia dr) dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 349-353 1236. ŚLASKI Jerzy: Dług ciągle niespłacony. (Ruch o,poru na Kaszubach;. Kierunki 1957 nr 34. s. l, 8, ilustr. 1:13"/. WALLIS S.: LIGĘZA Józef: '3tanislc;w Wallis. etnograf Górnego Śląska. WspomnienQc pośmiertne. Zoranie Ślqsko 1957 z. 1/2 s. 96--103, ilustr. 1:<'38. WO\VRO .l'.: KOZIKOWSKI Edward: Wspomnienie 0 .Jędrzeju Wo\\,- rze. Prclca śu:ktl. 1957 nr 1 ::. 20-28. ilustr. nr :3 s. 24-29. ilustr. Seweryn Tadeusz: Żywot i d<ielo pcw5inogi beskidzkiego .Jędrzej:, Wowry. Poj. Szt. lud. 195(; nr :3 s. 131-157, ilustr. 1239. WYSOCKI Alfons: :vIaksymiliar; Bukowski Kaszuba działając.,· na PD\viślu K;;szebe 1958 nr l.'i s. 3, ilustr. 1240. WYSZOMIRSKI Kazimi,rz: Dzio:laC? ludowy. Ziel. S,1(1nd. 193'; Dl' 40 5. 4. 1241. ZEGADLOWICZ Emil. Kozikowski Edward: O .Ję::lru~ju Wov.... rz" snycerzu beskidzkim. W,:pomnienia, szkice. \vie-rsze i opowiadania. Warsza-\oI.·a 195? LSW s. 192, tab1. 18. c) Wal~i klasowe 124:2. AN'DHUSIKIEWICZ Janusz: Sabala w pc,\\,stan;c: chochołcwskim Od A do Z 1956 nr 8 s. 2, ilustr, 124:3. BARANOWSKI Bohdan: Położenie i walka klasowa chłopów Vi kró!e',vszczyzn.ach woj. łęczyckiego w XVI-XVIII wieku. 'Varszawa 1956 LS\Vs. 1%. i244. BARA:.I\'"OW.:':KI Bohdan: Z Q'Z!{'Jow antyfeudaln~'ch ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka oehło'p6w sura:skich z feudaln~'m 'udskiem w XVI-XVII[ wieku). WarsiZlawa 1953. Rec.: Przyboś Adam: Rocz-i Dziejów spo1.-gosp. T. 16: 1954 s. 470472. 1245. BOGATYŃSKI Wiadysław: Walka chlclpów z UoCi5ki€'!TI szla'cheekim w Polsce w XVII i XVIII wi€l~u. (Do,kum€lntacja historyezna do malpy znajduj(lcej się na wystawie "Historio: wsi" w Muzeum EtnografLcznym w Kra·kowie). Kraków 1955 Muzeum Etnografi,czne s. 82, mapa l, iklt5tr. Ree.: LopuszafJski Bolesław. Wlerchy R. 25: 1956 s. 288-289. Kraków 1955 Muzeum Etnograficzne s. 82. mapa 1, ilustr. 1246. BRODOWSKA HeIe'na: Z badań ruchu chłopski,ego na tereni,e gmin wi,€\jskkh w okrę·gu łódzkim \V ·okresie rewolucji 1905-1907 r. Zesz.. Nauk. UL s.er. 1 Nau.ki Huma,nisL-Spol. 1957 z. 5 s. 157-174. Re!z. Sum. 1247. BURSZTA ,Józef: Zbiegostwo chłopów znad Sanu w I ćwiNoCi XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spoc.-gosp. T. 17: 1955 s. 55-84. tabl. mapy. Res. Sok. 1248. FILONIK Adam: Podlas,ie w ogniu. (Powstanie chłop'ski·e w XVII w.) Świat i Ludzie 1956 nr 5 s. 2. 1249. FOLTA Wladysław: Ws't:omnienia z walk młod.zi€'ży chłopskiej. WarsczaW8 1956. Iskry s. 301 ilustr. 1250. STANISZ Tadpusz: Wiciowe wspomnienia. Naw. tyg. 1956 nr 44 s. 1. 3; T . .J.: ~ie tylko historia. Nou:e Drogi nr 11/12 s. 151-154. Rec.: BarcikO\vski Kazimierz. W'.pomnienia uczestnika. Wieś wspó!cz. 1957 nr G;8 s. 182-185: L. :\1.: Lewą marsz. Nowa kult. nr 11 s. 11. , , �624 1251. GIEROWSKI Józef, Mic:halkiewicz Stanisław: Wystąpienia chłopów w NiemQdlińskiem w 20 latach XVIII wieku. Studia Mat. Dziejów Sląska T. 1: 1957 s. 7-79, tab. 12.52. GRAD MiE'czysław: J'zieje <:hkpskliej walki. Drogi przemian spolecznych w Woli Dalsz,e) Warszawa 1955 LSW s. 202, ma,pa l, ilustr. 1253. KULA Witold, Leskie~iczcl\Va .Tanina: Źródła do dziejów powstania c:hlOiPÓWszawel.skich w 1769 r. Teki arch. 1957 z.. j s. 228-333, tab. 1254. KURASIŃSKI Jan: Bunt łęczyckich flisaków. Ilustr. Marian WiSniewski. Zie7nw lĘcz. 1957 nr 4 s. 2. 1255. KUSZYK Władysław: Wrz,enie r€l\volucyjne na wsi polski.Ed w lataei1 1917-1919. Warszawa 1957. Rec.: Kuźmiński Tadeusz. Z pola Walki 1958 nr 4 s. 344.-351. 1256. KUŹlVlIŃSKI Tadeusz: Chłopi w ,wal-ce o ziemię i wł,adz.ę. 1918-1919 Warszawa 1957 WP s. 77, ilu str. Rec. Misiuna Władysław: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 19;jti s. 376-377. 12'57. LABUDA Gerard: Rozruchy pomo'rsk'im w r. 1651. Studia 1956 z. 1 IS. 9-28. chłopskie na PQgral1iczu wielkopolsko .. do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1258. LESZCZYŃSKI Józef: Chłop śląski w walce z kontrrefo,rmacjq w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwart. opal. 1958 nr 2 s. 104-133, 1259. LESZCZYŃt::KI .JÓzef: Przyczynki do dziejów walki klasowej chłopów górnośląskich w 'piElrwsz,ej połowi€ XVIII w. Kwart. opoL 1956 nr 4 s. 46-56. 1260. MADAJCZYK Czesław: Walki chłopów polskich w latach trzydziestych. Warszawa 1956 WP s. 53. 1261. MELICHERCZIK Andrej: Juraj Jfmoszik. Hrdina pratifeudalneho odcoja slovenskeho l'udu. Praha 1956. Rec.: BrroZCl\Vska Ter,esa. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 46-48. 1262. MICHALSKI Stanisław: W obronie szkół wiejskich. (Z dziejów walki chłc,Pów 'inauczy'Cie1.stiWa wc,jEwództwa poznańs.kiego o demokratyzację s,zkół powszechnych w okresie międzywoje'nnym). Rocz-i his t. R. 23: 1957 s. 607--631, tab. Res. 1263. MOLENDA Jan: Carat i klasy posiadającE: w walce z rewolucją 1905-1907 r. na wsi polsk1ej. Przegląd Historyczny 1955 nr 1-2. RE'C.: Pi€,trzak-Pa:włcwska Ioena. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 378-380. 1264. MURA \\l:SKI Ryszard: Z walk chłopskich w okręgu łódzkim w j 905 r. Za u:oln. lud. 1955 nr 12 s. 4-5, 'iJustr. 1265. NAWROCKI Sta.nisław: Zaburzenia chłQPs'kie w rpowiecie ostrzesZiowskim w lataich 1848-1849. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 19.'i:i s. 85-110, tab. Res. Sok. 1266. NOWAK Kazimierz: Strajki i wystąpienia chłopów w latach 193(}- T 625 1934 w Małopolsce. Prz. His!. 1958 z. 3 s. 510-529. Re.>. s. 642-643. Sod. s. 636-63'1. 1267. ORACKI Tadeusz: Echa rewolucji 1905-1907 na Mazurach. Hist. 1957 nr l s. 43-47. ORZELSKI Henryk: Z przeszłości Białostocczyzny: Kurpie przeciw feudałom. Świat i Ludzie 1956 nr 20 s. 2. PETERS Stanisław: Antyfeud8.lne bunty chłopskie w XVIII wieku. Now. tyg. 1955 nr 48 s. l, ilu str. PIEPRZYK Józef: Gdy chwała boża r-osła na krzywdzie ludzkiej. PrzyczY:1€lk do 'pcwstania chłopów wielko;p<llskLch w 1651 r. Nou:y Świat 1956 nr 15 s. 3. PODRAZA Antoni, Roztworowskii Emanuel: Materiały do sytuacji na Ukrainie Prawobrzeżnej i ruchów hajdamackich lat 50-tych i 60-tych XVIII w:eku z kc.re3Qcndencji .Jerzego Wandatina Mnis2JCha. Prz. hist. a9E6 z. 1 s. H3-160. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłoc..JskLena Górnym Śląsku d::J roku 1811. Wyd. 2 Wars.z.awa 1955. R€c.: Żychowski Marian. Ku:art. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 203-20ł; Bieniarzówna .Jalnina. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 304-307. ROGALA Władysław: Organiz.a,c;e społ-eczn€ ,i gospodarcze ws,i Wielkopolskiej ter'2nem walk klaso'\vych w latach 1919-1923. Studia do dziejów Wielkopol.-Po7norza. T. 1: 1955 z. 2 S. 179-208. ROGALA Władysław: Źycie i walka wsi Wielkopolskiej :w latach 1919-1925. Wars,zawa 1956 LSW S. 186. Re'c.: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 289-313 tab. Res. Rez. SIERADZKI Józef, WyoE1ch CZ,€sław: Rok 184.6 w Galicji. Materiały źródłowe. Warszawa 1958. Rec.: Gałaj Dyzma. Materi,ały o 'chłopskjm bU!Dcie 1846 ooku Wie'; wspórcz. 1958 nr 10 s. 138-143; Kieniewicz Stefan. Prz. hist. 19.53 z. 4 s. 797-802. SULEWSKI Wojciech: Jan Neczaj (dowódca oddziału hrubieszowskic:h po.wstańców w 1863 1',) Przyjaźń 1956 nr 14 s. 10. SZABLIK .Józef Ryszard: Poj,ożenie i walka klasowa chJ.QlPóWwe wsiach staros.twa parcz'ewskiego w XVII wieku. Ann. UMCS Sect. F v. 9: 1954 s. 179-210. Rez. Zsf. SZEla Jakub: Pięć prac o Jakubie Szeli. Przygotował do druku i wstępem opatrzył Czesłal\V WyoE'ch. Warszawa 1956 LSW s. 160, tabl. 1. Rec.: Tyrowkz Marian. Rocz-i Dziejów spcl.- gasp. T. 19: 1957 s. 471476. SZCZOTKA Stanisław: Zab'urz.enia chloplSkie w Białostocczyźnie (1861-1£69). Warszawa 19:.'.3. Rec.: Żychowski Marian. Kwart. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 206. TOPOLSKI Jerzy: Poloźenie i walka klasOI\Va chłQPóW w XVIII w. Nauka 1268. 1269. 1270. 1271. 1272. 1273. 1274. 1275. 1276. 1277. 1278. 1279. 1280. 40 Lud. Konst. t. XLVI �626 1281. 1282. 1283. 1284. 1285. 1286. 1287. 1288. w d08rach a,c~·biskups.twa gnieżnienskieg(l. Warszawa 1956 P\V!\ s. 301. Rec.: Żytkowic:z Leonid. KwaTt. Hist. 1958 nr 1 s. 145-152. TOPOLSKI Jerzy: Walka chłopów podlaskich w przeddz:en i w czasi.€ insurekcji kościuszkowskiej. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 109-130. Res. Recz TRUDZIK Zbigniew: Pierwsze powstanie ludowe \V Polsce (10381039). SprQw. Wrocl. TN T. 8: 1953 S. 65-68. TYROWICZ Ma,rian: Potomkowi'e J. Andmlsikiewicza z Chochołowa. Wierchy R. 24: 1955 s. 214. WARCHOLIK Stanisław: Odgłosy ruchów ·chłopskich w Bocheńskiem \\i polowi.€ XVII wieku. Kwart. Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 167-173. WĄSICKI Jan: Przyczynek do dziejów walki klasowej "olędrów" wsi Chmielinka w latach 1793-1806. Studia Mat. Dziejów Wie/kopol. T. 4: 1958 z. 2 s. 73-83. Zsf. W DWUDZIESTOLECIE w.ielki'ego strajku chłopskjego 1937-1957. Warszawa 1957. Rec.: D. G. Wieś u:spólcz. 1957 nr 6/8 's. 178-181; (ms): Książka {) strajku chłopSlkim. Zie/. Sztand.nr 66i67 s. 6. W dwudziestą rc.cz:nicę strajku chłOlp·skiego. (Dokumenty). Życie Warsz. 1957 nr 193 s·. 3, 5, iłustr. WILLAUME Juliusz: Położenie wł·oŚiCian iantagon.izm klasewy w Gośc1eradowi'e u SichyłkJu ep'oki :fe.udalnej. Ann. UMCS Sect. F v. 7: 1952 'S. 1-35. Res. Rez. WÓJCIK Adam: Walk,i chłopów z uciskiem feudalnym (w pow. gorlickim!i jasie'lskim). Wie'ści 1958 nr 49 s. 4. 6. Historia sztuki WYCECH Czesław: Powstanie chIOIpskie w roku 1846. WaTSizawa 1956. Rec.: Szczawiej Jan: Newa książka {) rewolucji chłopskiej 1846 r. ZieL .sztand. 1956 nr 40 s. 3-4; :1ychowski Marian: Kwart Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 204-205. 1290. BIERNACKA-LUB.AŃSKA M.: Skalne malowidła Sahary. Wiedza i Życie 1958 nr 10 s. 622-623, ilu str. 1290a. B. W.: Sesja naukowa Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęcona sztu.ce Warmii i Pomorza w,s,cho-ctniego. Biul. Hist. 1956 nr 1 ~. 184- T ! 627 1293. 1294. ]295. 1296. 1297. 1298. 1298a. 1299. s. 67-89. 1300. 1301. 1302. 1303. 192. MORELOWSKI Marian: Ocalone ręko.pisy F. B. Woernhe,ra i ieh znaczenie dla historii sztuki i kultury Śląska. Sprawozdania Wroclalcskiego Towarzystwa Naukowego. R. 5: 1950 dod. 4. Rec.: GolacholWski Stefan. Sobótka R. 5: 1955 nr 4 s. 723-728. 1292. NAHLIK Adam: Tkaniny w XIII-XIV wiecznego cmentarzysk3 miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocz-i olszt. T. 1: 1958 ~.171-19L ilusir. rys. :wykI'. Krat. sod. Sum. ZIN Wiktor: RZ1m1iosło ·re'nesans'OI'JJych sztukatorów tech. 1958 nr 5 s. 7-14 HustT. lubelsk,i.eh. CZ43 7. Historic>. literat'ur)' 1289. 1291. OD REDAKC.JI (II Ogólnopolska Konf€rencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s, 5-7. Tekst również w jęz. franc. s. 332-534; ros. s. 527-529. OLSZEWSKI A.: Przegląd piśmien:1ictwa polskioego z zakresu historii sZituki za okres od 1951-1954 r. Ochro Za byt. 195j nr 3 s. 213-216, 1956 nr 1/2 s. 121-131, nr 3 s. 199-202. PRZEBIEG Obrad II Ogólnopolskioej Konferencji Naukowej w Slipuawie Badail nad Sztuką w dniach 30. V. - 4. VI. 1955 T. W WaTszawie-. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 523-526. REHOROWSKI Marian: Ze studićw nad meblarstw€'ffi terenu opolskiego od XI do XV w. Fragm. książki "Meble polskie od XI do [pierwszej poło XIX w." Ku:art. opal. 1955 nr 3/4 s. 117-131, ilu,str. ROCZNIK HistoTi:i Sztuki. T. 1. Red. Juliusz Starzyński. Wrodaw 1956 Oss. S. 559, ilustr. SEWERYN Tadeusz: Kaplkzki i krzyże 'przydrożne w Polsce. (Album). Warszawa 1958 Pax S. 213. STARZYŃSKI Juliusz: Nowa metodologia badań nad sztuką w walce o so·c:jalistyczną kulturę. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 14-25. TOMKIEWICZ Władysław: Rozwój badań nad sZJtuką polskiego odrodzenia .i baroku w latach 1945-1954. Mat. Studiów Szt. 1955 !lir 3/4 13C3a. 1304. l:lO5. CZECZOT.J. ŚWIRKO Sta'nisław: Ballady Czeczota. ich związek z fO'Iklo-roem i z ludoW'O~cią M.iekiewioza. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 20-39, Bu str. KRZYZANOWSKI Julian: Mądrej głowie dwie słowie. Trzy CR'I1t.urie pI'zysłówpolskich. Warsza:wa 1958. Ree.: Iwaszkiewicz .Jarosław: Dwie słewie. Zycie Worsz. 1958 nr 191, s. 4. LUDOWOŚC u Mickiewicza. Praca zbiorowa. Red. Julian Krzyżanowski i Ryszard Wojciechowski. Warszawa 1958 PIW s. 575. Rec.: Przyboś Julia:n: Mi'cki€wicz ludowy. Prz. kult. 1958 nr .39 s'. ~. Nauka. Polska 1956 nr 2/3 s. 59-88. Sod. s. 390. Sum. S. 399. LĘGA Władysław: Legendy PomorB. Gdynia 1958 Wyd. Mors'kie S. 199 tabl. 13. :lVIANTEL-NIEĆKO Joanna, PILISZCZIKOW A Nina. STOPA Roman: Z czarnego lądu. Przysłowia, OpoWLE.ści,zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-kahaoisańskie. Warszawa 1958 WP S. 241. PIĘTAK Stanisław: Nieodzowne wyjaśnif'nia. (Chłopskość i ludowość PO€zjL) Orka 19.58 nr 3[1 s. 4. �628 629 1306. POLSKA Bibiiogra£ia Literacka. T. 1-3. Lata 1944/45, 1947. 1958. Wwcław 1956-57. Rec.: Pędziński Zbigni,s'\v, Bibi(lgrafia - jakiej nie było. Tyg. paws:!. 1958 nr 21 s. 6; WP Prz. bibliot. s. 1 s. 60 1307. ROCZNIK Literacki. 1955. Red. nacz. Zofia Szmydtowa. Bibliografia, indeks. Warszawa 1956 PIW s. 675; Rocznik Literacki 1956. Warszawa 1957. Rec.: Łukasiewicz Je'ce·k. Tyg. pOWSZ. 1958 nr 25 s. 5. SJek:'ers;ki 8ta'Sław. Bibljot. 1958 nr 5/6 s. 176-178. 1308. SZMYDTOWA Zofia: Ludawość "Grażyny". Pam. Lit. 1956 z. 2 s. 380-390. 1.309. ŚWIRKO Stani,s-law: Z konffTencji paremiograf1cznej VI Cieszynie (21.-22. X. 55). Lud T. 43: 1956 s. 447-451. 1310. WOJCIECHOWSKI Ryszard: Elementy ludowe w ,,Panu T,adeuszu" Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 323-334. 1311. BOGDANY Wanda: Gazeta Muzyc.zma i Teatralna. 1865-1866. Przeglqd Muzyczny. 1877. Kraków 1955 PWM s. 93. Bibliografia Polskich Czasopism lVIuzyczlDych.R.ed. Tadeusz Strumiłło. T. 4. 1311a. CHYBINSKI Adolf: Karol Szymanowski a Podhal€. Kraków 1958 PWM s. 83, tab!. 7. 1312. HANUSZEWSKA M., Schaffer Bogusław: Półka z książk8mi. (Bibliografia aJdnotowa,na.) Ruch muz. 1958 nr 19 s. 19-21, nr 20 s. 30-32. 1313. MICHAł~OWSKI K·ornel: BLlJ.Jiog,rafia polsikie,go piśmie'nnidwa muzyczneg.o. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 280, tab!. 8. Rec.: Klimcz.a.kowa Halina. Prz. bibliot. 1958 z. 2/3 s. 242-251. 1314. SPRAWOZDANIA. (Bibliografia adnotowana). Muzyka 1958 nr 1/2 s. 197-207, nuty. IX. VARIA 1315. BRZEZIŃSKI Stefan Julian: Polski Związek Ludowy. Materialy i dokumer;ty. Wall'szawa 1957. Rec.: Kurkiewicz Władysław: O nauczycj,elach lUiclJowcach.Nowa Szle 1958 nr 1 s. 46. 1316. CIEŚLAK Tadeusz: Postulaty rewQ1ty pospólstwa gdańs,kicgo w r.1525. C::asorismo Prall.'no-H:storyczne R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Walus7,ew:ska Janina. Roc:-i gdański T, 15/16: 1956/57 s. 586-588. 1317. CHOJNACKI Władysław: Wychodź·cy mazurscy w zachodn:ch Niemczech przed I wojną światową. Prz. zach. 1956 nr 7/8 s. 310-339. 1318. CZERNIK Stanis!"w: Z życia pańszezyźnianego w XVII wieku Warszawa 1955. Rec.: E. K. Wied.:a i Życic 195.5nr 12 s. 8,58-859. J 318a. JANICKI Jerzy: l\1eczet w Bchonikach. Skupiska Tatarów w Polsce). Su:iat 1956 nr 20 s. 12-14, i'lustr. 1319. KOTULA Ta'deusz: Studia nad problemem afrykańskiej annamy. Prz. hist. ~958 z. 1 s. 1-20, mapa, Res. s. 213-214. Rez. s. 205-206. 1320. MATUSZEWSKI Jazd: Trakcja konna w rozwoju historycznym. Streszez. Spraw. Wrod. TN R. 7: 1952 ·S. 57-66. 1321. OPPEN D1etrich von: neutsche Polen und Kaschuben in Westpreussen 1871-1914. Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands. T. 4: 1955. Rec.: Cieślak Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wie/kopal. T. 4: 1958 z. 1 s. 477-481. 1322. PRZECŁA WSKI Krzysztof: Pr7.ewodnik w dziedzinie badań sPQłecz,nych. Ku·art. pedag. 1958 nr 1 s. 200-202. 1323. SOKOŁOWSKI Kazimierz: Spoiyeie wsi w Polsce Ludowej. Spraw. Wydz. Nauk. Spał. PAN 1958 z. 2 s. 95-97, tab. 1324. TAZBIR Janusz: Propaganda ,kontr,reforma.cji wśród chłopów inflanckich (1582-1621). Kwart. Rist. 1958 nr 3 s. 720-741. Res. Rez. 1325. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Udział Iwana Franki w polskim ruchu ludowym. Slavia ori.ent. 1958 nr 1 s. 70-84. X. RECENZJE Z CZASOPJSM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNOGRAFICZNYCH RECENZOWANYCH W POLSKICH CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH 1326. AMERICAN AnthrQIp<ologist. T. 55: 1953-57; 1955. Reo.: Wróblewski Tad,€'u.sz: Antropologia w toma,ch 55-57 czasopi~ma ... Czlow. w Czasie i Przestrz. 1958 z. 3 s. 162-164. 1327. CORIAT Juan E.: El hombre deI amazonas y ensavo monografico de Lorew. Lima 1943. Re'c.: Kowalska-Lewi,cka Anna. Lud T. 42: 1955 Cz. 2 s. 727-729. 1328. CZESKY lid. R. 39-40: 1952-Hl53. Rec.: Dam:::orsky ,Jirzi, Navratil J. Tł. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 666-679. 1329. CZESKOSLOVENSKA ethnografie. R. 1: 1953 z. 2/3. lUc.: KCltrzeba Anna, Pęgierska Romana. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 799-800. R. 1-2: 1953-1954. Rec.: Damborsky Jirzi, Navratil J. Tl. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 679-688. R. 2: 1954 z. 1-3. Rec.: Dobrewolska Danuta, Kutrzeba Anna. Kv:art Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 800-802. ;, !I I ' I i' I ! i II I I, ~" , ' �630 1330. FEJOS Paul: Ethnografy of thl' yagua. New York 1943. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 736-738. 1331. FOLK-Liv. Acta Etnologi:ca ert Folkloris.tica Europea. T 14-16: 1950-1952. Rec.: A. W. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 710-725. 1332. KRAND2AŁOW Dimitr: Madars~ij wsadni.k. Czesko.slovenska ethnografia. R. 1953 z. 2/3. Rec.: SLASKI Kazimierz. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 205-207. 1333. KRATKIJE soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk sssn G 1949-1954 nr 6-7, 10, 13-15, 17-20. Rec.: Zajączkowski Włcdz.:mierz. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 607-608 1334. KULTUR und S,pra.che. Wi~1l11952. R~c.: Stopa Roman. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 701-710, tab!. 1335. LUBOJAŃSKI Józef: Die ipolni.sche SpraJCl'l.€ ,In Westoberschlesien 1910-1939. Poznań 1957. Rec.: Ni~dZiiński Florian. Prz. zoch. 1958 nr 3 s. 193-197. 1336. MA WRODIN W. W.: Do.okoła Antów ;ps. MaJ:Jrycego. S011Jietskaja Etnografija G. 1954 nr 2. Rec.: Plezia Marian. Lud T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 643-644. 1337.. RADIN Paul: Indi.<1Jn:s of South Amerka. New York 1946. R.ec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 733-735. 1338. SCHMIDT Leopold: VoLkskunde zwischen Wirhchaftsges;chichte und Kulturgeographie. thterreichische Zeitschriit -fUr Volkskunde Bd. 9: 1955 H. 1/2. Rec.: Kwaśniewski Krzysztof. Lud T. 43: 1956 s. 253-255. 1339. S()DERSTR()M J.: A. Sparrmann's ethncgraphic?l cc-llection from James C<Jok's 2 <nd. exped'it.ion (1772-1775). Stok:holm 1939. Rec.: Znamierowsika-PrUfferowa MarLa. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 726727. 1340. SOWIETSKAJA etnografij a G. 1954 nr 1-2. Rec.: Malew:.5.ka Zofia. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 631-642. 1341. STOUT D. B.: San bIas cuna a'ccu1turation. New York 1947. Rec.: Kowalska.-Lewi,~ka Anna. Lud 1942: 1955 cz. 2 729-731. WYKAZ SKRÓTÓW ang. angielski art. artykuł b. m. bez miejsca wydania bib!. bibliot.eka cant. conte:1s bia,gr. biografia brosz. brooSz,u,ra cd. ciąg dal"zy co·nd. '0OnclusLons rec. re·c.enzja cz. częŚ(~ czas. cZa.sqpiis'mo dn. dnia dod.do,datek, dodano dok. <lokończen1e dot. dotyczy e~z. egzem.1)larz fa·sc. fa.sdculus f,el. felieton ira,gm. fragment franc. francuski Bustr. ilustracj,a in. inne Inh. Inhalt insoen. inscenizacja inst. instytut jęz. język !kores-p. koresD'OIndent krat. 50':!. luat1<oje sodierżanije mi€lS. m!esie·cz.nik nek,r. nekreIo,g nlb. ,nieliczbowane nr numer odb. odhitka oH okładka opcw. CiDowiadanie oo,ra·c. oora,cował ou·ub!. {wlublikowany pt. pod tvtułem pocz. pocz·ątek poem. oo,emat r-fld. rena.kto.r, r·edakcja ref. referent ren. re;t)()rtaż res. Ll"es"me rez. re.zjume ros .. rosyjski rozdz. rozdział rozm. rozmowa ry3. rysunek s" stron (a) s,cen. s·c~'nioZiny sod. sodierżanije rok. so.kra5-zczenija som. sommaiLl"e soraw. spr<łwozdanie s.praw. 1=,rod.sprawozda·nie z -produkcji filmu streszez. streszczenie sum. summary sum. summarium su:pl. su,pl€ment T. tom tab. tabela tab!. tablica tł, tłumaczył t.ow. towarzystwo UZLLp. uzu.pełnienie v. volumen (w) wiersz w Slor. w sprawie wg według p:Jlem. .]:,olemika p'0!.P'O l sk i P{)~. porównaj pow. ,powieść po'wi,€1. powielone poz. :oozycja prz.em. prz,emówienile pr:mnLl".ipr:zeprowadził r. rok R. Rocznik wyd. wydał. wydanioe wygł. wvgłoszon€ wyj. wvjatek wykI'. wykres wv'o. wynusk wyw. nrzerpr. wywiad prze,prowadził z. sZleszvt ],,,1-). 70"'a,cz Zsf. Z,,~pmmenfas.sur.g (x) bibliografia przedmiot �633 WYKAZ WYDAWNICTW Budcwnictwo i Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytu t Zachodni (Poznań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Osso1iilskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL PolskiE' Towarzystwo Ludoznawcze (Wroclaw) WYKAZ Archeion (Warszawa) Archeol. Archeologia Archit. Architektura CZASOPISM I ICH SKROTY .t'WG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Sląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Prawn. Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) l ICH SKR aTY , (Warszawa) (Warszawa) Biul. inf. NRD Biuletyn inform'lcyjny. Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. przem. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemy~lowego (Warszawa) Chłop. Droga. Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theola·· gica (Warszawa) Czas. geogr. Czasopismo Geograficzne (Warszawa) Czas. prawno-hist. Czasopismo prawno-historyczne (Warszawa) Dawna Kult. Dawna Kultura (Wroeław) Drobna Wytwórcz. Drobna Wy twórcwść (Warszawa) Drogown. Drcgownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dziennik Bałtycki Dziennik Baltycki, Rejsy Echo Tyg Echo Tygo-dnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. cukr. Gazeta CukrownictwCJ (Warszawa) Gazeta Krakowska Geogr. w Szk. Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Glos Tyg. Głos Tygodnia. Dod. do dzien. Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy znad Odry. Dod. do dzien. Trybuna Opolska Gosp. rybna. Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. wodna Gospodarka Wodna (Warszawa) Gasp. zboż. Gospodarka Zbożowa (Warszawa) Hand·el wewn. Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. Historia i Nau· ka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy. Dod. do tyg. Chłopska Droga (Warszawa) Kult. i Zycic Kultura i Zycie. Dod. do Sztandaru Ludu (Lu'clin) Kwart. Hist. Kult. Mat. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. Kwartalnik Higtorycz;'ly (Warszawa) Kwart. Inst. poJ. radz. Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego (Warszawa) Kwart. opal. Kwartalnik Opolski Las pol. Las Polski (Warszawa) Lingua posn. Lingua Posnaniensis (Poznań- Warszawa) Łódź. liter. Łódź Literacka (Łódź) Mat. i Studia INS Matc;rialy i St.udia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) Mechan. RaIn. Mechanizacja Rolnich;\'a (Warszawa) Muzea!. Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. mozef. Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedziel£:. Dod. do Trybuny Robotniczej (Katowice) Nauka pol. Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) ~owe RoI. Nowe Rolnictwo (Warszawa) :-.Towy Tor. Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Naw. Tyg. Nowiny Tygodnia. Dod. do Newin Rzeszowskich ad A do Z. Dod. do DziĘ;nnika Polskiego (Kraków) Onomast. Onomastica (Wrocław) :) trwały pokój O trwaly pokój, a demokrację ludową (Bukareszt -Warszawa) Pam. slow. Pamiętnik Słowiański (Wrocław) :! '. I r I �634 P.LS. Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. lud. Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. Poradnik Językowy (Wa'· szawa) Postępy Nauk raIn. Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp Krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. Praca Św ietlico'W a (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. Prace Polonistyczne (Warszawa) Pracujemy w świetl. Pracujemy w Swietllcy (Warszawa) Probl. Problemy (Warszawa) Prz. antropol. Przegląd An tmpo logiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto Przegląd Artystyczny (Warszawa) Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. Przegląd Kolejowy (WilTszawa) Prz. kult. Przegląd Kulturalny (Warszawa) Prz. orient. Przegląd Orientalistyczny (Warszawa) Prz. piek. Przegląd Piekarniczy (Warszawa) rz. statyst. Przegląd Statystyczny (Warszawa) Prz. tecbn. Frzegląd Te-:hniczny (Warszaw::J.) 635 Prz. ubezp. Przegląd (Warszawa) Prz. zach. Przegląd znań) Ubezpieczeń Zachodni (Po .. Prz. zagad. socjal Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej (Warszawa) Przyjaźń (Warszawa) Radio i Swiat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gasp. Rocz·· niki Dziejów Społecznych i Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. Roczniki Historyczne (Wahszawa-Poznań) Rocz-i Nauk rolno Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazura-ch (Olsztyn) SI. Tyg. Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy Spółdzielnia Pra-cy (Wa-rszawa) Spółdz. pl'oduk. Spółdzielnia Produkcyjna (Warszawa) Spraw. T.N.Tor. Sprawozdania Towarzystwa Naukcwego (ToruiJ) Spraw. Wrocł. T.N. Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Sląsk. liter. Sląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) Swiat i Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Swiat i My. Dod. do Głosu Obztyo.skiego Swiat i Zycie. Dod. do tyg. Dziennika Zachodniego (KatO\vice) Swiatowit (Warszawa) Swietl. Swietlica (Warszawa) Transp. Transport (Warszawa) Tryb. Ludu Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. WaIn. Trybuna Wolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twórcz. Twórczość (Warszawa) Tyg. powsz. Tygodnik Powszechny (Warszawa-Kraków) Tyg. demokl'. Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) Wiad.archeal. Wiadomości Archeola-giczne (Warszawa) Widnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (Warszawa) Wiedza i Zycie (Warszawa) Wierchy (Warszawa) Wojsko lud. Wojs·ko Ludowe (Warszawa) Zap. T.N.Tor. Zapiski 'I'owarzystwa Naukowego w Toruni'J Za WaIn. Lud. Z3 Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. Zeszyty Naukowl' Ur:iwersytetu Jagiellońskiego (Kraków) Zesz. teoI'. polito Zesztyt Teoretyczno-Polityczne (Warszawa) Ziel. Sztand. Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. Zycie Gospodarcze (Warszawa) Zycie i Kult. Zycie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Zycie i Myśli (Warszawa) Zycie liter. Zycie Literackie (Kraków) Zycie Lubel-skie Zycie kul. Wsi Zycie Kulturalne Wsi (Szczecin) Zycie kult. Ziemi rzesz. Zycie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Zycie Warsz. Zycie Warszawy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/784a62d003631cb9973d19c970ce787d.pdf 3b7b4175b34db7d75733ff03f5ad73c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:174 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.315-462 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 314 ~torii ubiorów należy opierać się na żró<:lłach ikonograficznych, jako na naukowych źródłach historycznych. SKRÓTY "-L NAZW MUZEÓW V. B. Museum fUr Volkerkunde w Berlinie Etnograficzne w Warszawie L. iVIllzeum Lub~lskie w Lublinie Z. San. Muzeum Ziemi Sanockiej w Sanoku Wal. Muzeum Wołyńskie w Łucku ZSRR Pol. MLlzeum Poleskie w Pil1sku ZSRR E. U. S. B. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu SOWIETSKAJA \\T. M. E. Muzeum lVI. M. M. M. M. w Wilnie ZSRR D. M. D. Der! Museum w Debrecenie, nazwę aktualną. im. Stefana Batorego, Węgry Nazwy muzeów zachowane wstały w brzmieniu prowadzone tyły powyższe badania, za wyjątkiem cym SPRAWOZDANIA RECENZJE sprzed 1938 r., kiedy to Deri Museum posiadają- ETNOGRAFI.JA, Z. l, 1956, Moskwa, str. :3-8 Na wstępie Zeszytu 1 Redakc;a podsumowuje osiągnięcia ,nauko"l,ve etnografii radzieckiej za okres ubiegłych 5-ciu lat, równocześnie zaś wskazuje na problemy i zagadnienia nie objęte, lub niedostatecznie objęte badaniami naukowymi, które powinny stanąć na porządku obrad zjazdu etnografów w 19~6 r. Artykuł zwraca uwagę na niedostatecznie szerokie i pogłębione badania nad etnogenezą i historią kultury narodów ZSR.R, z czym wiąże się problem klasyfikacji etncgraficznej, mało poruszany w literaturze radziec:~iej. Prace nad atlasami etnograficznymi posuwają się, zdaniem Redakcji, zbyt opieszale. Etncgrafcwie radzieccy niewiele uwagi poświęcali dotychczas krajom Dalekiego Wschodu. Do niedostatecznie opracowanych w dalszym ciągu problemów Redakcja zalicza zagadnienia fermy organizacji rodowej, pochodzenia religii i sztuki, zagadnienia periodyzacji historii społe,czeństw pierwo,tnych c:raz kultury i bytu klasy robotniczej w okresie przedrewolucyjnym i po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Na zjeździe winny być ponadto ,poruszone sprawy kształcenia kadry naukowej, muzeów etnograficznych, badań terenowych, koordynacji prac oraz wciąż nie rozstrzygnięta sprawa centralnego muzeum etnograficznego w Moskwie. L. 1. Ł a w r o w: na obecnym Pochodzenie Ka.bardyńców i proces ich osiedlania 3'ię terytorium. Ławrowobala dotychczasowe teorie o pochodzeniu nazwy KabardYl1cćw, wysuwając hipotezę, że wywodzi się ona od imienia "Keberdej", powstała zaś prawdopodobnie w okresie, gdy na terenie P6łnocnego Kaukazu prwdującą rolę odgrywały ludy pochodzenia tiurskiego, zaś przodkowie KabardYl1Ców wkraczali w okres feudalny (XII a. XIV w.). Terytorium obecnej Kabardyńskiej ASRR było przed Kabardyńcami zamieszkałe przez Alanów, posługujących się językiem podobnym osetyfJskiemu. Trudniej jest stwierdzić skąd przywędrowali Kabardyńcy na obecne. terytcrit;m. Zagadnienie to było przedmiotem prac wielu historyków, ktorzy umiejscowiali ich bądź na Krymie, bądź to na północnym brzegu morza Azowskiego, na północ od Stawropolu lub nad brzegami Donu. Zda- �316 317 niem Ławrewa twierdzenia te nie wytrzymują krytyki. Ławrow szuka ko: lebki Kabardyńców na Przykubaniu, na pó,wyspie Tamańskim i brzegamI :'vlorza Czarnego. Jego zdaniem Kabardyr:cy i Adygejowie tworzyli w prz~szłości jeden naród, z drugiej strony wiadomo, że AdYsejcwie od wiekóv: zamieszkiwali tereny Przykubania. Hipotezę tę potwierdzają podania ludowe pierwszym zaś dokumentem zarńieszkiwar.ia Adygejów na północno-~achodnich granicach oŁecnego terytorium Kabardyńców jest zabytek z 1130 r., tzw. EtokskL W wyniku szczegółowej analizy zabytku należy przypuszczać, że Kabardyńcy przywędrowali nad rzekę Etoki ok. X-XI w. Za jedną z głćwnych przyczyn wędrówki Kabardyńców, uważa Ławrow. poszukiwanie pastwisk w wyniku rozwoju stosunków feudalnych i wzrostu przemysłu feudalnego. Przesiedlanie się nie przebiegało spokojnie, dowodzą tego wykopaliska z grod zisk i osiedli alar:skich. W XIII w. najazdy tatarskie zmieniły zasadniczo mapę etniczną PÓ:nocnego Kaukazu. Wyginęli Połowcy i Alanie, których resztki schroniły się zapewne na błotach Tereku i Sułaku oraz w górach dzisiejszych Re~ publik Dagestańskiej i Kabardyńskiej. Wielki najazd mongolo-tatarskl w 1237 r. pokonał Adygejów, zmuszając ich do płacenia daniny Tatarom. Najazdy Tatarów i glówne ich siły były skierowane przede wszystkim przeciw Alanom, zajmującym strategiczne punkty Kaukazu. Walid ciągnęły się latami odwracaj2,c uwagę Tatarów od terenów podgórs'kich Kaukazu, opuszczonych przez Alanów. Ławrcw podaje drugą pał. XIII w. jako okres osiedlania się Kabardyńców na obecnym terytorium. Nie wyjaśnione pozostaje, czy na zajętym przez Kabardyi:ców terytorium zamieszkiwały jakieś resztki Alanćw, czy też było ono całkowicie opustoszałe. Kabardyfcy po zajęciu żyznych ziem podgórskich, oderwani od rodzimych plemion adygejskich, rychło osiągnęli wyższy poziom rozwoju ekonomicznego i kulturalnego od Adygejów z terenów Przykubania. Też sam!" okoliczności sprzyjały ich konsolidacji narodowościowej. L. ]VIo ł c z a n o w a: Z historii rozwoju osiedli chłopskich zagro" Białorusów. Z"lsadniczymi skupiskami zagród chłopskich na Białorusi były tzw. sieła i c1ierewnie, pierwotnie blisko z sobą związane genetycznie. "Sieła" były ośrodkami administracyjnymi, "dierewnie" zaś były zamieszkf\ł~ przez wysiedlef.ców z siół. Zależność ta została naruszona przez reformę rolną w XVI w .. która spcwodcwała przebudowę wsi i newe rozplanowanie ziemi ornej. W oficjal!1ych dokumentach z tego okresu wszystkie osiedla chłopskie są nazywa nt>. .,siełami". Wskutek tego określenie "dierewnia" znikło z użycia. utrzymując się jedynie na północr.o-wschodnich terenach Białorusi do XIX w .. ,Dierewnia" i ..sieło'· są typom osiedli właściwych również dla Rosjan. Wieś białoruska, j8k zresztą i ruska XIV i XV w. zabudowana byla bez- planowo. Reforma XVI w. mając n" względzie bezpieczeństwo wsi, nakazV'Nala przebudowę osiedli zakładając plan, wg którego wieś znajdowała ~:l; w Sl'"Ol'.U w::rra, prz.yazielonej Jej do użytku, a zaoudowania położone były wzdłuż ulicy; budynki mieszkalne znajdowały się z jednej strony gospodarcze z drugiej. Wsie tego typu były dość powszechne na Biało!'lSi i przetrwały do XIX w., stopniowo wypierane przez wsie o dwustronnej zabudowie, w której budynki mieszkalne znajdowały się po obu stronach ulicy, za nimi mieściły się gumna, chlewy, spichrze itp. Ten typ wsi powstawał na skutek naturalnego rozrostu wsi. Osiedla typu "okolicy" i "zaścianka" były właściwe tylko dla Białorusi. Pojawiły się one w XVI w., prawdopodobnie na skutek "Ustaw,)' o włokach" z 1557 r. Były to osiedla dr0bnej szlachty, zabudowane bezplanowo, gdyż nie podlegały zarządzeniom reformy XVI w. Zagrody bialoruskie XIX w. można podzielić na dwa typy: plan podwórza "pagonnyj" i w "wianek". Podwórze pierwszego typu było roz_ powszechnione na południowozachodnich terenach Białorusi. Zabudowa podw'órza w "wianek" była charakterystyczna dla regionów pólnocno·· wschodnich. Oba warianty przeplatały się z sobą i często przybierały formy pośrednie. S. 1. B r u k: Skład etniczny i lokalizacja /.udności krajów Pó!wyspu Indochiilskiego. S. 1. Bruk w CZęSCIogólnej swego artykułu zamieszcza tablice stat:1" styczne, ilustrujące liczebncść poszczególnych krajów Półwyspu Indcchińskiego, przyrost naturalny, śmiertelnGŚć noworodków, podział na grupy językowe i gęstość zaludnienia na poszczególnych terenach. Autor podzielił mieszkańców pó:wyspu na 8 zasadniczych grup etni~znych, w skład których wchodzą liczne podgrupy, związane z sobą genetycznie. Grupa burmańska liczy 16080 tys. ludności, co stanowi 21010 mieszkańców półwyspu, osiedlonych głównie na terenach Burmy. Burmowie stanowią jedną z najliczniejszych grup mieszkańców półwyspu. Zajmują się przeważnie rolnictwem. Język ich pokrewny jest językom tybetańskim, religią panującą jest buddYLm. W skład tej grupy wchodzą następujące podgrupy ludnościowe: Czynowie, Kaczinowie, Naga, Karenowie, Nosu i Lisu; są to ludy zamieszkujące górzyste tereny Burmy. Druga grupa nosi nazwę ludów Thai - wynosi 18520 tys. czyli 24% ogóJu mieszkańców Indochin. Ludność tej grupy zamieszkuje przeważnie w centralnych dzielnicach półwyspu, chociaż dość znaczna liczba, bo 9 mli1. !udneści znajduje się na terenie południcwych Chin. Język tej grupy ludności pochodzenia thai-ch ii:skiego, jest odgałęzieniem grupy językowej chińsko-tybetańskiej. W skład tej grupy wchcdzą ludy: Sjamczycy, L.D, Thai z terenów północnego Wietnamu i Laosu, Nun i Szanowie. Ludnoś~ : ~ \'_ \....... >to: o.I ~ '[ I �319 318 ta zajmuje się przewClżnie rolnictwem; religią powszechnie wyznawaną jest buddyzm. . . . .. , . . . .' grupv najeżą ludy pocnodzema chinsiuego, stanowią one D o ',rz ecicJ' " l' 1 dość duży procent mies:kańcó:v Indochi.n,. jednak~e br,ak dok:a~n~<ch .. ICZ.). Ludność tej grupy zamieszkuje przcwazme Malaje. W pr:ecI~len_twle. do innych. Chińczycy są przeważnie zatrudnieni w prze~ysl~ l kOpal~lacl1 ołowiu, rudy żelaznej i plantacjach kauczuku. Obok mn~eJ hcznych. Hmd~sów, Chińczycy stanowią klasę robotniczą. Przewaga męzczyzn w tej grupie ludności powoduje powstawanie małżeństw mieszanych. . Czwarta grupa ludności, nazwana przez J. S. Bruka grupą Mlao-J?, składa się z dwóch podgrup: Mia i Jo, zajmujących głównie te~eny p:).łuaniowych Chin. Grupa ta stancwi zaledwi~ I/~O/o l~dności In~o:hlD, zamlesz~ kuje w górach Tangi-Taundży, gdzie OSiedlIła Się w ?rugleJ poł: XIX v.. Ludncść zajmuje się rolnic:wem i hodowlą. Język Mlao stanowI odrębną grupę w rcdzinie języków chil~sko-tybetańskich. . Piąta grupa ludów wietnamskich wynosi 30~/0 mieszka~c~w Jndochm (22860 tys.), osiadłych głównie granicach Wietnamu. Nlel~czne ~r~py tej ludneści osiadłe w Kambodży i Tajlandzie są potomkamlkatohkow, zbiegłych przed prześladowaniami chrześcijan . w W.iet~amie w ~VIII i XIX w. Wietnamczycy przez długi czas znaJdowah Się pod wpływem kultury chińskiej; język ich zajmuje pośrednie m:ejsce między dw~ma wielkimi grupami językewymi Thai - chlrską i Men - Khmerską· Wietnamczycy trudnią się głćwnie uprawą ryżu; wyznają bądź to buddyzm, w bądź konfuncjonizm. Wietnamczycy byli pierwszym narodem Indochin, z imperializmem. Do grupy tej zaliczają się podgrupy który podjął wal;:ę ludów Muong, Zb,I- żone językiem i kulturą do Wietnamczyków. . . Do grupy szóstej, zwanej Mon-Khm2rską, B r u k zahc~a: Mono~'I', Khmerćw, Pałaun, Wa, Kha, Senon i SemangL Przed przybYCiem na p~łwysep Burmenów i T hai, ludy te zajmowały większą CZf;ŚĆ IndochIn. Obecn:e zaś poszczególne grupy tej ludncści rozrzucone są na trenach p~łudnicwo-wschodniej czę5ci półwyspu; stanowią one 80f0 ludności ~ndoch:n (5787 tys.). Monowie są najstarszą, b. już dziś nie.li~zną, gr~~ą r.nl.e~zka~ców Burmy. Khmerowie w grupie Mon-Khmerskiej są naJhCzmeJ~I: zaJmują oni prawie całe terytorium Kambodży, mćwią językiem zbllzonym do języka Monów, wyznają buddyzm. Podgrupy Pałaun iWa,. ma.le, zbliżone do siebie, grupki naj starszych mieszkańców Burmy, zajmUją Się głównie roln:ctwem i hodowlą. Pałauncwie są wyznawcami b.uddYZ~u, Wa są animistami. Kha, napółkoczownicze plemiona, zamleszk~JącE' górzyste tereny wschodniej części Indechin w Kambodży. i Annamie są wypierani przez Thai. Kha zachowali ustrój rodcwo-p1emlenny, wyznają buddyzm, są animistami. . Siódma grupa ludów malajskich je~t rozrzucona po całym terytorium ? Indcchin, stanowi ona 5°/0 mieszkańc6w półwyspu. W skład tej grupy wchodzą: Malajczycy, Szamowie, Indonezyjczycy Centralnego Wietnamu i Mukencwie. Malajczycy zamieszkują lVlalaje i Tajland. Głównym ich zajęciem jest hodowla ryżu i rybołówstwo. Język Malajczyków wywodzi się z grupy językowej malajsko-polinezyjskiej. Są oni muzułmanami obrzędu sunickiego. Szamewie zamieszkują w niewielkich, odrębnych grupkach Wiet_ nam i Kambodżę, język ich należy do grupy językowej malajsko-polinezyjskiej; są wyznawcami islamu. Na podgrupę Indonezyjczyków Centralnego Wietnamu składa się szereg plemion związanych językowo i kulturowo. Gospodarka ich jest napół naturalna, oparta głównie na hodowli. Język tej pcdgrupy należy do grupy malajsko-polinezyjskich języków, z dużymi naleciałościami języków monkhmerskich, wyznaniowo zalicza ich Bruk do animistów. 6sma grupa ludćw indyjskich i drawidyjskich, zamieszkujących Burmę i Malaje, składa się głównie z wychodźców indyjskich, liczy 1429 tys. ludności. Hindusi pracują przeważnie w przemyśle i na plantacjach. Ponad połewa Hindusów jest wyznania hinduskiego, pozostała część jest muzułmańska. Na półwyspie zamieszkuje ok. 100000 Europejczyków. Są to przeważnie urzędnicy, wojskewi, właściciele plantacji, misjonarze itp., mieszkający w wielkich miastach. Artykuł Bruka ma charakter informacyjny, oparty na bogatej literaturze (55 pozycji), której wykaz podaje autor na końcu pracy. A. A. L i p s z u c: $wiqtynia lesie (2 historii starożytnych z malarstwem Majów) ściennym Vzumasynta w nieprzebytym i Bunampak. Artykuł j est częścią cyklu pod ogólnym tytułem "Struktura socjałna społeczeństwa Maja", który prof. Lipszuc (Chili) w trakcie swej podróży do Chin, wygłosił w Instytucie Etnografii AN ZSRR. Prof. A. A. Lipszuc w oparciu o książkę Augustyna Villagra Caleti daje obraz nowo odkrytej świątyni plemion Maja w Meksyku t. zw. Bunampak. Po szczegółowej analizie malowideł ściennych, ich wartości artystycznych a przede wszystkim trEŚci społeczno-politycznej autor wnioskuje, że wbrew dotychczasowym twierdzeniom o pokojowym usposobieniu plemion Maja w zamierzchłej przeszłości musiały mieć miejsce w ich historii zarówno wojny jak i podboje, niewolnictwo i ofiary sakralne; treść malowideł ŚCiennych w Bunampak jest wymownym tego świadectwem. W dziale historii etnografii i antropologii 250 rocznicy urodzin G. F. Millera, wybitnego grafa rosyjskiego XVIII w., poświęca artykuł M. O. K o s w i e n, z okazji historyka, geografa i etnojego pracy i dzięłom. �T 320 G. F. Miller urodzony w Westfalii (1705 r.) mając 20 lat wyemigrował do Rosji, gdzie pozostał do końca życia, poświęcając swe siły i twórczość naukewą historii ludów narodu rosyjskiego, przede wszystkim zaś historIi ludów Syberii. Związany z Akademią Nauk od 1725 - 1765 r., wziął udział w organizowanej przez Akademię ekspedycji "Wielkiej Północnej" lub "Pierwszej Akademickiej". Miller współpracował z ekspedycją przez 10 lat. Rez'.lltatem tego było dzieło pt. Historia Syberii, które jednak nie wyczerpuje olbrzymiego materiału zebranego przez Millera. A. L Andrejew i L. P. Potapow pracują od szeregu lat nad wydaniem pełnego zbioru materiałów Millera. Dotychczas ukazały się dwa temy (1937, 1941). Zródła te są tym cenniejsze, że nie zachowały się żadne archiwa do historii ludów Syberii. Poza "Historią Syberii" Miller pozostawił po sobie szereg mniejszych prac i kilka większych niedokończonych. Miller był założycielem i redaktorem serii wydawniczej pt. Sammlung russischer Geschichte, i pierwszego naukowo-popularnego czasopisma Akademii w latach od 1755 do 1764, cieszącego się wielką poczytnością. W tymże dziale K u z n i c kij zamieszcza biografię ukraińskiego etnografa P. P. Czubinskowo (1839-1884), przedstawiciela inteligencji burżuazyjno-liberalnej Ukrainy, wspólpracującego z uczonymi N. W. Łysenką i A. A. Potiebnią oraz L Franko. Czubinskij za swe poglądy literackie i poparcie udzielone chłopom ukraińskim w walce z uciskiem ziemian został w 1862 r. zeslany do Guberni Archangielskiej. Na zesłaniu zostal redaktorem Archangielskich gubiernskich wiedomostiej oraz członkiem korespondentem kilku towarzystw naukowych. Wraz z P. S. Efimienko, Czubinskij opracował i wydał zbiór pn:wa obyczajowego Gubernii Archangielskiej. Po powrocie z zesłania rozwinął energiczną akcję przy organizacji ekspedycji t.zw. ZachodnioRosyjskiej, planowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne od 1862 r. Czubinskij zorganizował sieć korespondentów, osobiście zaś zdołał przeprcwadzić badania 53 powiatów zamieszkałych przez Ukraińców w czasie 1869 - 1870 r. Zgromadził wokół siebie grupę współprac~wników którzy pod jego kierunkiem opracowali i wydali 7 tcmowe dzieło ot. Trudy 321 ! etnograficzeskostatisticzieskoj ekspiedicji w Zapadno-Russkij KrOaj. Autor podaje pokrótce treść każdego tomu oraz wspomina o innych pracach Czubinskiego, podkreślając, że każdą z nich cechuje wszechstronność, systematyczność i planowość niespotykana w pracach etnograficznych poprzedników. Przez szereg lat Czubinskij kierował pracami Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Gecgraficznego na Ukrainie. W. W. B u n a k: Rasy ludzkie i drogi ich się. kształtowania Dyskusyjny artykuł Bunaka JESt krytyką dotychczasowej metodologii badań nad problemem kształtowania się ras ludzkich. Zdaniem Bunaka brak koordynacji pomiędzy poszczególnymi kierunkami badań tego skomplikcwanego problemu doprcwadza do błędnych hipotez, stojących nie raz w sprzeczności z materiałem faktograficznym. Bunak omawia antropologiczne typy pasu tropikalnego, grupy południowej, wschodnich i zachodnich obszarów ekumeny. Tę część artykułu kończy ~chematem genetycznych związków antropologicznych typów. Bunak w podsumowaniu wysuwa kilka tez programowych. A. G u s i e w a w krótkim artykule poświęca G. S. L e b i e d i e w a pt. Bezstronne obserwacje Wschodnich Brahminów, świętych obrzĘdów i ich kilka nad uwag książce systemami narodowych Ind'ii obyc:ajóu;. G. S. Lebiediew utalentowany samouk po wielu przygodach i podróżach zawędrował do Indii, gdzie pozostawał w ciągu 14 lat, studiując starannie system gcspodarczy, podział na kasty, religię i obyczaje tego kraju. Nawiązał wiele przyjaznych stosunków z przedstawicielami różnych k'ł~t i był założycielem teatru w którym dawano sztuki europejskie, tłumaczone na hinduski, gdzie r6wnież po raz pierwszy w historii teatru hinduskiego wykonawcami ról byly kobiety, Książka Liebiediewa ma niepcś:ednie znaczenie przede wszystkim dla językozm.wców; Liebiediew opanował język bengalski i kilka narzeczy hinduskich, w wyniku czego wydał gramatykę (1801, Londyn) języków wschodnio-indyjskich, która do dziś nie straciła swej aktualności. Li€'biediew zmarł w 1818 r. w Rosji, gdzie po powrocie z Indii był przez szereg lat praccwnikiem Ministerstwa Spraw Z3.granicznych. R zem iosło w Moskwie). ar tyst yczne w I n d ia ch (Wystawa Hinduska W październiku i listopadzie 1955 r. została zorganizowana w Moskwie wielka wystawa rzemiosła artystycznego Indii, która swym bogactwem, artyZmem i precyzją wykonania eksponatów oczarow2Ja Związek Radziecki. Na wystawie dano przegląd wszystkich rodzajów rzemiósł uprawianych w Indiach, poczynając od obróbki metali, techniką właściwą tylko Hindusem (pr2wie czarne tło z rytym rysunkiem, wypełnionym srebrem), garncarstwa, mającego za sobą tysiącletnie tradycje. Szczegó:nie piękne bvłv eksponaty z biskwitu oraz niedawno wznowione wyroby z lazuro\~~j porcelany, (której tajemnica wn:a:ania, została odnaleziona wśród starych r:emieślników garncarzy) i wSLe:lde:;.o rodzaju tkaniny wełniane, bawełntane, brokaty, dywany i slynne szale kaszmirskie oraz maty przypominH21 Lud. t. XLVI �322 323 jące jcedwabne: makaty. Przyciągał oko bogat~ dział haf~ów z. Kas~mi~u, Pendżabu Trawankuru itd. Bardzo duże zamteresowamc zWledza]ąc:ch budziły \~yrObY z kości słonicwej i rogu, \\'śród których ~ajpięknieJsze pochodziły z :vIajsoru i Trawankuru. Dział zabawek o tradycYJ.nyc~ formach i lalek w strojach regionalnych przyciągał uwagę etnografow, Jako mClteriał poglądowy do etnografii Indii. J. A. Kał bliki o j e w a: Frace etnograficzne Jugoslcv.;iańskiej (Badania naukowe w Federacji etnografów Ludotcej serbskich). budcwni<:twa miejskiego. (,tnog:-afó\v serbski ch. Z prac pGświęcon~'ch kim prace; .J, K o wac kar.skich. "! pomijanego w badaniach naukowych strojem ludcwym należy wymienić przede wszystz (' w i c'a o średniowieczn~'m stroju Słowian bał- Zagadnieniom stosunków społecznych, formom wlasności ziems'kiej rodziny poświęcone są prace S. T a n o w i c z a, T. D żor d ż ew i c z a, M. B a r jak t a r o w i c z a, .T. I wan o w i c z a i M. F i l i p ow i c z a. Repu- Do krótkiego przeglądu rozwoju prac etnograficznych na terenie Serbii. załącza auterka bibliografię wybitniejszych prac etnograficznych okresu powojennego. . Serbska Akademia Nauk, powstała w 1886 r. przekształcona z Serbsklego Towarzystwa Naukowego. Wydawnic;wem Serbskiej Akademii Nau~ od 1892 r. był Srpski etnograjski zbornik ukazujący się w czterech senach: 1. Ludność i jej pochodzenie, 2. Życie i obyczaje serbskiego ludu, 3. Folklor, 4. Materiały do trzech poprzednich serii. Cd 1898 r. do 1945 r. prace etnograficzne w Akademii prowadził Wydział etnografii; w 1947 r. powołano do życia Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk na którego czele stanąl W. Radcwancwicz. Badania naukowe Instytutu skierowane były głównie na problemy pochodzenia ludności, życia i obyczajów oraz twórczości lu~OWej. W ramach Instvtutu zorganizowano 3 wydziały: 1) antropogeograflczny, 2) etnograficzny,' 3) folkloru; w 1950 r. pcwołano dalsze dwa wydziały: arch~tektury ludowej i archiwum materiałów naukowych. Organem ,:"ydawmczym Instytutu jest Glasnik Etnografskoh in-ta Srpske aka~emJe nauka. Powołanie w ramach Instytutu wydziału antropogecgraflcznego określało z góry kierunek i metodologię badań etnograficznych właściwą szkole .r. C w i j i c z a, wybitnego etnografa bałkańskiego, pod k.tórego wpł~we.m pozostaje współczesna etnografia jugosłowiańska. KałoJewa nadmlema, że szkoła Cwijicza jest bliska szkołom idealistycznym. Z prac które ukazały się w "Zbiorniku" wymienia autorka artykClł R. P a w ł o w i c z a peświęcony osiedlaniu rodzin z rodu Kulize, J. T r i f un o w s k i e g o o etnicznym składzie wsi macedor.skich, M. F i l i P o w i C'3 o pochodzeniu ludności Sarajewskiej wyżyny. Z dr~g~ej serii :,.Zbi?r.ni~a", Kałojewa cytuje pracę .r. E r d e I a n o w i c'a o ludnescl Szumadll. NlezYJ~c~ dziś J. Erdelanowic' pozostc;wił po sobie olbrzymią spuściznę naukową, ktorej opracowaniem i opublikowaniem zajmuje się jego u,czeń p. P:trcwic'. Z zakresu architektury ludowej na uwagę etnografow zasługUją prace opublikowane w "Głasniku" B. K o j i c'a o drogach rozwoju budownictwa mieszkaniewego i gospodarczego na terenach górzystych półwyspu Wrmze peczynając od średnicwiecza do końca XIX w. oraz prace J. Z d r o k o.~ w i c·a. B. K o j i c"a, B. M a k s i m o w i c'a i A. D e r i k o poświęcone hIstoru dotychczas i wielkiej Z zakresu kultury na uwagę zasługują prace B. K o j i c z a o przemianach w życiu współczesnej wsi serbskiej, M. B ar jak t a r o w i c z a o zwyczajach weselnych z terenu Sandżaku, T. D żor d ż e \V i c z a o zabobonach wśród południowych Słowian. I I Poza tym Instytut Etnografii Serbskicej Akademii Nauk prowadzi badania nad wszelkimi formami poezji ludowej w oparciu o specjalnie opracowaną dla tego zagadnienia ankietę. Instytut włączył się również do prac nad historycznym atlasem Jugosławii i słcwnikiem toponimicznohistorycznym. Z Instytutem współpracują ściśle Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, Matica Serbska oraz katedry architektury Politechniki w Belgradzie. 1. LOr l i k w artykule pt. Działalność naukov.;a daje krótki przegląd prac etnografów rumuńskich prowadzone są prace etnograficzne. etnografów i instytucji rumuńskich w których Poza Instytutem Historii Sztuki ściśle związanym z Rumuńską Akademią Nauk, który rozwija badania etnograficzne, należy wymienić Instytut Folklcru, MuzeL:m sztuki ludcwej, Krajoznawcze muzea Sibiu i Klu;;;., Domy twórczości ludowej, Miejskie Muzeum w Bukareszcie, Muzeum wsi, Muzeum Narodowe Starożytności itd. Instytut Historii Sztuki opraccwał do chwili obecnej ok. 60 tematów, z czego 21 dot. zagadnienia stroju ludowego różnych regionów Rumunii, 13 - budownictwa ludowego, 8 - ceramiki ludowej, 5 _ dekoracyjnych tkanin w mieszkaniach chłopskich, 2 - zdobnictwa narzedzi pracy i8 _ związków etnograficznych różnych narodowości zamieszkujących tereny RUmunii. Prace etnograficzne najczęściej są publikowane w wydawnictwie Instytutu Historii Sztuki Studii si cercetiiri de istoria arteL Wyniki prac etnOgrafó""; rumuńskich są dyskutowane na dorocznych Plenarnych pesiedzeniach Rumuńskiej Akademii Nauk. Na trzecim z kolei Posiedzeniu dyskutcwane były prace: G. Fo k s z a "Oinament v.; sztuce ludowej strefy etncgraJicznej Górnego Yill'. Stwierdzono, że praca oparta Jest na bogat~'m ma leriałe faktograficzn~'m. brak j~j jednak systematyz<'. 2)· �325 324 cji i w związku z tym Foksza wyizolował i oderwał omawiany przC'z siebie region od sąsiadujących z nim terenćw. Praca P. St a ł a, Corny chlop5kie w dolinie Bystrzycy, b. wszechstronnie omawiająca problem, stawia tezę, że wszystkie domy tego regionu były jednego typu. Jedną z najbardziej Różnorodność poświęcona łudniu stroju praca dzielnicy interesujących w dzielnicy pt. Sztuka prac, była praca T. B e n e c j a n 3 Tej problematyce była również w osiedlach rzemieślniczych na po- Oasz. ludowa Oradei. Pcważny wkład do historii kultury mat€rialnej wnosi praca F. F ł o r es k u Objaśnienia etnograficznych elementów zabytku Adam-Klissi. O nie mniejszym znaczeniu nauko,wym jest praca Floresku. poświęcona czarnej ceramice. Ogólną ocenę i krytykę oraz drogi rozwoju etnografii rumuńskiej znajdujemy w pracy J. Vladutiu, opublikowanej w "Studii" . .. 1. Bukareszt, 1954, str. 229-284. W dziale krytyki i biblicgrafii B. S z a r e w s k a j a i L. P o kro w s k apt. "Wplyw wspó'czesnej, reakcyjnej socjologii amerykaiLskiej na etncgrafię Francji", poświęcają kilka uwag krytycznych koncepcjom naukcwym etnografów francuskich, zgrupowanych wokół wYdaw~idwa La sociolcgie au XX siecIe" pod redakcją G. Gurvitch'a, przy wspołpracy"W. E.. Moora, amerykar.skiego socjologa. Jest to stosunkowo niewielka grupa uczonych francuskich pozostająca pod wpływem teorii amerykań- j a w artykułe skich. Badania socjologiczne we Francji są prowadzone b. szeroko; w 1945 r. powołano obok istniejącego już Instytutu socjologii, Ośrodek badań SO~jCllogicznych z Kcmitetem wykonawczym i wydawnictwem, Ponadto dZlała Międzynarodcwe Stowarzyszenie Socjologów pod protektoratem UNES~O. Najbardziej pojemne wydawnictwo, ukazujące się od 1947 r. "La SOClO~ logie au XX siecle" rozpoczyna swą działa~nGść artykułem Cla u de Le~1 _ S t r a u s s'a, w którym autor stara się powiązać francuską etnografię z współczesną socjologią amerykańską. Zdaniem Strauss'a socjologia Anglii i USA ucierpiała w f.wym rozwoju na skutek braku wi;:zi z antropclogią (w angielskim rozumieniu antropologia jest równoznaczna z etnografią)· Szkoła francuska stworzyła więź między obu dyscyplinami i tym się tłumaczy wg Strauss'a wplyw francuskiej socjologii na kszałtowanie się g.a_ łęzi SGcjologii t. zn. sccjologicznej antropologii w Angli i USA (SOCial anthrepolegy). Za jednego z naj"l.vybi t:1iejszych secjologów francuskich Levi-Strauss uważa G e o r g e G li r v i t c h'a, profesora Sorbony i dyrektora EcnIe Pratique des Hc.lItes Etudes, twórcy pojęć socjolcgicznych takich jak: so~ cjalny model", wg jego wyjaś:1ieli pojęcie to równa się terminowi ,.typ" lub "medeI" (pattern) szeroko znane w amerykańskiej antropologii socjologicznej od czasu opublikowania pracy Ruth Benedikt. Z kolei autorki omawiają koncepcje Levi - Strauss'a wyrażone w jego referacie, wygłoszonym na Zjeździe Etnografćw w New Yorku, który ukazał siE; drukiem w "Anthropology to day An Encyclopedie Inventory' (Chicago, 1953). W referacie tym Levi - Strauss swierdza, że t. zw. socjalna kultura nie ma nic wspólnego z rzeczywistością empiryczną. Zdaniem jego zbieranie i analiza faktćw nie pozwalają na wyciąganie wniosków, natomiast należy wybraną grupę, nad którą przeprcwadza się badania. podporządkować technicznym testom. Levi - Strauss ma za sobą kilka b. interesujących prac o ustroju spolecznym plemion Południcwej Ameryki, bogatych w materiały faktograficzne. Tymczasem koncepcje głoszone przez niego ostatnio są dążeniem du oderwania historii od etnografii oraz zmiana konkretnych historycznych stopni rozweju spoleczel1stwa jakimiś sztucznie stworzonymi "modelami" i "typami" poza czasem i przestrzenią. Zarówno Levi - Strauss jak Gurvitch w dążeniach swych do tytułu założycieli amerykai.skiej szkoły socjologiczno-antropologicznej liczą na ideologiczne i materialne poparcie kręgu uczonych amerykal1skich. Dążenia Levi - Strauss'a znajdują wyraz w przedmowie do zbioru artykułów Marcel Mauss'a, jednego z najwybitniejszych, francuskich etnografów. dziś juź nie żyjącego. Strauss nawiązując do koncepcji Ruth Benedikt o tłumaczeniu zjawisk etnologicznych i psychologicznych językiem psychopatologii, stwierdza, że Mauss głosił tę koncepcję na dziesięć lat przed ukazaniem się prac uczonej amerykat':skiej itp. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy istotnie psycho-rasistowska "socjologiczna antropologia" amerykańska rozwinęła się pod wpływem nauki francuskiej, Pokrowskaja i Szarewskaja przypominają, że chociaż twórcą terminu "socjologia" był August Comt, zasadniczą jego koncepcją naukową było twierdzenie o postępcwości rozwoju społeczeństwa, a więc koncepcja Jak najbardziej rozbieżna z zalożeniami socjologii amerykańskiej. Levi Strauss byłby bliższy osiągni"cia swego celu, gdyby opierał się na twierdzeniach Emila Durcheima, spekulującego na tezie priorytetu społeczności nad indywidium, równocześnie zaś nadając pojęciu społeczeństwa znaczenie abstrakcyjno-metafizyczne. Ale, ani Levi - Strauss ani socjologowie J antrop:Jlogcwie amerykal1scy nie odwołują się zbyt czesto do Durcheim;;. Jako udokumentowanie swoich twierdzeń Levi - Stra~ss wysuwa przede wszystk~m pracę M. lVf a u ~ s'a, wobec czego Pokrowskaja i Szarewskaj:1 dają krotką analizę jefo prac L'ess([i SUI' Ie don ora7- Manuel, d'Ethnographi,e stwierdzając, ż(-, mimo usterek metodologicznych w badaniach obie prace ~auss'a oparte są o realne fakty aspołeczność rozumie on jako zjawisko ~lstorYCzne. Szcze~?lnie c:J1ny w drugiej pracy :\1auss'a jest rozdział doycząc~ mE'todolo~,11 badan terenowych. �327 326 Autorki artykułu, zdając ~obie w pełni sprawę 7. i:iealistycznego charakteru metodologii badań Mauss'a, uważają za niedopuszczalne utożsamiać jego teorię z teoriami współczesnych socjologów etnogr.af~w '. do. cze.go dąży Levi -- Strauss i Gurvitch. Wydaje się jednak, że w:,sllkl n.lewlel~II~J stosunkcwo grupy ebiografów francuskich skupiających SIę wok~: Lev! .~ Strauss'a i Gurvitch'a chybiają celu, gdyż etnografia we FrancJ! rozwIJa się i nadal. Ukazują się prace uczonych takich, jak Arnold van Gennep, Albert Dausa A. Lerois - Gourhan itd. Istnieje również Towarzystwo AmerykanistÓw, grupujące wybitnych etnografów Francji, na których teorie socjologów amerykańskich nie mają wpływu. W dziale ,.Krytyki i bibliografii" znajdują się dwie recenzje: N. A. B u t i n o w a ~ pracy J. L i P s'a "Proischcżdienie u:ieszc::iej" z ~r~e~m(wą S T o kar i e w a, J. A w i e l' k c i e w a i G. D i e b i e c a - ks!ązkl R. L. B'e a l s and H. H o y e 1', An introduction to Anthropol.ogy, New York 19541'. J u l i u s z L i P s był [,ostępcwym etnografem niemieckim, który w okresie hitlercwskim wyemi',!,rcwał do U8A, gdzie pozostawaj w ciągu 14 lat. Tam też ukazała się ww. praca, poświęcona zagadnieniom bytu, gospodarstwa i kultury, w węższym znaczeniu tego słowa. 11j~ÓW zaccfanY~h ~ał.eg_O świata. Na tle pDdobnych prac uczonych amerykansloch praca J. Lips a Je~t pozycją niezmiernie pozytywną. Lips dąży do stworzenia .. o~raz~. zjawi.,k. kultury w ich rozwoju a równocześnie stara się przedstawlC Ich rozno~odne formy, powstał~ na tle warunków gospodarczych i geograficznych kazdega narodu. Książka R. L. B e a ł s and H. H o y e l' jest zbiorem wykładćw z zakresu :etnografii i antropologii obu profesorów etnografii na Uniwersytec~e w Kaliforni. Książka składa się z C:wóch części: pierwsza poświęcona Jest podstawowym zasadom antropologii, druga - historii społeczeństwa pierwotnego. Rozdziały 2, 3 i 4 zawierają klasyfikację świata 2wierzęcego. zasady genetyki i opis cech rasowych. Rozdział 5 nosi tytuł "Człowiek wykopaliskowy i historia ras"; rozdział jest przeglądem współczesnego rasowego składu większych geograficznych obszarów. Rozdział 7 jest wprowadzeniem do drugiej części książki, w treści swej zawiera argumenty przeclw uprzedzeniom rasowym i koncepcjom rasistowskim. Najsłabszą częścią książki jest rozdział 8 oparty o idealistyczne teorie dotyczące pojęcia kultury. Rozdziały od 9 do 20 są poświęcone ustrojowi społeczellslwa pierwotnego wraz z jego kulturą materialną i gospodarczą, socjalnymi i gospodarcz~~i organizacjami, religią, językiem i sztuką. W rozdziale 20 autorzy omawla~ą najbardziej dziś sporny w nauce burżuazyjnej problem rozwoJu społecze~stwa lub jak chcą autorzy problem kulturalnych zmian. Autorzy występUją z krytyką teorii "kulturalnych areałów", z krytyką szkoły funkcjonalizmu jako antyhistoryeznej i narzucającej kulturze funkcje biologiczne; prz~pominają o teorii ewołucj: :'.Torgana i uważają Whiat'a 7.0. jednego z naJ- poważniejszych teoretyków ewolucjonizmu, który podjął zapomniane idee Morgana. Autorzy uważają teorię ewolucji kultury za jeden ze sposobów badania zagadnień kultury, gdyż zdaniem ich dla wielu problemów współ':zesnej etnografii konieczne są nowe i różnorakie metody badań. Rozdział 21 poświęcony jest dyskusji nad t. zw. "antropologią stosowaną", która w gruncie rzeczy służy administracji kolonialnej. Na zakończenie -- podkreślają donośną rolę etnografii w stosunkach międzynarodowych. Zadaniem etnografii jest, "wzbudzenie szacunku dla kultury innych narodów i udzielenie im pomocy w przystoscwaniu się do uprzemysłowionego wieku na podstawie ich własnych warunków". Recenz.enci podkreślają postępowość autorów, ich krytyczny stosun~k do różnych teorii idealistycznych sz.kół rasistowskich, jeanakże książka nie jest poz'oawlOna błędów. Materialy do histerii narodów ZSRR są znikome, nie L.wzg.ędniono również etnograficznej szkoly radzieckiej. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję J. S. S m i l' n o w a zbiorowego wydania "Narody Dagiestana", opubdkowanego przez Instytut Etnografli im. IVIlkłucho-Makłaja AN ZSRR, w 1955 r. .Jest to jedna z pierwszych pozycji popularno-naukcwych ostatnich lat z pierwszych z dziedziny etnografii. Wydawnictwo poza ogólnym w;:lępe-m A. D. D a n i j a ł o w a zawiera 10 artykułów poświęc:lnyc!l ludem Dagestanu. Znvierają cne opisy życia obyczajów, kultury i rozwoj:.! gospodarczego Awarów, DargijcLyków; Lezginów, Kumyków, Łakijczyków, Tabasaranów, Rutulców, Agulijczyków, Cachurów i górali pochodzenia iydowskiego. i jedna Artykuły są opracowane wg. jednolitego, dobrze przemyślanego plan!l, objętość ich jest różna. Wydawnictwo można ocenić jako pełną etnograficzną moncgrafię. J. S. ~mirncwa ccenia b. pozytywnie pracę kolektywu autorskiego, mimo wielu błędów, suchego stylu oraz powtarzania się. Równie:!. szata zewnętrzna książki, zdaniem 8mirnowej, mogłaby być staranniejsza, ilustracje barwniejsze a fotografie lepze. L. W. M ark o w a w krótkim artykule pt. Sbornik Sierbskaja naro(/.odieżda w Woicu:odinie charakteryzuje stan prac etnograficznych z zakresu stroju ludowego na terenie dzielnicy Wojewodiny w Jugosławii. Podkreśla ona, że prace te zapoczątkcwane stosunkowo niedawno nie dają pełnego obrazu rOLwoju i przemian stroju ludowego na tym terenie o zróżniccwanym składzie narodowościowym. Zbiór artykułów obejmuje w zasadzie, strój ludowy do pecz. XX w. następujących okręgów Wojewodiny: Sremska. :'I' i~rowica, Srem Południowy, Góra Fruszka, Sombor, Szajkaszki, Dlsztrykt. Wrszac. Strój każdego okręgu jest opraccwany przez innego autora; na skutek niejednelitego planu pracy, niektóre z artykułów są zbyt pobieżne. L. W. Makarowa podaje w recenzji najbardziej ogólne chanaja �329 328 rakterystyczne cechy stroju ludoweg0 Wojewodiny; kończy recenzję uwagą, że wydany zbiór jest niewątpliwie c.ennym ~orobkiem ~:nog:afii jUg:.,~ słowiańskiej, chociaż nosi charakter OpiSOWY· 1\a przyszłesc poządane, oy etnografowie ju go~Jowiaf.scy epracc wali opublikowany materia: an~litycznie i przeprowadzili badania porównaw,;:ze stroju ludowego WOJewodlDY z dzielnicami z nią sąsiadującymi. Książkę D. W. M a l c o l m a pt. Eakumaland. p"n african poeple and wydaną w Londynie 1953 recenzuje M. R a u f. D. M a l c o l m wieloletni pracownik urzędów kolonialnych Tanganiki. Autor dał dość szczegółowy opis życia i bytu jednego z naj liczniejszych ludów tego kraju·Sukuma lub Wasukuma. Książka jest wyraźnie tendencyjna, autor stara się dowieść, że tzw. kierewnictwo pośrednie Wielkiej Brytanii na tym terytorium jest jedyną formą władzy, korzystną dla ludności tubylczej, równocześnie zachowującą współczesną strukturę socjalną, zdaniem autora jedynie właściwą dla Sukumu. Pomijając intencje autora, książka zawiera wiele cennych informacji i materiałów dla etnografów, zajmujących się their country, egzotyką. S. T a rak zagadnienia a n o w a, L. T e r e n t i e w a, N. C z e b o k s a r o w: Niektóre etnogenezy narodów Nadbaltyckich. Kolektyw autorski podaje przebieg prac ekspedycji bałtyckiej, zorganizowanej przez Instytut Etnografii w 1952 r., która w 1955 r. przerodziła się w ekspedycję kompleksową powołaną przez AN ZSRR, rozszerzając tym samym zakres działalncści ekspedycji i włączając szereg instytutów naukowych republik sąsiedzkich. Plan prac ekspedycji bałtyckiej przewiduje, że do roku 1960 zostanie opublikowanych 6 tomów materiałćw ekspedycji. Pierwszy tom, opracowany przez M. W. W i t o w a, K. J. M ark a i N. N. C z e b o k s a r o w a ukaże się pl. Etniczeskaja antropologia Wostocznoj Pi ibaltiki". W jednym z tomów tej serii zostanie zamieszczony materiał prac przygotowawczych do wydania Atlasu Etnograficznego krajów Nadbałtyckich, zaś na dwu-dziestolecie zjednoczenia republik nadbałtyckich z ZSRR ukażą się prace monograficzne historyczno-etnograficzne. poświęcone historii każdego z narodów bałtyckich. Badania antropologiczne ludności Litwy, Łotwy i Estonii są właśc;wie zakończone. W rezultacie analizy naukowej ludność ta dzieli się na 6 typów antropologicznych, które należą bezwątpienia do grupy indoeuropejskiej, chcciaż typy wschcdnio-bałtyckie i środkowo E"uropejskie zdradzają pewne odchylenia świac'czące o przymieszce typu mongoloidalnego. Trzeci rozdział artykułu poświęcony jest przeglądowi' prac archeologicznych krajów Nadbałtyckich. Prace wykopaliskcwe posuwają się zbyt powoli i obejmują niewielką ilość stanowisk archeologiczn~·ch. opraccwywa- nych w oderwaniu od najbliższego terenu. Biorąc pod uwagę ilość opracowywanych stanowisk i te, które oczekują oprac~wania [100 grodzisk Estonii. 3~0 Łotwy i ponad 1000 Litwy], należy stwierdzić, że prace archeologiczn~ na terenie krajów Nadbałtyckich są dopiero w zaczątku. CLwarty i estatni rozdLiał jest poświęcony pneglądowi prac etnograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa, narzędzi rolniczych i odzieży_ Dla calego tego terenu charakterystyczne są trzy typy budewnictwa ludcwego: 1. Izbc: (lit, "pirkia", łot. "istaba") jest budowlą o dwu lub trzech 00mieszczeniach, w której mieści się część mieszkalna, z piecem ruskim i niecgrzewaną sienią. Piec jest umieszczony w kącie przy wejściu, z paleniskiem ku bocznej ścianie. 2. Dom (lit. "numas", łot. "nams") składa się z trzech zazwyczaj pomieszczeń, z piecem chlebowym w części mieszkalr.ej i otwartym paleniskiem, umieszczonym w części centralnej domu - sieni. Piec w izbie mieszkalnej służył wyłącznie do wypiekania chleba, na palenisku w sieni gotowano codzienną strawę. Formy pieca i paleniska były różne. Z biegiem czasu sień przemieniła się w kuchnię. Trzecim pomieszczeniem domu była komora, która przeobraziła się z czasem w drugą izbę mieszkalną. 3. Zamieszkała stodoła (est. "rechetuba", lub "rechetare") zrębowa budcwla, jednocząca ped swym dachem izby mieszkalne i pomieszczenia na zboże. Gumno kryte przylegało bezpośrednio do budynku. Pochodzenie tego typu budynków jest dotychczas niewyjaśnione. Niezmiernie interesujące są narzędzia uprawy roli, które w detalach różnią się bardzo od narzędzi charakterystycznych dla strefy leśnej Euopy Wschodniej. Narzędzia poszczególnych terenów różnią się między sobą. I tak dla północnych dzielnic charakterystyczna jest forma pługa jedno_ lemieszowego, "kolankowa" brona, składająca się z odrębnych ogniw, ruchomo z sobą połączonych, sierp a gładkim ostrzu, oraz cep o wyglądzie pałki. Dla dzielnicy południowowschodniej charakterystyczna jest bro:1:! dwulemieszowa, lub brona - sękowata, sierp z ząbkowanym ostrzem oraz pewna odmiana cepa. W strefie pogranicznej między obu dzielnicami Wj'stępuje tzw, "socha z żun:wami", zaś na pograniczu południowo zachodniej dzielnicy - tzw. "półkoza", podobna do pólnccno-ruskiej "gorbuszy", Na terenie Litwy, na południu od Niemna rozpowszechniona jest socha typU poleskiego, Archaiczne typy bron są na tym terenie rzadkie, w powsze:h.n:'m użyciu są brony ramo\ve. W czasie żniw używa się kosy z pro:itą rękoJesclą. . Ba~ania nad strojem ludowym przebiegały na tym terenie nierównomH:rme, wniosków więc ucgólniających nie można czynie. Najdalej pesumęte w tym zak reSle. są. prace estons. k"loh l łotewskich. etnografów. Ujiór ludowy . Est..oml w ogo'j nych zarysach Je,t " ublOrem pozostaJ~'ch dwóch repuJ �331 330 , . 'm J'ednak \\'\'r"Z"ll'e 4 g'rup\' mieJ'scowe; l) północna, blik, występują w nl '. a • '" , lctóra najmniej zachowała tradycyjnych elementow stroJu ludowego, .charakterystyczny dla niej jest kaftanik kajsfd i bogat~ haf~ ~a ublOr~e o ornamencie roślinnym. 2) Grupę południową cechuje ~en~kle okrYCIe syba, niezszywana spódnica, owinięta w pasie, ozdoby z~ spIrah br~wwych Ornament haftu jest geometryczny. 3) Grupa zachodm.a Jest zbl,lzona do I)bu poprzednich, charakterystycznym dla niej jest orygmalny st:oJ. głowy. 4) Czwartą grupą jest grupa ludności zamieszkującej wyspy estonskl~, różniająca się wśród pozostałych odmiennym stroj,e~ głowy, spodmc:} w popneczne pasy, stanikiem i stylizowanym ros.ll1nym ornamentem Vv?'- haftu. " d' W pracach nad ubiorem łotewskim wyró.żni.li się ~w~J. mlo Zl etnogra .. fowie łotewscy M. K. S ł a w a i A. Z. Z a r l n l a. DZlękl Ich pracom us:alonodia Łotwy pięć podstawcwych typów stroju ludowego, pokrywaJą<,:ych się w zasadzie z miejscem osiedlenia grup plemiennych. Jak wynika z wstępnego przeglądu zgromadzone~o ~otYChc,zas materiału, omawiany obszar można podzielić na trzy dZlel~lce, k:orych .granice nie odpowiadają granicom współczesnych rc~ublll:, an: gral1l:o~ okresu feudalnego, zgodne są natomiast z gramcaml zasledlema ple~lennych grup, zamieszkujących te tereny przed pcwstaniem narodow Litwy. Łotwy i Estonii. J. F. S i m o n i e n k o, Zarys historii garncarstwu. na Zakurpaciu. Garncarstwo na Zakarpaciu ma za sobą długą tradycję· Dowodzą tego' znaleziska archeologiczne VIII, IX i X w. Ceramika tego okresu byla ~zdo: biena ornamentem z kropek lub linii falistych umiejscowio~yc~ na. gorneJ części wypukłości garnka, czasami na całej części. wypuk~eJ. N.lektore n~czyni a mialy skromniejszy ornament składający Się z dwoch rownoległych linii wokół szyi naczynia. . Autor zajmuje się glównie trzema miejscowościami, słynącymi z wyr;)bów garncarskich na Zakarpaciu, a mn. Użgorodem, w~ią Iza o.kręgu. ChU:skiego, i m, lVIukaczewem. W okresie rO:Lwoju sił wytworczych l oddzlelal1la się przemysłu od rclnictwa. garncarstwo było pierwszą gał~zi~ przemysłu, która zerwała z wsią i przekształciła się w rzemiosło specJallstyczne. W końcu XVI i na pocz. XVII w. garncarstwo było zjednoczone w cechach rzemieślniczych, .JednakŻe zmiany w organizacji cechowej w XVII ~. zubożyły i podporządkowały je feudałom i magna:orr:' W k~nsekwencJI, cechy broniąc się przed upadkiem zaczęły jednoczyc Się w większe organizacje, skladaja,ce się z cechów różnych rzemiosł. Walki w\'Lwoler.cze Ukraińcćw na r:oczątku XVIII w., związane z powstaniem Rakoczego. wstrząsnęły życiem ekonomicznym Zakarpacia. Upadło rolnictwo, handel, przemysi i rzemioslo, cechy ro~proszY.łY. si~. W latach trzydziestych XVIII w. rzemiosła zaczęły powoh skuplac Się ponownie w organizacjach cechuwych; jednym l pierwszych i naJliczniejszych był cech garncarski. Garncarstwo rozwijało się w trzech okręgach Zakarpacia. tam gdzie znajdowały się złoża gliny ceramicznej. Koncentrowało się ono w następującyoh miejscoweściach: Użgorod, Mukaczewo, Bieriegowo, Siew:·desza, Chusto, Karolewo, Dubowice, Gudo, Kwasewo i Ei:co. Największy rozkwit sarncarstwa na Zakarpaciu przypada na XVIII i XIX w. Większeść wyrobów garncarskich zachowała dawne fermy .Wszystkie w}Toby garncarskie noszą ogólną nazwę c.~erep, Wśród przedmiotów ceramiki naj popularniejsze są garnki do g'Jtcwania pod nazwą: gorczak, gorszczik, gornia, gorniec, gornic, riab:mka, dalej - miski do jedzenia i ozdoby ścian tLW. bLiuclo lub tanir, następnie - dzbany do mleka pod nazwą tow_ kan, kupania, dcwżan, dowgab. Z kolei należy wymienić kubki nazywane pogar lub kanczu, dzbanuszki różnorodnych form i rozmiarów kajstran, .~ilka lub gorszki na leku;ar, naczynia do cedzenia mleka tzw, sirou;ki, specjalne naczynia do blinów - tarkeliki oraz dzbany na kwiaty czerep na kosici. Glinę na wyroby garncarskie przygotowuje się latem, oczyszczając z różnego rodzaju domieszek i ubijając klepaczem do należytej ciągliwości. Tuż przed użyciem glinę jeszcze raz miesza się nożem, dzieli i toczy w walki, które kladzie się na garncarskie koło, Na Zakarpaciu używa się wyłącznie kola poruszanego ncgą. Po wysuszeniu naczynia pokrywa się je rysunkiem, następnie polewa i wypala, I:wukrotne wypalanie jest stoscwane rzadko. .Jeżeli ornament jest różnobarwny, używane są następujące farby; ochra różnych odcieni, biała glina fajansowa, ruda błotna, opiłki żelaza, tlenek czerwonej miedzi. W efekcie przeważają kolory: czerwony, biały, czarny i zielony. W skład glazury wchodzą: sproszkowany ołów, piasek kwar<.:owy i zwykła glina lub biały piasek. Tego typu glazura jest przezroczystiJ () odcieniu lekko żółtym. Glazury kolorowe są przygotcwywane z domieszką właśoiwej farby. Glazurą bezbarwną pokr)wa się przeważnie wewnętrzną stronę naczyń, kolorową zaś zewnętrzną powierzchnię w 2/3, tzn. miejsca pokryte rysunkiem. Rysunek wzoru wykonuje się techniką rytowniczą riżkuu;aniem. Jako rylec służy szydło. Jeżeli ornament ma być kolorewy, farbę nakłada się za I:omccą riżoka - jest to gliniany rożek z wąską szyjką i otworem w dnie. W szyjce znajduje si~ gęsie pióro, lub nawet kilka, włożonych jedno w drugie. Do rożka wlewa farbę i poprzez pióro zalewa się ryte linie ry~unku. Farby muszą być gęste, ażeby tworzyły równy, wypukły nieco rysunek. Tą techniką jest przeważnie wykonywany ornament geometryczny. Wzory roślinne maluje się najczĘściej PĘdzelkiem. RysunC"k pokrywa tylko pewne części naczynia. wg ustalonych trady:::j~ reg~l dla każdego rodzaju formy tak jak iest różny dla poszczególnych '~zęsci naczynia, �333 Wg tych zasad górna częsc naczynia pokryta jest ornamentem linio, k kowanym lub połączeniem linii i kropek. Centralna cZEiŚ~ naw)m, rop . T l'" k'śti czyni a w większcści jest ozdcbiona ornamenterr: rcs ll1ny:n z ISCI, I winogrcn itp. GeolT.etryczne i zwierzęce rysunkI WystępuJą rzadko: Central na część rysunku jest zazwyczaj różnobarwna. G ecmetryczny" wzor spotyka się {:rnważnie na naczyniu Lwanym "gorczek na lekwar '. . " W niektórych miejscowościach Zakarpacia wytwarzano naczYl1la l1l',polewane z rysunkiem przeważnie roślinnym, stylizowanym. w koloE;~ brązowym. .' . n Garr.carze s{:rzedawali swoje' wyroay, rOZWGząc Je po okolIcznych ~ ola'~h miasteczkach. W ciuesie kapitalizmu pojawili się kupCY-hurto~l1lcy:_ Po przyłączeniu Zakarpacia do ZSRR pewstały artel: ga.rncarskle, k,OI'e kontynuują przetrwałe tradycje i w formie i w zdobnIctwIe naczyn. e' W. A. O b o r i n, Z historii rolnictwa starożytnych Komi-Permi'1kó1.V. W jednej z pierwszych prac o historii rozwoju rolnictwa K~mi-P.ermiaków, wydanej w 1893 r. przez F. A. T i e p ł o u c h o w a, wyrazone, Je,: przypuszczenie, że orna uprawa ziemi została przejęta ~a terenach. G~rn~.J Kamy od ludności rcsyjskiej. F. A. Tiepłouchow okresla datę pOJ~wlen,a się soch li permiaków na X do XlII w. póżniejs~a, prac.a A. A. S p.I C Y n a (J 902 r.) oparta na wykopaliskach grodziska Rozdlestwlenska okresla datę pew.,tania sochy a zarazem pcczątku crnej uprawy ziemi na XI.II-XIV w. Archeolog radziecki M. W. T a 1 i c ki (1951 r.) na pods~awle ~ykopa~ lisk grodziska Rcdanewa nad rzeką Kamą, dochodzi do. W~lOskU, ze K~ml Permie.cy uprawiali ziemię plugiem już w X w., przejmując tę techl1lkę uprawy roli od Bułgarów z nad Wołgi. A. P. S m i r n o w (1~52 r.) podt:·zy~ mal hipotezę T a l i c k i e g o co do okresu powsta~ia ornej upr.awy ZIemI u Kcmi-Permiaków, obalając natomi2st twierdzenie o buł~a~s~lm poc~o. dzeniu tej techniki uprawy na zasadzie różnicy między clęzklm pługiem bułe'arskim a lekką permiacką sochą· Mimo surowego k1im2tu okclic Górnej Kamy warunki d1~ upra:vy roli są sprzyjające, szczególnie dla niektórych kultur .zbożowych, Jak ?WI~IS, żyto i jęczmień. W IX-XI w. zasadniczym. narzęd:lem. u~ra",,:y r811. b).a motyka która przetrwala u Komi-Permiakow w mezmlemoneJ forml,e do XX' w.' Wśród znalezisk archeo1cgicznych (grodzisko Kyłasowo), ktorY~h pochodzenie określa się na XII-XIV w., odkryto pług, któ:ego konstr.u;~~ cja łączyła w sobie formy scchy i pługa. Jest to. kons~rukCJa pozw~laJąc~ na głę1:::okie podcinanie bruzdy w wykarczowanej glebIe. ~utor powołUJą: się na pracę A. A. Spicyna stwierdza. że opisane przez me~o SOCh~'-płU7~ nie są jedyną najwcześniejszą formą pługa, gdyz A. A. Splc~n d~J~ O?s pługa, odkrytego na terenie Wierch-If,wieńska, który pochodzI mmeJ WIęcej z tego samego okresu co sochy-pługi, różni się jecl1clk formą, poZ\~a~ laja.cą na powierzchowne rozpulchnianie gleby. Zdaniem autora, choclaz znalezisko pochodzi z XIII lub XIV w .. pługi p()d()bn~'ch form b~'ły wla- ściwe dla Słowian okresów wcześniejszych. Plugi Komi-Pcrmiaków są zbliżone do soch starożytnej Rusi. Analogie występują przy porównaniu wymienionego pługa z Wierch-Ińwienskiej dzielnicy i pługa z grodziska Star:.! Ładcga z VII w., który jak dotychczas, jest naj starszym pługiem słowiańskim półnccnej Rosji. Oba typy różnią się zasadniczo od pługa bułgarskiego. Pług pojawia się u Komi-Permiaków w XII w., tj. w okresie docierania Rosjan do Uralu. Potwierdzeniem tej tezy są wykopaliska na terenach Górnej Kamy, gdzie pługi występują w górnych warstwac:n z XII-XIV w. Autor obala tezę M. W. Talickiego i A. P. Smirncwa o po_ czątkach uprawy ornej ziemi u Komi-Permiaków w X w. Zgadza się natom:ast z M. W, Talickim, że siłą pociągową był koń, wbrew twierdzeniu F. A. Tieplouchowa, który uważał za możliwe wprzęganie ludzi do pługi!. Ziemię bronowano broną sukcv.:atlca" las karczowano żelaznymi toporami o szerokich ostrzach. Wymienione narzędzia występują prawie we wszys~kich stanowiskach archeologicznych rodanowskiej kultury na przestrzeni cd IX-XV w. 2niwa odb)waly się za pomccą kosy gorbusza (kosa z krótką rączką i zgiętym ostrzem) oraz sierpa o bardzo słabo zgiętym ostrzu. Zboże mielono za pomocą prymitywnych żaren. W wykopaliskach archeolcgicznych kamienie żaren i całe żarna występują w warstwach z XII w., to znaczy w okresie powstania ornej uprawy ziemi. Komi-Permiacy trudnili się głównie uprawą jęczmienia, żyta, owsa i orkiszu. W okresie rodanowskiej kultury głównym zajęciem Kcmi-Permiaków była bezwątpienia uprawa ziemi. Bogate urodzaje osiągali Komi-Permiacy, jak na ta wskazują wykopaliska, .stcsując dwupolowy system uprawy, na wyrębach leśnych, które po wyjałowieniu ziemi pozostawiano odłogiem. Uprawa ziemi na wyrębach, wymagająca wiele sily roboczej jednoczyła Kcmi-Permiaków w duże patriarchalne wspólnoty. Na schyłku ku!tury rcdanowskiej, wraz z wejściem w użycie pługa i żelaznego topora, zmien.ia się i charakter osiedli Komi-Permiaków. Duże patriarchalne wspólnoty roz .. padają się na indywidualne domy małych rodzin. Wspólnota z ogniskiem pcś:cdku znika. Miejsce jej za~muje wspó:ncta terytorialna gmina wiejska. Ród i wspólnota familijna tracą swoje znaczenie ekonomiczne. Pojęcie własności prywatnej u Komi-Permiaków rodzi się przy końcu okresu rcdanowskiego, w pełni zaś przejawia się dopiero po włączeniu terenów GÓrr.ej Kamy w skład feudalnego paf.stwa rcsyjskiEgO. Autcr kończy artykuł informacją o kontynuacji wykopalisk archeologicznych, które niew'ątpliwie przyniosą newe, cenr.e materiały do historii !'olnictwa Komi-Permiaków. E. 1. K o l y c XVII a: Nieńcy XVIIIw. Z E' W do poc:;qtków z terenu Rosji cUTo;:ejskiej w końcu Nieńcy nazywani czasami ~amojedami zarr.i~szkujący tere:1Y Rosji europejskiej dzielili się na trzy grupy: 1. Nie( c:w zajmując:"ch tere:1)' na zachód od Pieczory w tundrach: Kanińskiej, Timińskiej i Małoziemiel- �335 334 sKleJ, 2. Nieńców koczujących na terenach tundry Bolszeziemielskiej (śroókcwy bieg rzeki Pieczory), 3. Nieńców koczujących na terenach południr;wvch tundry Bolszeziemielskiej, między Pieczarą i Usą. Ci ostatni nosili n;zwę Nień~ów iżemskich, ustjacilemskich i pustozierskich od naz\'·; osiedli. z których płacili jawk. E. 1. Kołyczewa zajmuje się przede wszystkim Nieńcami pustozierskimi, iżemskimi i ustjacilemskimi. Wchodziło tu sześć następujących rodów: Wa" niuta, \\iolej, Wyuczej, Łokej, Tysyma i .Jawtysyma. Kroniki i żró:Ha pisane wspominają a częstej zmianie koczowisk. Wędrówki miałY jl.'dncl1< pewną planowcść, toteż miejsca koczowisk były powszechnie znane. Nie11cy pustozierscy dzielili się na dwie grupy, nieliczną grupę zwaną "Okołogorodniuju" i "tundrjanuju" składającą się z dużych i silnych rodów samojedzkich, które większą część roku spędzały na koczowiskach nad rzekami Karatajką i Chajpudyrem, zjawiając się raz do roku (w miesiącach grudzień-styczeń) w pustoziersku celem wymiany skór futerkowych na towary przemysłowe oraz opłacenia jasc.ku. Koczewiska rozciągały się na terenie północno-wschodniej części tundry. Niektóre rody Nieńc6w pust'lzierskich w okresie letnim przenosiły się nad wybrzeże morskie zachodniej tundry, lub na sluaje tundry Timińskiej, nie ma natomiast wzmian~k w żadnych dokumentach by przekraczali Ural. Z nastaniem chłodów Nieńcy przenosili swe koczowiska na tereny obfitujące w zwierzęta futerkowe. Większość wędrowała na tereny południowozachodnie, z rzadka południowowschodnie za Uralem. Mniejsze grupy wędrcwały na tereny Małoziemielskiej tundry lub Miezienii a nieraz i dal~j. Trzecim kierunkiem wędrówek Nieńców był obwód Bieriezowskoie. Danych a kierunkach wędrówek Nieńców iżemskich i ustjacilemskic:r, prawie nie ma, jedynie nieliczne wzmianki w źródłach mówią o koczowiskach nad rzeką Pieczarą i Udą· Podstawą bytu i głównym zajęciem Nieńców było myślistwo, przy czym polewali głównie na lisy polarne (niebieskie), popielice, gronostaje i rosomaki. Latem polowano na dzikie jelenie i setkami łowiono ptaki. Nie obcym dla NieilCÓW było i rybołówstwo na rzekach i wybrzeżac~ morskich, Poza myślistwem i rybołówstwem, niemałe znaczenie dla gospodarki Nier,ców miała hodowla jeleni. Stada oswojonych jeleni sięgały liczby 1000 sztuk. 1. 1. Lepiechin klasyfikuje Nieńców w następujący sposób: posiadacz EOC-2000 sztuk uważany jest za bogatego, od 500-700 za średnio zamożnego, od 2C-30 sztuk - małozamożny, zaś posiadacz 10 sztuk oyl biednym. Hodowla jeleni z biegiem czasu nabrała coraz większego znaczenia wypierając stopniowo myślistwo i rybolówstwo z życia Nieńców. Kon- tak.ty ~ ~osj.an~mi, rr:ożliwo.ść n~b~c~a broni palnej oraz sprzętu rybackiego zmleDlły try b zycla l zajęcIa Nlcncow. Z dawnych rzem~ósł utrz\"mała tylko wyprawa skór i wyrób odzieży przeważnie skórzanej. . siG Handel ~ .charakterze wymiennym miał miejsce przede wszystkim : ~osJ~naml J~~ przed XVII w. \"1 XVIII w. stosunki handlowe były tak selsle, ze roz:V0J gospodarki Nieńców stał się uzależniony od Rosji. GłównTy:rr:przedmIOtem wymiany ze ,.trony Rosj8n było wino, tytoń, mąka. N.len.cy sprzed~~~li. prz:~e wsz~stkim ry~y, kawior, puch ptasi, skóry jeleme l futra,. g,OWme ltsle. Głownym csrodkiem handlu byl Pu~toziersk. Kup~y ~osYJSCY starali się dotrzeć w głąb tundry, by móc bezpośrednio n~b~~ac tewary, co znowu godziło w interesy państwowe Rosji i usuw,,!c Nl.encow spod kontroli władz miejscowych. . , Rod~ skł~dałY si~ z kilku rodzin; jedna z nich zajmowała dominujące stanowlsko. l .odpowladala przed państwem za regularną opłatę jasakn, Z~a~zało Slę, z~ r?dy rozpadały się na kilka części, koczujące w różnych mleJsc~ch. Z ~leglem czasu w każdej części rodu wytworzyła się grupn ~asadl1lCz~, ktor.a .pozostawała na tych samych koczowiskach i z czasem s~awała ~lę. zalązklem nowego rodu. Poszczególne części rodu zachowywaly ~Iągłą WlęZ; przechodz~nie z jednej części rodu do drugiej było zjawi'~klem. częsty.m, w duzym stopniu uwarunkowane miejscem koczowisk l. . rodowo sąsladuJących z tymi koczowiskami. Z żadnych dokumentów me w~l1lka, ażeby miał miejsce wypadek przejścia z rodów pustozierskich. kO~ZUJ~cych w tundrze, do rodów iżemskich, koczujących w lasach, ter.\,tonalme odleglych od siebitl. . W XVII.! w'. obserwuje się zjawisko rozkładu ustroju rodowego i przejś~le do zWlązkow terytorialnych, równolegle powstaje proces rozwarstwicma .. Narzędzia gospodarki, jelenie i wyroby przemysłowe były własnośc:ią rodzmy a nie rodu, Szybko posuwający się proces społecznego zróżnicowam~ uwarunkowany był rozwojem stosunków handlew ych, co z kolei sprzYjało wzrostowi zamożności dominującej warstwy Nieitców Prze~l'kame k upcow . w głąb tundry i towarzyszące temu demoralizacja . i pijańs~~o. podstawowej masy Nieńców doprowadziło do jej zubożenia i uzależm~l1l~, od bogatych rodów. Ponadto co biedniejsi Nieńcy popadali w Z3leznosc . od . Ro sJan . "'1 yc h na tych ter~nach. Ażeby spłacić zaciągnięty dłu" cSlao N:en:ec był zmuszony do pracy, do oddawania upolowanej zdObyczy: przewozel1la towarów i szeregu innych świadczeń. ' . W polewie XVIII w. zubożenie ogólne Nieńców było tak wielkie że wlększa . część p us t OZlers . k'ICh Samojedów ' . nie była w stanie prowadzie samodzlelnego gos po d ars t wa, Cl., zas ktorzy . '" utrzymali się przy nich byli oN'b clązel1l tak wielkolml. dl ugaml,.. ze samodzielność . ich była tylko pozer n " .. . bolency, broniąc Slę prze d zupełnym zubozel1lem l zależnością dalszą "d gacz\"• rodakó Vv.. I k'upcow ROSJan, . ' wywalczyli w Moskwie prawo po'wu b, l ,. ; ii :1" r I: i·! ' ii, il I, H ,'I ,I ;1 I",I tli II 1,1 il \ �336 stawania we władzy wojewody, przedstawiciela jakiej takiej pnworząd- ności, S, 1. B l' : bawełn:', bvd'" tru'Jn', " T'aglyC'y, koczują('~' na pó1nocn,":n -toku Kunł" Hodowlq ' .,,~ 'Iq SIt; ,-,mu u zrodel rzek ,Jarkend Chotan i K " Kazachowie zaffiieszkuJ'q~ o"lo'w'nl'e t'j'~reny rrra'11c"'ąc , enJa, o K w oKręgach Il'i'k' T ,,-, Eo ' ~ ~ z azachską SRR l, ... lm, arbagata,Jskim Alt" '-k' , • , na grup~' rodowe i plemienne Z li' " C'J~ lm, Zachowali oni podział jów, N'ajmanó\\' _,'łb'a'no'\'\" "K" cz.me,lszych grup należy wymienić: Kere, ' •• l Vza'o\\" P 'dgłówny'm ZoŚ ich zajęciem J' t l' d' ' rO\I'ct zą koczowniczy tn'\) życi'l . ,:, . -. es - 10 owla koni owiec b 'dł . '," . viIelKleJ ilości wielbłądów T l;' ,,' : ,,' J a rogatego l w niel' . ' ruen.a ~Ie ro'''nle7. mv"j' t rO.l Jest zajęciem ubccznym, "..., s ]:-;\Vern, a uprClW'.l , U k, Etniczny obszal ze Sinkiangcujgurskim sklad i rozmieszczenie Chińskiej ludności Republiki na autonomicznym Ludowej, Wyżynny Sinkiang przedzielony na dwie kotliny Dżungarską i Kaszgarską u podnóża Tien-szanu stanowi 1/6 całego obszaru Chin z 4,87 mil. ludności. Kotlina Kaszgarska odznacza się wyjątkowo suchym klimatem, Ludność skupia się wokół nielicznych oaz, zajmując się rolnictwem, Dżungaria ma klimat łagodniejszy, większą ilość opadów, poprzecinana jest licznymi rzekami, nad którymi rozciągają się łąki. Ludność tego obszaru jest koczcwnicza, zajmuje się głównie hodowlą bydła. Ludność miejska stancwi 150/0 zaludnienia Sinkiangu, Główne miasta Urumczi, Kuldża, Kaszgar, Aksu i Jarkend są dużymi ośrodkami hand10w ymi i przemysłcwymi (wyrób dywanów, wojłoku, przemysł skórzany), W miastach Dżungarii przeważają Chińczycy i Dunganie, w Kaszgarii -Ujgurzy. Zróżnicowany skład etniczny Sinkiangu tłumaczy geograficznym z biegnącą przezeń ongiś "jedwabną się jego położeniem drogą", która łączyła Chiny z Indiami, bliską Azją i Europą· W chwili obecnej na obszarze Sinkiangu osiadłe są następujące ludy: Ujgurzy, Kazachowie, Kirgizi, Uzbecy i Tatarzy należący do grupy narodów tiurkskich; Ojraci i Czacharzy z grupy mongolskiej; Sibo, Solonowie, Daurowie i Mandżurowie z grupy tungusko-mandżurskiej; Chińczycy i Dunganie z grupy chiń£kicj; Tadżycy z grupy irańskiej, Zamie£zkują tu też niE.wielkie grupy Rcsjan, Tybetai1czyków, Kaszmirów, Afganistatlczyków i Cyganów, W niedostępnych górach, na północnych stokach Karakorum zamieszkują nieznane nikomu niewielkie skupiska tzw, Kunżutów. O liczebności brak oficjalnych danych, Dżungaria ma bardziej zróżnicowany skład etniczny w porównaniu z Kaszgarią, Mieszkańcy Sinkiangu są w 90% muzułmanami, obrzędu sunickiego, Ujgurzy są jednym z naj starszych ludów rołniczych Azj i. Mieszkają w oazach Kaszgarii: Czerczen, Kerija, Kargałyk, Jarkend, ;Vlerket, lVlarałk basza i Kucza, W Diungarii zamieszkują oni oazy Turfańską i Hamijs 1' Do 1921 r, pcszczegó1ne grupy Ujgurów nesiły nazwę od miejsca zam~eszkania; jest to jedna z grup ludncści Sirrkiangu o dość wysokiej kulturze, Ujgurzy mówią językiem newougryjskim, przynależącym do grupy wschodnich jęZykÓ'N tiurskich, zbliżonym do języka u2.beckiego, Dzielą się oni na c'w:e grllp~' etnog'faficzne: Dc!onów - zamieszkujących około Marałbas7,a i l\ierketa, w do:inach Tarimu i Jarkendu, oraz Lopt:'kcw osiadłych n:ld jezicrem Lob-ncr, Ujgurzy 2.ajmują się gló\\"nie uprawą kukurydzY, pszenicy. jęczmienia 1 J~ Grupa kirgiska o>iediiJa ' na ł kiangu w <1óraeh T' " SIę" po udmowozachodnich teremlch S' 1len-szan p..mlro- '\łt" , ,. :la rodowoplemienne grupy.' ,aJu, l, KunlunuKirgizi dzielą się ,,;zów, Kutczów Czerl'ko'\," r: 'B I~cza~ow, NaJmanuw, Tenitów, Czonba<1i, , "ugow, vJ'ięl'sz ,. l ' '" mczy tryb żvcia etłó ' ," ," osc p emICn prowadzi koczowwn) m zas Ich zajęciem J'est h d 'zych miastach Kirgizi 20s<al' :1 -, ('l ow1a bydła, \\' więk, • l zasvml owanI prze U' . Ludność mongolska S' k' .". z Jguro\v, , 111 langu dZIeli SIę na Ojr" t' 'C I.as na trzy grupy plemienne: Toretout', , a o':'" l ,.zacharów, Ojraci Sinkiangu sa ludem koczo' b ow, Choszoutow l Eletów, Mongoli .' wmczvm trudniacym -i h d l ' .;zosć Mongołów mówi języki ' .' k' " " s ę o ow ą bydła, Więl:_ , _ em OJrac lm grup" mo " ]- k' ' lch Jest buddyzm, ' ,n,",o s leJ, W:vznaniPTn 1 It ',', b o ,b Tadżycy zamieszk:.lją okręo Taszkurh' " , dopływów. Są oni jak więl'sz~ść ł d' sa.nu, I dollllę rzekI Tiznafu i j..:'j .. " ,,' , u (N,' 1l1klangu równ' , , . caJmu.lącyml srę hodowlą bvdł' N" , ' , lez Koczowmkami. ,. l ' ' a, l lewIelka Ich grupa ,', dł " ' ,o mctwem. Tadżycv c" k' OSIa a trudl1l Się .,1l1 rangu nazywani ró "S ' ,;:rewni Wachańcom S '" ' " , wmez ankolcami, są po, zu.,nancom I Roszancom . dł ,zu część Tadżvków mo'wl' d' l I t 'OSIa ym w Pamirze. Wię~• la e;: em szug . 'k' ' ć domieszką słów tiurskich T d;' ,.' nans lm Jęz:vkc: tadżyckiego Ch' " . a 7.)'c~ s·l muzulmanami , l~C~yey, l Dunganie są głównie mieszkań .. '" -' , 'I kotl1me Dzungar'kie.l' Gł' , '_ ' caml mIast. ~l.(;l.egolme _ ~ , own)'m Ich 7.aJęc'e' , l rzemiosło, '\Vielu zatrudnion h' -t _" l Jest ogrodmctwo, handel Pozostałe ludy J'ak' S'b ~c Je~ w kopalmacn złota i innych, , .' l a sIedza po obu br h l Daurzy w okręgu Czugczaku 'M . d' zegac rzeki IIi, Solonowit' i T t ' , an zurzv w SUJ'duni 'G ' a.arzy w Kuldże i Cz g . k' e l uczeme, Uzbeev , .' u ucza u Ludv tunga" " . ,le rolnictwem pozostałe _ h' dl' , . " r~Ko-mana7.urskie trndnią an em l rzemIOsłem, , • J n: E, K " r a p i e t J a n GO • l eCle ' C'r IloqToi1cznequ ne •..• ,,_(, " A-.cgaqrakan Andes", ' w y d uwntctlva ' }Jerio<1w:,::- ,'~7 ok.azJI" Etnograf' 50-lecia ormiańskiego " maczemu P..eriodvk u "Az.gagrakan Ande"" (w "I " ' .. Iczny przeo'1<1d") E K~ra 't' cl' " ,J\.,:' oJ~ etnografii gruzit'lskie':O ,:' a pIe Jan aje krótki zarys 1'0;:lrmlailskich V w' 'l.g" c .li pocz~ naJąc od prac znanych histonków ,Jednym z PiP;~V~Z"~<hange ak' Bu:anda, Egisza, Eznika Kohpacy i it~ ,., et ~ " nau OWCO\\' ~\rmen" kt' .d v.'o materiału c'tno"rflfi' ,"!l, ory zapoczątkował zbi", .. '" _ (7.nego, b' ł C h a c z Ci t L1 r "~ 'o "-- ',I' .l' a '.vieiki n,' (l. i' I i li I �339 338 .' .' l XIX w. \V jego pracy pt. RaTly ArnŁel~l" :tyjący \\' 11. po .. , " . zwyczajach patriarchalnej WS, . formacje o z,CIU l ~ . n" z.najduJą się cenne l~ . .' ludowe zebrane przez A b o w Ja" ormiaó5kiej, Baśnie l. oPowIad am~ C7QSH również spod jego pióra wyszL, t ZU]ęcw wo l neg , zostały wy d ane P . CLY~to etnograficznym. uczonyormianski praca Kurdowie o charakte.rz.e Z wybitniejszych autoro\\'. . -ianskich, których twórczOść literacko> arm n~leżY wymienić: R a f f i, P e r c z: zawiera materialy etnOgraflczn~, ~ N' leży również podkreślić zaslug: • 1\'1 N a ł b a n d J a n a. a . . k n P r o s z j a n a l lV. . go prac pisanych plę nyr . . d z J' a n a' szereg Je, . dl' .. G a g e r in a S z wan '. d " o Ormianach OSIa y Cd . . . t skarbnicą Wla omOSCI '.. w wyjędrnym JęzykIem Jes t aficzna wiele miejsca zaJmo"'- ala w Turcji. Ponadto tematyka e nobr d dawnictwach periodycznych. '1 'b zestawienia i porównania na· ' . a n uczym pro ę d' .... W roku 1874 S. E r l c J. "dawnictwie Zaga. men"', . l etnografIcznego w v. y l drornadzonego matena u . praca jednak nie zyska a po"'ogólne o zwyczajach l obyczajach Ormwn -m zaml'przeniom ograniczył siC; ., wbrew swv • '. bowiem S. EncJan, . f-' ym opracowaniem okaz al SIę Pularności, . W pelm etnogra lczn . do prawa ZwyczaJowego. '·a • -k;O)' etnografii i tudowyell .. . 1887 r Program o1mt .ns '" .. . wydany w MoskWIe w '. rzez uczonego ormiańskiego L a z CIpraw zwyczajowych, opracowany p r i e w s k i e g o. . ., zrodziły myśl stworzelHC\ . . wydame Programu... 'l t Artykuły w prasIe l . g dnieniom etnografii. Mys Ę •. ego wylączme za a ) kt' czasopisma pOSwIęcon " d Ł a łaj a n (1864.-1931, on' . '. mianski Erwan ze . . _ zrealIzował zbIeracz or. d l 1896 r. pierwszy zeszyt perla 'l ' Ł B a b a J a n a wy a w . ost .., Przy wspo pracy . , . . l ię 2 ostatm numer z «. ukaza o s , dyku "Azgagra kAndes" an .. . Zeszytow ~ . wydany w 1916 r. . d 'ały' etnograficzny i antropolu. tkowo mIało dwa Zl .' ., t Wydawmctwo począ f' 'rypierał zagadl1lema an roo . . o jednak dzial etnogra ICZ11Y"'giczny, stopl1l0W t tni został zlikwidowany. .. polagiczne, a w 1900 r. ten oSf~' Etnograficzne Towarzystwo Wydawal' W 1900 r. powołano w Ty ~le" dawało książki. broszury, mapy itp y cze które poza "Azgagrakan An es. w k' m towarzystwa był E. Lałajan , k Andes" l cz ł on Ie • Redaktorem "Azgagra an. . f" l ym organem Towarzystwa. Od tej chwili periodyk staje SIę o ICJa n. Ormiańskie Towarzystwo' SIę w y stwo przeradza W 1906 r. Towarz .. 'k' tnograficznvch prac naukowydl . .' kt' ore s talo SIę osrod lem ., e Etnograficzne, którvch należy Wymlel1ll' "dało szereg zblorow, z. . Armenii. Towarzystwo Wj . k" Wospurakana"; flnanSQ. W ka ormiańskich rę OplSOW d "Margaritner" l" Y z . h l 'czne zakupywało eksponaty () ., f'czne l arc eo Ogl,.. 1 wało ekspedycje etnogra ~ . cwołało w większych miastac ". , organizowało blbllOtekl oraz p, muzeow, Armenii swoje oddziałY, , o'vku etnodraficznego przy 1901 r nowego peno Mimo zorganizowanego w .' h dnl'ch w Moskwie. "Azgagrakan . t·t· J'ęzvkow \Vse o '. . Łazariewsklm Ins ~ UCIe . . .. . "m \\' 1904 r. na Jege Andes" pozostał nadal wydaWnictwem prZOdUJąC. ' l. J '" lamach bitnego peruni. ukazują się prace C h a c z a t u r <l. S a n j we l j a n a, ucznia wyuczonego rosyjskiego M. M, Kowalewskiego, Kłaczjana i Kacz- Zarówno Ormianskie Towarzystwo Etnograficzne jak i Jego organ ..Az.gagrakan Andes" są do dzis ośrodkiem badań etnograficznych Armenii, współpracującym ściśle z nauką ZSRR. l. Z o ł o t o r i e w s k a j a: Prace 1nslyt.l!ttt Etnografii. AN ZSRR w 1955 r. Rok 1955 był zakończeniem W okresie tym zakończono 5-letniego planu prac naukowych Instytutu. i wydano 12 prac zespołowych: IV tom Trudou: Choriezmskoj ekspiedicji (red. S. P. Tołstow), 1storija Sarykamys;;a i Vzboja (red. S. P. Tołstow), Mapa ludów Indochin (autor S. L Bruk), Russkoie sielo Wiriatino (r('d. P. L Kusznier), Kultura i byt kirgi.2skogo kolchoznogo kriestianstwa. (red. S. M. Abramson), Ocze7 ki sociatisticzeskoj i<./tltury i by ta narodow Dagiestana (red. Ł. 1. Lawrow), Etniczeskaja antropologi.ja Pribaltiki (red. N. N. Czeboksarow), Monografija L L Potiechina Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu, Monogra[ija W. W. Bunaka Czcriep czelowieka i stadij jego forrnirowanija u iskapaiemych tiudiej i sowri.emiennych ras, Oczerki po istorli russkoj etnografii .• folktorlstiki i antropologii.. (red. W. K. Sokołowa), S. A" Tokariewa Istorija russkoj etnografii (XII do pocz. XX w.), Sbornik muzieja a.'ntropologiji j etnograjiji, t. XVII (red. odpowiedzialny - L. P. Potapow). Ponadto Instytut wydał 12 tomów prac poszczególnych autorów, bądź opracowań zbiorowych, w tym jedno tłumaczenie z języka hiszpańskiego dzieła zakonnika Diego de Landa o Jukatanie w opracowaniu i z komentarzami J. W. Knorozowa. W 1955 r. w terenie pracowało 6 ekspedycji Instytutu. nie licząc mniej-zych wypraw na wybrzeża Morza Ochockiego itp. Ekspedycja Chorezmijska zajmowała się w tym czasie przede wszystkim zagadnieniem historii systemu irygacyjnego i starego łożyska rzeki Amu Darii. Dwie etnograficzne sekcje tej ekspedycji pracowały na ter.enach Turkmenii i Uzbekistanu. Sajano-Ałtajska ekspedycja etnograficzna pracowała na obszarze aut8nomicznej dzielnicy Tuwińskiej i na terenie Buriato-Mongolskiej ASRR. Instytut uczestniczył w pracach kompleksowych ekspedycji Bałtyckiej i Kirgiskiej: w tej ostatniej sekcje etnograficzne właściwie już zakoliczyły ;"Woje prace. W 1955 r. Instytut włączy! się do prac ekspedycji antropologicznej, której zadaniem jest rozwiązanie problemu etnogenezy narodu Rosyjskiego. Instytut Etnografii AN ZSRR zorganizcwał wraz z naukowebadawczym Instytutem Mordowii ekspedycję. która pracowała wśród ludów Mordwy - :\Iokszy, Nad to w 195,) r. Instytut zorganizował ;) kon£,-;;reneji i wziął czynn~' udział \V szeregu konferencji organizowanych przez Jnne inst~·tuty naukowe centralne lub A.k2demie Republik. �:341 340 \liplvw """1',-('111' ' .... • y ,. ...,' ~ IC'h ;.. JOOW rozn'cu]" za' '. . kirskiej. Rudienko po stara'1ne]·' . l": cl .Ję~la l typ go>podarki basz• . 1.. ana JZ1E' materialaw hi"to' h . JogJcznych ustala o';'J'''ta-sz'' t b" -,. ,r, yczoyc l archeoypy .aszklrs' d ' . . ' IH,ctwa itd. Różnorodnosć i bogact\., " ,dKl~J, ZleZ}, ozdob, budowej • o .orm a zlezy o ba-zkirsk' .. , ectwem b8gactwCl kultur." ludowei .. .. ,~ .. lej Jest swiadzieli Hudienko na dwie O'n .. d " BaszkJrow. Blldowmctwo baszkirskie . '" IP:-. omostwa stałe i nr . ,, Ich formy są wyn;kiem r()'Z'11"~h k' - zenosne, Roznorodne warun ow ge ~." , i,Jaow sąsiadujących. ag, aJ.1Czr.~ch oraz wpływów RUb]a.• poz~.ty\Vnie również moż"a u;;'2nić pracę :\Iuzeum .-\ntropol.:;gii i Etn0grafii, czego dowodzą liezoy zwiedzających, ilość c\dzie!onych ko;:;ulta-::ji i pomocy naukowych oraz szereg Wyst8.W zorganizowanych w tym czasie. Mimo dużych osiągnięć naukowych. poóotępu prac i wzrostu kadry pr"cowników nauki, Zołotoriewskaja podkreśla brak prac z ;:akresu etnografii krajów demokracji ludowt~j i dalekiej Azji. Nadal istnieją luki w badaniach współczesnego b~'tu ludó\v ZSRR. Powoli i niedostatecznie rozwijaj,l, się pr3ce nad przeżytkami religijnymi i metodami \\,;31ki Z nimi. poważnym niedostatkiem \v pracach naukowych Instytutu jest prawi" z.upelny brak dyskusji, wprawuzie Zołotoriewskaja wymienia szer~g pr8t" dyskusyjnych. uważa jednak, ŻE' nie zmienia to ogólne!'(o stanu rze<;zy. S. 1. R u d i e n k o _ kir ski Oddział AN ZSRR BaszkirzY,zar'!js Instytut Ba,;z- historyc;,no-etnograficZnl!. historii. językGW i literatury. ;\1-1.. 1955. Recenzja R G, K u z i e j e w a. Recenzowana praca jest wzn8wionym wydaniem drugiej części manu ~ grafii pt, Baszkirzy, opublikowanej w 1925 r. Autor jednakże staranni" opracował materiały, nagromadzone w okresie od 1925-1955 r. i uzupełnił nowe wydanie, obalając niejednokrotnie swoje twierdzenia sprzed trzydziestu laty, W rezultacie objętość książki zn3cznie się powiE:kszyła. Treścią jej jest szczegółowy opis gospodarki, kultury materialnej, 7.vt:id rodzinnego i sztuki ludowej Baszkirów z przełomu XX w. Praca składa się z piętnastu rozdziałów i zakończenia. Rozdział II je:;t krótkim zarysem historii starożytnej Baszkirów okres najmniej zbadany na skutek skąpych materiałów archeologicznych. Mimo to jest to rozdział ważny dla dalszych opracowarl etnogenezy Baszkirów. W trzecim rozdziale poruszone są zagadnienia rodowo plemiennego składu i zagad·· nienia własności ziemskiej od chwili przyłączenia Baszkirii do Rosji, R. G. K u z i e j e w zarzuca autorowi niedostateczne opracowanie chronologiczne materiału do rozdziałów drugiego i trzeciego. Za mało uwagi poświęcono historii okresu XVI-XIX w. - jest to okres kształtowania się wielu ełementów materialnej i duchowej kultury Baszkirów. Ważnyrn :zdarzeniem dla historii Baszkirii jest osiedlanie siE: na Przyuralu: Rosjan. Tatarów, Maryjców i CzuwaszóW. Rozdzialy IV do VI są poświęcone zajęciom Baszkirów, terytoriaJn~'m różnicom gospodarki rolnej oraz narzędziom pracy. Najbardziej bog ••te w materialy faktograficzne są rozdziały od VIi-Xl zawierające opis kultury Baszkirów, Baszkiria jest położona pomiędzy trzema strefami etnokulturowymi: od południa sąsiaduje z ludami tiurknjęzycznymi Srodkowej Azji i Kazachstanu. Głównym ich zajęciem był<:l koczownicza hodo"vla bydła; od północy graniczyli oni z Ugrofińskimi ludami zajmującymi się myślistwem w tajgach i lasach, od zachodu ,;ą5iadowali L ludami POWOłŻcł !Hl terenach bezpośrednio sąsiadującymi ? Centr~'ł1ną j , ' >. ' .' cO.. • • •• .. , •• ' Rozdział XII'. noświęc on~ .' Jes t' zynu. rodzin v . . 't 'iLety, Rudienko pominął zagadn" , , •. I SWlę om ..Ieme wle]kleJ rodziny 7. KOJel me wYJ'as'nl'a zagad' l1lenl;1 . egzogami' u. .. ., ... mierzchłych czasach. l, prze~trzeganeJ J ., • . IJdowym, NieB' k' . aSZ. Irow ' co surowo w za- W rozdziale XIII pt, "Sztuka i folklor" 'b d' . , dnaJiz" ornamentu baszkirs'!'I'ego, . naj ar zieJ ,mteresująca Jest , Rudlenko dzieli d b t na trzy grupy: 1. aplikacja jako 'eden z o mc wo baszkirskie właściwa dla okre"u koezo\:'n' J z nastarszvch rodzai zdobnictwa •. , 'v IczeO'o ? haft I k' ' ludów ugrYJ'skich 3 haf,t t bO'~' p as 1, charakterystyczny dla • ' ,. na am urku ] b l" • rów Kazańskich. u ancuszklem przyjęty od Tata- Rozdział XIV poswlęcon ", . \" Jest przeżytko " ., lslamem. Chociaż Islam sta'ł .,' , . , m re.lgIJnym z okresu przed . . ~Ię wyznamem pan . dawno, przeżytki religijne okre . ugcym \V Baszkirii dość Hozdział XV ';, ' • su popr~edzaJącego go przetrwały do XX w. mow.ący o etnogenezie Baszki" . l1<1wrotem do materialów .. t row Jest w duzym stopniu ~tępujacv schema' et g zawar ych w rozdziale II. Rudienko ustala na.. ,." ,no enezy Baszkirów" t ' lecia p. n, e. na terytorium Baszk'" ' ,na począ ku pIerwszego tysiąc, k" ' HU, zamieszkałe prze l' . zYJs Ie, zaczęły przenikać ze wschodu : .. z p emlOna ind onep. n. e, stały się one głó k, plemiOna mongoloidalne; w VII w J .' wną omponentą formo ama' , udności Baszkirii i Przykamia, \V VII w' :rv ~Ię typu fizycznego terytorium Baszkirii miała'] .. częśc plemIOn na dzisiejszym t c wSPO nv wedlu g wsz lk' '.\Va, język baszkirski. .' '. .. .. e lego prawdopodobieńKuziejew poddaje W" t r .. . padki okresów pÓŹniejSZ~~ p J~:-VkoSC .twlkIerdzeni~ Rudienki. że burzliwe wyn'c J , a wie a węd rowka ., l zego w etnogenezie Baszk' . " . naroaow, nie zmienił,· w . Irow p07.0stmv13]ąc ją w f ' . PI~rwszych wiekach naszC'j er~'. . (lrmle ukształtowan~j ;\;hmo szereo' t J' .. . rozdział XV zabUo wą 'b P~]IW05el , ; . co d o: t !1ogenezy Baszkirów, Kuzieje',\" K-", . . aj a, c zle.! JI1teresuJącą część prac'· Rud' ., :-:;laZf,\:;;"1 J£><.:;4 ':1 t . lentu. • • • L ze,opa rzona \\' .1 map i bogato l']us·t rowana. mva~"'- c•• ~ et m y, z e Wet l'zoccyŁ felCe ll1stytutu historii, archeolo ... OKCIJ(~. PO!Hclnw~efJo Tadżykinanu. SHR, t. XXVIII, Stal;l1~bad I etno~rafll Akademu Nauk Tadżyckiej Pr<ln., . et . o, R eeenzJC JCI. R. \V i 11n i k o w a. . p. B. Ch " K' K ~-;!' <\ ~ 19_;U ~. ~ z (. \\" ej opartCi t,', , . np: mctteriał'~c·'-. '"' 1: e t !1Qgraficznych z te- �343 l'UIU zamieszkiwania Lckajcó\',' le,t c'~r.l1ym wkładem do historii i ell")- genezy Uzbeków. . . . . '.' .; '. r W pierwszym rozdziale znajduje Się hlstor.la o~ledlall1a Się. Łok~J~O A, i ich rod()woplemienny sklad: ilustrowana tablicami I 2 mapa.mI. Zdanie:!. Winnikowa najcenniejszy jest w tym rozdziale podzial ŁokaJcow .zgodUl'" z warunkami ekonomiczno-geo~raficznymi na dwie grupy: Glssar~k(l ; Kuliabską, każdą z grup dzieli Karamyszewa na rody, któr~ z kolei dZlela się na mniejsze podgrupy. Rzetelny wysiJe.k Karam~'szeweJ ~la l:p~r~ą~~ kowania genealegicznej struktury ŁokaJcow bylby w pe1m oSląomęt:: <fdvbv nie pewne niejasności w pojęciu .,ród", i zbytnia <;chematycznosc " . . map. . k' 'k' . t 'ozdzh' .Jednvm z najlepszych rozdzialów recenzowanej 'Sląz l jes l ,', lI-gi, p~święcOny zagadnieniu pochodzenia Łokajców. Karam~szewa ~r~('ciwstawia dwom dotychczas znanym hipotezom o pochodzenlu f"okaJcow hipotezę własną. Zdaniem autorki Łokajcy są spadkobiercami wielowiekowego procesu, który mial miejsce na długo przed .XVI \~. . . Podstawowy i naj:)bszerniejszy rozdział pracy Jest pOswlęcony hodowlI głównemu zajęciu gospodarki Łokajców de Rewolucji. Szc~€gólnie starannie jest opracowana hodowla koni. Jednakże i w tym rozdZiale wp.rowad.~'l autorka pewne sprzeczności, stwierdzając, że Łokajcy byli zmuszem przeJ~'" do uprawy roli w poJowie XIX w. choć w latach 70-tych te~o st~leCICł rolnictwo zajmowało niepośledni'~ miejsce w ich gospodarce, zas w plerwszvch latach XX w. stało się ono powszechnym tak dalece, że zboże w~w~żo~o na zbyt. Równocześnie w źródłach znajdują się wzmia.nki o ,,:,ymlame zboża na owce i owczą wełnę. Podważa to poważnie tWlerdzeme KarGlmvszewej .o dominowaniu w gospodarce Łokajców hodowli bydła. ' • Krótk'i rozdział o stosunkach społecznych mówi o organizacji administmcyjnej Łokajców, o specyfice patriarcha:no-fe~dalnyCh st.as~n~ów, poda,tkach wzajemnej pomocy plemion, o udZiale bledoty łokaJskleJ ·W POWSLIniach chłopskich i buntach wstrząsających dzielnicami: Baldżuańską. KuJiabską, Gissarską. W ostatnim rozdziale znajdują się opis~' domostw i narzędzi gospodarczych, strawy i odzieży. W;,mlkow "vvyraża zdziwienie, i.e. autorka bez powodu przeprowadz3 an:?lizę porównav'!czą kultury ŁokaJcow z kult!.:! n Kazachów, pomijając kulturę plemion sąsiadujących i narodo\\' poludmo\Vego Tadży·kistanu. Wśród wielu uwag ln-ytycznych ',Vinnikowa. jednym z poważniejszych zarzutów recenzji jest pominięcie bog,3,tegG materiału zabranego prZ€'z etnografów Tadży-ldsta:1'1 do badal'! składu emiczego dzielnic~' Kuliabskiej. S. H' P. T O! s t o \v: pe rs-pcl: t lIll' li O:S~(~f?l1l!::"ia ro' '(O() ;,. et lIografii ZSRR. Spr8'.'''~)'ZC:2:~ic S. P. Tołs l .... ,.\'. ,I 6t,~.lmuje O(\:1.·I2.~ 19.;1 - :0:'.: r.: po- I I ~ '··.dęcone jest ono głównie osiągnięciom naukowym In:Stytutu Etnografii '\N ZSRR. Jednym z głównych problemów badar) naukowych stał się byt kultura chlopów kolchozcwych ZSRR. W ramach tego problemu opubli'-:0wano szereg prac, monografii i artykułó,,v oraz 20 dysertacji. Drugim z kolei ważnym problemem jest byt i kultura robotr.ików j">:'oblem ten niestety nie jest należycie dotychczas potraktowany, a prace ;aukcwe opublikowane w tym zakresie świadczą () tym, że autorzy szu.,<"ją dróg i metod y badai1 tego zlożonego i specyficznego zagadnieniR. Zagadnieniem ksztaltowania się narodów ZSRR, które do okresu 'Wielkiej Rewolucji Październikowej nie przeszly etapu spoleczeństwa burżuazyjnego, zajmują się ekspedycje: Sajano-Ałtajska i Dagestańska, J<'5t to preblem ogromnie skomplikowany; palącym zagadnieniem etno .. grafii narodów Dalekiej Północy, zajęla się specjalnCl. sekcja badań Dalekiej Północy. Sekcja ta podjęla badania nad zagadnieniami budownictwa so,~jalistycznego Północy oraz nad rekonstrukcją g03podarki i bytu małych ~larodów, nad rozwojem ich kultury, organizacją społeczną itd. W 195:1 r. .lkazały się pierwsze prace poświęcone tym zagadnieniom. Pracownicy Instytutu i ogół etnografów bierze poza tym żywy udział ','Ii opracowaniach głównych problemów historycznych, jak np. zagadnienia LIstroju patriarchalno-feudalnego narodów Azji Środkowej, Kaukazu, Sy:)I?rii i Wschodu. Również w pracach nad historią rolnictwa, szczególnie nad systemami irygacyjnymi, oraz nad historią rzemiósł, udział etnografów .i,,~t bardzo aktywny. Stało się już .zwyczajem wlączanie etnografów do ;:>rac porównawczych nad historią poszczególnych narodów Związkll Radzieckiego. Szeroko rozwinięte są prace Instytutu nad narodami kolonialnymi ; półkolonialnymi oraz ich konsolid2.cji w warunk8.ch wspólczesnych. 1".-1~omiast niedostatecznie rozwinięto prace nad nar::ldami krajów Europ~' i.\meryki. Jednym z najgłówniejszych problemów naukowych Instytutu jest oprd.()wanie i wydanie wielotomowej serii "Narody świata". W 1954 r. ukanl "ię tom "Narody Afryki". w 1956 r. miały ukazać się tomy, Narodv Austr;)-,ii i Oceanii" oraz "Narody Syberii", do druku został ()dda~y to~ ..Narad" Bliskiej Azji", w przygotowaniu do druku znajduje się tom .,Narody Kau'kazu-'. Na warsztacie są tomy "Narody Środkowej Azji" i ,.Narody Euro;>E'jskiej części ZSRR". Koniecznością staje się zaangażowanie do współprac" "!!1ografów chińskich. koreańskich i wietnamskich przy opracowywan~.: t0mu ..Narody Wschodniej Azji" oraz etnografów krajó,\' demokracji lu· d0wej przy tomie ..Narody Europ~·". Wraz z przygotowaniem serii ..N;",xly Świata" powstało zagadnien:c' ~:ap etnicznych poszczególnych kr:,;ów i kontynentów. W druku znajdu.1ri 'It;' m"p" etl~ogrctfiC'zr:e Indostanu. Bliskiej Azji. Indonezji. Finlandii. �345 Indochin itd. :\lap\· •... tJlicznv wstaną w~·dant' jako at1a, w ;-,lmach serii ..~8rod~· Swiata··. Plan prac Instytutu przewiduje wydanie serii historycZ:lo-dnograficz!l\"ch monografii narodc)\\l ś\\liata i narodów ZSRR. Plan ten częściow; z~~tał ",:ykonany rJrzez opublikowanie szeregu monografii poświe;conyci~ :18rodom ZSRR. W opracowaniu znajdują się monografie narodów Ameryki \V najbliższym pięcioleciu Instytut powinien zająć .;ię poważniej Z8"Gldnieniami duchowej kultury narodów ZSRR, mocno dotychczas zani::~banvmi. Zaważylo na tym również oddzielenie folklorystyki od etnografii Zdan'iem Tolstowa folklorystyka jest organicznie związana 7. etnografia. jak i zagadnienia muzyki ludowej, które w tej chwili p07.ost,~ly i:Jez kit·rowniczego ośrodk" naukowego, Szerokie, choć nadal nif:dC'stateczne i bezplanowe s;~ prace Instytut\. nad sz.tuką ludową. Przed etnografami odkrywa się nowa perspektywC1 współpracy ze spółdzielniami przcmysłowymi. Praktyczne znaczenie mają również badania nad religijnymi zabobonami i przeżytkami przeszłości. Prace w tym zakresie ledwo rozpoczęto. W przy· gotowaniu jest szereg wydawnictw, które tę luke; częściowo uzupełni:) W najbliższym czasie ma się ukazać praca T. A. T r o f i m o we j Paleoantropologia Slowian; w opracowaniu znajduje się Rosyjski Atlas Etnograficzny. Ponadto ma rozpocząć prace rosyjska ekspedycja antropologiczna pod kierunkiem. W. W. Bunaka, nie mniej do syntezy tego probl('mu dalek.). Jest nadzieja, że szereg ekspedycji kompleksowych organizowanych przC'z centralne instytucje naukowe i Akademie poszczególnych republik ODprowadzi do opracowań syntetycznych. Niemałe znaczenie dla zagadnieil etnogenezy ma oczekiwane z niecierpliwością wydawnictwo atlasów historyczno-etnograficznych. Poza przygotowanymi do druku atlasami Syberii. Rosji i Srodkowej Azji, w najbliższym pięcioleciu znajdą się atlasy: Kall-' kazu i krajów Nadbałtyckich. Konieczne jest również podjęcie prac naci atlasami Białorusi i Ukrainy. Zdaniem Tołstowa na zahamowanie prac!lad etnogenezą narodów słowiallskich zaciążył kult jednostki, który -'ilwisł cieniem nad rozwojem nauk humanistycznych wogóle. Przestawieni(' się radzieckich etnografów na badania współczesności nie powinny przekreślać badań !lad historią i bytem społeczeńsw pierwotnych. Wprawdzie ukazało się szereg prac w tym zakresie. jednakże niedostateczne jest zai:lteresowanie zagadnieniami teoret~'cznymi p!"ehistorii. Zadawalające są. zdaniem Tołstowa, osiągnięcia naukowe \\" opracow:lniach Kirgizji, krajó\\' Nadbałtyckich, GruzJi i Południowej S,,·berii. :eJ8 podkreślenie zasługuje pracownia rekonstrukcji antropologicznych M. ,':1. Gierasimowa. Nabmiast niewybaczalnym brakiem w zakresie antropologii je~'t prawie pełne zawieszenie opracowań i pomiarów POszczególnych grup ludności da!1ego tere:~u. jak również badań morfoiogiczn:'ch, jako nnwej prac k;"('l1uwycl1 i ldboratoryjnyc.b. PraCE: antropoiogiczne wyma;tają zaangażC\vania specjalistów szeregu dyscyplin naukowych . W okresie pięciolecia 1951-1955 nie została zrealizowana w żadnym <IOP.niu uchwala podjęta na zjeździe 19.51 r. o konieczności współpracy "raJozn8\\"có\v z etnografami. jak również nic nie zdziałano v, kierunku «lrg<'ll1izcwaI1ia muzeum etnograficznego w Moskwie. ?'Jic- zn,~lazła również realnego wyrazu uchwała zjazdu z 19,51 r. o ko:1it:czności w:--kho1dów z z2kresu etnografii w wyższych ~zkołC1ch Związku !~;łdzieckiego. ;n~Lociy P L K usznier ,n!wspólczesnej rodzinie \Knyszew) O pe1.l:nych procesach, ,nclwdzących kołchozowej. Rodzina, jako komórka organizacji społecznej, była zawsze przedmiotem zainteresowań naukowców, Problem równouprawnienia kobiety wiej~kiej. jest prcblemem niezmiernie ważnym. Badania naukowe tego problemu mają duźe znaczenie dla przyszłości rodziny radzieckiej. Dla okresu po Wielkiej Rewolucji Październikowej i pierwszych lat władzy radzieckiej forma rodziny dła poszczególnych narodów obszaru ZSRR była różnorodna. U Czukczów zachowały się obok monogamii pewne przeżytki małżeństwa grupowego. Monogamiczne małżeństwo koriackie obowiązywał 'ladal lewirat. Jakuci przy monogamicznym małżeńshvie zachowali patriarchalną władzę głowy domu oraz lewirat i sororat. Narody Srodkowej Azji zachowały wielką, niepodzielną rodzinę, monogamiczną wśród biedoty i wielożeństwo wśród bogaczy. Wśród Ormian, Gruzinów, Osetyjczyków i narodów Powołża egzystowały obok siebie rodziny wielkie i małe. Małe rodziny samodzielne były charakterystyczne dla Rosjan. chociaż i tu zdarzaly się wielkie rodziny patriarchalne. Dla krajów Nadbałtyckich ch:łrakterystyczna była samodzielna mała rodzina. Ustrój socjalistyczny i jego prawodawstwo przekreśliły na zawsze dawnE' formy rodziny patriarchalnej, w związku z tym obraz jej zaczął się ujednolicac .. JednakŻe problem wyzwolenia się kobiety spod wiekowego jarzma niE' mógł być roz.wiązany drogą prawnych ustaw. Kobieta, pozostawała nadal w ramach !"odziny podporządkowana ojcu, mężowi, bratu i świekrze. wielokrotnie nie znała nawet ustaw prawnych zabezpieczających jej mo~ lIiwości nauki i zarobkowania. Wpływ ustroju kołchozowego na formę l strukturę chłopskiej rodziny oraz na jej wewnętrzny stosunek pomiędzy l'złonkami rodziny jest głównym przedmiotem badań współczesnego bytu chłopstwa kołchozowego. Rodzina chłopska jest jedynym i stałym żródłem >Iły roboczej dla uspołecznionej gospodarki kołchozowej. W zależności od te~o. jak rodzina wychowa swych członków, uzależniony jest tok i dyscyplIna pracy \V kołchozie. .. Stały dopływ ludności wiejskiej do miast i przypływ specjalistów i inteJIgencji miejskiej do wsi, powinien zdawałoby się zatrzee różnicE' między �346 wsią i miastem. Nie jest tak jednak; wie s zachowuje nadal ,;"voje specyficzne cechy. Zbadanie przyczyn takiego stanu rzeczy ma sWOJe bardzo istotne znaczenie dla ekonomiki socjalistycznej i podwyższenia poziomu życia. . ł . Wprawdzie W ciągu ostatnich kilku lat in~tYtucje. nauko\~'ć' nJZWln~ Y dość szeroko swoje prace nad problemem rodzmy wspołczesneJ .. niC' w t) l:n . . d k J'ak tPgo wymagaja potrzebY ogólnokrajowe. Ukaza. ło SIt; s t Opl1lU Je na , . . • . r . kilka artykułćw, broszur, prac kandydackich i doktorsklc~. Nie ustalo:lo . k . t d badań ani instytucji koordynUJącej opracowClm<,. Jedna am me o y , . '. .. · 1951 r na zJ'eździe Instytutu etnografii im. Mlkłucho MakłaJd OOlero w . . , . D up~rządkowano nieco ten stan rzeczy. i opracowan~ progra~ bad~l.l. te~ re,.,owvch któremu oodporządkowali Się etnografOWIe rosYJsC). ukralOsc~, bi~łor~sc;, litewscy 'i ormiańscy. Według swoich własnych metod p~acuJ.ą etnografowie uzbeccy, estoilscy i gruzińscy, a Łotysze I KazachOWie ill',' podjęli wogóle badań nad tym problemem. .'. ' Oceniając dotychczasowe prace nad problemami ~odzmy w.spo!czesne.l: Kusznier stwierdza, że w pOszczególnych opracowamach. d~mll1uJe Jedn', z zagadnień problemu, we wszystkich zaś stwi.erdza ~Ię Jakoby proc~~ kształtowania się rodziny współczesnej był zakonczony I tw~rzy ona, dz~o formę "jednolitej radzieckiej rodziny socjali~t~~znej", .Takle olneslellle nazywa Kusznier "lakierowaniem rzeczywistoscl , gorzej. - .bo tego rodzaju prace wprowadzają w błąd zarówno czynniki partYJne, Jak rządowe. które mogą podjąć na tej podstawie błędne decyzje natury gospodarcwoolitycznej. , Etnografowie, którzy podjęli prace w myśl progr<l.mu Instyt~t~ Etnografii dokonali olbrzymiego zadania. Pozbawieni o~i:jalnyc~ SPIS~\V łu~ności, musieli sami w terenie sporządzić spisy ludnoscI, ba~ac skład. ~OdZ~ll. stosunki rodzinne, przyrost ludności, wykształcenie, zaw?d .. kwa~tflkaCJe. miejsce pracy itd. Brak opublikowanych statystyk jest WIelkIm medostatkiem prac naukowych. Tym bardziej, że spis dokonany .przez. nauko~~a obejmuje zawsze nieduży teren i jest jednorazowy. a WIęC nie obrazu.l<' orzemian dłuższeg0 oluesu czasu. . W wyniku badań etnografów związanych z programem In$t~'tutu EtI,lU"rafii można już dziś wyciągnąć pewne wnioski uogólniające z terenow: ;dzie byly przepro\vadzone badania. Srednia liczebnoś~ .rodzin~· :vyn?SI od 4 _ 6 osób, przevlażają rodziny z dwojgiem lub trojgIem dZleCl. Nle.,tetv brak materiałów porównawczych nie pozwal2 na stwierdzenie, c~y ,~rednia liczebność rodziny zdradza tendencje zwiększania się. CZ~· zmnieJ<zania się. Bardziej ściśle można określić zagadnienie form~' rodziny. która, .za w\'jatkiem kilku dzielnic ZSRR, jest rodziną. składającą si~ z :2 rzadZiej ? ~okoleń. Wielką rodzin~ należ~' uważać za formę minionC'. Sc1dząc w.e~ ciług H'branych materiałów proce,- rozpadania ,i~ wielkiej '(dzin\' mI", '3 "j',iejsce w pierwszych latach władzy radzieckiej. \I' momencie przydziału !iemi, wskutek tego ('zę;~ć członków wielkiej rodziny co rychlej oddzielab ·ię by uzyskać odrębny przydzia!. Po raz drugi nastąpił rozpad wielkie') ~(Idziny przy organizacji kołchozow. spowodowan:, zaś był pragnieniem ,trzymania jak najwięcej ziemi przyzagrodowej. Rozpad początkowo or). ćMny stal się z biegiem czasu fakt~'cznym w obawie utrat~· działki pr;'\,, .igrodowej. :\lJimo szybkiego procesu rozpadania się wielkich rodzin, istnieją O!h ·."dal w Armenii, Tadżykistanie i Uzbekistanie. Nieznana jest ich 1iczbd :'ozprzestrzenienie, brak bowiem danych statystycznych Kusznier cytuje ustęp z pracy M. A. B i k ż a n o w e j Pneszlość l wSj.;ół·:?esno.~ć ludności Ajkyranu, o głównych przyczynach rozpadu wielkiej 1'0dzinY:.,Przyczynami, powodującymi rozpad wielkiej rodziny, ,ą prz'c'rwanie w niej pewnych cech patriarchatu. nie zgodnych z ustrojem .\: kołchozie - co jest jednym z bodźców podwyż;zenia wydajności pra::y _. i zasada równomiernego ich podziału w niepodzielnych rodzinach: "iewygody wynikające z wspólnego życia kilku par małżeńskich; oraz protest przeciw ograniczaniu osobistej swobody przez autorytet starszych" Inni autorzy zgadzają się z twierdzeniem Bikżanowej. Stanowisko etnog'rafów Armenii jest odmienne; ~twierdzają oni na swym terenie nawrót '.1(1 wielkiej rodziny. Zagadnienie wymaga badań uzupełniających. Podobny napoz<lr, w gruncie rzeczy zupełnie odmienny proces podziab ~od7.in)' zachodzi nieustannie również w małyl:h rodzinach. Mała samodzieln,. rodzina kołchozowa dzieli się w chwili ożenku drugiego syna: w tym w ypadku oddziela ~:ię starszy. żonaty syn. We wszystkich kołchozach, nie!.<ileżnie od narodowości do której przynależą, problem powstawania nowej komórki rodzinnej w jego obrębie nie przedstawia trudności ekonom:c-znych, ani mieszkaniowych. Jeżeli rodzina lub kołchoz nie może chwilowo wybudcwać dla nowożeńców osobnego domu, rodzice wydzielają mu częśl' 'V.'ego. urządzając jako zupełnie odrębne mieszkanie. Dążeniem rodziny. przy wydatnej pomocy kołchozu, jest jednak wybudowanie w ciągu d\vóch "ajbliższych la t osobnego domu. · Zdarza się. że wszyscy synowie żonaci oddziełajq się pozostawiając dom · dobytek rodzicom na wyposażenie córek. Na terenach zniszczonych przez f)kupację hitlerowską, gdzie zginęli prawie wszyscy mężczyźni, córki częst.~\ ':,o"'Jmują gospodarstwo po rodzicach. W zasadzie jednak na gospodarce ~ozostają synowie: u Rosjan - mlodszy syn. u Litwinów - naj starszy Z" dawnych czasów u Litwinów i Łotyszów syn. który pozostawał !~a go-pod arce zawiera l z rodzicami umowę na piśmie. zabezpieczająca im k,)~zystanie z domu i określone warunkami utrz\'mania. . · :\Timo upadku wielkitj rodziny patriarChainej pe\\'n,' iej cech\' prze',~~~alY d'J dziś i niC' należy o tym zapominać. Głowa kolch'ozowej ;'agrod\' . " !1'C''2.''n1 inn.'-m jak !10\\'ć! :1C1Z\"ą ds.\\"nej .~lc·N.\· rocLd!!~; i !'l?prt'?:entui~: �349 348 intt::rbY rodzinnu-pral;0\\ni<:zl' kolchozuwd zogrody przed władzami admi· nistracyjnymi; funkcję tę pełni zazwycz;:1j jdno z rodziców. na którego imię jest zapisany dom i gospodarka. Zasadniczo zmieniła się pczycja .;yno\\·ych i zięciów, którz~' zostal: wlączeni w skład rodziny. Pracując \v kołchozie i będąc \v zasadzie m:>,terialnie nie zależnymi od teściów, są pełnoprawnymi c:donkami rodziny :vIylny jest również sąd. że rozwody na wsi są zjawbldem bardzo rzadkim. Częstym zjawiskiem na wsi są śluby kościelne. Wiełu chłopów żyj •. w separacji, samotnie lub w związkach nlcrejcstrowanych. gdyż rozwody i separacje nic są przeprowadzane sądownie. W pierwszych latach władzy radzieckiej wiele kobiet Tadżykistanu, wydanych swego czasu za mąż pod na<.:iskicm rodziców łub opiekunów, porzuciło ~wych n1qŻów. W zmienionych dziś warunkach i przy równouprawnieniu kobiet zjawisko porzucania mężów przez żony stalo się rzadszym. Zdaniem Kuszniera wpłynęły też na to ustawy o małżeństwie i rodzinie z 1945 r. utrudniające proces rozwodu. nadto uprawnienie kołchozu do interweniowania w sprawach .sporów małżeJi.skich. zawsze w kierunku utrzymania ma!żeJistwa, jest związane z tradycjami kiszłaku. We wsiach rosyjskich i ukraińskich, gdzie kobiety korzystały z dośĆ' du7.ej swobody. rozwody stały się szczególnie częstym zjawiskiem po dru~iej wojnie światowej. Wielka liczba młodych wdów z własnym domem i gospodarką ułatwiała sytuację mężczyznom, którzy niE' potrzebowali kłopotać się o dom lub żądać podziału gospodarki z poprzednią rodziną Na przeszkodzie zalegalizowania wielu związków nierejestrowanych ,;toi prawo z 1945 r. W życiu rodziny kołchozowej przetrwało wiele przeżytkówocharaK terze religijnym, szczególnie wśród rodzin muzułmańskich, gdzie sytuacja k.obiety była niezwykle ciężka. Wśród wielu różnych przeżytków religijnych należy wymienić obrzęd obrzezania wśród Muzułmanów, przestrzeganie ,;wiąt kościelnych we wsiach ros~'jskich i ukraińskich, to samo wśród Litwinów i to tak dalece, że zatrzymują palące wprost roboty w polu. Obrzędy poświęcone pamięci zmarłych wśród ludności Kaukazu doprowadza.ia niektóre rodziny do ruiny materialnej i wyniszczenia bydła ciarnowego. Kusznier z żalem podkreśla, że etnografowie marginesowo traktują l.jawisko łamania wszelkiego prawodawstwa pod wplywem przeżytkó\\' religijn~·ch. zajmują się natomiast głównie poszukiwaniem reliktów. Etnografowie zajmujący się badaniami współczesnego życia kołchozowego stwierdzają wzrastający poziom kultury wsi kołchozowej oraz "vzrost warstwy inteligenckiej pochodzącej ze wsi. Jednakże do niedawna młodzież po studiach średnich lub wyższych nie wracała na wieś i osiedlała się przeważnie w d\)ż~'ch ośrodkach miejskich. Sytuacja od niedawna zmieniła się. Zapotrzebowanie na specjalistów, zabezpieczenie kulturałnych \\'anmkó\\, życia na wsi zachęca do powrotu po studiach do domu rodzinnego \vsi. er) Z kolei :'odzin~' i kolchozu. zape\\'niH ::-:zybsze podniesieniE' T. A. Żd8.nko. IV. J. Krupia:1;;kaja, O or9ani:acji 'j mctodolo9ii terenowych kult~lrali1ogo po:domJJ L. W. Tierientje\\'d: badalt etncgraficznych. Zespół autorski daje na wstępie krótki przegląd prac eksp;:dycji etno~raficznych i kompleksowych, następnie zaś oma\via formy ich oracv wY3uwając na pie!'\\isze miejsce ekspedycje kompleksowe. jak'o najp~łnie;~ ,zą formę badań terenowych. Formy pracy ekspedycji dzielą autorzy na trzy grupy: 1. obozy wędrowne z dobrze przygotowaną marszrutą na podstawie: uprzednio przestudiowanej literatury i wszelkich innych dostępnych m2.:eriałów, 2. tzw. terenowe badania tematyczne, konieczno \V wypadkach oprac,)wania jednego z zagadnień kultury lub bytu danego narodu, . 3. prace w ośrodkach zorganizowanych w terenie 'Jadań, szczególn!l' pozyteczne dla prac naukowych nad współczesności,!. co wymaga długich l powtarzających się pobytów w mieście. osiedlu lub wsi, która iest przedmiotem badań. . .U.zasadniając celowość tych metod pracy, autorzy cytują szereg osiągmęc uzyskanych przez etnografów radzieckich. W ostanich latach jako materiał uzupełniający prace terenowe, wprowadza się ankiety or~z ko-optuje się korespondentów i przeprowadza się wywiady z mieszkallcami badanego terenu. . ,Szczeg,ólną wagę pn:ykładają autorzy do materiałów ankietowycn, ;{tor~ pracz wymownych cyfr, pozwalają na wykrycie wiełu zjawisk. An.klety szczeg?lnie są pożyteczne przy badaniach życia współczesneg,l WSI kołchozoweJ. . .Jako niedociągnięcia programu prac terenowych autorzy wymieniaj,!: or~k ankiet i planu pracy dła wielu działów etnografii, słabo rozwiniętą d~lałalność muzeów krajoznawczych, niestaranne zabezpieczenie materia(OW ~ebranych w terenie, nadto są one trudno dostępne dla pracowników :laukl: oraz stosunkowo małe zainteresowanie metodami prac terenowych ~gralllcza możliwości publikowania dyskusji i wymiany doświadczeń mię· dzy poszczególnymi instytucjami naukowymi i republikami, które prowadza prace \': terenie. L. P. p o t a p o w Pochodzenie i skŁad etniczny '. b " I J KojL>a!óu:. :-\rtykui Pc;tapowa jest przyczynkiem do problemu pochodzenia i skład!. ,'tUlczneo-o Chakaso'\\, .•..• "'o K o S t I' o w, a c b'ecme S. A. T o k a I' e \V u\vażali KOJbałow za jedn'.l z plemion chakaskich. Materia!y zebrane przez L P PMapo\\" a I. Ie. 'h'" :ąl'7.E'goło\v;:] analiz;:] przeczą temu poglądowi. ' . . L. P. Potapow • ,I I p ':'1 �351 350 dowouzi. że jest to raczej grupa składająca ,ię z elementów różnego p::chodzenia etnicznego, które dzięki życiu osiadłemu i stałemu obcowani''; z sobą, podporządkowana wspólnej <:dministracji. przybrała stopniow,~ wspólny język, kulturę i warunki bytu. Ludność tej grupy pozostawai,; w przeszłości pod silnym wpływem Kaczyńców i Sagajców. W XIX '·r Kojbałc\vie zostali włączeni w proces kształtowania się nar0dowo,,'~: chakaskiej, której skład etniczny jest również bardzo różnorodny. L. P. Potapcw opiera swe twierdzenia głównie na szczegółowej ana1izi·~ spisu mieszkańców ułusów Kojbalskiej ziemi, opracowanym przez M : 11 e r a w 1735 r. i na póżniejszym dokumencie z 1770 r .. pozol;tawionym prz(>( P. P a 11 a s a. G. K. Wag wybrzeżach n e r: Bnclownictwo środkowego biegu drewniant' osiccl!eńców l'(Jsyjski.ch i·, Angary. Artykuł G. K. Wag n e r a poświęcony jest tym elementom budownictwa drewnianego, jakie zachowała ludność rosyjska emigrująca na Syberię w wiekach XVII. XVIII i XIX. początkowo z terenów północnej Rosji, w późniejszym okresie z okręgów: Mosk",,'y, Riazania, Kaługi i p(.>wołża. Większość ludności rosyjskiej, zdecydowanej na osiedlenie się n:, Syberii, wybierała tereny środkowego biegu Angary na miejsce zamieszk~nia z powodu żyznej ziemi, stosunkowo jeszcze naj łatwiejszej do upraw) rolnej, w warunkach nieustannej walki z tajgą. Surowy klimat, położenie geograficzne, sąsiedztwo Buriatów. rÓŻlWrodność gwar, obyczajów i zwyczajów przyniesionych przez osiedleńców z terenów rodzinnych złożyły się na nowe formy bytu i kultury, które znalazły swój wyraz i w budownictwie drewnianym. Mimo to, wiele zasadniczych cech budownictwa drewnianego, charakterystycznych dla miesz.kańców północnej, środkowej i południowej Rosji utrzymało się w budownictwie sybiraków do dziś dnia. Chociażby - mówi o tym plan zabudowy wsi i osiedli, wyciągniętych w jedną linię, rzadziej w dwie. prawie zawsze położonych nad rzeką, z zabudowaniami, obróconymi frontem ku rzece. Niezmiernie rzadkie So osiedla budowane w formie t. zw. ,.gniazda". t. zn. na planie koncentrycznym. Najwyraziściej występują trCldycyjne formy budownictwa ruskiegi) we wsiach, położonych w okolicy porohów Angary. Podwórza zagród w takich wsiach nie są kryte, dom jest najczęściej jednoizbowy, składający się z izby i sieni, stroną szczytową obrócony ku ulicy. ;\Ja przeciw budynku mieszkalnego znajduje się spichrz. N. W. S z a ł y g i n a Budowuictwo estori.skich chlopóu; w okresie 1'.:publiki burżuazyjnej. ,V zwi'1zku z przebudow'1 w,i i osiedli estoń'i<ich. związc~ną z kolektr- wizacją gospodarki 'wiej~kiej, przeprowadzono badania nad zasadniczymi typami budynków mieszkałnych chłopów estońskich. Podstawowym materiałem źródłowym stały się spisy zagród wiejskich z 1929 i 1939 r. Na południu Estonii ruoh budowlany w XIX w. był znacznie żywszy niż w okręgach północnych, gdyż rozwinięta uprawa lnu pozwalała chlopam na wykup parcel od ziemian i założenie gospodarki samodzielnej. Uboga ziemia północnych okręgów, pozwalająca tylko na uprawę ziemniaków, nie mogla wyżywić gospodarzy, a o zakupie parceli na własność: nie mogło być mowy; pozostali więc oni dzierżawcami aż do Wielkiej Rewolucji Październikowej. Ruch budowlany na wsi ożywił się ponownie w okresie 1920 1922 w rezultacie burżuazyjnej reformy rolnej. Budynki mieszkalne tego okresu dzielą się na dwie grupy: budynki o tradycyjnej formie t.zw. rygi mieszkalnej, jednoczącej pomieszczenia mieszkalne i gcspodarcze pod jednym dachem, drugi typ - t.zw. miejski, którego wszystkie pomieszczenia były przeznaczone dla mieszkańców, a dom oderwany od budynków gospodarczych. Ryga mieszkalna, której tradycje wywodzą się z okresu feudalnego. składała oię ongiś z trzech części: rygi - jedynego pomieszczenia ogrzewHnego, gumna i komory, ryga jednak nie zachowała się, lecz budynki tego typu jako pomieszczenia gospodarcze lub kuchnie - przetrwały do dziś. .fako pomieszczenie mieszkalne w takim budynku służy komora, dzieląca ,ię często na kilka pokoi. Według statystyki, bardzo niepełnej, połowa budynków mieszkalnych była typu miejskiego. Typ domu miejskiego występuje na terenach pc>łudniowych i południowowschodnich. Tradyoyjne formy budynków zachowały się raczej na terenach Saremy. Oba typy budynków występują obok siebie na całym obszarze Estonii a skupiska jednego typu w poszczególnych okręgaCh uplasowane są różnie. Domy a tradycyjnym planie były nieco odmienne na terenach północnych i północnozachodnich od południowych. Chłopi z północy stawiali w komorze piece typu holenderskiego a w rydze - płytę do gotowania po'iłków. .Jeszcze w XX w. budowano domy podobnego typu: w środku domu znajdowała się kuchnia, po jednej jej stronie komora, - po drugiej chlew. Po reformie rolnej 1920 r. nowoosiadli chłopi obcwiązani byli zachować plan budynku. zatwierdzony przez urzędy państwcwe. Na południowych terenach Estonii spotyka się znacznie mniej domów o tradycyjnym planie budynku; zachowały się one w stanie pierwotnym l słUżą jako skład narzędzi, paszy itd. Dominują na tych terenach domy typu miejskiego, róźnią się one między sobą rozmiarami i ilością pomieszczeń. Dom,' zamożniejszych chłopów są często piętrowe. �353 352 RozwCirst·.,<;icnie wsi e5tOl~skiej nastąpiło z\viększenia podatków za dzierżaw!;. chlopi Vi okresie teudCiII1\':n: \\. oba·.\';c· ukr'lwali starcl1nie st2.I1-weę.c Dosiadania. . Na terenie Estonii występ;.;je jeszcze typ budynku t.2.\':. sewn B'll to osobr.y budynek, prze\vażnie przerobiony z !dini. a dwóch p)mies~czE'niach mieszkalnych, kurnych. przeznaczony dla azierżawcó\\·. Wie}~sza jednak część dzierża\\'ców mieszkała w dworkach lub w polewiedo~u gospodarza, stłoczeni w jednej izbie. Najwięcej cech trad~'cyjnych zachowało budownictwo chlopóv/ średniaków. choci<1ż i tu występują różnice naw('t na terenie jednej wsi. Typowym domem średniaka jest budynek zachowany w jednym z kołchozów. Dom wzniesiony w 1879 r. z rygą w środku budynku. został przebudowany w 1930 r.; w miejscu rygi znajduje się kuchnia, u jednego końca domu dobudowano komory, gumno zachowało się w niezrnienionej postaci Obecnie dobudowane k·omory służą za sypialnie, w końcu domu znajduja ~ię dwa pomieszczenia nieużytkowane. Domy kułaków, zarówno typu miejskiego, jak rygi mieszkalnej, wyró7niały się w każdej wsi i osiedlu swymi rozmiarami i materiałem budowlanym. Budynki z rygą pochodzą z XIX wieku. Na końcu takiego domu znajduje się gumno, w środku ryga, wykorzystywana jako pomiet;zczenia robocze. w którym wieczorami pracują parobcy i najemnice; obok rygi znaJduje się kuchnia z oknem na rygę; na oknie wieczorami stawiano lampę. ażeby oświetlić rygę a zarazem przez okno gospodarz kontrolował pracę parobków. Za kuchnią była izba mieszkalna parobków, w której za piecem wydzielano kącik dla najemnic; nadto w domu wydzielone były dwa pokoje z osobnym wejściem dla gospodarzy. Kułackie domy typu miejskiego posiadały mansardę· przyozdobion,· były wieżyczkami, latarniami, werandami i balkonikami. Oszklony ganek prowadził do części mieszkalnej gospodarzy. Pierwszy pokój był "salonem '. drugi - jadalnią, trzeci - sypialnią. Na pięterku znajdowały się pokoje gościnne. W pokojach podłogi były malowane, obicia zakończone pozłacanCj listwą. meble stylowe itd. W drugiej połowie domu znajdowała się kuchnia i izba dla parobków z podłogą, wyłożoną cegłami. czarne od dymu ~ciany. z drewnianym przepierzeniem dzie ląc~'m pokój na część knbipca i męską, okrągły żelazny piec. Zasadnicz'lm materiałem budowlanym domów mieszkalnych byto drze" woo Zgodnie' ze spisami z 1939 r. budynków zrębow\'ch by!r> 122649. kamiennych 5363, bitych z gliny 771. Wierlce domó\\' zrębowych wznoszone były z nit'ociosa:lych bi<"rwion. węgly były związane dwustronnymi pazami. tak. że ko!'lce bierwion występowały poza węgiel. W XX w. bierwiona zaczęto obciosywać w for~ę ~wadratową, węgły stał~' się gład]'ie. tm·. ..ruskie". Oznaką zamoznOSCl b~'l\" dom\" Doszvte tarcka. Zresztq :1<1wvb:·,:l'Ż8.ch de' dziś -tr>sują O(~sz:;- cia ścian z trzciny lub słomy, dla ochrony przed zimnym wiatrem. Od końca XIX w. zaczęto wznosić domy na fundamentach. Fundamenty starych domów są raczej podbudówką kamienną. W latach 1920-ych, w konsekwencji dużego ruchu budowlanego wsi, wystąpiło ostro zagadnienie budulca. Lasy państwowe nie mogły zaspokoić zapotrzebowania, a drzewo z lasów prywatnych wzrosło w cenie. Rozpoczęto kampanię za stosowaniem w budownictwie kamienia i gliny. Jednakże wilgotny i surowy klimat Estonii nie pozwalał na szerokie zasŁosowanie gliny w budownictwie. Nie znalazł również szerszego zastosowania i kamień, chociaż Estonia jest bogata w granit. Jest to jednak materiał niewygodny w budownictwie mieszkalnym: wymagał angażewania specjalistów do jego obróbki, podczas gdy ciesielstwo znane było każdemu chłopu estońskiemu. Natomiast w budynkach gospodarczych stosowano częscleJ kamień, jeżeli nie dla całych ścian, to do połowy ich wysokości. Mimo, że kamienne ściany w chlewach były znacznie praktyczniejsze od drewnianych, większość budynków gospodarczych nadal była wznoszona z drzewa. Do dziś budynek kamienny jest oznaką zamożności i występuje najczęściej w dawnych zagrodach kułackich, Najstarszą formą dachu jest dach cztero.spadowy, charakterystyczny dla strzech słomianych. Z biegiem czasu, wraz z pojawieniem się mansardy w budynku mieszkalnym dach walmowy znika. Dość szeroko jest rozpowszechniony w Estonii dach tzw. napół-walmowy, dach dwuspadowy z półspadami nad ścianami szczytowymi. Dach dwuspadowy pojawił się w XIX w., chociaż był z rzadka stosowany i wcześniej na budynkach gospodarczych niewielkich rozmiarów. Najczęściej kryto dach klepkami. Strzechy słomiane zachowały się w najbiedniejszych niegdyś okręgach Estonii, u wybrzeża i na wyspach. Dachówkę i blachę stosowano dość rzadko, gdyż był to stosunkowo drugi materiał. Podłogi w budynkach mieszkalnych do połowy XIX w. były ubite z gliny lub ziemi, z rzadka w komorach kładziono deski. Obecnie w izbach mieszkalnych pcdłogi prawie z reguły są z desek, często pokrytych farbą. W wielu domach deski podłogi są kładzione bezpośrednio na ziemię. Do niedawna w domach biedniejszych gospodarzy podłogi były z ziemi i tylko część izby posiadała podłcgę z desek. W niektórych okręgach często podłoga w kuchni jest cementewa lub wyłożona cegłami. Sufity w ncwych domach są z desek kładzionych równolegle lub przeplecionych. W starych dcmach sufit jest z ciosanych bierwion. Sufity od st~ony strychu są pokryte ziemią. Okna są zazwyczaj dwuskrzydłowe, podZIelone na sześć kwadratów. Futryny i okiennice nie są zdobione. W dawnyCh demach biedniaków okna były prymitywne niewielkich rozmiarów w Cienkiej ramie, wstawione na stałe bez możliw~ści otwierania. • 23 LUd, t. XLVI �354 355 Drzwi są najczęściej jednoskrzydłowe na zawiasach z gładko zbitych desek. W starych budynkach drzwi były zawieszone na słupach, ustawi:lnych po obu stronach wejścia; w tym wypadku próg był bardzo wysoki. N. W. Szłygina kończy artykuł uwagą, że budownictwo wiejskie Estonii przedstawia bardzo zróżnicowany obraz, podlega ono wciąż dalszym zmi łnom wraz z rozwojem nowej kultury i nowych form bytu. Anastazja Kojdecko Po 15-letniej przerwie Instytut Literatury Rosyjskiej przy Akademj Nauk ZSRR wznowił w 1956 r. wydawanie nieperiodycznej serii zbiorów folklorystycznych. ! tom wyszedł w 1956 r., II tom w 1957 i III tom w 1958 r. Inicjatorem wznowienia tego ciekawego wydawnictwa byl niedawno zmarły prof. M. O. Skripil. W trzecim tomie czytelnik znajdzie m. in. cztery artykuły poświęcone problematyce pieśni historycznej. Tom otwiera ciekawy artykuł L. 1. J em i e l i a n o w a Przyczynek do historii definicji pieśni historycznej. Autor daje krótki przegląd badań nad pieśnią historyczną w folklorystyce rosyjskiej, krytycznie ustosunkcwuje się do niektórych tez wysuwanych przez folklorystów radzieckich. Niektóre błędy "szkoły mitologicznej", jak i "szkoły historycznej" zaciążyły poważnie na badaczach radzieckich. Przede wszystkim formalizm w podejściu do problemu. Jedni uważają. że pieśń historyczna różni się od byliny konkretnością opisywanych wydarzeii, inni, że głównie właściwościami artystycznymi. Autor stwierdza. że folkloryści radzieccy nie analizują problemu byliny i pieśni historycznej, lecz zajmują się ich opisywaniem. Dlaczego miejsce bylin zajęły pieśni historyczne dotychczas nie wyjaśniono. Są i zwolennicy koncepcji D. S. L ic h a c z a w a, który dowodzi powstawania pieśni historycznych w X-XI w. L. 1. Jemielianow stwierdza, że na powstanie pieśni historycznej w tym okresie nie ma żadnych dowodów. Powstać ona mogła nie wcześniej n:ż w XIV lub pod koniec XIII w. Pieśń historyczna jest odzwierciedleniem określonej formy świadomości społecznej pisze autor i ta zasada winna być punktem wyjścia w ustaleniu jej genezy. Należy przy tym wyjaśnić, o ile pieśń historyczna jest utworem poetyckim, o ile zaś dokumentem. Podobne wnioski formułuje P. 1. K a l e c k i w artykule PT<Jblematyka i g!óu:ne postacie pieśni historycznych XVI-XVIII w. Różnica między pieśnią historyczną a byliną nie tkwi w bardziej konkretnym opisie wydarzeń, lecz w tym, że powstawała ona w innych warunkach historycznych, w warunkach ostrej walki klasowej (Iwan Groźny. Piotr I), gdy zClpełnie inny był już światopogląd narodu i inne jego ideały. Zaostrzenie się antagonizmów socjalnych przy powstawaniu państwa moskiewskiego spowodowało dążenie narodu do zrozumienia tej bardzo skomplikowanej sytuacji społecznej. Dlatego podstawowe zadanie badacza plesm się nie tylko do wyjaśnienia jakie wydarzenia stworzenia pieśni, ale i do tego, aby wykazać oiens pieśni. historycznych sprowadza historyczne posłużyły do artystyczny i poznawczy P. 1. K a l e c k i analizuje szereg pieśni i wYSuwa wniosek, że należy także pamiętać o historycznej ograniczoności narodu. Naród w swoich pieśniach walczy nie z carem, lecz ze złymi bojarami, szlachtą, którzy są wrogami narodu i cara. Jeśli występuje negatywna postać cara, jest to z winy bojarów: N~ród w carze widzi Zawsze swojego obrońcę, patriotę stojącego na strazy mteresów państwa. W pieśniach widzimy ideał cara, jakiego chciał mieć naród, jaki istnieje tylko w pieśniach. Na te fakty badacz !lie może zamykać oczu. W artykule Pieśń o Szczelkanie jeden z najwybitniejszych radzieckich badaczy pieśni historycznych B. N. P u t i ł a w stwierdza, że jeśli w stosunku do szeregu pieśni historycznych można wysuwać tylko hipotezy ~o do ich istnienia, lub okresu ich powstania, to pieśń o Szczełkanie istnieje, a datę jej powstania można ustalić z dUżą dokładnością. Powstała ona w pierwszej połowie XIV w. i znana jest w 9 różnych wariantach. Jest to jedyna pieśń historyczna naj starszego okresu i dlatego dla badacza folkłoru rosyjskiego ma ogromne znaczenie, tym większe. że zachowały się w niej wyraźne cechy historyczne i językowe XIV w. Autor publikuje także pełny wariant pieśni, zapisany w 1909 r. prz~z A. W. l\'l ark o w a. W zbiorze B. N. Putiłow zamieścił także artykuł O zasadach naukowego wydawania pieśni historycznych. Autor wysuwa następujące zasady, których należy przestrzegać przy wydawaniu pieśni historycznych. l. W zbiorach należy pieśni grupować wg. zasady historyczno-chronologicznej. 2. Należy je układać cyklami tematycznymi. 3. Należy dokładnie ustalić, czy nie są to przeróbki starych plesm na nowe. Jeśli mamy do czynienia z twórczymi przeróbkami, należy zamieszczać je obok. -4. Warianty danego motywu rozkładać wg. zasady: najpierw główny, potem inne. .5. Należy publikować wszystkie warianty, gdyż każdy stanowi utwór samodzielny. Autor dopuszcza robienie jednego ogólnego wariantu, gdy wymagaj ą tego szczupłe rozmiary zbioru. 6. Najwięcej chaosu i samowoli - stwierdza autor - okazują wydawcy i redaktorzy. Brak tu teoretycznych uogólnień. Tekst musi być publikowany dokładnie wg. zapisu. Wszystkie teksty wątpliwe należy publikować oddzielnie. Musi być zachcwany język pieśniarza i wszystkie cechy gwarowe. W artykule o rosyjskich pieśniach zabawowych N. P. Koł p a k ow a �357 350 polemizuje z niektórymi uczonymi, którzy szukali idealistycznych źródeł powstawania tych pieśni. Uczeni ci szukali tylko momentów mitycznych, nie widzieli prostego faktu, źe źródłem powstania mogła być praca. Autorka polemizuje także z niektórymi uczonymi radzieckimi, którzy do pieśni zabawowych zaliczają niesłusznie różne pieś:li, przy wykonywaniu których nie obserwuje się żadnych momentów dramaturgicznych. Ciekawy artykuł o folklorze dziecięcym opublikował E. S. Litwin. Następnych 7 artykułów poświęconych zostało problematyce wzajemnego oddziaływania literatury i folkloru. Ciekawe spostrzeżenia znajdzie czytelnik w artykule A. M. N o w i k o w a, poświęconym wpływowi wierszy A. M. K o l c o w a na poezję ludową. Autor pisze o dużej popularności poezji Kolcowa, do której komponowali muzykę nie tylko kompozytorzy zawodowi, ale i ludowi. Bardzo interesujący artykuł opublikował W. G. B a z a n o w o wpływie folkloru na twórczość N. G. C z e r n y s z e w s k i e g o. Szczególnie szeroko wykorzystywał pisarz bajki. W bajkach Czernyszewskiego współcześni odczytywali wyraźnie ostrą krytykę współczesnych stosunków społecznych. Pod baldachimem bajki pisarz maskował przed carską cenzurą zjadliwą satyrę na kołtuństwo i carskie bezprawie. L M. K o l e ś n i c k a na podstawie analizy poszczególnych utworów wykazuje dużą zbieżność w opisach przyrody u N. A. N i e kra s o w a i w poezji ludowej, a A. M. Z i e m l a n o w a wykazuje jak ogromny wpływ miał folklor na działalność literacką P. L Jak u s z k i n a. Rozprawę Aleksander Blok i folklor opublikowała E. W. P o m i er a n c e w a. Autorka stwierdza, że dotychczas nikt nie starał się wyjaśnić roli folkloru w rozwoju tak poważnej szkoły poetyckiej, jak rosyjski symbolizm. Jest to tym dziwniejsze, że w poezji i estetyce symbolistów folklor odgrywał niezmiernie poważną rolę. Symbolistów int~resowała przede wszystkim mistyka. W poezji ludowej pisarze ci starali się poznać duszę chłopa. Rzecz jednak w tym, że szukali oni starej, archaicznej duszy chłopa pal'szczyżnianego. Wyjątkową jednak pozycję zajmował A l e k s a n d e r B ł o k. Obcy mu był dekadentyzm. Inny też był i jego stosunek do folkloru, pełen sprzeczności i różny w różnych okresach jego twórczości. Autorka dzieli twórczość Błoka na 2 okresy. Pierwszy cykl wierszy powstał w latach 190<1-1906. Wiersze te oparte są na legendach ludowych. W tym okresie poeta pisze również rozprawy o folklorze, interesują go przede wszystkim strona artystyczna podań ludowych, a jako symbolista stara się poznać duszę chłopa drcgą studiów nad mitami. Człowiek pierwotny _ stwierdza Błok, lepiej i pełniej odczuwał przyrodę, traktował ją na równi z sobą, rozmawiał z nią, modlił się do niej. Człowiek współczesny tego nie odczuwa i dlatego świat jego uczuć jest biedniejszy. stąd Iymboliści wysuwali fałszywe wnioski, że cywilizacja niszczy kulturę, i uboży życie duchowe narodu. Na tym tle zrodziła się walka symbolistów o wskrzeszenie bezpowrotnie minionej przeszłości i dążenie do obrony ludu przed cywilizacją. W tym okresie Błok zaczyna praccwać nad poematem Dwanaście" w którym nie ~a już dawnych śladów mistyki. Zwraca on ~~oją uwag~ na czas~uszkt, Jako najbardziej żywotną formę poezji ludowej. Właśnie w rytmIce czastuszki poeta wyczuł tętno czasu, głcs tego nowego kt· mi ało się narodzić. ' ore N. N. B o g a l u b o w w swojej rozprawie pisze o wpływie folkloru na po,:",ieść A. P. Czapygina Razin Stiepan. Obraz Razina legendarne"o przywodcy powstania chłopskiego pisarz oparł w całości na materiała~h folklcrystycznych. N. L H a g e n - T o r n pisze o bułgarskiej folklorystyce XIX w. a N: L Kra w c w o współczesnych bułgarskich pieśniach ludOWYCh: Takz: W. L A b a J e w, T. S. Kar s k a j a, N. W. N o w i k o w, A. W. S 0ł? w lO w: L P. Ł a p u n o w a publikują szereg interesujących materiałow . z. ~lst.orii rosyjskiej folklorystyki, a T. A. S z a u b opublikował 16 plesm hl~to~ycznych, zapisanych w 19<16 r. na dalekiej północy. W. P. ~ l r l u k o w - entuzjastyczny badacz wszystkiego co związane z Urale~ l ,:,"Ybi.tny zbieracz folkloru - publikuje dość szczegółowy opis ~wego n:ezmIerme bogatego archiwum. M. J. M i e l c opracowała bardzo mtere.suJącą, chociaż. niepełną bibliografię prac o folklorze słowiańskim, OPubllk~wanyCh w Języku rosyjskim. Podobna bibliografia ukazała ,;ię pora~ ~le:wszy i będzie cenną pomocą dla radzieckich badaczy folkloru słcwIans~lego. W bibliografii tej czytelnik znajdzie wykaz prac o folklorze bUłgarS~lm,_ polski~, czechosłowackim i jugosłowiańskim. Bibliografia obe.Jm~Je 6o~ pozycJI. W tomie opublikowanych jest także kilka recenzji. Ogol me stWIerdzam, że zbiór jest bardzo bogaty i ciekawy mimo pewnyc~ braków, jakie powstały w stanie badań nad procesa~i zachodzą., wspołczesnego bcyml . w . rOLWOJ~. folkloru, i sytuacji ukształtowanej po urz~IWeJ dyskUSJI, spcwodowanej pamfletami N. L e o n t i e w a. DyskusJ'a ta , Ja k WIa . domo, nie była doprowadzona do końca, gdyż w jej toku okazało się ,ze. b ra k Jes . t nowych . obserwacji i faktów nad współczesną poezJą ludową. Od tego czasu minęło już kilka lat jednakże folklory styka radzieck a zro b'łl a t u Jeszcze . stosunkowo mało ' zawężona bowiem została praca eks pe d YCYJna. . W zrosły wymagania ' w stosunku do publik Owanvch t e k s t'ow l. prac teoretycznych . .' o folklorze radzieckim ale jednoczesme prawie prze s tł'a y u k azywac ., SIę ncwe prace o zjawiskach' . powstaJąCYch we ws ' f o lkl orze. t. . p ół czesnym Nalezy. przypuszczać, że następne om:- wypełnIą tę pustkę, ? Kazimierz Strzała �359 358 L. P. P o t a p o w: Narody jużnoj Sybiri, Nowosybirsk 1953, ss. 190, 16"'. Na treść książki składa się wstęp oraz cztery historyczno-etnograficzne szkice na temat kilku ludów poll.:dniowosyberyjskich. Sposób ujęcia jak również przedstawienia czytelnikowi tej problematyki świadczy, że jest to raczej publikacja popularno-naukcwa, przeznaczona dla szerszegc) kręgu czytelników. Tym niemniej znaleźć w niej można sporo informacji interesujących etnografa. We wstępie daje autor krótki zarys etno-historii południowej Syberii oraz ogólną etnograficzną charaktery:;:tykę tych pólnomadycznych org!1nizacji pailstwowych, które niegdyś w centrum Azji powstawały i rozpadały się, po krótkich okresach istnienia. Do dziejów tych, przed XVII-ym w. głównym źródłem wiadomości są kroniki chińskie oraz materiały z odkryć archeologicznych. Szczególnie duźo informacji dało odczytanie jenisejsko-orchońskich napisów na nagrobkach chanów i wii'lmożów z VI-VIII w. Po upadku i rozproszeniu wojennego imperium Hunów, w 552 r. w centrum Azji powstała nowa organizacja pa!",stwowa tzw. chanat tiurski Turcy w krótkim czasie podbili Bułgaro-Chazarskie plemiona i obszar między Ałtajem a Tien-Szanem, a następnie rozszerzyli granice swojego władania po zachodnie rubieże Chin i na zachód po Wołgę i morze Kaspijskie. W ten sposób doszło więc do zjednoczenia ogromnego obszaru między Chinami na wschodzie a granicami Iranu i cesarstwa bizantyjskiego na południGwym zachodzie. Tego rodzaju sytuacja bardzo sprzyjała procesom zapożyczeń i wymiany kulturowej. Po Azji zostały rozniesione niektóre specyficzne elementy kultur południowo-syberyjskich jak: buczące strzały, krótki łuk skonstruowany z drewna, ścięgien i rogu, płaszcze futrzane zakładane na wierzch lewą połą, kotły żelazne i in. Zjednoczenie tureckie w środkowej Azji rozpadło się w 748 r., a na dziejową scenę weszli tam Ujgurzy, zwani przez chińskich kronikarzy Gao-giui. Osobliwością ich kultury było m. in. to, że funkcje szamańskie pełniły kobiety. Męźczyzn zmarłych grzebano w ziemi w pozycji stojącej z łukiem w rękach. Upadło z kolei władztwo Ujgurów w zmaganiach z Kirgizami (Chakasami), którzy w 840 r. zdobyli stolicę Ujgurów - Urgę i zabili chana. Kronikarze chiilscy zanotowali, że Chakasi - to lud rosły. rumiany, a ryżych włosach i niebieskich oczach. Nazwali ich mianem Din-lin, "białoskórzy". Mężczyzni nosili w uszach kolczyki, a zamężnym kobietom tatuowano szyje. Zimą mieszkali w drewnianych zrębowych chatach o dwuspadowym dachu krytym płatami kory syberyjskiej brzozy. Na uzbrojenie ich składały się m. in. drewniane naramienniki i nagolenniki. Na odkrytych przestrzeniach budowali obronne grodziska, otaczane ziemnym wałem. Uprawiali ziemię posługując się drewnianym radłem z żelazną radlicą. Siali proso, jęczmieil i pszenicę; zboże żęli sierpem. Mąkę mielili na dwukamiennych żarnach. Stosowali sztuczne nawadnianie pol. Znali i uprawiali technikę kucia żelaza, a w dolinie rzeki Abakan i środkowego Jeniseju istniały liczne warsztaty kużnicze. W nich to ko .. wale wyrabiali m. in. broń, której sława sięgała w głąb Chin. O mieczach chakaskich wspominają chińscy kronikarze - jako przecinających nawet skórę nosorożca. Znali Kirgizi również koło garncarskie, technikę zdobnictwa w srebrze j brązie. Prowadzili handel wyrobami rzemiosła i skórami, których do,tarczali Chakasi-łowcy, zamieszkujący tajgę. PotapGw dane te przytacza ze szczególnym naciskiem, aby sprostować nieuzasadnioną opinię niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w myśl których r:.iektóre ludy ze stepów Srodkowej Azji miały rzekomo reprezentować stosunkcwo wysoki poziom kulturowy. Do takich zaliczano Scytów. .Hunów, Turków a nawet Tatarów. Otóż, zdaniem Potapowa, jest to pogląd fałszywy, gdyż rzeczywistymi twórcami tych dóbr i bogactw, jakie wspomniani najeźdżcy reprezentowali, były osiadłe, rolnicze ludy Środkowej Azji. One to padały ofiarą grabieżczych napaści, podbojów i długotrwałej eksploatacji. Ich. to wytwory przechodziły w ręce najeźdźców i były roznoszone daleko na wschód i zachód poza macierzysty obszar. Rozkwit państwa Kirgizów również nie trwał długo. Ju.ź w X w. ekspansji ich stanęła na przeszkO<lzie inna równoległa, ale potężniejsza ekspansja Chin. Natomiast w XII w. zorganizował swoje mongolskie państwo Dżyngiz-Chan. Po wieloletnich walkach Kirgizi ulegli, a po upadku państwa Dżyngizydów wysunęli się Dżungarowie. Państwo ich trwało do XVIII w. i runęło pod ciosami Mandżurów i Rosjan. Penetracja ruskiego osadnictwa na południową Syberię zaczęła się. według Potapowa, już w XI w. W średniowiecznych kronikach ruskich zachodnia część Syberii nosiła nazwę Jugroi. W XIII-XIV w. nowogrodzcy kupcy wyprawiali się do ziemi jugurskiej po futra. Pod koniec XVI \v. i w początku XVII-go Syberia została objęta procesem jednoczenia wielonarodowego państwa ruskiego. Faktem, który a tym ostatecznie zadecydował, był upadek Złotej Ordy, a w szczególności rozbicie jej ostatnie"'o bastionu, tj. Białej Ordy, która rozpadła się po wojennej wyprawie Jer~makao Po klęsce zadanej ostatniemu z chanów syberyjskich Kuczmie t:zęść pasterskich i łowieckich ludów Syberii Zachodniej wywędrowała n~ wschód za rzekę Jenisej, zostawiając ruskiemu osadnictwu kolonizacyjnemu wyludnione obszary. S W .~ońCo~ej cz~ści obszerneg wstępu Pota.pow dowodzi, że podbój y~erll odbywał SIę drogą pokOJową, a carOWIe nakazywali wojewodom pohtYkę łagodną i przychylną. Syberia uległa stosunkowo łatwo i szybko wpływom rosyjskim - co stało się dzięki temu, że już od dawna istniało tu o:a~nictwo ruskie. Składali się na nie chłopi zbiegający spod ucisku rosYJslnch feudałów, rzemieślnicy i kupcy. Oni to właśnie nawiązywali z miejscową ludnością ścisłe i trwałe kontakty, które stały się podstawą, ? I'!. i ! I I, I' Iii I I I I �361 360 politycznego i administracyjnego podporządkowania tych terytoriów władzy carskiej. Kolejne rozdziały zawierają charakterystyki czterech południowosybervjskich ludów: Szorców, Chakasów, Ałtajów i Tuwinców. . Obszarem zamieszkania Szorców (rozdz. I) była dolina górnego biegu rzeki Tomi oraz lesiste wzgórza Kużnieckiego Ałtaju. Szorców pozostało ożna już niewiele, bo tylko ok. 16 tys. Dawniej było ich znacz~ie więC~j. wśród nich wyróżnić grupę północną i południową. CI ostatni Jeszcze w XIX w. utrzymywali się z łowiectwa w tajdze, gdy północni - z uprawy ziemi. Dotąd zachowały się w pamięci Szorców wspomnienia o osobliwych zwyczajach i obrzĘdach, towarzyszących praktykom .łcwiec~i.m. Trzeba wszakże dodać, że łowcy zasilali swą gospodarkę zarowno ZDleractwem leśnym, jak i motykową uprawą ziemi. Była to uprawa łazowa, dwupolowa. Przez długi czas jedynym narzędziem rolniczym b.ył.~ ~o~ac:k~ aby t oraz cięższa motyka ozup. Abyl był dziedziczny, w hOli zensklej, a wierzyciel egzekwując zadłużenie miał prawo dłużnikowi zabrać je. Dla Szorców północnych charakterystyczne były drewniane dom:, ~ie",:,iele różne od domów osadników ruskich. Natomiast Szorcy połudmowl mieszkali w jurtach, które miały dwie postacie: stożkową o rzucie owalnym lub wielobocznym, zbliżonym do owalu lub koła, oraz czworoboczną drewnianą, budowaną na zrąb, o dachu dwuspadowym. Coraz to ściślejsze kontakty Szorców z cywilizacją ruską, zmiany po 1917 r. oraz rozbudowa przemysłu hutniczego w zagłębiu Kużnieckim wprowadziły ogromne zmiany :vr do tradycyjnej kultury Szorców. Chakasi (rozdz. II), Jenisejscy Kirgizi, w VII-X w. stworzyli w rozległej dolinie Minusińskiej imponującą kulturę· Z licznego dawniej l.udu Chakasów pozostało niewiele gdyż w 1293 r. na rozkaz tatarskiego Kubłaj-Chana część została przesiedlona do Mandżurii na teren prowincji Na-Jań; w 1703 r. duża część pozostałych przeniosła się do Dżungarii. Już poprzednio w ułusach kirgiskich znalazła się spora liczba l.udności obc~~ plemiennej, która niegdyś pozostawała na służbie rodowej arystokraCjI kirgiskiej. P o t a p o w wymienia z grupy ketojęzycznej - Arinów, Asanów Kotłów. Ci ostatni są przodkami jenisejskich Ostiaków. Z grupy sam~jedzkiej wymienia Motorów i Kojbałów - a z grupy językowej tiurskiej Kaczyńców (z doliny Czułymy), Kizilców, AczYl1Ców, Mełesców, Basagarów, a także Szorców. Ludność ta ulegała powolnemu scaleniu ~ ujednoliceniu w ciągu ostatnich trzech stuleci. Z dziedzictwa dawnej kultury Kirgizów zostało sporo elementów. W sumie nastąpiła znaczna recesja kulturowa. Ludność przeważnie wróciła do łowiectwa w tajdze, a do pasterstwa w stepach. Natomiast rolnictwo przeszło na ogół w ręce osadników ruskich, którzy chętnie zajmowali wyludniane tereny. Następny rozdział (III) jest poświęcony grupie Ałtajców. Ludność Północnego Ałtaju znalazła się w granicach rosyjskich już w XVII w. Nato- i ~ miast przyłączenie południowego Ałtaju nastąpiło dopiero w połowie XVIII w., po rozbiciu państwa Dżungarów przez Mandżurćw i Rosjan (175~~1756 r.). Ałtajcy południowi zajmują się pasterstwem stepowym; hodują konie, rogaciznę, i wielbłądy. Tu i ówdzie trudnią się zbieractwem oraz uprawą ziemi. Do zaorywania pola używają krzywogrządzielowego (!) radła (które Potapow jednak nazywa sochą s. 102), a sieją jęczmień. Ałtajcy północni, tj. Tubalarowie, Czełkańcy i Komandincy trudnili się przede wszystkim łowiectwem, a ubocznie motykową uprawą ziemi. Siali jęczmień. Niezupełnie dojrzałe kłosy zrywali rękami i wiązali w pęczki, a następnie suszyli na specjalnych ostrwiach. Młócili zboże krótkimi drewnianymi pałkami. Podobnie jak na innych obszarach, zetknięcie z bardziej zaawansowaną cywilizacją osadników ruskich doprowadziło rychło do niwelacji kulturowej, a nowe porewolucyjne stosunki zatarły bez reszty archaizm dawnych elementów kultury Ałtajców. Treścią ostatniego (IV) rozdziału pracy jest opis kultury i dziejów Tuwinców; tematyce etnograficznej autor poświęcił tu stosunkowo mało uwagi. Głównie położył akcent na sprawach organizacji rodowej i terytorialnej Tuwy. Dzieje społecznych stosunków i walki klasowej tego pasterskiego ludu przesłaniają w tym rozdziale tematykę etnograficzną. Oceniając całość pracy trudno nie zauważyć, że wartość jej wzrosła by znacznie, gdyby autor zaopatrzył tekst w ujęcia kartograficzne i w bogatszy materiał ilustracyjny. Na pierwszy plan w pracy zostały wysunięte dzieje przeobrażeń społecznych i gospodarczych okresu porewolucyjnego. W ten sposób etnograficzna treść uległa w znacznym stopniu zatarciu. Tym niemniej nawet to, co w tym zakresie autor podał, zawiera wiele cennych informacji. Dotyczy to przede wszystkim terytorialnych i rodowych organizacji ludów południowej Syberii. Tadeusz Wróblewski I. p. R a b o s z n o w a: Russkoje Narodnoje Krużewo, Chudożestwiennyje RSFSR, Moskwa 1956, str. 45 - ilustracji 71, w tym 6 barwnych. Fromysly Mimo że koronkarstwo stanowi jedną z bardziej rozwiniętych dziedzin zdobnictwa w ZSRR, literatura dotycząca tego przedmiotu jest dotychczas bardzo uboga. Składa się na nią zaledwie parę artykułów publikowanych z końcem ubiegłego lub początkiem bieżącego stulecia. Tak więc książk;l 1. P. Rabosznowej pt. "Rosyjska koronka ludowa", mimo że jest pracą raczej popularną, posiada charakter pionierski. Autorka zajmuje się przede wszystkim zagadnieniami historycznymi. Podczas gdy w opisie tech.niki i narzędzi pracy odsyla czytelnika do innych ~ublikacji na ten temat, część historyczna ujęta jest bardziej szczegółowo. ała praca dotyczy przede wszystkim koronek klockowych, gdyż ta właśnie technika rozwijała się zawsze i rozwija obecnie na terenie ZSRR. �363 362 Autorka sięga do źródeł z XIII w. do pierwszych wzmianek o koronkach zdobiących szaty księcia DanBy Halickiego. Najstarsze te źródła, zarówno pisane jak i ikonograficzne dotyczą koronek metalowych, dopiero w XVII w. powstają koronki robione z nici lnianych, a następnie jedwabnych lub bawełnianych. Rozwój sztuki koronkarskiej wiąźe autorka ściśle z kształtowaniem się mody zwlaszcza dworskiej, która szczególniE w XVIII w. lansuje liczne koronkowe uzupełnienia stroju. Wzrost zapotrzebowania na koronkę w XIX w. według autorki zawdzięczać naleźy jej powiązaniom z odzieżą ludową, przy czym związki te stara się autorka prześledzić rozpatrując poszczególne motywy zdobnicze, ich występowanie w innych dziedzinach sztuki ludowej np. w hafcie, oraz ich nazwy. Podczas gdy do połewy XIX w. koronkarstwo rozwijało się w dużej mierze jako produkcja chałupnicza, od polowy ubiegłego stulecia powstają fabryki koronek. Powstaje też szereg szkół kształcących pracownice, a liczba zatrudnionych w tym przemyśle kobiet sięga w połowie XIX w. poważnej cyfry 100000. Koronkarstwo rozwija się przede wszystkim w guberniach moskiewskiej, tulskiej, orłowskiej, newskiej i wołogodskiej. Po Rewolucji Pa:idziernikowej nastąpił dalszy rozwój przemysłu koronkarskiego, wówczas to zachodzą zasadnicze zmiany w ornamentyce. Zaczyna się wytwarzać koronki ~ różnymi emblematami i portretami. Ostatnio jednak drogę tę zarzucono, opierając się jedynie na wzorach tradycyjnych, względnie całkowicie nowoczesnych. Rozpatrując ornamentykę występującą w koronkarstwie autorka stara się prześledzić poszczególne ważniejsze motywy w ich rozwoju terytorial .. nym i historycznym, jednak analiza ta przeprowadzona zbyt pobieżnie nie spełnia swego zadania. W dalszej części swej pracy autorka omawia kolejno ważniejsze ośrodki koronkarskie w ZSRR, dając pokrótce charakterystykę twórczości, nazwiska zdolniejszych pracownic oraz historię rozwoju przemysłu koronkarskiego. W ten sposób omówione zostały okręgi wołogodski, jelecki, kirow" ski, michajłowski. W pracy tej ciekawym zagadnieniem byłoby prześledzenie dwu nurtów istniejących w koronkarstwie rosyjskim, a mianowicie koronki ludowej, oraz wytwarzanej przez szerokie rzesze robotnic na zamówienie miasta czy też na rynek zachodnioeuropejski. Autorka usiłuje wprawdzie wydzielić grupę koronek ludowych, przeprowadzając podział ten opiera się jednak wyłącznie na ornamencie i jego powiązaniach, występujących w różnych dziedzinach sztuki ludowej, podczas gdy wpływy poszczególnych stylów historycznych musiały zaważyć i na koronce wytwarzanej dla wiejskiego odbiorcy. Problem powiązań określonego ornamentu z całokształtem sztuki danej epoki nie jest w pracy również naświetlony. Cennym uzupełnieniem tekstu jest bogata szata ilustracyjna. Orga Mulkiewicz J o s e f ,;',1a c Slezsky 1i.'toleti), u rek: Sbornik Valaśi na Teśinsku 52, 1954, 1-2, po 30 lete s. 34-102. v(iLce (t' :: pulovine W Slezskym Sborniku ukazała się seria artykułów plOra profesora Uni'Nersytetu Brneńskiego Josefa M a c u r k a, w których omówione zostało osadnictwo wołoskie na terenach północno-wschodnich Moraw, Śląska ~pawsko-CieszYńskiegO, a pośrednio także na terenach przyległych do tych Llem. Ponieważ historycy polscy niejednokrotnie omawiali zagadnienie osadnictwa wołoskiego m. in. i na ziemiach Śląska Cieszyńskiego zaciekawia problem jak Cz.esi przed·stawiają te zagadnienia i jaki jest ich stosunek :lo wyników badań polskich. :Niezależnie od tego sam problem osadnictwa ze swymi aspektami go:opodarczo-społecznymi na terenie ziem śląskich (tak bardzo interesujących historyków wrocławskich) ma także swą wymowę. Sprawozdanie to obejmuje tylko artykuł dotyczący osadnictwa woło"kiego w Cieszyńskiem, jednak należy zaznaczyć, że inne artykuły oO'łoszonej serii uzupełniają stanowisko jakie J. Macurek zajmuje odnośn~e kierunków wędrówek wołoskich w poszczególnych okresach czasu l. Ponieważ :,.prawozdanie to nie obejmuje całej serii artykułów J. Macurka dotyczących osadnictwa wołoskiego wobec tego ograniczę się tu do stwierdzenia ogólJWg że J. Macurek zakłada w tych artykułach możliwość przenikania 2 polnocno-wschodnich Moraw zczechizowanego elementu wołoskiego w Cies:yńskie oraz na teren Słowacji. Przed omówieniem treści artykułu J. Marurka dotyczącego kolonizacji wołoskiej na Sląsku Cieszyńskim należy wspomnieć, kto z historyków polskich zajmował się problemem kolonizacji \v?łoskiej na ziemiach polskich, oraz jakie jest stanowisko tych historykow odnośnie kierunków wędrówek i osadnictwa wołoskiego. . Z .wcześniejszych badaczy należy wymienić A. S t a d n i c k i e g o, na,rępme L. S a wic k i e g o, Fr. P e r 5 o w s k i e g o, K. D o b r o w o 1s k i e g 0, WI. S e m k o w i c z a, Fr. P o p i łka, M. G o t k i e w i c z a. St. S z c z o t k ę 2. ?, ° . Są to następujące artykuły J. MaclIrka: Valaśi na seveTovyclwdni Morave a 3e31ch vstachy k Tćśinsku a hornimu Slovensku do 1620 T SJezsky Sbornlk 53 1955, 2, Valaśskć osidleni na Kysucku a eadecku a jeho so~~islosti s Tćśinskiem' ~lezskY Sbornik, 52, 1954, 4. Jeśte k otazce poćatku valaśskć kolonizace na Huk~ .Ja!dsku. SJezsk:l' Sbornik 54, 1956, 1. • S t a d n i cIeksandei k' Al . wydał dWie . prace dotyczące osadnictwa wołoskiego w starostwach' . przem ys k'1m, sanoc k'Im, samborsklm. . w Pierwsza wydana we Lwowie tak~~48 r. a wsiach tak zwa71'Ich wołoskich na północnym stoku KaTpat zaw,era nicki ptrZedruk wazmejszych dokumentów żródłowych, na podstawie któ"ych Stad9!qd p sał pra~ę. W drugiej pracy pt. a Kniaźstwach we wsiach wołoskich z ponujeem na. wÓ3tostu:a we wsiach na magdeburskim prawie, LwóW, 1853 r. porówosadnictwo na prawie wołoskim I niemieckim. Następnie naJe~~' wymienić: L. S a w i c k i e g o, Szałaśnictwo Ila Slqsku Cie- �365 364 Ogólnie można do następujących powiedzieć, że historycy i etnografowie polscy dochodzą wnioskćw: 1. Osadnictwo wołoskie zaczyna się na ziemiach litej na szerszą skalę na przełomie XV-XVI 2. Elementem osadniczym wie językowo-kulturowym ówczesnej w. i trwa Rzeczpospodo XVIII 'N. był pasterski lud wołoski o silnym ruskim, polskim i słowackim. wpły- ~. Osadnictwo wołoskie na ziemiach Rzeczypospolitej kierowało :;ię z południcwego wschodu na zachód wzdłuż południowych górskich granic. Były jednak kierunki odchodzące od zasadniczego szlaku ,na południe i północ ku terenom nieosiadłym górskim i lesistym, ktore zapewniały paszę dla owiec i bydła. 4. Wołosi na ziemiaoh połudnLowo-zachodnich Rzeczypospolitej dość szybko się polonizują, jednak stosunkowo długo żyją i są rządzeni według obyczajowego prawa wołoskiego przez tzw. wojewodę będącego pośrednikiem między ludnością wołoską, a feudalną zwierzchnością. 5. Osadnictwo wołoskie przyczyniło się do zaktywizowania gospodarczego pustych przygranicznych terenów górskich i leśnych oraz zajęcia tychże terenćw przez element silnie spolszczony. 6. Z biegiem czasu tzw. Wołosi zaczynają prowadzić osiadły tryb żyda i chociaż pasterstwo jest w dalszym ciągu ich głównym zajęciem, to jednak zajmują się także rolnictwem. Ważną rzeczą jest, że wnioski do których dochodzą polscy historycy nie kolidują z wnioskami do jakich dochodzą uczeni węgierscy, rumuńscy, niemieccy, a nawet i czescy, którzy prace swe ogłosili przed 1918 r. na temat osadnictwa wołoskiego w górskim obszarze Karpat. Jakie stanowisko zajmują uczeni węgierscy, rumuńscy niemieccy co do kierunku osadnictwa wołoskiego oraz obcych wpływów etnicznych wśród tej ludności postaram się zasygnalizować po przedstawieniu ważniejszych wyników badań czeskich nad osadnictwem wołoskim. • Poważnym znawcą tych zagadnień jest K. K a d l e c, chocia~ już przed szyńskim, Kraków 1919 r., Fr. P e r s o w s k i e g o, Osady na prawie ruskim, polskim i wolosklm w ziemi lwowskiej, Lwów, 1926 r., K. D o b r Ow O 1 s k I e g 0, Migracje woloskie na ziemIach polskich, Lwów 1930, Wł. S e m k o w I C Z a, Rot.a Zywiecczyzny w osadnictwie Podhala (odbitka z Ziemi nr 1, z 1936 r.), t e g o z, Materialy źródlowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Zakopane 1939, Fr. ~ O· P i o łka, Historia osadnictwa w Beskidzie Stąskim, Katowice 1939, M. G o t k I ew i c z a polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, KatOWice 1939. St. S z c z o t k i. Studia ; dZiejów prawa wołoski.ego 11' pol-see, poznań 1949 r. nim zajmowali się historycy czescy problemem osadnictwa wołoskiego 3. W obszernej pracy porównawczej pisanej na podstawie różnojęzycznej literatury pL Valasi a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 408, doszedł K. Kadlec wg J. Macurka do następujących wniosków: 1. Wołosi do nas (tj. ziem a później na Morawy. 2. Stało czeskich) się tak naj wcześniej przyszli napierw w Cieszyńskie, w XVI w. 3. Był to w swym najbardziej wysuniętym na zachód zasięgu, tj. w Cieszyńskiem i na Morawach lud składający się z szeregu etnicznych elementów, a więc Rusinów, Polaków, Słowaków i po.zostałości Rumunów. O osadnictwie wołoskim w Cieszyńskiem pisali także E. T e n g l e r. V. D a V i d e k, V. C h a lou p e c k y 4, a pośrednio poruszali to zagadnienie J. Val e k, Fr. C e r n y, B. S o b o t i k, A. G r o b e l n 'Y, L Valos e k. Na większą uwagę zasługują jednak badania osadnictwa wołoskiego prowadzone przez J. Macurka. Badania te są w pewnej mierze odpowiedzią czeską na badania polskie, szczególnie intensywne bezpośrednio prz+-~d 1939 r. Trzeba p,rzyznać, że J. Macurek podjął się poważnego zadania wego wykazania, że wśród elementu wolo.skiego osiedlającego tereny Śląska Cieszyńskiego, a także Spisza i Orawy poważną zajmcwai etnicz;ny element czeski. naukogórskie pozycję , Pierwszym z historyków czeskich, który zwróci! uwagę na problem osadnictwa wołoskiego w :;t~wacji, Morawach i na Sląsku był J o s e f D o b r o v s k"y, który przebywając wsrod pasterzy wołoskich w ich szałasach na przełomie XVIII-XIX w. w listach pisanych do Cerroniego i Durycha opisał ówczesny sposób życia tego łudu. Na po~stawie archiwalnych materiałów pisał o osadnictwie wo:oskim na Śląsku Clcszynsklm Va c ł a v P r a s e k, który opublikował następujące artykuły: Vataśska VOjvodstvi ve Slesku, V. M. O. 18~2, Vatasi na Frydecku, V. M. O. 1895, Kolile byto vataśskych vOjvodstvi, S. A., t. Il, 1903. ~ Mniejszą pracę tral<tującą częściowo o osadnictwie woloskim w Cieszyńskiem naplsał E. T e n g l e r, PrivHegia mestecka Jablunkova, M. Ostrava, IK8. Na podstawle urbarzy cieszyńskich (z 1577, 1621, 1692, 1755) pisał o osadnictwie wo:oskim w Cieszyńskiem V. D a v i d e k, który w pracy Osidleni Teśinska Valachy, Praha 1940 stwierdza, że tzw. druga pasterska faza osadnictwa trwala od XV-XVIII w., a Wołosi byli w tym osadnictwie elementem najliczniejszym. Analizując nazwy nowopowstalych osad oraz imiona i nazwiska osadników wyróżnia David, k wśród ogału slo\viańskich nazw, także naz\vy i niemieckie. Osadnictwem wołoskim który w pracy Vata.,j l1a Slovensku, czeskie oraz imiona i nazwiska czeskie w Słowacji zajmował się V. C h a lou p e c k y, Praha 1947 wspomina o ekspansji Wołochów �367 366 Dla wykazania, że tak było, dąży J. IvIacurek do częściowego podważenia ogólnie przyjętego (nie tylko przez historyków polskich) zasadniczego kierunku wędrówek i osadnictwa woloskiego w zachodniej części Karpat. Dlatego też pisząc o przenikaniu Wołochów ze wschodnich Moraw w CieszYl1skie zaznacza, że byli oni poważnie zez€'chizcwani. Twierdzenie to wydaje się przesadnym, jeśli się weźmie p'Jcl uwagę wypowiedzi uczonych węgierskich :M. B e l a i Fr. P e s t y'e g:), którzy widzą na tych terenach Slcwaków, oraz w Trenczyńskiem i Czadeckiem ludność polską. Jeśli więc Wołosi przebywali na terenie zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw to przede wszystkim ulegali wpł::wom słowa·ckim O ile jak twierdzi J. Macurek, Wołosi na przl'łomie XVII-XVIII w. byli zmuszeni wobec częstych zaburzeń na Węgrzech uchodzić na północ z zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw w Cieszyńskie, z czym 3ię można zgodzić, to trudno jest uwierzyć, aby byli zczechizowani przebywając uprzednio wśród ludności słowackiej czy polskiej. Jeślibyśmy na,:",et przyjęli możliwość istnienia wśród Wołochów wplywów etnicznych czeskIch, a nawet niemieckich, co dostrzega inny uczony czeski V. D a v i d e k. to należy stwierdzić, że widocznie te rzekcmo silne wpływy czeskie czy wyraźne niemieckie były bardzo słabe, skoro ich nie dostrzegają uczeni w;.:gierscy, niemieccy czy rumuńscy. Omawia'ną problematyką zajmowalo się szereg autorów krajowych i zagranicznych z Europy środkowcwschodniej. Ponieważ uczeni ci nie mieli możnośd ,korzystania z szerokiej i pełnej bazy żródłow~j, dlatego też wyniki ich badań nie są tak wszechstronne, do jakich doszedł w swych badaniach J. Macurek. Szeroka baza źródłowa na jakiej oparł swe badania J. Macurek pozwoliła na skorygowanie pewnych dotychczasowych stwierdzeń, które źródłowo rzecz biorąc, nie Za"W',ze miały dostateczną podstawę i nie były odpcwiednio udokumentowane. Du.żym osiągnięciem pra'cy .T. Macurka wydaje się zwrócenie należytej uwagi na problematykę społeczną i go,spodarczą za,gael-nienia. Ponieważ wyniki badań J. Macurka jeśli chodzi o stronę społeczno-gospodarczą są bardziej wszechstronne od dotychczasowych badal1, należy przedstawić żródła, które stanowiły podstawę badań jego warsztatu naukowego. Ponieważ jak już zaznaczyłem niektóre wnioski do jakich dochodzi J. Macurek w swych pracach nie zawsze są zgodne z wynikami badań tct?;o zagadnienia, szeregu badaczy i to nie tylko polskich, należy przedstawić źródła, które stanowiły podstawę badań J. Macurka. Można stwierdzić, z terenów Słowacji do wschodnich Moraw i na Sląsk Cieszyński. Autor dochodzi do wniosku, że wśród cieszyńskich Wołochów przejawiały się jedynie wpływy etniczne połskie i słowackie. że baza źródłowa stanowiąca podstawę dotychczasowych badań problemu osadnictwa wołoskiego przez historyków czeskich jest znacznie szersza w ostatnich badaniach J. Macluka 7, Duża znajomość zagadnienia oraz archiwalnych materiałów źródłowych znajdujących się nie tylko w archiwach czechosłowackich pozwoliły J. lVIacurkowi na głębszą analizę pDblemu osadnictwa wołoskiego ora·z wysunięcie nowych wniosków dość interesujących dla historyków polskich. Ogólne wyniki rozważań J. Macurka w omawianym artykule można ująć w następujących punktach: 1. Południewa wołoskiego, część Śląska Cieszyńskiego które trwało od XVI-XVIII 2. Początkcwo Wołosi byli 3. W późniejszym okresie miejscowy "czesko-śląski" łochów. elementem była w. etnicznie terenem osadnictwa różnorodnym. XVII-XVIII w. Wołosi są zasilani element oraz przez dalszy naplyw prz~z Wa- 4. Wołosi w południowej części Śląska Cieszyńskiego byli wystawieni na silne oddziaływanie elementu czeskiego z Moraw oraz słowackiego i polskiego, jednak ludność ta była silnie związana ze stroną czeską· . 5. Wołosi prowadzili życie wg obyczajowego prawa wołoskiego, dzeni byli przez wojewodów - pośredników między ludnością łoską a feudalną zwierzchnością. rząwo- Są to naj ogólniej ujęte wyniki badań J. Macurka w omawianym artykule dotyczącym osadnictwa wołoskiego na Śląsku Cieszyńskim po wojnie 30-letniej, które jak już zaznaczyłem wnosząc wiele rzeczy nowych, chociaż nie zawsze zgodnych z wynikami dotychczasowych badań, pozwalają dokładniej i głębiej poznać zagadnienie. Aleksander Nyrek ; Wg tego co przedstawia J. M a c li rek na s. 39-40 podstawą jego rozważal\ w omawianym artykule były następujące archiwalne materiały żródłowe: Dwa urbarze cieszyńskie z 1664 i 1692 powiększające liczbę dotąd wykorzystanych urbarzy cieszyilskich z pięciu (1577, 1580, 1621, 1636, 1647) na siedem. Księgi Gruntowe Jabłonkowskie z 1576-1688. Księgl Gruntowe Frydeckie (nie podaje jednak autor z jakiego okresu je wykorzystał), Rejestry łąkowe Lucni registra uzkA (16501790:sIgn. G. 572), Kniha ve1k~'ch luk (1688-1860, s. G. 573), Lucni registra malych )Oucek (1690-1850) sign. G. 574. Powołuje się także J. MaclIrek na Księgi Metrykalne odnoszące się do południowych terenów Sląska Cieszyńskiego badane przez dr ł'r. Nesvadbę, z wyników tych badail korzystał właśnie J. Macurek. Dane z Ksiąg Metrykalnych oraz z Urbarzy były prawodopodobnie najważniejszą podstawą do twierdzenia o czeskich wpływach etmcznych wśród Wołochów . . ~ównież opracowane i zestawione materiały archiwalne byłej Komory Cieszyl\Sklej przez E. Berwińskiego zostaly także wykorzystane przez J. MaclIrka w omaWlanym artykule. �368 J a z e f K u d l a C e k, Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho oTneho Slovensky Narodopis, rocnik V 1957 Cislo l, str. 3-44 z 16 ryc. pol'nohospodcirstva, Do szeregu prac wydanych w ostatnich latach na temat genezy techniki ornej u Słowian, przybyło studium młodego historyka słowackiego J. Kudlacka z Uniwersytetu Komenskiego w Bratysławie. Autor stwierdza na wstępie, że gospodarka rolna dawnych Słowian była związana ze stałym charakterem osadnictwa, co można obserwować już w starożytnej Scytii (Scytcwie - rolnicy i Scytowie - oracze Herodota, jeżeli przyjmie się ich związek ze Słowianami). Ponieważ na ogromnych przestrzeniach zamieszkanych przez Słowian nie mogło być mowy o równomiernym rozwoju rolnictwa ze względu na różnorodne warunki geograficzne i wpływy zewnętrzne, przeto Kudlacek rozpatruje rolnictwo słowiańskie oddzielnie na dwóch obszarach: wschodnioeuropejskim i środkowoeuropejskim. Przed przystąpieniem do analizy żródeł archeologicznych autor wypowiada kilka uwag natury ogólnej. Pisze on, że jeżeli wpływy zewnętrzne odgrywają dużą rolę w rozwoju rolnictwa, to z drugiej strony formy gospodarki rolnej pozostają w ścisłej zależności od organizacji społecznej. Formy produkcji rolnej wyrażają zmiany w rozwoju techniki narzędzi rolniczych, co prowadzi do zmian w strukturze społecznej. Ten wzajemny związek pomiędzy rozwojem rolnictwa i społeczeństwa uwidacznia się także przy badaniu gospodarki rolnej dawnych Słowian. Zdaniem autora najstarszym słowiańskim zabytkom archeologicznym odpowiada żarowa technika uprawy roli istniejąca na bazie wspólnoty rodowej, podczas gdy z młodszą techniką orną wiąże się przejście do wspólnoty sąsiedzkiej. Powstanie techniki ornej działało rozkładowo na dawną wspólnotę rodową i przyczyniło się do powstania własności prywatnej. Następnie autor rozpatruje początki rolnictwa ornego na terenie Słowiańszczyzny Wschodniej, gdzie najdogodniejsze warunki dla uprawy zbóż istniały w leśncstepowej strefie na Ukrainie. Najstarszą formą gospodarki rolnej miała tam być uprawa żarowa. W dobie kultury pól grzebalny~h przypisywanej glćwnie słowiańskim Antom, weszły w użycie radła sprzężajne okute żelaznymi radlicami. Zdaniem Kudlacka doskonalenie się tych radeł pozwala przypuszczać, że ok. VI-VII w. trzeba się liczyć z istnieniem początków starosłowiańskiego pługa z krojem i poziomą radli::". Jednak masowe używanie pługa w pełnym znaczeniu tego słowa rozpoczęło się w końcu I tysiąclecia n. e. Za naj dawniejsze słcwiańskie narzędzia rolnicze uznaje autor żelazne radlice w formie wydłużonego trójkąta lub klina. Por.ieważ najstarsze z nich są symetryczne, przeto występowały zapewne jako okucia radeł. Na osadach kultury pól grzebalnych w Labuszno.-Pasad i Lenkawcach odkryto także niesymetryczne soszniki, które według M. A. Tichanowej 369 pozostają w związku ze sprzężajną orką płużną. Jednakże Kud1<lcek uważa, że obecnie nie można dokładnie stwierdzić, czy soszniki te były częściami narzędzi płużnych, czy też służyły tylko do rycia ziemi przy pomocy drewnianego trzonka. Uważa on, że obok radeł okutych żelaznymi radlicami istniały w kulturze pól grzebalnych narzędzia typu przejściowego będące zaczątkiem prymitywnego słcwiańskiego pługa. Najprawdopodobniej na obszarze tej kultury istniały narzędzia orne zarówno rylcowe, jak i płozowe, przy czym te drugie występują w fazie późniejszej od VI-VII w. Zdaniem autora studium porównawcze radeł rylcowych, występujących jeszcze do dziś u niektórych ludów słowiai;skich (np. na Spiszu) wykazuje, że to najprostsze narzędzie orne ma wspólne pochodzenie, które przejawia się w kulturze pól grzebalnych. Będzie to tym bardziej prawdopodobne, jeżeli uznamy słuszność hipotezy o wschodnioeuropejskim pochodzeniu Słowian. Dalsza część artykułu (str. 10-12) zawiera wykaz najważniejszych znalezisk radlic symetrycznych znalezionych na czterech stanowiskach kultury pól grzebalnych z czasu od II do VII w. Stanowiły one okucia radeł rylccwych pracujących pod kątem ostrym. Radlice te oznaczały jednak duży postęp w stosunku do radeł nieokutych. Ponieważ po zaniku kultury pól grzebalnych u poszczególnych plemion słowiańskich można się ~potkać z narzędziami ornymi typu pługa, przeto zdaniem autora ludność tej kultury mogła już znać narzędzia płużne. Może o tym świadczyć m. b. krój płużny z Korowincy i dwie niesymetryczne radlice z Labuszna-Pasad i Lenkowiec. Znaleziska te mają być dowodem, że pług powstał u Słowian w wynik'i.l technicznego udoskonalenia radła z żelazną radlicą. KudlM:ek polemizuje z wywodami W. 1. Dowżenoka, który starał się wykazać, że radlice z drugiej połewy I tysiąclecia n. e. były przystosowane do pracy w pozycji poziomej, a nie pod kątem, o czym mają świadczyć radlice z tulejką węższą od ramion części pracującej. Jednakże na niektórych późnych lemieszach widzimy ccś przeciwnego, gdyż tulejka zlewa się z częścią pracującą, dlatego trzeba zachcwać ostrożność wobec wywodów Dowżenoka. Przyjmując koncepcję wytworzenia się rolnictwa płużnego na obszarze Naddnieprza w drugiej polowie I tysiąclecia autor podkreśla doniosłe znaczenie tego zjawiska. Pługi zwiększały zarćwno wydajncść pracy jak też urodzajność gleby, Rozwój sił wytwórczych w rolnictwie dopełnił drugiego społecznego podziału pracy, który nastąpił w kult'Jrze pól grzebalnych. Rozwinęła się produkcja towarowa i rozległy handel zbożem. RozluźniJy się więzy crganizacji rodcwej, nastąpił wzrost nierówności majątkowych i społecznych oraz własności prywatnej. Proces ten doprcwadził w końcu do pcwstania feudalizmu na Rusi Kijowskiej. W zależności od rozwoju rolnictwa zmieniał się także typ osadnictwa. W dobie kultury pól grzebalnych można mćwić o wspólnocie patriarchal24 Lud. t. XLVI �371 370 nej, w której domincwały nie stosunki rodowe, lecz terytorialne. Nie widać tam osad kolektywnych charakterystycznych dla północnej Rusi, lecz osady otwarte, nieobronne, najczE;ściej kształtu czworobocznego. Składały się one za2wyczaj z pojedyńczych domów naziemnych lub półziemianek z dwuspadowym dachem. W strefie leśnej obejmującej północną część Rusi, przez długi czas trwała uprawa żarowa wynikająca z warunków geograficznych. Z tym typem rolnictwa były związane odpowiednie narzędzia i specyficzne fcrmy organizacji społecznej. Autor przytacza poglądy Grekowa, który opierając się na pracy Tretiakowa o rolnictwie żarcwym we wschodniej Europie wskazywał na to, że uprawa żarcwa była związana z ostatnim etapem wspólnoty pierwotnej, czyli z patriarchalną wspólnotą rodzinną. Grekow uważał, że socha i brona powstały w warunkach uprawy żarowej i rozwijając się dalej dały w końcu początek rolnictwu ornemu. Badacz ten, na podstawie danych pisanych i archeologicznych wskazywał, że uprawa żarowa utrzymała się najdłużej na północy w ziemi Ncwogrodzkiej. Nowe odkrycia w :Kliwogrodzie i Starej Ładodze, zwłaszcza radlice i ziarna zbóż, skorygowały dawniejsze przypuszczenia o uprawie żarowej, jako panującej formie rolnictwa w północnej Rusi jeszcze na początku dru giego tysiąclecia. Już w końcu I tysiąclecia panowała tam gospodarka orna z rozwiniętą hodowlą bydła i resztkami uprawy żarowej. Proces powstawania systemu ugorowego w Nowogrodzie był związany ze zmianą sytuacji gospodarczo-społecznej, która zaistniała jeszcze przed XI w. W każdym razie podstawą powstania feudalizmu u Wschodnich Słowian było rozwinięte rolnictwo orne. Na przełomie I i II tysiąclecia w ziemi nowogrodzkiej istniała już dwupolówka i trójpolówka, które to formy musiały zapewne powstać wcześniej. Przedstawioną koncepcję rozwoju rolnictwa w najbardziej północnych obszarach Rusi potwierdza analiza narzędzi rolniczych i innych znalezisk z Nowogrodu i Starej Ładcgi. Na podstawie sosznika z tej ostatniej miejsccwości datowanego na VII w. i licznych ziaren zbóż chlebowych z VIIXII w. można sądzić, że ekonomika Starej Ładogi charakteryzowała się rozwiniętym rolnictwem, przemysłem domowym, wydzielającymi się rzemiosłem i handlem z dalekimi obszarami. Au tor podkreśla, że rozwój ten mial charakter rodzimy, niezależny od innych grup etnicznych. Zdaniem autora badania nad rolnictwem w północnej części Rusi pozwalają skorygować dawniejsze przypuszczenia o diametralnie innym ro'l:woju rolnictwa w strefie leśnej i leśnostepowej. Na północy pozostałości starszych form rolnictwa opartych na wypalaniu trwały bardzo długo, ale od samego początku słcwiar\skiego osadnictwa w północnej Rusi podstawą było rolnictwo orne. Na obszarach Europy Wschodniej, zarówno słowiańskiej jak i niesłowiańskiej było ono a kilka stuleci starsze, aniżeli dotąd , przypuszczano. Jego istnienie na górnym Powołżu stwierdził Tretiakow w VII-IX w., a Szmidechelm w Estonii już w III-IV w. Przechodząc do bliższego rozpatrzenia kwestii pochodzenia słowiańskich narzędzi ornych Kudlacek ocenia sceptycznie panujące w nauce przekonanie, że plemiona słowiańskie przejęły poszczególne narzędzia od innych bardziej rozwiniętych ludów, jak Celtowie, Germanie i Rzymianie. Dla Wschodnich Słcwian wchodzili jeszcze w grę Bułgarzy Nadwołżańscy, którzy znali już pług właściwy w okresie istnienia słowiańskich radeł. Autor przyznaje, że pługi bułgarskie na obszarze wołżsko-kamskim były starsze i doskonalsze od słowiailskich radeł oku tych radlicami. Uważa on jednak, iż okoliczność ta nie mogła mieć decydującego wpływu na powstanie starosłowiańskich narzędzi ornych. Problemu powstawania poszczególnych narzędzi nie można łączyć tylko z jednostkami etnicznymi, od których inne grupy etniczne miały je biernie odbierać. Rozwój wschodniosłowiańskich narzędzi rolniczych był tak złożony iż niewątpliwie wskazuje na to, że Słcwianie doszli do wytworzenia narzędzi ornych swoją własną drogą, podobnie jak inne ludy starożytne: Etruskowie, Rzymianie, Celtowie, Germanie. Niesłuszny jest też rozpowszechniony w nauce niemieckiej pogląd, że Słowianie przejęli pług od Germanów. Już analizując rozwój narzędzi ornych u Wschodnich Słowian można się było przekonać, że zanim wytworzyli oni pług musieli przejść długi okres poprzedzający, w którym doskonaliła się radlica i części drewniane narzędzi ornych. Podobnie było u innych ludów, w tym także u Celtów i Germanów. Według .T. Podolaka na ziemiach słowiailskich jest tyle typów przejściowych od radła do pługa, że trudno dziś uważać to narzędzie za niemiecki import. W Europie Wschodniej te typy przejściowe są bardzo liczne; techniką swoją odbiegają zarówno od radeł germailskich jak też narzędzi płużnych z obszaru nad dolną Wołgą i Kamą. Na tej podstawie autor przyjmuje. że rOiwój od radła do pługa li Wsch:Jdnich Słowian był ich własnym dziełem. Wyłania się jednak problem, czy powstanie radła i jego dalszy rozwój u Słowian Za,chodnich jest pochodzenia ogólnosłowiańskiego (wschodnioslowiańskiego), czy też odegrało tam jakąś rolę udoskonalenie narzędzi ornych na sąsiedniCh obszarach germa1'1skich. Typologiczna analiza zachodnioslowiańskich żelaznych radlic wskazuje na to, że nie mają one związku z germańskimi typami narzędzi ornych. Widać to na radlicach z terenu Polski, Czechosłowacji, Sląska i obszaru ówczesnej Germanii, przy czym znaleziska radlic śląskich uważa autor za germańskie, Dopatruje się on typologicznej zbieżności radlic zachodniosłcwiańskich z celtyckimi, które uważa za naj starsze i naj doskonalsze t~py narzędzi ornych w Europie. Ich radlice były symetryczne, więc nie mogły być częściami pługa. Nie jest wykluczone, że celtyckie radlice i inne narzędzia rolnicze miały pewien wpływ na rozwój naj starszych narzędzi Ornych na obszarze germar';skim, z którym Celtowie utrzymywali bliskie I' !. i I: i I: ' :: , r II: ;j,1 i;:r �373 372 związki. Autor przyjmuje też pewien, ale nie decydujący wpływ kowalstwa celtyckiego na terenie osadnictwa Z3chodnich Słowian. W środkowej Europie w dobie nadejścia pierwszych Słowian od strony zakarpackilo,j (początek V w.) istniały jeszcze silne reminiscencje dawniejszego kowalstwa celtyckiego. Uwidoczniły się one nie w swej pierwotnej formie, lecz za pośrednictwem takich narzędzi, jakie istniały u plemion germańskich. Reminiscencje te odegrały prawdopodobnie dużą rolę w dalszym rozwoju słowiańskich narzędzi rolniczych, zwłaszcza kos, sierpów i radlic. Nie był to jednak wpływ decydujący. Żełazne radlice Zachodnich Słowian różnią się od radiic wschodniosłowiańskich. Tam wszystkie radlice z nieznacznymi odchyłeniami miały jednakowy wygląd, natomiast na zachodzie radlice są bardziej zróżnicowane typologicznie. W Polsce najwcześniejszym typem narzędzi ornych było nieokute radło krzywogrządzielowe (znaleziska z Biskupina, Wiewiórek i Papewa). Większa ilość radlic pojawia się w okresie póżnorzymskim. Krój płużny ze Śląska świadczy o istnieniu pługa. Duże znaczenie dla poznania ówczesnych narzędzi ornych mają radlice z Nowej Huty-Mogiły datowane na IV w. Pod względem typologicznym wymykają się one z ram radlic śląskich, które są bardziej wydłużone. W przeciwieństwie do badaczy niemieckich, którzy przypisują radlice śląskie Wandalom, J. Eisner uważa, że są one dziedzictwem po Celtach. Ponieważ Sląsk i całe Nadodrze było w pó_nym okresie rzymskim terenem przejściowym dla różnych plemion germańskich i innych, przeto trudno jest określić przynależność etniczną tych radlic. Typologia ich po~wala przypuszczać, że mają one swój początek w poprzednikach celtyckich. Autor słusznie stwierdza, że procesy rozwoju rolnictwa nie są podporzącikowane rozwojowi etnicznemu. Powstanie rolnictwa ornego jest nicociłączną CZĘścią stopnia rozwoju gospodarczego i społecznego. Tezę tę najlepiej potwierdza to, że na bardzo odległych od siebie ooszarach zgodnie z rOl.wojem czynników gospodarczo-społecznych, rolnictwo motykowe przechodzi w orne, które w kOI"cu rozwija się w płużne. Kontakty z bardziej rozwiniętymi obszarami mogą ten prcces przyspieszyć. ale nie zmienić. Specyficzną właściwcścią rOl.woju radeł z żelaznymi radlicami na terenie pcczątkowego osiedlenia Zachodnich Słowian bylo to, że wytworzyły się dogodne warunki wyrastające z tradycji 'celtyckich, które potem organicznie współdziałały przy dalszym doskonaleniu technicznym ornych i innych narzędzi rolniczych. Od IV w. wytworzyła się w NadocirZTl i obszarach przyległych tak złożona sytuacja etniczna, że było by rzeczą błĘdną wiązanie poszczególnych znalezisk narzędzi rolniczych z określonymi grupami etnicZT1)mi. T W pierwszej połowie I tysiąclecia na obszarach położonych na półn'Jc od Karpat pancwały podobne stosunki gospodarclO-społeczne. Nie mamy z tego czasu dowodu istnienia innych rodzajów narzędzi ornych, jak radła ł I okute radlicami. Funkcjonalnie były to radła rozrywające ziemię· Z tego względu było by niewłaściwe wyprowadzanie rozwoju radła i pługa (')d jednego ludu do drugiego. Nie mcżna więc głosić tecrii, że Słowianie przejęli typy narzędzi crnych od Celtów, Germanów czy innych ludów. Wydaje się, że w rozwoju narzędzi ornych na rozległych obszarach zakarpackich od Germanii do Naddnieprza, uczestniczyły aktywnie wszystkie mieszkające tam grupy etniczne na bazie żywego dziedzictwa celtyckiego. Na podstawie wysokiego stopnia kowalstwa, różnych rodzajów narzędzi rolniczych i tekstu Pliniusza wydaje się pewne, że pług koleś:1Y musiał pcwstać u Celtów, chociaż jego rozpowszechnienie nie zostało stwierdzone w całej kulturze lateńskiej przypisywanej Celtom. Należy przYPuszCZ3Ć, że w rozwoju germaJlskich i rzymskich narzędzi ornych miały duży udział wcześniejsze celtyckie radła i prawdopodobnie pługi. Nie można więc uważać pługa za wyłączne dzieło Germanów. Zarówno przy radłach i pługach, jak też innych narzędziach rolniczych, nie można mówić o typach germańskich, celtyckich czy słowiańskich na podstawie wyłącznie ich cech typologicznych, gdyż poza drobnymi odchyleniami wszystkie są podobnej budewy. Przy rozwoju tak słowiańskich j ak i germańskich narzędzi ornych w dużym stopniu uczestniczyły prototypy celtyckie. Ale sam pług koleśny u Germanćw i Słowian występuje na początku II tysiąclecia, jako wynik dalszego doskonalenia tych narzędzi. To że u Celtów nie doszło do upowszechnienia wpływów pługów koleś~ych było skutkiem nacisku od strony rzymskiej i germańskiej, który doprowadził do upadku organizacji celtyckich. Germanie okupowali grody celtyckie i mogli przejąć ich tradycje kowalskie. Stali się oni pośrednikami w przekazywaniu udoskonalonych wyrobów celtyckich w sąsiednich obszarach północnej Europy. Tak samo Słowianie Wschodni mieli znaczny udział w rozszerzaniu znajcmości narzędzi rolniczych w północno-wschodniej Europie wśród niesłcwiańskich grup etnicznych, na co wskazuje słowiallska terminologia tych narzędzi np. w Estonii. Kudlacek polemizuje z poglądem Z. N e j e d l e g o, który przypuszcza, że Słowianie Zachodni zapoz.nali się z pługiem za pośrednictwem Rzymian, którzy przejęli go od Celtów. Zdaniem autora omawianego studium hipoteza ta nie jest trafna, poniEważ wpływy rzymskie z dziedziny rolnictwa nie przejawiły się w materiale archeologicznym. zaś same radlice rzymskie miały kształt symetryczny. Zgodnie z J. Eisnerem Kudlacek przyjmuje podział obszaru Zachodniej Słowiańszczyzny na dwa regiony różniące się swymi wyrobami kowalskimi. Pierwszy z nich tworzyły Czechy, drugi górne Nadodrze, Morawy i Słowacja. Obydwa regiony wytworzyły w okresie od V do X \v. nieco ud·· mienne typy narzędzi ornych zaopatrzonych w żelazne radlice, a także narzędzi żniwnych. Rozwój ich dokonał się na podłożu celtyckim. Autor przypuszcza, że Słowianie w czasie swego prz.~·byc!a m1 te ziE-mie zetkm~li �375 374 tury przeworskiej (na Śląsku przyjmuje jednak osadnictwo germarskie), której ludność przez ogół badaczy słowiańskich jest uważana za najstarszy odłam Zachodnich Słowian, a przybycie ich przyjmuje dopiero na V w. Nie przesądzając kwestii, jaki był etniczny charakter ludności kultury przeworskiej trzeba wskazać, że sąsiadowała ona bezpośrednio z Celtami już w okresie laterskim i w ostatnim wieku przed n.e. przejęła od nich, zgodnie ze "wymi potrzebami, szereg cennych osia,gnięć w zakresie metalurgii i rolnictwa (np. półkoski, żarna obrotowe, uprawa żyta i owsa na szerszą skalę). Zdobycze ~e upowszechniły się na ziemiach polskich w okresie rzymskim. Kudlacek wypcwiedział się także przeciwko pośrednictwu rzymskiemu W' przejęciu rolniczych narzędzi celtyckich przez Słowian. Jednakże oalszy r;ostęp w rolnictwie na ziemiach polskich, mianowicie worcwadzenie żelaznych radlic i krojów płużnych w III-IV w., a także w' innych dziedzinach produkcji (np. wyrób naczyń na kole garncarskim), da się wyth'maczyć najprawdopodobniej właśnie ożywionymi kontaktami z rzymską Panno:l.ią, w której zresztą nadal odgrywał dużą rolę element się zapewne z resztkami ludności celtyckiej, częściowo zgermanizowanej i z!'omanizowancj. \V końcCl :;woich rozważań autor podkreś:a, że do wytworzenia się narzędzi ornych u Słcwian Wschodnich do szlo w wyniku ich własnych potrzeb gospodarczych i społecznych, bez żadnych wpływów zewnętrznych. Przeobrażenie radeł z radlicami w plugi nastąpiło w drodze udoskonalenia techniki uprawy w kOll.CU I tysiąclecia. Podobny proces miał miejsce także u Słowian Zachodnich na bazie osiągnięć celtyckich. Jednakże upowszechnienie pługa na obu obszarach Słcwiarlszczyzny dokonało się dopiero w pierwszych stuleciach II tysiąclecia. Studium Kudlacka jest pracą etnograficzno-historyczną opartą na źródłach archeologicznych. Uwzględnienie kilku ważnych odkryć narzędzi ornych z ostatnich lat zapewniło mu przewagę nad pracami d2.wniejszymi, które operowały bardziej fragmentarycznym materiałem. Ale nie tvlko na tym polega różnica pomiędzy omawianym artykułem, a opraco~aniami starszych badaczy. Tamci zajmowali się bowiem narzędziami rolniczymi głównie w aspekcie etnicznym, przy czym przypisywanie niektórvch narzędzi pewnym ludom odbywało się nieraz ~ sposób bardzo subjektywny. Kudlacek nie odrywa narzędzi ornych od konkretnych ludów, chociaż nieraz stan badań nie pozwala dać w tej kwestii pewnej odpowiedzi. Przede wszystkim jednak rozpatruje on rozwój techniki uprawy w powiązaniu ze stosunkami gospodarczo-społecznymi, które słusznie traktuje jako główny czynnik decydujący o postępie w zakresie narzędzi rolniczych. Au tor tak często podkreśla priorytet czynników ekonomiczn vch i tak silnie odżegnuje się od możliwośd wpływów obcych na rozwÓj słowiańskiego rolnictwa, że u ostrożnego czytelnika mo;;e wywołać obawę pewnej przesady w tej kwestii. Czy można całkowicie odrzucać wpływ wysoko rozwiniętego rolnictwa ludności kultury sałto-majackiej, a zwłaszcza Bułgarów Nadwołżańskich na rolnictwo Słowian Wschodnich? Nadmieniam, że niektórzy badacze radzieccy np. G. P. Grozdiłow wskazują na przejęcie uprawy pszenicy płoskurki przez ludność północnej Rusi od Bułgarów Nadwołżańskich. Pewne uwagi nasuwają się również co do rozwoju narzędzi ornych u Słcwian Z3.chodnich. Autor słusznie odrzuca rozpowszechnioną przez badaczy niemieckich teorię o przejęciu przez Słowian narzędzi ornych od Germanów i trafnie podkreśla doniosłą rolę osiągnięć celtyckich w tym zakresie na obszarze środkowej Europy. Odrzuca on jednak możliwość bezpośredniego przejęcia przez Słowian Zachodnich dziedzictwa celtyckiego z wyjątkiem ewentualności zetknięcia się napływających z północy Słowi'ln z resztkami ludności celtyckiej na obszarze Czechcsłcwacji. Poza tym Kudlacek skłania się do pośrednictwa germar:skiego przy rozpcwszechnianiu zdobyczy celtyckiego kowalstwa (str. 37). Jest to zapewne wynikiem tego, że autor nie wypowiedział się na temat przynależności etnicznej kul- celtycki. Z innych niedociągnięć można wytknąć autorowi zbyt częste powtarzanie niektórych tez i sformułowail, co mąci logiczny na ogół tok wy- 1 I kładu. Jako nowa próba ogarnięcia całokształtu problematyki powstawania rolnictwa ornego u Słowian studium Kudlacka jest pozycją bardzo pożyteczną i wartą zapoznania się ,z nią przez polskich etnografów, historyków i archeologów. A n t o n i n Va c l a v i k, Genese obratnich Prispevky bitka z Jerzy pIachet, Wielowiejski. koutnice k lidovym obradum rodinnym, lidovemu umeni pracy: "Franku Wollmanovi k sedmdesatinam", a u ·'odnice. a kroji. Brno Nad1958. str. 482-529. Autor omawia społeczne podłoże kształtowania się obrzędów oraz ich powstanie i charakter. Analizuje produkcję i funkcję płacht używanych jeszcze dzisiaj w szczątkowej formie na terenie Słcwacji jak i w mniejszym stopniu, na innych obszarach Czechosłowacji. Płachty kątnicze zawieszane w kątach izb wzdłuż łoża kobiecego (małżeńskiego) służyły do izolowania kobiet rodzących od otoczenia. Płachty takie chroniły chore kobiety jak i noworodków od złych wpływów. Wyrabiano je z konopi albo lnu i miały wymiary 180X255 cm. Pokażną szerokość ich otrzymywano przez zszycie. Płachty były zdobione haftem w kolorze czerwonym, w okolicach zaś Trnawy i Bratislavy modrym, jak również białym i czerwonym. Według Niederlego, "koutnice" były wyszywane haftem wyrażającym treści symboliczne, apotropeiczne i dodatnio wpływające na matkę i dziecko. �377 376 Zastosowanie płacht, zdaniem Vaclavika, sięga odległych czasów, jednak najstarszą datą jaką wymienia jest rok lEDO. W drugiej cZf;ści artykułu A. Vaclavik zajmuje się płachtą noszoną między innymi do wywodu, skąd otrzymała też swą nazwę uwodnicl:a p/achta. Płachta ta w rozmiarach jest nieco większa niż płachta kątnicza, składa się też ona z dwóch zszytych części, zdobionych haftem. Najstarsze znane płachty datuje Vaclavik na XVIII w. z zastrzeżeniem, że mogły one WystĘPować też i dawniej. W świetle hebrajskich źródeł do historii Słowian i Europy środkowo-wschodniej opublikowanych przez Franciszka Kupffera i J. Lewickiego płachty takie były noszo.ne już w XIII w. przez kobiety słowiańskie. Czy miały one wówczas zastosowanie przy jakichś obrzędach nie wiadomo. Niemn iej zostały zanotowane jako okrycia chdrakterystyczne dla kobiet słowiańskich. Na terenie Czechosłcwacji omawiane płachty mają jeszcze dzisiaj zastosowanie. W formie reliktowej jako serwety na stół i przykrycie łóżek. W Polsce zachowały się do około 1939 r. na obszarach południowo-wschodnich, a w XIX w. występowały na znacznie większych połaciach kraju pod nazwą plachta, loktuszka., odzieuaczka. Kilka ich egzemplarzy opisanych jest i reprodukowanych w Atlasie Polskich Strojów Ludowych. Artykuł zawiera wielką ilość szczegółów związanych z produkcją płacht, funkcją i obrzędowością, a poza tym szereg rysunków i fotografii oraz dość bogatą literaturę· A. G, CIanci i grada za kulturnu Interesujące dwa artykuły istoriju istocne Bosne, t. I, Tuzla 1957, ss. 256, to wydawnictwo muzeum regionalnego w Tuzli przynGsi etnograficzme. Są to prace: N. F. P a v k o v i ć a "Kara vIa si i njihovo tradicionalno zanimanje" (s. 103-126) oraz tego samego autora, napisana wspólnie z M. Draskićem "Narodnia nosnja iz Osata" (s. 151-178 + V tabl.). Oba artykuły, podobnie jak i inne studia z zakresu archeologii, historii i historii sztuki, poświęcone są problematyce wschodniej Bośni. Choć omawiają stosunkowo wąskie zagadnienia; pierwszy jest monograficznym opracowaniem niewielkiej, lecz wyraźnie wyodrębnionej grupy Karawołochów, drugi zajmuje się strojem z Osata, niedużej krainy w północnowschodniej Bośni, warte są poznania jako cenne prace materiałowe, Reprezentują one dorobek małego muzeum regionalnego, podejmującego badania etnograficzne na terenie niezwykle bogatym w materiały z zakresu kultury ludowej, i stanowią zapewne publikację prac wstępnych, zmierzających do ogarnięcia problematyki szerszej. Artykuły te przedstawiają wartość dla interesujących się etnografią Jugosławii i specjalistów w zakresie rzemiósł i odzieży ludowej. Artykuł Pavkovića o cygańskiej, zromanizowanej grupie Karawołochów i ich zajęciach, w ozęści wstępnej omawia pochodzenie tej grupy etnicznej. Na dalszych stronach pracy autor referuje tradycyjne zajęcie Karawołochćw, jakim jest cancarstvo - wyrób toczonych i drążonych naczyń drewnianych. Artykuł zamykają uwagi dotyczące spr:ledaży wyrobów oraz wierzeń i zabiegów magicznych, powstałych najczęściej w związku z uprawianym przez Karawołochów handlem domokrążnym. We wstępie autor informuje o dotychczascwych badaniach nad Kara\'.lokchami i literaturze dotyczącej tej grupy. Mówi też o własnych poszukiwaniach terencwych z lat 1956-57 z północnowschodniej Bośni zamieszkałej przez Karawołochów. Dołączona mapa ilustruje teren badany przez autora. Pavković zastanawia się nad problemem przynależności etnicznej i pochodzeniem Karawołochów i dochodzi do wniosku, że Karawołosi to grupa cygańska, która swój pierwotny język zastąpiła dialektem należącym do grupy językowej dakorumuńskiej. Pavković przyjmuje, że proces romanizacji Karawołochów nastąpił w czasie ich pobytu na terenie Wołoszczyzny. Nazwa KaravLah oznacza przybysza z "erne Vlaske", kraju na zachód od Bukaresztu. Na tereny północnewschodniej Bośni przybyli oni w pnczątkach XIX w. Liczebność Karawołochów coraz bardziej się zmniejsza. Uczeni obliczali ich ilcść z początku XX w. na ok. 2000. Według szacunku Pavkovića jest ich dziś zaledwie ok. tysiąca. Autor dorzuca sporo spostrzeźeń dotyczących izolacji Karawołochów wśród pozostałych mieszkar.ców kraju i jej przyczyn. Nader zajmujący jest fakt, że Karawołosi utracili świadomość swego pochodzenia i zaprzeczają związkom z Cyganami. Mcmentami, które w sposób zdecydowany wyróżniły Karawołochów spośród licznych w Bośni Cyganćw są odmienny język i wiara. Bardzo ważną przyczyną izolacjonizmu Karawołochów jest ich tradycyjne zajęcie, jakim jest wyrób drewnianych naczyń i sprzętów. Pavković widzi w tym silny czynnik wpływający na wzmocnienie więzi grupowej. Nędzne zarobki i praca na karczowiskach odepchnęły ich od cywilizacji i odcięły od kontaktów z pozostałą ludnością i udziału w źyciu publicznym. Wszystkie te elementy z kolei wpłynęły na uznanie przez sąsiadów "cancarstva" za zajęcie niższego rzędu, co umocniło kastewą wprost izo- lację Karawołochćw. W dalszej części pracy autor daje przegląd surowców i technik oraz opis organizacji pracy, związanych z tradycyjnym zajęciem Karawołochćw. Mężczyżni poza miskami wyrabiają koryta do prania i parzenia świll. niecki, dzieże do chleba, czerpaki, solnice, łyżki oraz pochewki do osełek. Kobiety zajmują się wytwarzaniem wrzecion i szpul do krosien. Do obtaczania tych wyrobów służą im prymitywne tokarnie, poruszane ręcznie przy pomocy przyrządu podobnego do łuku. Cięciwa łuku owinięta jest wokół obtaczanego przedmiotu i obraca się nim w czasie poruszania łukiem. Karawołosi sprzedają swe wyroby roznosząc je po odległych nieraz oko- �379 378 licach. Jest to najczęściej handel wymienny. Z handlem wiąże się większość wierzeń i praktyk magicznych. Dużych wClrtości pracy nie przysłaniają pewne usterki, do których zaliczyłbym niesystematyczny układ materiałów. I tak za niezbyt szczęśliwe uznać należy oddzielenie podrozdziału dającego przegląd stosowanych technik od opisu narzędzi. Również niektóre przypuszczenia, dotyczące genezy poszczególnych zjawisk zaobserwowanych u Karawołochów w ich praojczyźnie - Indiach, wydają się być oparte na zbyt nikłym materiale dowodowym. Praca Draśkića i Pavkovića Narodnia nośnja iz Osata referuje wyniki badań nad serbskim strojem ludcwym, przeprowadzonych w Osacie. Osat to niewielka, licząca kilkanaście tysięcy mieszkańców kraina w pólnocnowschodniej Boś:1i. Istniejące tu warunki geograficzne i gospodarcze sprawiły, że teren ten jest interesujący dla badal1 nad odzieżą ludową, noszoną tu powszechnie do II wojny światowej. Autorzy przyjęli w pracy układ chronologiczny. W obszernym rozdziale opisują trudno już dziś uchwytną w terenie odzież z okresu od połowy XIX w. do I wojny światowej. Poza materiałami z własnych badań, Draskić i Pavković wykorzystali tu również opisy z literatury i zasoby muzealne. Spośród opisywanych części odzieży na specjalną uwagę zasługuje noszona przez kobiety a zanikła w 90-tych latach XIX w. czapka, nosząca nazwę roga, Była ona charakterystycznym elementem dawnej odzieży kobiecej. Następny rozdział pracy poświęco:lY jest zmianom w odzieży w okresie między cwiema wojnami. Praca kończy się omówieniem odzieży noszonej w ostatnim okresie po oswobodzeniu kraju. Dodatkowym walorem pracy są liczne rysunki poszczególnych części odzieży oraz ich wykroje. Do praoy dodano kilka czarno-b;.ałych tablic, z rekonstrukcją stroju dawnego. Zbigniew ANTHROPOS (Freiburg-Posieux) tom 52 z. 1-6, Jasiewicz 1957. C. R. S t o n o r: Uwagi o religii i obrzędowości ludu Datla w HimaLajskim Assamie (Notes on Religion and Ritual among the Dafla Tribes of Assam Himalayas), Grupa plemion Dafla zamieszkuje obszar liczący ok. 5000 mil kwadratowych na południcwym pogórzu wschodniej części Himalajów, Religia ich opiera się na wierze w legion duchów, przedstawiających społeczność mocno zróżnicowaną, o klasowej hierarchii, na której szczycie stoi słoneczny duch Donyi, wyobrażający istotę żeńską. Donyi jest traktowana jako bóstwo ziemi, plonów, drewnianych budowli itp. Ogół duchów dzieli się na dobre i złe. Przeważają liczebnie d uchy szkodliwe, i te właśnie są przede wszystkim celem obrzędowych zabiegów ludzkich, zmierzających do zyskania ~obie ich przychylności. Szczególnie znaczące są duchy żniw, p.lonów, ",:ód: dżungli i drzew bananowych. ',Iv stosunkach między duchami a ludzml pcśredn:czy kasta kapłanów, którzy ró~nież są zróżni~cwani p~d .wzglę~em znaczenia i godności. Interesujące są Ich parafernal1a, \~ kt,orych .szcz~gólną rolę odgrywa wachlarz z piór orła lub innego rowme cemonego ptaka oraz skóra z tygrysa, leoparda a:bo. pa:-ter:', W części końcowej artykułu autor opisuJe mektore zabiegi czarownicze oraz obrządek pogrzebowy u Daflów. P a u l S c h e b e s t a: Uwagi do artykułu "Oll:ady jako pożywi.eme (Adnotaziones zur "Insektenkost beim Memchen"). ~est to ~rzyczynek do pierwotnej historii ludzkiego pożywienia na tle stos Jnkow stWierdzonych przez autora u pigmejćw Bambutti. Wypowiedż Schebesty ma chara~ter polemiczny. Autor przeciwstawia swoje stancwis.ko wy:vodom E ~ g e n 1.1.13 Z a F i s c h e r a, a w szczególności dwom z Jego hl'potez: tWIerdzemu, że pożywienie pigmejów Bambutti składa się w lis częś~i z insektów (~arw termitćw, ślimaków, drobnych płazów i gadów) oraz, ze - BambuttL re!udzi" 1 prezentują wtórny prymitywizm. . . Z morfologii ludzkiego uzębienia Fischer wnioskuJe, ze zrazu. by:o .to uzębienie typowe dla prymatów, a więc przystosowane do poz~wlema, na które składały się rośliny i insekty. Późniejsze zmiany w ludzkim uzębieniu należy jego zdaniem, rozumieć jako rezultat przystosowania do nowego mięs~ego pożywienia. Hipotetycznie przyjmuje się, że. ~oko~ało się to, kiedy pierwotny człowiek opuścił puszczę i prz~szedł do .mysllwsklego życia w stepie. Jeżeli uzębienie Pigmejów wykaZUje te zn:lany, oznacza to, że przejście do zbieractwa i powrót do życia w puszczy Jest nawrotem do trybu życia z okresu przed ich dokonaniem się· Schebesta który ma tę przewagę nad Fischerem, że życie i kulturę Bambutćw pozna~ał w długich bezpośrednich badaniach tere~o~Yc~, twierdzi, że wywody tego ostatniego mają charakter hipotez. W odmeslemu do Bambu:ów są one na pewno błędne. Zdaniem Schebesty, stopień pierwotnego prymitywu jest charakterystyczny zarowno od strony cech somatycznych, jak i w formach gospodarki. Do nich z kolei są ściśle do~tosowa~e formy społeczne i zjawiska życia duchowego. Przy tym występuje w mc~ cec~~ optymalnego przystosowania do środcwiska. Bambutti reprezentuJą ta.u właśnie pierwotny prymitywizm. Natomiast te zmiany w uzębieniu, które rzekomo dowodzą przejścia od zbierackiego trybu życia w puszczy do życia łowieckiego w stepie, zdaniem Schebesty, mogły równie dobrze zajść w warunkach życia w dżungli. " " Kur t P i s k a t y: Czy publikacja o Pigmejach Henryka TriHes'a jest źródlem? (1st das Pygmaenwerk von Trilles eine zuverlassige QueUe?). W 1932 r. ukazała się w Paryżu i Monach:um praca Les PYJmees miarodajnym �381 380 a H e i n z S l k e n: Afjadehowie U. J. Seetzen'a. (Seetzens Affadeh). Autor podejmuje próbę odtworzenia słownika wy~arłego ~ialektu Koto~~ (Francuska Afryka Równikowa - jez. Czad.),. z JęzykcweJ gr~py J\Iaka_l. Lud który jeszcze 150 lat temu mówił tym JęzykIem, w konc~ XI~ w. prz;ją1 i przyswoił sobie inny język, m~an0:Vicie --:- język Kanun. Gl~w~ą podstawę opracowania stanowią publ1kacJe Ulncha Jaspera Seetzen a. de la jOT€~t equatoriale, której autorem był misJonarz. Przedmiotem publikacji było etnograficzne studium nad Pigmejami z Gabunu (franc'lskiej Afryki Równikowej). Praca została przychylnie oceniona przez W. Schmidta, a krytycznie przez specjalistów, zajmujących się kulturą afrykańskich Pigmejów, m. in. przez P. Scheoestę. Autor przedstswia dowody z których wynika, że H. Tri1les w rzecz: wistości zbyt mało miał okazji do bezpośredniego poznania Pigmejów z Gabunu i ich kultury, a materiały zawarte w jego dziele są w wielu przypadkach nieoryginalne, i budzą uzasadnioną nieufneść ze strony znawców problematyki. E. E. E van s-P r i t c h a r d: Taktyka wojenna Zandów (Zand~ Warf~re). Artykuł, na który składa się 5 rozdziałćw, zawiera interesuJący OpIS taktyki wojcwania sudańskiego ludu Azande. N i c o l a s, El.nograjiczny słownik Tuaregów Tamajeq z obszaru Jul!emedcnu (Vocabulaires ethnographiques de la Tamljeq des Jullemmeden de l'est). Jest to część materiałów, których partie poprzednie były opublikowane w 46, <tS, 50 i 51 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia tym razem slownic:wo odnoszące się do geografii, formuł powitalnych i konwencjonalnych, skał, studni, gwiazd, zwierząt. roślin, mieszkania i narzędzi. Francis R u d o l f R a h m a n n: Czterej pionierzy ludnoznawstwa (Vier Pioniere der Volkerkunde). Pod tym, szeroko sformułowanym tyt~łe~ R. .Rah~a~~ przedstawia charakterystykę czterech uczniówW. S ~ h m l d t a, mIanowlcl;-. P a w ł a A r n cl t'a, M a r c i n a G u s i n d e'a, W l h e l m a K o p p e r s. a i P a w ł a S c h e b e s t'y. WszysCY oni należą do misyjnego st~warzys~ema Słewa Beżego (S. V. D.) i w okresie 1956-1957 r. każdy z ,mc.h u~oncz~ł siedemdziesiąt lat życia. Przedmiotem artykułu są cztery krotkle ?lOgrafIe wymienionych badaczy oraz cztery bibliograficzne wykazy tytułow prac, wschednie.Jo Kar l B o u d a: Język ludów jenissejskic/t (Die Sprache der Jenissejer). Ludy znad środkowego i dolnego Jenisseju mówią językiem, który pozostał jako jedyny dialekt grupy, która z biegiem stuleci bez reszty została wchłonięta przez języki wschodniotureckie: kotyjski i arynijski. Studium poświęcone jest zagadnieniom genealogii i morfologii języka jenissejskiego. które każd; z nich ma w swoim dorobku. . W dziale "Analecta et Additamenta" do najbardziej int~r~suJąCych notatek można zaliczyć: M a r c e l i n o N. M a c e d a, Obrzęd Kstęzycou;ych mod:ów li ludu Mamanua z pó:nocno-wschodniego Mindanao (':he Full _ Moon Prayer Ceremony of the Mamanuas of Northeastern Mmdanao). Autor był świadkiem ceremonii zwanej przez Mama~ua panaw,agtawag. Jest to uroczystość, której istotny cel leży w nawiązamu kontal~tow. z. duchami opiekuriczymi plemienia. Odbywa się w noc~ przy. peł~1 kSIęzyca. Polega na śpiewach i obrzędowych tańcach przy wtorze mIedzIanych gon- J o h a n n e s I t t m a n n: Kultowe tajne bractwo "djengu" na Wybr.zeżu (Der kultische Geheimbund djE'mgu an der Kameruner KUste). Autor widzi w tajnych kultowych bractwach zalążki organizacji państwowej. W strukturze pierwotnych społeczeństw posiadających bractwa tajne można wyróżnić dwa układy: pionowy wynikający z biologicznych i genealogicznych związków rodowc-i szczepowo-terytorialnych oraz poziomy, w którym bractwo tajne spełnia rolę organizatora i inicjatora akcji władania społeczeństwEm. Autor przedstawia materiały opisowe. ilustrujące strukturę i funkcję bractwa. Oto tytuły poszczególnych rozdziałów: Emblematy zewnętrzne. Demonologia. Obrzędy wtajemniczenia. 'VIłodzież męsk« Bractwo i jego wpływJ" Zmierzch tajnych bractw. Kamerunu. Joha n n F r i ck: Stosowanie substancji pochod.zenia zwierz~QlJgn w 11ldcwym lecznictu:ie w Tsinghai (Chiny). (Medicinal Uses of Substances Derived from the Animal Organism in Tsinghai). Autor mieszkał w chillskiej prowincji Tsinghai, na zachód od miasta Sining. gdzie praktykował jako lekarz. Korzystając z rozmów ze swymi chir.skimi pacjentami zbierał od nich wiadomości o lokalnym lecznictwie ludowym. gów i bębnów. W dziale "Miscellanea" do szczególnie O artykule R. S c h o t t'a pt. Podstawy .' interesuJących nabyu;ania nalezą prawa notat~l: . wl.asnosct [2tschr. f. verglel~h~nde Rechtswissenscl1aJt, 57, 1954). O zagadnieniu matriarchatu w sWletle referatu S. Hellbusch'a [Vortrage der T agung fUr Valkerkunde an der Humboldt-UniversiHit, Berlin, 1952), O dwojakim pochodze:Jiu m~tywu "drzewa życia" w ludowej sztuce europejskiej [K. Spiess, Veraff. d. bsterr. w • .zakresie Mus. f. Volksk., "('schichte ;eferatów kO:lcepcja w 11 ludów łcwieckich. 7, 1955). Zesz. 2 [Fasc. szechnej •: pożywienia 3-4J. W i l h e l m K o p p e r s: Zagadnienie histo7'~i powetnologii i r;rehistorii. [Da s Problem der Umversalim Lichte von Ethnologie und Prahistorie). Tematem szeregu na miE;dzynarcdc.wych konferencjach etnologicznych stała się t<:kiej powszechnej histerii, która dzieje ludzkości ujmowała świetle �383 by jako jedną całość, i w której problematyka genezy i rozwoju kultur pierwotnych zajęła by miej~ce równouprawnione z pisanymi dziejami ludów cywilizowanych. Omawiając genezę koncepcji o ujmowaniu dziejów ludzkich jako całcści, jako historii pcwszechnej, autor wskazuje ;1a bezsporny fakt, że nie stworzyli jej starożytni Grecy, Rzymianie czy Indowie. Wstąpiła ona jedynie na gruncie judeo-chrześcijańskiej koncepcji świata. Przed XVIII w. szerzej rozwijali ją jedynie nieliczni filozo£::'wie chrześcijańscy m. in. św. A u g u s t y n [354-430] i J. B. B o s s u ~ t [1627-1704]. Na gruncie ściśle naukowym ideę tak pojmowanej historii powszechnej sformułował dopiero w XIX w. twórca klasycznej niemieckiej szkoły historycznej: Leopold von Ranke [1795-1886]. Póżniejsi czołowi przedstawiciele tej szkoły: E r n s t B e r n h e i m, J u l i u s K a e r s t oraz P a ul Kir n ideę tę kontynuują po czasy współczesne, wbrew innym tendencjcm, działającym w naturalistyczno-pozytywistycznych kierunkach historii. Wychodząc z założenia, że nie ma ludów i kultur "niehistorycznych" , zwolennicy omawianego tu kierunku w historii powszechnej uważają za oczywiste, iż główną osią historycznego ujmowania dziejów ludzkich jest tożsamość natury ludzkiej. Podstawową zatem ideą historii powszechnej jest idea nieprzerwanej ciągłości dziejów ludzkich. Fakt, że istnieją w tej ogólnej historii ogromne luki, dla których brak pisanych źródeł historycznych, i źródeł archeologicznych bądż etnologicznych, nie może być argumentem dla poniechania samej koncepcji historii powszechnej. Ze stanowiska nauk etnologii i prehistorii koncepcja takiego ujmowania historii jest najzupełniej uzasadniona. Dawali i nadal dają temu wyraz zarówno etnologowie szkoly historycznej od F. G r a e b n e r a począwszy, jak również prehistorycy. Zdaniem K. J. N a r r a - historia powszechna zaczyna się na przełomie Pliocenu i Pleistocenu, odkąd pojawiają się pierwsze narzędzia wykonane ręką ludzką. Można by podważyć słuszność i celowość tak pojmowanej koncepcji historii powszechnej oraz jej podstawowego założenia o toźsamości natury człcwieka pierwotnego ze współczesnym, gdyby dało się utrzymać twierdzenie L e v y - B r u h l a, o fazie prelogicznego myślenia w dziejach ludzkich. Jak wiadomo twierdzenie to jednak utrzymać się nie dało. Levy-Bruhl zresztą tuż przed śmiercią sam tezę tę cofnął. Bardzo w tej sprawie interesujące jest aktualne stanowisko R. H e i n e - G e 1 d e rna. Jego zdaniem kultury wyższe wywodzą się z jednego wspólnego pnia. Oprócz elementów wspólnych, zupełnie podobnych jeżeli nie wręcz tożsamych, za takim ich pochodzeniem przemawia także chronologiczna sekwencja pojawiania się tych kultur: Mezopotamia (3000 p.n.e.), Egipt (2800), kultura Indu (2500), Chiny (EOO), Ameryka (500 p.n.e.). Spojrzenie na prehistorię ludzkich dziejów ze stan,lwiska aktualnej wiedzy archeologicznej ukazuje podobne sekwencje chronologiczne. Kontynentalny kompleks: Europa-Azja-Afryka reprezentuje naj starsze kulturowe świadectwa z dziejów ludzkich, sięgające okresu sprzed 500000-600000 lat. Natomiast najdawniejsze dotąd odkryte ślady istnienia ludzkiego w Ameryce są datowane na ok. 40000 lat p.n.e., a w Australii na ok. 13 000 lat p.n.e. Przy tym niektóre z wyróżniony'~h kultur paleolitycznych i neolitycznych obejmują rozległe, światowe zasięgi. Nie da się w świetle dotychczasowych wyników archeologii wykluczyć możliwości, że wszystkie te kultur~' wywodzą się z jakiejś pierwotnej, prakultury. Idea o jedności oraz nieprzerwanej a powszechm'i ciągłości kulturowej zdaje się w świetle tych podsumowań raczej zyskiwać na znaczeniu. To zaś daje coraz to mocniejsze podstawy dla podjęcia próby opraccwania historii powszechnej w pełnym tego słowa znaczeniu. Monizm dziejów kultury w ujęciu W. K o p p e r s a brzmi raczej przekonująco. Pozostaje jednak kilka istotnych zagadnień, które ze stanowiska etnologii wymagały by wyraźniejszego sformułowania. Jedno z nich to bliższe określenie treści humanistycznego pojęcia ewolucji kultury, jako zasadniczo różnej od niehistorycznej ewolucji przyrodniczej, na co w swoIm czasie wskazywał Hegel. Inne - to sprawa ponownego zaktualizowanego ustosunkowania się współczesnych etnologów do zasadniczych dwóch koncepcji a ewolucji kultury. Monofiletyczno dyfuzjonalnej i polifiletycznej. Autor do tych zagadnień na razie jeszcze nie ustosunkcwał się, być może uważa, że wymagają one przygotowania szerszej dyskusji. D. S. D a v i d s o n niektórych ważniejszych i F. M c C a r t h y: Rozmieszczenie typów kamiennych narzędzi i w chronotogia Zachodniej [The Distribution and Chronology of some important Types of Stone Implements in Western Australia]. Topory kamienne jedno- i cwusieczne, młoty zwane kodja, drewniane miotacze do oszczepów, kije i maczugi miotane, kamienne moździerze i żarna użytkowane przez tubylców Zach. Australii, występują w interesujących geograficznych zasięgach i pozostają niekiedy w stosunka::h wzajemnej zależności. Zależność ta wynika m. in. także ze stopnia opanowania pewnych technik w obróbce kamiennego surowca. Artykuł jest ilustrowany 5 kartogramami i ukazuje żywe jeszcze procesy dyfuzyjne narzędzi kamiennych w zachodniej Australii. Austratii. • I i I D o m i n i k S c h r o d e r: Chia-Fandse z Bengbaru i ich zwyczaje we('traer die Chia-Fandse [Tsinghai] und ihre Hochzeitssitten). Mianem Chia-Fandse autor określa chińską grupę plemion okolic jeziora Kukunor. Nazwa Bengbar jest tybetańska. Plemiona te stopniowo przechodzą od koczow:1iczego pasterskiego trybu życia do osadnictwa stałego i uprawy ziemi. Niektóre z nich jeszcze koczują, inne prowadzą półosiadły tryb życia, a jeszcze inne uprawiają ziemię. Zdaniem au tora można tu obserwować fragment wielkiego procesu ,.chinizowania" się grup etnicznych setne �384 385 zachodniej rubieży czajów, tłumacLąc liny Hsi-na. Chin. relację Autor przedstawia tubylcy, byłego opis cyklu weselnych wiejskiego nauczyciela zwyz do- i pieśni. Po przeanalizowaniu zasięgu występowania omawianego obrzędu, legend, które uzasadniają jego powstanie oraz form tańca i pieśni dochodzi on do wniosku, że obrzędowość karma genetycznie należy do jednej tylko z szeregu kultur, które na tym obszarze występują; rytuał ,.karmy" powstał prawdopodobnie w kulturze Kolarian lub Munda. B r i g i t t a R o o t h: Kosmogoniczne mity Indian 1'-'ólnocno[The Creation Myth of the North American Indians]. Na podstawie zebranych 300 wersji mitów Indian północno-amerykańskich o stworzeniu świata, autorka ustaliła istnienie wśród nich 8 zasa:iniczych typów. Wyróżnione typy są <-wiązane z konkretnymi geograficznymi obszarami. Na osiem - jeden tylko występuje wyłącznie na gruncie półnccno-amerykar'.skim. Jest to mit o dwóch braciach demiurgach ziemi, z których jeden zostaje oślepiony i w gniewie niszczy to, co stworzył jego partner. Pozostałych siedem typów występuje także pOla Ameryką północną na obszarze eurazjatyckim, świadcząc o kulturcwych powiązaniach wschodniej Azji z Ameryką północną. Cztery spcśród wyróżnionych typów mają zasiĘg w yrainie południ{)wo-amerykański i wykazują powiązania z ko>mogonicznymi mitami Oceanii. A n n a -amerykańskich P r o t a s i u s F r i k e l: Lingu:istyczno-etnologiczna skich plemion z T- ó:nocnego obszaj u Para i rejonów klasYfikacja przyległych. J o s. T r i p p n e r: Prażucha u rolników Tsinghai [Das "Rostmehl" bei Ackerbauern in Tsinghai, China]. Sciślej określając, tybetańska tsan-pa tj. "pr:,.żona mąka" jak również niemiecka Rostmehl, a polska prażucha nie jest dokładnym odpowiednikiem jadła, o które tu chodzi. Bliższym bowiem byłoby określenie: mąka prażmowa tj. mąka z ziarna prażonego. Do prażenia używa się tu (Tsinghai, półn.-zach. pogranicze Chin) przede wszystkim tybetai!skiego jęczmienia, czasem owsa, rzadziej pszenicy, a czasami presa i nawet kartofli. Po oczyszczeniu ziarna praży je się po czym miele na mąkę, którą z kolei przesiewa się przez sita. W trakcie prażenia dla spowodowania lepszego smaku prażuchy dodają niekiedy do ziarna nieco bobu lub fasoli. Niektórzy stosują zaprawianie smaku mąki w trakcie mielenia ziarna dodając doi! sól, niekiedy SUSZO!1e gruszki a także soczewicę lub groch. Mąkę z prażma spożywa się najczęściej w postaci bryi, którą uzyskuje się przez dolanie do niej herbaty albo wody_ Kto jednak ma dość pieniędzy na to, aby z potrawy tej uczynić delikates, dodaje masła albo oleju, cukru lub miodu. Mąkę z prażma przechowuje się w dużych drewnianych wysokich (na ok. 1 mtr) skrzyniach, opatrzonych w nóżki, alco w workach z .koziej lub wołowej skóry, co zacezpiecza ją przed wilgocią. W podróż pożywienie to zabiera się w niewielkim woreczku z koziej skóry. Przed robakami ubezpiecza się mąkę specjalnymi liśćmi pieprzowego krzewu (Xanthcxylurn piperitum), Prażucha jest jako jadło powszechna u nomadów tybetańskich, mongolskich i hakaskich. Można ją także znaleźć w każdym gospodarstwie chlcpskim Chii!czyków, Dunganów, Salarów. Jest tania, posilna, łatwa w przygotowaniu i delikatna w smaku. den india-r't[Zur linguistisch-ethnologischen Gliederung der Indianerstamme von Nord·Para (Brasilien) und den anliegenden Gebieten]. Autor podejmuje próbę sklasyfikowania licznych plemion indiańskich, zamieszkałych w tej części północnej Brazylii, która przylega do Guyany (brytyjskiej, duńskiej i francuskiej). Plemiona te należą do trzech zasadniczych grup językowych Aruaków, Tupi i Karibu. Do grupy pierwszej należy właściwie tylko jedno z plemion; do drugiej - trzy, a do trzeciej (Karibu) ok. 60 plemion. Ogół tych ostatnich da się podzielić na pięć ugrupowań dialektycznych w granicach języka Karibu. Pod względem kultury materialnej plemiona te różnią się raczej mało. Różnice występują tylko w formach budownictwa mieszkalnego, plecionek i łuków. F r a n c i s N i c o l a s: Etnograficzny słownik Tamajcq ze wschodniego [Vocabulaires ethncgraphiques de la Tamiłjeq des Julemmeden de I'est]. Jest to końcowy fragment szóstej części zbioru materiału słownikowo-etnograficznego, Tuaregów, z północnej Nigerii francuskiej. Poszczególne części pracy były tirukcwane w tomach 4.6 (1951) 52 (195'1) Anthroposu. Julemendu D u r g a B h a g wat: Karma [The Karma]. Nazwę Karma-Karam nosi żniwna obrzędcwość, o'::chodzona w centralnych prowincj ach Indii [Madhya Prade~hJ. Autor wyróżnia w niej trzy kategorie składnikó',v: rytuał 2-wiązany z drzewem karam (Nuclea pan-itolia), tańce obrzędowe l I I o t t o M o r s: Historia Bahajów. [Geschichte der Bahaya - Ostafrika]. .Kraj Bahaja, nazywany Buhaya, leży nad jez. Viktoria. Liczy ok. 4.00 tys. mieszkańców, którzy mówią językiem Buhaya, zaliczanym do grupy językcwej Bantu. Jest to rodzaj związkowego państewka, złożonego z dziewięciu małych niezależnych królestw. Współcześni Bahaja są rezultatem zmieszania się tubylczych Bantu i przybyłymi tu plemionami HamitÓw. Ci ostatni przybyli przed ok. 500 laty, osiedlili się, przyjęli tubylczy język i "tworzyli kastę szlachty. Dzieje ludu Bahaja odtworzył auter na podsta\vie istniejących publikacji i rękopisów. i w oparciu o materiały, które zebrał. przebywając w kraju Bahaja przez 17 lat jako misjonarz. Praca ukazała się jako 25 tom lV1icro-Biblioteki Anthroposu. 1:; LUj, t. XLVI �:387 386 W dziale "Analecta et Additamenta" znajdują się notatki: S. H u mm e l'a _ o świętych grotach w Tybecie i kultowych tradycjach związ::lnych z jaskiniami, H. A u f e n a n g e r'a o wąskich drewnianych tarczach fechtunkowych z Nowej Gwir:.ei oraz O. H Civ c r'a - o tzw. żaglu łacińskim. W dziale "Miscellanea" zasygnalizowano ciekawsze pcwiedzi z czasopism etnograficznych, prehistory:cznych artykuły i wyi antropologicz- nych z 1956 r. Zesz. 5-6 Anthroposu zawiera indeksy 52 tomu. Część rozpraw otwiera artykuł J. M a r i n g e r'a: Pjzemys! "Iwa juku I" i jego zaszeregowanie kulturowe (Die Industrie von Ivajuku I (Japan) und ihre kulturelle Einordnung). Archeologiczne odkrycie paleolitycznego stancwiska w Jwajuku w Japonii stało się przedmiotem dyskusji, toczącej się na temat właściwego zaszeregowania paleolitycznej kultury nazwanej od miejsca jej odkrycia Jwajuku 1. Autor polemizując z wywodami japońskiego archeologa Sósuke Sugihava, proponuje chronologiczne zaszeregowanie tej kultury jako formy pośredniej między okresem archeologicznej kultury japońskiej, oznaczanym mianem Gongenyama I-II, a okresem Gongenyama III. E. A. War i m s: Mitologiczne przestrzenne nazewnictwo Australczyków, jego et'iJ- rozproszenie. J o s e p h Was t l: Przyczynek do antropologii Negrytów wschodniego [Beitrag zur Anthropologie der Negrito von Ost-Luzon]. Badania antropologiczne 45 kobiet i 54 mężczyzn plemienia Baluga (wschodni Aetcwie) pozwoliło na stwierdzenie, że nie przedstawia ono jednolitego składu rasowego, lecz wykazuje większą ilość różnorodnych elementów rasowych. Znajdują się tam elementy negryckie, wedyjsko-australoidalne, paleomongoloidalne, melanezyjskici paleomelanezyjskie. Rozprawa z zakresu antropologii fizycznej, bcgato ill:strewana tabelami i wykresami cech antropologicznych oraz stosunków ilościowych. Luzonu. J o h n L o e wen s t e i n: Neolityczne dluta kamienne z Archipelagu (Neolitic Stone Gouges from the Malay Archipelago and Their Northern Prototypes). Zdaniem auto,ra są to narzędzia ciesielskie, służące do obróbki drewna. Prawze~em ich były dłuta z kości. Mezolityczne ich prototypy przetrwały do neolltu.· Auter wyraża opinię, że najdawniejsze narzędzia tego typu na obszar Malajski przyniosła kultura "toporów kolistych", która wzdłuż wschodniego wybrzeża Azji przenikała na południe poprzez Indochiny Ja obszaru malaj skiego. • Malajskiego [Australian Mythological Terms: Their Etymology and Dispersion]. Ktokolwiek zaznajamia się z religią tubylców australijskich, jest zaskoczony bogactwem jej mitologicznej terminologii. Kiedy jednak drogą analizy semazjologicznej badacz poznaje sens tych terminów, okazuje się, że dają się one sprowadzić do znaczeń: zmarły, duch _ zjawa, cień, dusza, grób, oddech, woda, echo - diwięk itp. Bogactwo terminologii mitycznej rozwinęło się wskutek wędrówek poszczegółnych plemion, ich wzajemnych kontaktów i wymiany kulturowej. U podstawy tego zjzwiska leży rozpowszechniony u tych plemion kult przodków i wiara w ich stale współżycie z żyjącymi. Artykuł zam~'ka bogaty wykaz bibliografii etnograficznej Australii. mologia M a t t h i a s E d c r: Rodzina, ród, klan i kult przodków w Japonii [Familie, Sippe, Clan und Ahne;l\'E:rehrung in Japan]. Jest rzeczą charakterystyczną, że .Japończyków nie cechuje osobisty stosunek do bóstw:}. Indywidum istnieje dla rcdziny, a nie redzina dla niego. Rodzina jest patriarchalna patrilokalna. Majątek dziedziczy naj starszy syn. Związki rodzinne tworzą ród, niegdyś żyjący we wspólnocie rodowej, W dorocznej tradycyjnej obrzędowości istnieją rnomenty, kiedy członkowie rodu manife~tują swą przynależność i solidarność rodewą. W świątyniach buddyj,kich na ołtarzykach rodowych umieszcza się tabliczki przodków i składa ofiary. Podobna kultewa obrzędowość ma miejsce na grobach przodków. Szereg bóstw takich jak: "bóstwo ziemi "Jigami" lub bóstwo siedliszcza .,Yashikigami", są ogólnie uznanymi i czczonymi przez Japończyków bóstwami lecz nabierają one cech bóstw rodowych. Istnieją pewne podstawy do przyjęcia, że pierwotnie poszczególne klany posiadały własne klanowe bóstwa opiekuńcze. Autor kończy swoje wywody wnioskiem, że od okresu kamiennego po czasy współczesne przejawia się w tym socja-religijnym zjawisku ludowej kultury Japonii stały specyficzny składnik japoński. i pó:nccne ich prototy]:y. Kur t Jar i t z: Zabytki języka kasyckiego. [Die Kassitische Sprachreste). Jest to rozprawa językoznawcza. Sprzwa zaszeregowania starożytnego. języka kasyckiego nasuwa wiele trudności. Autor, polemizując z inny.ml badaczy tego języka, dochedzi do wniosku, że nie jest to język samo~zlel~Y. Widoczne w nim wpływy hurryjskie, przednioazjaty<:kie a także IndYJ . . połowy II-go tysiąclecia .. s k'Ie,. z pierwszej p.n.e. zdają się przemamIaC za Jego kompilacyjnym charakterem. S. S. S a n t a n d r e a: Studium języka Gola. [An Elementary Study of the Golo Language]. Jest to również studium li:1gwistyczne poświęcone ana l'"IZle Jednego z zywych . . ' Języków afrykarskich. Grupa Golo liczy ok . 4 tyS mi k" .. .' esz ancow zYJących na pograniczu kraju Dinka w kraju Bahr el Gazar. Ą, additamenta" znajduje się wypowiedż W dziale "Analecta et C los s'a na temat religii i historii kultury. (Religionsphanomenologie �389 388 und Kulturhistorie) oraz artykuł S. H u m m e 1'0. Swięte góry Tybetu. W dziale ,,:Miscellanea" znajdują się notatki o artykułach A. C l o s s'a, Kultu,historie und Evolution [;\litt. d. Anthrup. Gesell. in Wien 86, 1955], A. S t a f f l'e;. Uber die Trag- und Reitnutzung des Rindes in Afrika und Lateinamerilw [:YIitt. d. Naturforschenden Gesellschaft Bern. N. F. 14. 1957], wzmianka 0 rozprawce W .. J a c o b e i t, Jochgeschirr und Spanntiel'grenze (Deutsches .Jahrbuch f. Volkskunde 3/1. 1957), oraz informacja o artykule F. T e l' m e l' a, Der I-lund bei den Ku!turvólkern Altamerikas (Ztschr. f. Ethn. 82, 1957). Każdy z wymienionych trzech zeszytów 52 tomu Anthropcsu posiada jak w tomach poprzednich begato wypełniony dział bibliografii, wyk~Jz "publicationes recentes" oraz przegląd zaw1ftości bieżących czasopism etnograficznych lub tematycznie do etnografii zbliżonych. ANTHROPOS, t. 53, 1958, zesz. 1-2. 3-4, 5-6. Freyburg, Szwajcaria. Zesz. 1-2. L e o n h a r d A d a m: Antroy:omorjiczne u;y:;brażenia na australijskich przedmiotach kultowych [Anthropomorphe Darstellungen auf australischen Ritualgerate]. Na drewnianych i kamiennych czuringach australijskich spotyka się często ryte motywy ozdobne, wyobrażające sylwetki ludzkie. Autor stwierdza, że o ile czuringa jest instrumentem mu,zycznym _ kultowym, charakterystycznym dla całego obszaru nowogwinejskiego i australijskiego, a tyle natcralistyczne i stylizowane rysunki ludzkich figur są, jego zdaniem, samodzielnym rodzimym tworem Australii. .Artykuł reprezentuje dobry wzór metody analizy genetycznej i strukturalnej, zastosowanej do prymitywnego rysunku. L o u i s J. L u z b e t a k: Kultura plemion Srodkowego Wag hi. [The Middle Waghi Culture]. Autor przedstawia zwięzły zarys kultury plemion południewowschodniej części Ncwej Gwinei. Szczególnie interesuje go zjawisko akulturacji, zachodzącej pod wpływem zetknięcia się tubylców z cywilizacją Europejczyków. Ogół opisywanych faktów kulturcwych ujął autor w następujące klasy: kultura materialna, życie gospodarcze, stosunki społeczne, religia, wiedza i tradycje, muzyka i sztuka, język. W podsumowaniu wysuwa następujące wnioski: Tubylcy rozróżniają dwie kategorie akulturowanych elementów - te, których przyjęcie jest aprobowane w ich własnym środowisku oraz te, które przyjmują jedynie gdy przebywają poza tym środcwiskiem, najczęściej kiedy żyją w osadach europejskich. Akulturacja ma charakter kumulatywny, nowe elementy dolączają do starych. Na razie zajmują one w tradycyjnej tubylczej kulturze pozycje raczej I:eryferyczne. Zdaniem autora jest to sytuacja przejściowa, po której dojdzie do pełnej kulturcwej integracji. R i.i d i g e r w pó/n.-Zach. S c h o t t: Prau:a w!asności Melanezji. [Die Eigentumsrechte trcbriandzkich der uyspiar:y Trobriand-Insulaner in N'ordwest-Melanesien], Z'Jpełnie inaczej niż w kręgu europejskiej cywiliza.cji ~kształtowały się pojęcia własności u Trobriandczyków, którzy nie posIadają abstrakcyjnego określenia, odpowiadaja.cego europejs;'l:iemu poje;ciu własności. Istnieje jednak stosunek do niektórych rzeczy, odpcwiadający naszemu pojęciu posiadania, określany slowami analogicznymi do naszych zaimków dzierżawczych. Nie tylko ubiór, broI'!, ozdoby, łodzie dOmy. i pola mogą tam być przedmiotem własności, ale także mity, cza~ rcW:llcze formuły i pieśni. Auter w sposób zwięzły omawia istniejące tu fcrm.y prawa własncści, sposoby jego nabywania, użytkcwania i przekazywama. Rozpr2wa przynosi odkrywcze stwierdzenia i prostuje błędne dotychczasowe wyobrażenia o prymitywnym komuniźmie lVlelanezyjczyków. .J e a n - P a u l R o u x: Nazwa szamana w tekstach turkomongolskiclJ.. ILe nom du chaman dans les textes turco-mongols]. Etnologia jeszcze nie określiła precyzyjnie pojęciowej treści szamanizmu i szamana. Do europejskiego słownictwa termin ten wszedł w XVII w. Poprzednio zanotoWa~lY .został w językach perskim, tureckim i pali. Toczy się spór o et y~O.O~lę tego słowa. Autor sięgnął więc do starych turkomangolskich ,e~stow. [VII~XIII w.]. Ale tam znajduje na określenie szamana formy posredme, opIsowe. Wnieskuje zatem ostroźnie, że w turkomongolskich Językach nazwa bezpośrednia szamana mogła być otoczona zakazami tabu. , E.r n s t R i s c h: Odszyfrowanie minojskiego linearnego pisma B. [Die Entzlfferung der Minoischen Linearschrift "B"] Dla odróżnienia młodszeg~ linearn:go pisma z gli.niany.ch tabliczek z Minos od formy starszej [A] oatowan:J na III-II tysIąclecIe p.n.e., posłużono się oznaczeniem "B". W 1952 archItekt angielski Michał Ventris cglosił, że udało mu się pismo to o~cYfrować i, że reprezentuje ono formę protcgrecką. Odkrycie to wnosI sporo nowego do poglądów dotychczasowych na język i podstawowe cechy kultury mykeiJskiej. Treść odczytanych zapisów wskazu;e także na to.'. ze . z~war t osc poematow Homera (imiona bohaterów, opisy J gOSpo-' dar~1 .ltd.) m.e znajduje potwierdzenia w newopoznawanych faktach z przeszloscI Achajów. o' • H u g o H u b e r: Obrzędy oczyszczenia i lLs;:okojenia 1L ludu Adangme. [Adangm: Purification and Pacification Rituals]. Autor zebrał materiały z połu~mowowschodniej części Ghany w latach 1951-1957. Naruszenie usankCjonowanych rytualnie praw i zwyczajów pociąga za sobą, w mnieman'u . ' . .' .' A.dang .. me, meszczęscla z b'JOrowe I.. mdywidulne w postaci chorób smlercl. mepowcdzeń lub żywiołowych klęsk. Zapobieganiu te,O"o rodzaJ'; . .. k onsek wencJom mają. słuzy'c obrzędy Oczyszczające. Przedmiotem~ obrzędd.oW\'ch .' . a kl' .. ow oczyszczema . mogą być plemiona, osady. rodziny i poje,lincZ\' . . . osobnic\' . . Osobne akt· y mają. na celu USpOkOjEnie sprcwokowanych o. i'l "I �391 39U duchów ofiary. lub demonów. Głównymi e;cmentami tych aktów obmywanie i skrapianie wodą lub knvią, uderzanie ~ą biesiady. gałązką· K. F e l' l' a l' i d'O c c h i e p p o: Tzo!kin Mayów a zagadnienie Saros [Das Tzolkin der IvIa:;a im Lichte des Saros-Problems].. . . . . W kale.ndarzu :'vTay6w okres miedzy dwoma zacmlemaml, !lezący 11 960 dni ncsił nanvę Tzołkin. W astroncmii babiloń.skiej istniała podobna w ~wej istccie jecn:::stka miary czasu zwana Saros, której czas trwania stancwi! trzecią część okresu Tzolkin. Autor wychodzi z założenia. że wymienione s:vsterny powstały od siebie niezależnie. Treścią artykułu jest dcwcdzenie, jak w spo~ó'::J latwy i prosty mogło dojść do uzyskania podobnych astronomicznych rezultatów. .J a h n L o e wen s t c i n: Malajskie łodzie zl.ych duchów [Ewil Spirit Boats of Malaysia]. Chedzi o specjalnie wykonane mini:::lturcwe stateczki i łedzie, służące do zabiegów magicznych. Malajscy rybacy i żeglarze puszczają tego rodzaju modele na rzekę lub morze z intencją, aby na nich odpłynęły demony ,i duchy przynoszące chorcby i nieszczęścia. Praktyki te znane są na dużym obszarze południowo-wschodniej Azji. Ojczyzną ich. sądzi auter, jest południcwy obszar Chin. Na tymże obszarze znany jest również wątek wierzenicwy a duszy, która na łodzi odpływa w zaświaty. Artykuł jest uzupelniony i!listracjami. H e r rn a n B a u m a n n: Wilhelm. Schmidt a zar;adnienia matriarchaw [P. Wilhelm Schmidt und das Mutterrecht]. W pośmiertnie wydanej pracy W. Schmidta, Das Mutterrecht [Wien-Modling 1955] znależć można ostateczny pcglad Schmid ta na cały kompleks zagadnień związanych z matriarchatem.' W stosunku do stanowiska jakie w sprawach tych zajął on w czasach Griibnera, w pierwszej swojej wersji kulturewych kręgów (KultUl'kreise), estatnio wyrażony pogląd wykazuje niewielkie zmiany. Główne tezy jak twierdzenie, że pcczątkćw kultur rolnych jak i matriarchatu należy szukać w kopieniaczej uprawie roślin bulwiastych w strefie tropików oraz, że macierzystym obszarem obu tych z sobą sprzężonych zjawisk ~ą rzeczne doliny deszczowego regionu Indii \Vschodnich - nie dają się utrzymać w świetle nowych osiągnięć archeologii. Au tor poddaje krytyce podstawowe tezy tej teorii W. Schmidta i kończy wnioskiem, że omówione poglądy nie mogą reprezentować aktualnego stanu wiedzy o matriarchacie. T e a d o r V e r h o e v e n: Protoneuryci w jaskiniach u:ys!-'y Flores [Proto-Negrito in den Grotten auf Flores]. Nowe odkr;-'ciH szkieletów ludzkich, wykazujących cechy karłowatych negrytów, wnoszą zmiany do dotychczasewych poglądów na prehistorię Indonezji. Dwa ostatnie artykuły pOswlęcone są działalności O. Piotra S c h u m a~ h o r a (1878-1957), badacza Pigrr.ejów Kiwu (Ruanda - Afryka). W dziale Analecta Et Additamenta 2 notatki dotyczą archeologicznych l.l1alezisk na wyspie Flores. Jedna opisuje zwyczaj łowiecki ludu Wew3.kBcikin (N. Gwinea) z\viązany z łowami na ,latające psy". Tematyką pozo-talych dwóch są sprawy lingwistyczne. W dziale "Miscellanea" znaleźć można krótkie sprawozdania z najbardziej intEresujących artykułów, publikowanych w 1956-57 r. w periodykach i wydawnictwach ciągłych, zajmujących się historią kultury. Zeszyt 3-4: R. H e i n e - G e l d e r n: Geografia (ładnienie przedkclum.bijskich kontaktów roślin kulturowych uprau:nych m.iędzy a. zuStarym [Kulturpflanzgeograj:hie und dag Problem vorkolumbischer Kulturbeziehungen zwischen Alter und Neuer Welt] . Dyskusja toczy się o to, czy stareżytne kultury przedkolumbijskiej .-\meryki powstały tam samodzielnie czy też przy udziale wpływów Starego Swiata -Azji lub Europy. R. Heine-Geldem, wiedeński historyk lcultury stoi na gruncie teorii dyfuzjonistycznej, czemu dał wyraz w poprzednich publikacjach. Obecnie, z okazji opublikowania przez H. G r o s s a artykułu Das Problem. der kult1irellen Kontakte zwischen Neuen und Swiat€m.. Alten Welt in vorkolum.bischer Zeit im Lichte der Fflanzegeograph:e !Erdkunde, t. 10, ł956, ss. 141-146]. Heine-Geldern podejmuje obronę swojej tezy. Artykuł ma charakter polemiczny i zawiera stwierdzenia, któ~e :,kutecznie podważają argumenty botaniczne H. Grossa i innych botaników, przemawiające za niezależnym od cywilizacji eurazjatyckich rozwojem uprawy roślin takich, jak kukurydza, amarant jadalny, bawełna. palma kokosowa w przedkolumbijskich rolniczych cywilizacjach amerykańskich. Problem jest pasjonujący i ma bogatą bibliografię. Kar l J. N a r r: Problemy hodowli zwier zqt w świetle źródeł archeolo[Vieh zuchtprobleme und archeologisch-osteologi:-iche Quellen]. Można zalożyć, że hedcwla zwierząt jako forma gospodarki mogła powstać niezależnie od rolnictwa. albo też, że mogła ona właśnie z rolnictwa się wyłonić i wyodrębnić. W przypadku pierwszym, jako forma gospodarki powstała ona wcześniej niż uprawa ziemi, lub obie formy rozwijały się równocześnie. Jak wiadcmo tę ostatnią hipotezę przed p6ł wiekiem włączyła do swej teorii szkoła historyczno-kulturcwa. Natomiast w schemacie kulturowym Morgana-Engelsa, uprawa ziemi chronologicznie wyprzedza hodowlę zwierząt, która występuje raczej w początkach ustroju \\iojennych demokracji i w zespole z obróbką metali i patriarchatem. Znaleziska archeolcgiczne, jak dotąd, ukazują współw;-'stępowanie rolnictwa i hodowli. W tym świetle na ogół milcząco przyjmuje się, że pasterstwo Jest wtórną formą gospodarki, młodszą od rolnictwa. (jiczno-osteologicznych. �393 392 Autor dokonuje szczegółowego przeglądu wyników archeologicznych badań z lat ostatnich, w których znaleziska os teologiczne nie wnoszą jednak oczekiwanych argumentów. Artykuł napisany jest w sposób ciężki i zawiły, tym niemniej zawiera interesujący przegląd nowszych faktów i poglądów związanych z etnograficzną problematyką hodowli. I wan A. L o p a t i n: Języki tunguskie [The Tungus Languages]. 2<.1-' gadnienia językoznawcze altaistyki i środkowej Azji są w ostatnim dziesięcioleciu przedmiotem szczególnie intensywnych zainteresowań oraz trEścią ponad 20 publikacji. Autor komentuje i uzupełnia treść pracy .T. B e n z i n g a Die tungusischen Sprachen (1955). J e a n P a ul R o u x: Elementy szamaniczne w tekstach premongol[Elements chamaniques dans les textes premongols]. Autor przedstawia szereg archaicznych tekstów tureckich oraz tekstów, zachowanych u ludów sąsiadujących z Altajcami. Przedmiotem jego zainteresowań są te fragmenty, które zawierają opisy magicznych zabiegów leczniczych, praktyk wróżbiarskich i innych, podobnych tym, które są wlaściwe funkcjom i cechom szamana. skich R i c h a r d M o h r: Społeczny ustrój Angas'ów z Pó!nocnej Nigerii [Zur sozialen Organisation der Angas in Nord Nigeria]. Lud Angas, żyjący w południowej części prowincji Bauchi, liczy ok. 60 tys. osób. Praojczyzną jego jest Egipt. W ostatniej wędrówce zatrzymał się w BQrnu, skąd jednak uszedł pod naciskiem ludu Ngwip. Organizacyjną jednostką Angas'ów jest patrilinearny egzogamiczny ród. Każdy ma własną nazwę związa:J.ą z wioską, która jest siedzibą macierzystą. Członek rodu może, wyprowadziwszy się z niej, założyć nową siedzibę i nowy ród, ale musi pozostać'. przy pierwotnej nazwie rodu. Siedziby składają się ze stożkowatych glinianych chat, otoczonych kamiennym murem. Do wioski prowadzi wąskie wejście. Wioska ,posiada osobny "y e r b a 1', tj. święty śpichrz, który odgrywa tu rolę świątyni. Jest miejscem zamieszkania duchów zmarłych członkćw rodu. Stoją tu garnki napełnione piwem. U wejścia do wioski mieści się święty plac. Każdy mężczyzna, także i chłopcy, ma własny Śpichrz. Kobiety i dziewczęta mają jedynie osobne gliniane stągwie na zboże. Przewodniczy każdej osadzie golong i kacyk wybierany z rociu. królewskiego. Interesujące są ślady stosunków matriarchalnych tu jesz-, cze zachcwane, zjawisko tajnych męskich związków oraz formy zawiera-o nia małżeństw. Artykuł zawiera zupełnie nowe materiały; 11 dobrych", ilustracji uzupełnia tekst. M orr czesnych i s F r e i I i c h: Truarość niektórych cech w kulturze wspór-', Irokezów [KulturaI Persistence Among the Modern Iroquoi:+ Autor prowadził badania nad akulturacją współczesnych Indian z ludu Mohawk. Referując \vyniki, posługuje się schematem strukturalnym. PrLY, jego pomocy charakteryzuje on generalne cechy kultury dawnych Mohawków (z XVIII w.). W rezultacie wykrywa on, że ów dawny schemót strukturalny trwa nadal w kulturze Mohawków współczesnych mimo, ie zmianie uległy wewnętrzne elementy, V i c t orR o s n e r: Zabiegi przeciw jadoui uężowemu praktykowane [Venon Sweeping practised in the Up:lr Ghat of Jasphur]. U ludu Adiwasi mieszkającego na wyżynie Ghat w prowincji Madhya Pradesh w Republice Indii, istnieje wierzenie, że jadowity wąż, który ukąsił człowieka, ma zdolność unieszkodliwienia jadu, pod warunkiem, że po ukąszeniu jest on jeszcze żywy lub przynajmniej porusza się jeszcze. Pośrednikami, wykonującymi odpowiednie zabiegi i zdolnymI wygłaszać skuteczne zaklęcia, są specjalni mistrzowie. Autor opisuje te praktyki i przytacza formuły magiczne przy tej okazji stosowane. w Upar Ghat w Jasphur - Indie M a r t i n G u s i n d e: Pigmeje Ayom na Nowej Gwinei [Die Ayompygmaen auf Neu Gwinea]. Autor, znany badacz ludów pigmejskich, ucz!ń W. Schmidta, przedstawia niektóre wyniki swej ostatniej wyprawy etnograficznej. Gusinde stwierdza, że jak dotąd nie ma dostatecznych podst3w do ujmowania ogółu znanych ludów pigmejskich jako biologicznie ściśle związanej całości. Ważnym dła zagadnienia było by wyjaśnienie, czy karłowate ludy, żyjące w głębi N. Gwinei są rzeczywiście Pigmejami oraz czy są grupą biologicznie i kulturcwo odrębną i inną, niż ich bliżsi i dalsi sąsiedzi. Problem ten stawiało już przed Gusindem kilku badaczy, których opinie autor przytacza we wstępie swej publikacji. Wynika z nich, że Pigmeje nowogwinejscy są raczej grupą odrębną, a jedynie dzięki stosunkowo częstym mieszanym małżeństwom doszło do powstania pośrednich form antropologicznych u ich sąsiadów. Gusinde zdaje się pogląd ten podzielać *. H e i n r i c h A u f e n a n g e r: Gry i zabauy dzieci~ce u ludu Kumnga w środkowej części Gwinei [Children's Games and Entertainments among the Kumngo Tribe in Central New Gwinea]. Po krótkiej charakterystyce ludu Kumngo, jego pochodzenia, siedzib i organizacji, autor opisuje grupowe gry dziecięce, dzieląc je na zabaw"gimnastyczne, zabawy w wojnę, zabawy w polowania, zapasy i zabaw:: polegające na naśladowaniu starszych. . Da ID i S c h r o d er: Lamaiku mongoLskie A. D. Kornakowej [A. D. Kornakowas und W. A. Unkrigs "Lamaica aus der W latach 1905-1907 ukazały się drukiem cztery publikacje n ik i W. A. Unkriga. Mongolei"]. Lu,l • Patrz XLV, też artykuł: s. 35. S. Ł y s i k, Pi[lmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka. �395 39-1 A. D. Kornakowej o życiu religijnym i kultowych zjawiskach w kraju Chałcha-l\Iongołów [w ,.Pracach Trciko-Kjachtańskiego Oddziału Cesa,sko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego"]. Publikowane te mat~rialy są raczej nieznane na Zacho:lzie. W. A. Unkrig pr:etłur:naczył Je ~a .]ęz~~ niemiecki. Zestały one wydane jako 25 tom mlkrof1lmowe] blbllOte.·.l _\n throposu. E r n e s t Wo r m s: bado/lia Matyldy Fi[M. Fischer-Colbries lingwistich-ethnologische Untersuchung der Pankala]. Chodzi tu o australijski luz z nad Zatoki Spencora w południowej Australii. Nazwa ludu Pankala, podobnie jak wi:l,~ Danv bnych tamtejszych ludów, oznacza po prostu "człowlek-l~dzle. Praca stanowi cenny przyczynek do poznania historii oszczepu, mlOtac7a i maczugi australijskiej. J<'st to 27 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. . J o h a n n e s B e n z i n g: J. A. Łopatina: materiały do poznamu Języka Oroc.zów-GoldÓw (Nanajców) i Olchów (Nanów). [J. A. Lopatin's Materialon the Orchee Language, the Goldi (Nanai) Language and the ;;lchi (Nani) Language"]. Jest to omówienie 26 tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autor przedstawił w pracy szereg bajek, szamanistyczn~ch inwokacji oraz sentencji w trzech wymienionych językach, zaopatruJąc ten materiał w odpowiedni wstęp i naukowy, lingwistyczny komentarz. W dziale Analeeta et Additamenta znależć można dyskusję, nawiązującą do artykułu P. Schebesty o pożywieniu z owadów u pigmej.ów Bambutti. Z uwagami Schebesty polemizuje Eugen Fischer. W dziale JVllscellanea jest wzmianka o artykule H. v. W i s s m a n n'a (Frdkunde, 11, 1957).0 pie~wotnych gromadach ludzkich oraz a drogach, jakimi rozprzestrzel1lały SIę pierwotne uprawy roślin i formy hodowli zwierząt. ., W ;;-6 zeszycie zamykającym 53 tom Anthroposu znajdujemy na wstępie indeksy. Cykl artykułów otwiera rozprawa J o s e p h a H e n n i ng e r a: Ofiary z ludzi u Arabów [Menschenopfer bei den Araben]. Powołując się na pisane źródła przed islamickie, autor stwierdza, źe w preislamickiej Arabii były praktykowane krwawe ofiary z ludzi. Jednak na]pewniejsze tego dowody pochodzą z oaz, w których ludność nie była wyłącznie arabskiego pochodzenia. Z beduińskich szczepów tylko te praktykowały ów obyczaj, które w północnej części półwyspu stykały się z kulturami i wpływami obcymi. Mocniej i obficiej udokumentowane są praktyki krwawych ofiar z ludzi u północnych Semitów, szczególnie tych, którzy stanowili trwale osadnictwo w oazach. Na tej podstawie autor przechyla się do opinii, że krwa\vy ten rytuał w Arabii pochodził raczej od osiadłych Semitów w północnej jej części. To jednak jeszcze nie tłumaczy pochodzenia omawianego obrzędu, który mógł pojawić się w kulturze kopieniaczy, jak też mógł być przez nich przyjęty od niesemickiej, dawniejszej ludności na tym obszarze. scher-Colbriesu ludu Lingwistyczno-etnolcgiczne Panka la o :.'vI e i " e r: Pokrewle{lstwo l mu!że{lstwo u Kaen'ów z pó~nocnegu Nou:ej Gv.:inei [Relationship and Marriage among the Kaean f)f the Northern Coast cf New Guinea]. W linii zstępnej Kaenowie znają i p")trafią nazw-ać cztery generacje: dziadowie, rodzice, dzieci i wnuki. Og"ł przodków bezpośrednio poprzedzających dziadków określają tym samym mian'?m gClJneir co pokolenia następujące po wnukach. Generacje jeszcze dawniejsze i jeszcze późniejsze nazywają bedir. Istnieją u ludu Kaen instytucje przypeminaja.ce praktykę pobratymstwa, atałykatu i piastLll"stwa. Polegają one na pewnych związkach i zbliżeniach między osobnikami tej samej płci, ale niespokn.'wnionymi. ~'l to zbliżenia o charakterze przyjaźni i opiekuństwa. Interesujący jest także opis wielorakich spos:Jbów zawierania małżeństw u ludu Kaen. L E: UJllbrzeża M <, r t i n G u s i n d e: Pigmeje .t-l1!orn na N. Gwinei [Die Ayom-Pygma2n auf Neu-Guinea] . .Jest to druga część artykułu sprawozdawczego z etnograficznej wyprawy autora w dolinę Ramu, zamieszkałą przez karłowaty lud Ayom. Etnonimy ludów N. Gwinei kształtują się jedynie w oparciu o geograficzne nazwy okolic przez nie zamieszkałych. Charakterystyka Pigmeów Ayom ukazuje interesujący obraz kultury zbieraczo-łcwieckokopieniaczej. W referowanej tu części pracy autor opisuje stosunki spoleczne Ayom'ów: formy współżycia w osiedlach i plemiennych okręgach, życie rodzinne. stosunki sąsiedzkie, cechy osobliwe ich mowy, zwyczaje pogrzebowe, przejawy ich sztuki i formy zabaw; artykuł kończy krótka próba charakterologiczna oraz charakterystyka antropolegiczna Pigmejów .-'l.yoma. i M. N. l'vI a c € d a: Kilka uwag a Negrytach z Iloiro [Somes Notes on the Negritos of Iloilo, Island of Panay, Philippines]. Chodzi tu o półnomadyczną grupę Ati, w której autorzy przcprcwadzili badania w 1955 r. Lud Atl, zepchnięty ze swych pierwotnych siedzib na wybrzeżu wyspy, znalazł się w mało urodzajnym terenie górskim, gdzie żyje ze zbieractwa, łowów na drobną zwierzynę i z kopieniaczej uprawy działek ziemi. Autorzy opisują szałasy, gospodarkę, organizację społeczną, formy małżeństwa i życie religijne ludu Ati. Szkic jest krótki i bardzo fragmentaryczny. R R a h m a n n na wyspie Panay. H (: i n z S ó l k e n: Z badań /lud językową przynależnością niektóry~h [Unter"'Jchungen liber die sprachliche Stellung der einstigen SA von Bornuland]. Pod mianem So autor rozumie grupy środkowasudańskich i środkowosaharyjskich nomadów, o których krążą legendy. że są potomkami olbrzymów Sa, co znajduje \'i}TaZ w nazwach S o, S a u; S o i. T s o. N s a h. Problem pochodzenia tych grup. od stu lat nieroz- Sa UJ kraju Bornu. �397 396 strzygnięty, ~tał się ponownie przedmiotem referatu gresie Orientalistów w 1957 r. w l\Ionnchium. F r i e d r i c h 1\1u t h m a n n: Klejnoty Solkena na XXIV kon- aruukańskie w J. T r i p p n e r: "Kamienne-pola" w okolicy Lanchow w prowincji Kansn. [Die "Stein-Acker" um Lanchow in Kamu, China]. Autor przedstawia szczegółowy opis w Europie nieznanej, techniki uprawy ziemi. Polega ona na tym, że zaorane i zabronowane pole pokrywa się grubą na 15 cm warstwą kamieni o przeciętnym wymiarze kurzego jaja. Następnie wykonuje się bruzdy, w które sieje się ziarno, sadzi sadzeniaki lub pędy uprawianych roślin, poczem zasypuje się lub zaoruje bruzdy. W specyficznych warunkach glebowych i klimatycznych w okolicy miasta Lanchew, taki sposób daje dobre wyniki. Warstwa kamienna chroni glebę przed nadmiernym wysuszeniem, zapobiega nadmiernemu zakwaszeniu gleby, powoduje regulację ciepła przyglebia, co w konsekwencji przyspiesza wzrost i doj- H u ga zasiewów. H u b e r: Określenia pokrewie1Lstwa publikacji etnologicznych oraz i czaS0- Wróblewski Etnograficznym Genewskim rzewanie z aktualnych Tadeusz [Eijoux araucans au l'v1usE:e d'ethnographie de Gcneve]. Charakteryzując ogólnie srebrne ozdoby Araukanów chilijskich, pochodzące z okresu kolonialnego, autor wskazuje na istotne różnice w porównaniu z ozdobami pokolumbijskiego okresu w Peru. Muzeum dużo cennych sprawozdań pism całego świata. tradycyjne formy u ludu Shai. [Kinship Terms and Traditional Form of Marriage among the "S~", West Africa]. Lud Se czyli Shai należy do grupy językowej Adanme i mieszka w południowcwschodniej Ghanie. Autor zestawia grupy ich. terminów używanych na oznaczenie stopni pokrewieństwa. W drugiej części szczegółowo omawia formy zawierania małżeilstwa. W ogólnych cechach małżer.stwo u Shai nie wykazuje znaczniejszych odchyleń od wzoru powszechnie przyjętego u ludów Wschodniej Afryki. małżeństwa F r i t z E o r n e m a n n: Studia W. Schmidta nad totemizmem w Afryce. [P. W. Schmidts Studien i.iber den Totemismus in Afrika]. Problematyka totemizmu absorbowała ostatnio Schmidta prawdopodobnie w związku l przygotowywaną reedycją dzieła Vc/ker und Kulturen. W pośmiertnej jego spuściźnie znalazł się manuskrypt Studia nad totemizmem tV Azji i Oceanii [omówiony w 51 t. Anthroposu, ss. 596--734]. W dziale Analecta et Additamcnta sporo miejsca zajmuje omówienie na'-lkowego dorobku Leopolda Cadiere i Henryka Pinnard de Eoullaye. Do bardziej interesujących nalEŻY krytyka pracy .Johanna Wilberta Indice de las Tribus SndalJl('ricanas [Antropologica 2, 1957]. \V dziale l\1iscellanea. .L'ETHNO?R:,"PHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956). Tradycyjny schemat podZiału ~~tenałow, podobnie jak w poprzednich tomach, zawiera następu;ące dZ~ałY: et~chiSl?ria, etnopsychologia, etnegrafia, etnologia, lingwist) ka, me,odologla etlllczna i sprawy Tuwarzystwa. W dziale pierwszym umieszczono artykuły: Ch. V ~r o II e a u d: Wschód za ezaców Ramzesów [L'Orient au tem s d:s R,amses]. Jest. to krótki szkic z dziejów Egiptu i jego zdobyczy teryt~nalnych w okresIe od momentu przejścia władzy do rąk Ramzesa I (1310 p.n:e.) .pcr;rze.z rz~dY faraona Seti i jego syna Ramzesa II aż po czasy panowama l zwycIĘskich walk Ranzesa III (1200-117 P .n .e).. C o prawa-d' d d'" o, ynastll ~a~zesYdow zalicza się jeszcze dalszych ośmiu Ramzesów, ktorzy w ~glpc;e panowali w latach 1170-190. Autor jednak ten okr":!s p~t~'akto",:,a,! zdawkowo w kilku zdaniach, jako mniej ważny dla obrazu mIlitarnej l kulturowej ekspansji Egipcjan w basenie SrÓdziemnomorskim. . ~. B a s c h n: a k o f f: Przeżytki Taurydów w średniowieczu w symblOZte z .Gctamt Krymskimi [Survivance des Taures jusqu'au moyen age, en S) ~bICse a,vec I~s ~oths de Crimee]. Artykuł zawiera wiadomdci o przetr",:,a?I'-I do sredlllowIecza paleoetnologicznych cech pierwotnych mieszk~ncow, Krymu - Taurydów - mieszkańców starożytnej Tauryki. W myśl Vi ywodow autora I~dem protokrymskim, który w starożytności zamieszkiwał ~bszar. TaurykI, był lud Kimerów (Kilmerów, Kimmerioi), zaimował on tez .kraJ za ~u'oaniem już od czasów neolitu, jak również wspo~nianą p?łUdl11cw~ częsc Krymu. Przeżytki tego ludu po czasy ostatnie zamieszkIWały; dolInę Laby, ~opłY,:"u ~ubania, pod nazwą Tiemirgów. Na Krymie n~tom,a~t potomkami tychze Klmerów byli, zdaniem autora, autochtoniczni mleszkaEcy tego terytorium, mianowicie tzw. Tatarzy Jałtańscy i K .. Nazw t h . araICJ. a. ~c. ple:-wszych jest raczej błędna, bo choć lud ten od średniowiecza mOWI JęzVkI€m t urec k'lm, l. c h oc. wchłcnąć on musiał pewną ilość krwi ~~~eJ, .to Jednak podobiel·i.s~~a. kulturowe obu wymienionych grup i niere Ich rasowe cechy, SWlaOCZą o wspólnocie ich kulturv i o tvm że w Istopniu osłabionym, przecież jednak w sposób ciągI v ko;tynuuJ'ą" 'c~chV u turow ., ., ., ~ .. k e naJoawmeJszych mieszkai:cćw Tauryki W III K .' dotarła cz ś' O<t . . w. na r) m .. ę c ,regotow, oderwana od swe"'o pnia macierzystego \V g' rZ\'Sle ,.'. ",. . ol' J. częs~: połv. yspu Ostrogoci zetknęli się z tubylczą ludncścią żyjąńą ~ w IZOlaCjI od stuleci. Nastąpił długi okres wsnółżycia zako';cz~nv d~o ." • P lero w ..14T;) r., k'ledy to Turcy rozbiwszy par\stwo krymskich Gotów zg o t OwalI Jego Iu d noscl .. . Illel.wykle krwawy koniec. Pogańska ludność ' " • J , , ! I. I~ ·1 ' :l! :I Ii Ii II; Ii �398 autcchtoniczna została nawrócona na chrześcijaństwo przez gockiego oiskupa Ulfila, autsra gockiego przekładu biblii. Lwuwarstwcwość społ~czeństwa w państ\vie kr;'mskich Gotów przejawiała się m. in. w trwanIu języka gockiego i tauryckicgo, o czym wspomina dokument ZW~~y. p~zez historyków Peripte Anonyme. Wladcy tego państwa do XV \v. nOSIli blbllJne imiona: Isaiko, Zachariasz, Maria itp. Spoleczna struktura Gocji Krymskiej zachowała tauryckie rodzime elementy do XV W., a pscuctotat.arzy krymscy Karaici zostali ich jedynymi spadkobiercami. o I e n ~ i, [Le carać:tere et la mentalite des Ukrainiens a travers leurs chants populaires]. Autor twierdzi, że pieśni wzięly swój początek w aktach Iwltowych, Dzięki przystosowaniu tych pieśni na użytek codzienny powstała ph,śń e~ic~~, a następnie liryczna, Zrazu są to pieśni o bohaterach, potem o mlłoscl. pieśni humorystyczne, a wreszcie także rewolucyjne. Sposób ~piewa~ia pieśni może być dwojaki: indywidualny lub zespolowy. O tym, ktory z l11~h jest bardziej uprzywilejcwany, decyduje historia danego ludu, dokladniej _ formy ustrojowe, w jakich ten lud żyje. Lud niewolny. pod~a~)' władzy panów i uciśniony, szuka w śpiewie raczej formy solowej, co splewakcwi daje możność manifestowania swojej indywidualności. Natomiaqt lud wolny chętniej śpiewa pieśni chóralne. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentując przytaczany materiał tekstowy, Korolenko wymienia te cechy charakteru Kozaków, które znajdują swój odpowiednik w gatunku i treści pieśni. W utworach poetyckich przewija się stale wątek marzeń o dalekich podróżach. jak również historyczne motywy wojenne. Wrodzone poczucie humoru Kozaków przejawia się w licznych wesolych śpiewkach. Tendencje wolnościowe w XIX w., jak również ruchy rewolucyjne znalazły także wyraz W dziale etnopsychologii Charakter i umys!cu;OŚĆ został zamieszczony Ukraińców w ich artykuł Ludowych A. Kor Y:;ieśniach w pieśniach ukrail1skich. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentuje ten materiał w sposób uproszczony. W tytule zapowiada treść odnoszącą się do charakteru Ukraińców, a w tekście powołuje się jedynie na pieśni kozacki",. Dział etnografii wypełniają następujące artykuly: G u s t a w WeI t e r: Mechanizm umys!ou;ości pierwotnej [Le mecanism de la pensee primitive]. Jeśli idzie o myślowy aparat człowieka pierwotne"o o jego wierzenia, obyczaje, obrzędy, tańce i sztukę, to stajemy w Ob17c~u. świata, którego nie da się wymierzać pojęciami świata nam właściwego. Wszystko w nim jest inne: idee, uczucia, postawy. Od pierwszego wejrzenia wszystko to wydaje się niezrozumiałe" (s, 41). Welter przypomina, że L e v y - B r u h l w ostatnich pismach, które opublikowano już po jego śmierci. zaprzeczyi sam dawniejszej swojej teorii o prelogicznym myśleniu ludów pierwotnych. Uczynił to, mimo, że nadal nie mial wątpliwości co do tego, że myślenie to jest inne od naszego. Żadna, jak dotąd, z "gabInetowych" teorii paleopsychologicznych, jak animistyczna teoria Tylora, magiczna teoria Frazera, teoria pramagizmu de Loisyego czy socjologistyczna teoria Durkheimn, nie dała pelnej i bezbłędnej odpowiedzi na pytania, jakie w tej problematyce stawiano. Zdaniem autora przyczyn różności koncepcji umyslowych czlowieka pierwotnego w porównaniu z naszym myśleniem, szukać należy przede wszystkim w konkretnych analitycznych zdolnościach umysłu i języka. jakie są wlaściwe człowiekowi, zaawansowanemu w kulturowym rozwoju. Umysł bowiem człowieka pierwotnego jest syntetyczny, nie w sensie filozoficznym, lecz w osobliwej emocjonalnej, afektowanej tendencji łączenia rozmaitych zjawisk. Ow zatem "syntetyzm" Weltera jest odpowiednikiem tego, co LevyBruhl określał jako "prawo partycypacji' (La loi de participation, Levy B r u h l, La mentalite p imit:ve, s. 19, 521 iL), a które polega na tym, że istoty czy przedmioty mogą być jednocześnie i sobą i czymś innym. Np. czarownik w danym momencie znajduje się w swoim szałasie, a jednocześnie jest on w krokodylu, który u brzegu rzeki porywa niewiastę, piorącą bieliznę. W rachubę wchodzi tu także drugie prawo, zdefiniowane przez I.kvy-Bruhla, które Welter również włącza do pojęcia pierwotnego "syntetyzmu". Jest to utożsamianie części z całością. Jeżeli np. osobnik wejdzie w posiadanie ułamkćw paznokci lub wlos6w drugiego człowieka. równoznacznie posiada władzę nad nim. Z innych cech umysłu pierwotnego autor wskazuje na osobliwe ujmowanie w sposób równcwartościcwy świata widzialnego i niewidzialnego. Ten ostatni chociaż niedotykalny i nieuchwytny, jest przecież traktowany jako niemniej realny niż świat rzeczy trójwymiarcwych. A obok tego umysł pierwotny wykazuje ambiwalencje niektórych pojęć takie, jak mana, która jednocześnie może być dobro- i złoczynna. Niezdolność do abstrakcji i indywidualizmu i calkowite wtapianie się osobowości w gminę; konserwatyzm, który wyraża się niezdolnością wyjścia poza tradycyjne wzory - oto zasadnicze cechy umyslowości pierwotnej. W konkluzji Welter dochodzi do przekonania, że słuszne bylo porzucenie przez Levy-Bruhla koncepcji prelogizmu, gdyż umysł pierwotny kieruje się właściwie lcgiką. Jest to jednak, jego zdaniem "metalogika", logika wyrosła na gruncie empirycznym, ale przeniesiona w świat iracjonalny. Takie sformułcwanie, pozornie tylko wnosi korektę do koncepcji LevyBruhla, bo różnica między "pr~logique", a "metalogique" wydaje się być raczej pozorna. Tym niemniej artykuł Weltera zawiera refleksje wartościowe. �401 400 J o s e p h G r e l i e r: Stan i typy domostw oraz tryb życia tubylców z nad Orinoko [Habitat, types d'habitations et genre de vie chez les aborigenes du bassin de l'Orinoko]. Jest to krótki etnograficzny zarys kilku pomniejszych ludów z południowej części dorzecza Orinoko na terytorium Wenezueli, wykonany w oparciu o badania terenowe w latach 1950-53. Chodzi tu o Indian południowoamerykańskich: Guarauni z obszaru delty, Piaroa znad średniego Orinoko, Guaharibo i Waika z dorzecza tej rzeki oraz Makiritarów znad rzeki Ventuani i Cunucunuma. Ludy te reprezentują poziom najbardziej archaiczny. Guarauni to rybacy i łowcy napółosiadli na wyspach błotnistej delty Orinoko. Ważną rolę w gospodarczym życiu ludu spełnia palma z gatunku Mauritia fLexuosa. Interesujące jest palcwe budownictwo tego ludu, gdyż rozwinęło się ono w izolacji od wpływów obcych. Duże czworoboczne domy są budowane na palowych platfermach w jednym szeregu wzdłuż rzecznego kanału. Dojście do domów ułatwia platfermcwy pomost ułożony wzdłuż domów. Już tylko zrzadka w niektórych wioskach spotyka się wielkie dcmostwa będące zbiorowym mieszkaniem dla wielu redzin. Szefem takiej wioski jest mężczyzna, naj starszy z rodu. Nosi nazwę "bardzo-stary". Lud Piaroa jest stale osiadły. Zyje z kopieniaczej uprawy ziemi, uprawiając maniokę (juca), trzcinę cukrową, kukurydzę, pataty, bananowce i bawełnę. Ziemię pod uprawę przygotowują wypalając puszczę, w spos6b właściwy gospodarce żarowej. Jedynym narzędziem do uprawy ziemi jest kij kopieniaczy. Mężczyżni dokonują karczunku i palenia drzew. Prace polne należą wyłącznie do kobiet. Ncw1ny są użytkowane przez okres 3-5 lat, po czym wyrąbują nowe. Niekiedy eksploatują równocześnie 3 pola. Domy tego ludu mają kształt stożkowaty, na rzucie kolistym. Cechują je duże wymiary (l6-20 m średnicy). Służą za mieszkanie dla 6-8 redzin. Każda z nich ma swoje własne ognisko. Ludy Guaharibo, Waika i Shiriana są puszczańskimi nomadami, żyjącymi w grupach do 30 osób. Zyją ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa. Na noc budują palowe platformy prcwizoryczne o rzucie trójkątnym lub czworobocznym. Na tych platformach klecą szałasy. Pozostają na stosunkowo niskim etapie rozwoju, nie znają soli ani tkanin. Z wymienionych ludów - Waik2 budują prcwizoryczne osady w kształt kolistej kosza!'y z jednym strzeżonym wejściem. Szałasy stoją kręgiem pod ścianą koszary, są skierowane szczytowymi stronami do środka osady, tylne ich ściany przylegają do płotu koszary. Osada taka kształtem przywodzi na myśl zachodnicsłcwiańskie okolnice. Lud Makiritare należy do grupy karaibskiej. W przeciwieństwie do poprzednich stoi na stosunkcwo wysokim stopniu rozwoju. Zyje życiem osiadłym, zajmuje się kopieniactwem, zawodowym łowiectwem, rybołówstwem, handlem i zbieractwem dla celów handlcwych. Głównym elementem osad jes't duży stożkowaty dom o kolistym rzucie, o średnicy 9-13 m. Dom ten jest własnością wspólną. Wokół niego stoją małe domki jednorodzinne, co zdaniem autora, sygnalizuje rozpad pierwotnej wspólnoty rodowej. Artykuł J. Grelier'a należy do rzędu publikacji materiałowych. Jest zwięzły, rzetelny i bardzo instruktywny. L. C a l' l et J. P e t i t: Archaiczna technika u:ytapiania żelaza w Le (Wsch. Sahara). rUne technique archaique de la fabrication du fer dans Le Mourdi]. Autorzy zebrali wśród Haddadów w kraju Mourdi wiadomości o archaicznych technikach wytapiania żelaza. Opisy poszczególnych etapów pracy są ujęte w rozdziały: Wybieranie i przY"otowanie r;dv przygotowanie węgla drzewnego, budowa pieca, konstr~kcja dymark'i: wytop i odlewanie żelaza. W końcowej części autorzy omawiają społeczną pozycję kowala oraz genealegię kowalskich rodów w plemieniu Haddadów. Tę kowalską technikę porównują z podobną techniką z Matakan, w półnccnym Kamerunie. Jakkolwiek studium zawiera wiele informaeii do poznania pierwotnych etapów rozwoju kowalstwa, brak w nim w;raźnej podstawy metodycznej oraz wniosków z przeanalizcwania mat'~riałów .. Brak też gecgraficznego ujęcia form opisywanych. Wielką zaletą pracy Jest dobre udokumentowanie materiałem ilustracyjnym i jej zwięzłcŚć. Mourdi M. B o u t e i 11 er: Za.piski o ma.gicznych zamawianiach. [Cahiers ne pansements magiques]. Autor publikuje tu fragment pracy, której najistotniejszą część stanowią dokumenty z dziedziny magii stosowanej w lecznictwie ludowym we Francji. Materiały te zebrał autor w poszukiwaniach te;-enowych i archiwalnych. W treści formuł, jak i w rodzaju zabiegów stoscwanych w magii leczniczej chłopćw francuskich jest dużo pcdo'cJiehstwa do analogicznych praktyk u Słowian. Autor niestety faktu tego nie dostrzega, traktując opisywane zjawiska w zbyt wąskim zasięgu geo"nficznym. Wyjaśnienia tych pcdobieństw należy szukać w tym, że owe ~agiczne formuły i zabiegi przedostały się do praktyk ludowych ze średnbwiecznej literatury medycznej. Rozpowszechnienie tą drc,gą magicznych kO~lcepcji chorób i ich przyczyn było większe niż to dawniej w regionalneJ etnografii przyjmowano. H. E. D e l M e d i c o: Żlo'cie rodzinne Hebrejczyków [La vie familiaie des Hebreux]. Jest to fragment studium publikowanego w 42, 44 i 45 tomie "L'Ethnographie". Autor dokonał wyboru matcriałcw z pism Starego i Nowego Testamentu. Zawierają one informacje o formach rodzinne"o życia Żydów. Na recenzcwany fragment składają się następujace rozdzi;łv: 'Żvd k ' .• .O\\.'s a \versja mitu o pochodzeniu człowieka, zagadnien:e urodzin dziecka, ~YCle seksualne i małżellstwo u Żydów, poz~'cja kobiety w społeczeństwie. ~Yc!ows:(im, konkubinat, niEwclnictwo. prcstytucja, hcmoseksua~izm onz rnstytucja sororatu. W wyniku szczegółowej analizy omówionych zjawisk 26 LUd, t. XL VI �403 402 autor dochodzi do wniosku, że Żydzi do czasu przejścia od życia nomadycznego do osadnictwa stałego żyli w stosunkach zupełnie nieunormowanych, jak się wyraża, "żyli prawem dżungli". Dopiero od czasu osiedlenia się ulegli procesowi humanizacji. Nawarstwili się oni nu podłoże cywilizacji kanaanejskiej, od której przejęli instytucję konkubinatu, małżeństwa przez kupno oraz prostytucję. Zrazu sens istotny tych instytucji był dla Żydów obcy i niezrozumiały. Przez długi jeszcze okres po osiedleniu zachowali oni swój zwyczaj porywania kobiet. Czynnikiem, który zmienił ich pierwotne obyczaje seksualne i formy rodziny były kobiety nieżydcwskiego pochodzenia, które stając się żonami Z~'dóv; z czasem wywarły kapitałny wpływ kulturowy. Artykuł D e l M e d i c a odsłania sporo nieznanych i niezauważonych szczegółów Starego i Nowego Testamentu. Erudycja autora, zwięzłość i jasność wywcdów dodaje wartości recenzowanemu artykułcwi. A n d r e - L a u ,; i M e r c i e r: RośLiny w folklorze i etnografii. [Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie]. Jest to ciąg dalszy publikacji zapoczątkowanej w 45 tomie "L'Ethnographie". Autor omawia rośliny UŻ:vwane w ludowym lecznictwie na obszarze Francji. R e n e G o m b a u l t: Zapiski meharysty. [Notes d'un Mehariste]. Krótka notatka, której osnową jest tabela roślin pustynnych okolic Palmiry i syryjskiego stepu, zamieszkałych przez Beduinów. Autorem zapisków był poległy w 1941 r. Qficer kompanii meharystów, który dla celów utylitarnych interesował się roślinami użytecznymi. Chodziło mu o rośliny jadalne. rośliny hamujące upływ krwi, leczące rany lub inne schorzenia. J. C a z e n e u v e: Boże Narodzenie u Indian Pueblo z nad Rio Grande. [Noel chez les Pueblos du Rio Grande]. Autor przedstawia opis obchodu no.cy wigilijnej w San Felipe i osobliwego obrządku Indian Pueblo. Chod::i tu o archaiczną inscenizację w kościele po pasterce. Zdaniem autora, zachcwały się tu wątki tradycyjnej obrzędowości Indian z okresu przedkolumbijskiego. Po zakończeniu mszy, lud zgromadzony w kościele rozstępuje się od drzwi do ołtarza. Wtedy do kościoła wkraczają trzej mężczyżni ucharakteryzowani na jeżdżców, przypominających strojem krakowskiego lajkonika. Na głowach mają kapelusze o szerokich rondach, a twarze kryją czarne maski. Zdaniem autora, jeżdźcy ci reprezentują bliżej nieznane postacie indyjskiego folkloru. Do kościoła wkracza również grupa tancerzy. Stanowią ją dwaj mężczyżni ucharakteryzowani na bizony oraz dziewczyna, ubrana po indiai:sku. Za nimi postępuje 12 tancerzy, ucharakteryzowanych na jelenie, daniele i antylopy. W głębi nawy jest zgrupowana orkiestra i chór. Następuje seria tańców. Tańczy pierwsza trójka, po czym pozostali uczestnicy, uszeregowani w dwa rzędy. Drugi akt inscenizacji rozpoczyna się wkroczeniem do kościoła następnej grupy tancerzy . .Jest ich :-lO; są ubrani w czarne, długie jedwabne koszule, przybrane wstążkami. Tancerze mają długie włosy, a na potylicy zatknięte pęki orlich piór. Policzki ich są zabarwione echrą. Każdy dzierży w lewej ręce luk, w prawej grzechatkę. Po odtańczeniu z:Jiorowego tar,ca, opuszCZOljąkościół. Następuje akt trzeci. Do kościoła wkra.cza no\va grupa tancerzy .. Jest ich 10 par. Kobiety są ubrane w ozdobne suknie z wyprawionych skór danieli. Mężczyźni odziani są w krótkie spódniczki i kamize~e bez rękawów, suto zdobione haftami. Każdy z mężczyzn nosi na prawy:n rOlmieniu połyskujący dysk, ozdobiony różnobarwnymi piórami. Po wyko~l,lJ1iu tańca, orszak tancerzy wychodzi, a po nim wychodzą trzej jeżdżcy z to\varzyszącym im błaznem, którzy przez cały czas siedzieli przed ołtarzem. Komentując swój opis, autor zwraca uwagę I1el fakt, że kościoły na terenie Indian Pueblo są przez nich uważane za własność plemienną, czemu tamtejsze duchcwieństwo stara się nie przeciwstawiać. W dziale językoznawczym zamieszczono artykuł R. P. C. T a s t e v i n'a Af; ykański charakter malgaskich s~ów, w których pień zaczyna się od "a". [De l'africanite des mots malgaches don Ie radical oommence par Ja JeUre aj. W dziale metodologii etnicznej znalazł się artykuł L o u i s M a r i n'a o złożonym tytule: Specjalne metody postępowania dla u~atwienia badania q/oski magii w kulturach zwanych "pierwotnymi" i dla zmniejszenia trudno.ki, [Procedes speciaux pour faciliter l'etude de la Magie dans les civilisation "dites primitives" et pallier aux difficultes que rencontrent les ethniciens]. Prof. Marin wylicza 19 zagadnień, które zawierają trudności natury metodycznej i formalnej w studiach nad magią ludów pierwotnych. Zaczyna od trudności rozróżnienia w aktach obrzędowych tego, co ma podłoże religijne, od tego co wyrasta na podłożu ~agicznym. Praktyczną trudność sprawia badaczowi przeniknięcie tajemmcy, jaka otacza wiele ważkich aktów magicznych. Wymieniającszer~g dalszych zagadnień, autor udziela przede wszystkim wskazań praktycznych. Nie są one ncwe, gdyż większość z nich sformułował już w łatach 1937-38 prof. MarcelI ]V[a u s s. (Manuel d'Ethnographie, 1947, s. 172-29). N,uv:e i oryginałne jest natomiast stanowisko L. Marin'a w sprawie zagadn:en radiestezji i ludzkiego magnetyzmu, którym to zjawiskom auter przy~lsuJe cechę fenom€nów rzecz)wistych - i w których, jego zdaniem. nale:~ałoby szukać podłoża wielu aktów magii. . Jak wiadcmo, podobne stancwisko w tych sprawach zajmował również prof. K. M o s z y ń s k i. (Człowiek, 1958, s. 656). na jakie trafiają, etncgwfcv.;ie. L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956. Do treści tomu wchodzi: historia etniczna, etnografia i etnologia. Dział I-sz,' wypełnia art."·kuł Ch. V i r a II e a u d: Wschód za czasóv.; 26- �405 404 temps de Nabuchodonosor et de au '1 ., Bliskim Wschodzie w ogromną I o:\c ~a. 'w 612 l' otworzył nOWą epokę Cyrus] . Wiek VI p.n.e. obfltcwał U dok Nlmwv . . .., zdarzeń historycznych. pa ~. • ołową VI w. związane Jest Imię .. b aru Z pierwsZą P N b Lj w cywilizacji tego o sz· , [Imię to oznaczalo: ,,0 a u, . Nabuchodcnosora, Nabukudu:u.tsu~~. b to był zwycięski król wojownik . "] Opmla JaKo Y .' . Boże ochraniaj gramcę . '.. Wytwcrzonym przez wIzJe zy. . niepcrozumlemem .., . ,_ . zdobywca, Jest raczeJ. , olitvkiem I umJeJętme wy I . t' t bvł dobrym P . . b' dowskich prorokow. Na o~las .' b stworzyć mocną pozycJę Ba 1korzystał ówczesn~ ~łabcsc EgIPtuBa~i~onii na Bliskim Wóchodzie i kory~ lonij, Autor omawia ow~~es~ą .rolę ten temat pozostawił Herodot w swej gnje niektóre wiadomoscl, Jakle na . Nabuchodonosora i Cyrusa.. . [L'Onen t przy udziale elementów obyczajowych, ludów podbitych, bądź sąsiadujących. Historii. a R P V e r. artykułów otwiera rozpraw .' . 'ale "EthnOgraphie" senę . . dans l'art predZI W , ' rzedhistoryczncj (La mam . . ,.. P . J'ako motyw sClenny.h b l' u g .,<1 e'a p. t. D,on w sztuce d k' . ręki pcwtarza Się d historique). Wizerunek lu z lej '. '1 . i Autor oparł swoje wywo Y malcwi:leł prehistorYCznyc:. w znac~~:~i~~Os:~Ch stancwisk, z tego 3 hiszJ. ktY'Ka ta rozprzestrzemona na Obrazach z 13 archeoloolcznych, . J o zd'tmem pra. a 10 francuskich. .eg 't k'l "yfikuJ' e te odbitki na POZytyPai:skich . b 'wlata Au or a~ . k " została na dalekie o szary s . b lewej i prawej rękI. Szu aJąC następnie na o razy ł ne wowe i negatywowe, a d ., chwiejną hipotezę, że mog Y o. przyczyn tych praklY~, .Wysuw~ O~Cchzabawowych lub sexuolOg~czny~h. y wynikać z bodżców re1JgIJncmaglczn . ' . h nalcgii w praktykach wspoł" k' ia odpowledmc a t . Sądzi jednak, że poszu Iwan "ć właściwe rozwiązanie ej zaczesnych ludów pierwotnych mogą na:>uną gadki. . k'w (La vie familiale · dzinne HebreJczy a H E. del M e d i c o: Z ycte ro kt' . pcc-ątek byl drukowany . 'l' g rozprawy oreJ des Hebreux). Jest to oa szy Clą. .' . Lud 4.5, 1960). Autor, omawla (RecenzJa. .' malżei:stw w praktykach W 50 t.omie (1955) L'Ethncgraphle . 'ł . sc. i VI z1:.w:eramu.' egzo- i endcgamiczne prawI~ ,owo nast pnie zagadnienie rozwodó~ l roZę w seksualnego Życ.o , , . a 'Je . d necro z ma'z'• o.nków. Szczegolme odws~o'łżvcia .- • . . wi~zania małżeilslwa przez smlerc. k" J'ące jak z pierwotnej dzikiej ';' aJ'ą stwierdzen13, u azu, . y wspólkrywCzą war t cs~ m l ., się poszczegolne norm . " wolna wy amaJą k b' tą . brutalnej obycza,owoscl z, . ł 'cwvch svna - z '0 Ie , I . . . kaz stosunkow P CL.' • 'i życia u Zydćw. pOJawia Się za. . .' zakaz naruszenia włas:lOSC która stała się żoną lub. k~nkubln~ Jeg~ o:cp::wa kazirodztwa. Stopnio",:,O, .' ra<ach" - porw" ~I1IC' ., a WięC me ~ . romisculzmu, oe stlaprzez" ~ k . hnmoseksuallzrnu, P , t <ą formułcwane dalsze za' azy. ~, . t . m pojęeie grzechu o charaK e• . koualnych z roczens we. . r~W()se. , Ż 'd m obce Szczegołowe P ~ ll'zmu i stosunkow 'ł . cz~s b\"ło y C· . o rze seksualnym, przez. c .JgI ". . hebrajskiej, rozwijało się stopmow , dawstwo, normujqce zycie rodzmy f., • czerpanych z lokalnych kultur J. C a z e n e u v e: Indianie z okolicy Tukson (Les Indiens de la region de Tucson). W stanie Arizona w USA żyją jeszcze dość liczne resztki wielu indiańskich ludów. Opierając się na kryteriach językowych, można ogół tych plemion podzielić na trzy grupy: Juman, Atabaska i Uto-Azteki. Plemiona na:eżące do tej ostatniej grupy dzielą się na Szcszuńską i Pimańską. Do językowej podgrupy Pimańskiej należą m. in. plemiona Yaquis i Papagos. Zyją one w okolicy miasta Tukson. Yaquis zamieszkują osobną dzielnicę przylegającą do tego miasta, a Papagos żyją w rezerwacie odległym 10 km. od Tukson. Jakkolwiek oba te plemiona są już od trzech stuleci schrystianizowane, to jednak niektóre elementy ich przedchrześcijańskich wierzeń i praktyk zostały włączone do obrzędów związanych ze świętami chrześcijańskimi. Autor wskazuje na kilka takich elementów i próbuje objaśnić ich pierwotne znaczenie. D. R u z o: Kultura Masma (La culture Masma). Prastarą nazwą Masma oznaczona jest dolina i miasto usytucwane w samym centrum Peru, w dystrykcie Casta w prowincji Huarcchiri. Autor tym archaicznym mianem nazwał jednak lud którego dziełem są gigantyczne rzeźby na wyźynie Marcahuasi. Wyźyna ta jest skalistym wzniesieniem wysokim na ok. 100 m., o powierzchni 3 km2• Ale powierzchnia jej jest najeżona skałami o profilach, ukazujących widzowi sylwetki ludzi, głów ludzkich, zwierząt i ołtarzy. Jest między nimi także słynna "głowa Inki" Na niewielkim tym obszarze mieści się kilkaset takich figur. Dość powierzchowna opinia uznała w swoim cza·s:e to skupisko za swego rodzaju fenomen przyrody. Autor, po przeprcwadzeniu badań, doszedł do wniosku, źe kamienne, olbrzymie postacie ludzi i zwierząt wstały tu świadomie i celowo ręką ludzką wymodelowane. Usytuowanie ich w terenie jest związane z dawnym kale·ndarzem Inkćw i z pozycją słońca w ciągu roku. Autor wyraża opinię, że owa skalista wyżka była niegdyś zapewne centrum kultu religijnego. Nie.stety nie jest w stanie określić chronologii tego dzieła. Wskazuje natomiast, że w technice wykonania istnieje uderzające podobieństwo do figur z Wysp Wielkanccnych. Już kronikarze hiszpańscy wspominali o tym, że wg. miejscowych podań, twórcy rzeźb mieli należeć do rasy białej, brodatej, niebieskookiej. Znaki zdobiące niektóre postaci, ukazują te same motywy, które znaleźć moźna na niektórych figurach Starożytnego Egiptu. Wśród postaci zwierzęcych znalazł się afrykański lew oraz słoń. J. G r e l i e 1': Kult św. Benedykta z Palermo tv Andach Wenezueli (Le Gulte de Saint Benon de Palerme dans les Andes du Wenezuela). �niewolmka i_ niek sw Bene' j j''kt \)y' ,'(nem '~. Swiątobliwy francisz. amn ',. 'ł n do najwYższych goancsd mcl wolnicy afrykai';skiej. Tj m nie,n:: ~os~ec 0:1o XVI \V. p~'zedmiotem kultu w zak;nie, W Ameryce Lad ~SKleJ sta .:~ę niEwclników. Nazwano go t~ ze stro.ly schrystianizc\'oiar.j ch czarn.~ IT It ten rozszerzał si.ę szlakamI "lub el Moro ,,-u ez San Benito el Negro." ,. nl'C-iOn\'ch na ten teren prz " . , z zboz prze ~. • h J trzciny cukrow,e ora, 'l' dbywało się to wzdłuż żyznyc Plantacji ' 'orow \V Vi enezue l o . , ta eurooejskich ko l el1lza, ' . l 'ko'w które tu do pracy na plan • ł ' arnvch nIewo.nl , , ld zboczy Andów, Za agI cz '. k d " szybko tam gdzie estry gors. . ł Jedna csc 'k ' cJ'ach sorcwadzcno, topma y . k l' . w doliny a klimacie tropI a,. ''J'al U Cle a l 0111. d h kl'mat murzynom me ,przy, . k lt '" Bpned vkta. \V obrzę ac , 1 • 'l d ostacl u u S\v. _., nym, pozostał po mch s a w P zło ci jednak wiele elementow pog~nz kultem tym związanych, zn~la .." ę egetatywnej kopieniaczych IndIan , h praktYkI skich kontynuuJącyc . • . magn w 7. okr'esu przedbolumbijskiego, c J' J , ' , •u;scho .. dnich narodów , , ' t, . +ar'Jcc' niektorych . L do 'e '-lesn-' • . J C a s t a g n e: u u; de quelques peuples onen, d opulaires folklonques . , .. t' ZSRR (Chants et anses P .l ' mało znanych plesm l a.1. ' k' ) A tor dokonuje przeg ąau taux de I'D. R. S. S,, u ' .' 1 • go i Aralskiego. Piesl1l Kaza ow ., b s nu KaspIJsKIe t' ców orientalnych luaow a e d 'ch pl'eśniarzy akynóu:, przy worze , ", z zawo ow, t śoiewane są naJcz~scleJ prze d • b Na'bardziej charakterys yczne • t wanego om ra. J b dwustronnego instrumen u z "Kipczaków, Arginów, To y_ .' dy'cznych Nalmanow, ," 'Y są epiczne plCŚl1l nema . " recre7entuJ'ą pozlOm l1lZSZ , ' P" i Klrglzow _któw Ałtajó\v l Tokow. leso. ' , . Uzbekćw z powodu rytmu, ' , . a y"maloe są plesm, . w porównaniu z kazacklml. r '" ., 7upełnie nieoczekiwany. W gruple . , czę"to w sposoo k' który jest kombll10wan) o bl' go ~olkloru tahce Uzce ow, a pełne oso lwe ~ . tahców autor zwraca uwagę n, . . , Buchary i Samarkandy. Opl, , . e tance derwlsZOW 7 l t Obszerniej omaWIa w,row hl 'w w wieku od 10-1 a, t·' -any przez c opco k h" ~:;uje taniec "botsc a, ~l1~L . z taniec niedźwiedzia, tańczony, u Tur poprzebieranych za kobIety, ara . 'ych melodii. Matenały te są menów, Autor podaje nutowy zapis omaWIan 1" • • '. -i 1 prawie nieznane, .' '< ir'~ folklorze (La pomme de terr~ B N i k i t i n a: Ziemmakt w rosYJ-k' . l'emniaka do gospodarki ' 't . w~rowad zema z 'l dans le folklore russel. HIS ona F f bardzo interesujące szczego y. , . a dla etno gra a . arolnej w EuropIe zaWler" d n; a zl'emniaków do stalej upr , w Do takich należą zapewne pro'b )'wprowa , . zeXIX ' . w plerwsz ' ej polowIe . wy na terenie ROSJI, 'l (Le retournement des morts chez, J D e z: Wtórnc rochóu:ki 11 Betsl co ł skowyżu na Madagaskarze, . , . " entralne"o P a 'd les Betsileo), W środkowej CZę,SCIc t ł .t"'o'rn"ch pochew:,ów, Każdy ro ł -, ę ry ua \\ ' J ze h u ludu Betsileo, zac ewa ~l, d" dko Jeżeli ktoś z rodu umr , ' ' tWlerany csc rza ' , dnIU posiada wspólny gro b OWIec 0.l 'wie 3-4 lat, w terminie l w grable, Po up 'j chowają , go w pOJ'edvT'czvm . ' . .vyznaczonym przez czarownika, .zwłok, spcwijają je w jedwabny, do wspólnego rodzinnego grobu. krewni zmarłego dokonują ekshumacji krajowego wyrobu całun. i składają je L, !VI e r c i e r: Reśliny w jelklorze i etnografii (Les vegetaux dans et i'ethnographie). Jest to dalszy ciąg słownika roślin użytkowanych w lecznictwie i przemysłach ludcwych oraz wymienianych w utworach literackich na obszarze Francji. Poprzednie partie słownika były publikowane w szeregu tomów powojennych "l'Ethnographie" . A, Je folklore i 11 e r a n: Psycho-naturalistyczne podstawy układu spo(Les bases psycho-naturalistes de l'Ordre Social). Autor opublikował już szereg kemunikatów i prac naukowych (1950-1955), w których dał wyraz kilku oryginalnym koncepcjom etnobotanicznym. Podstawowym ich założeniem jest tw:erdzenie, że powiązanie człcwieka pierwotnego ze światem roślinnym wyraziło się w pierwotnych magicznych koncepcjach o istccie stosunku czlew:eka do niektórych reślin. W sumie wywody autora są nowatcrskie i ujawniają działanie mot yvów w psychologii społecznej dotąd niedocenianych . .J. B e l i n-lV[ łecznego !VIirk o K u s - M i koł a j e w; Teoria jugosłowiańskiej sztuki ludowej lThecrie de l'art paysan yougoslave). Zapowiedziane w tytule ograniczenie tecrii do tEmatyki jugosłcwiar' skiej wprowadza czytelnika artykułu raczej w niejakie zaskoczenie, Autor bowiem rozwija tu tezy teorii sztuki ludowej w ujęciu jak najbardziej generalnym, Tezom tym nie można odmówić słuszności. Oto ważniejsze z nich; Sztuka ludowa rozwija się i przeobraża w zależności od gospodarczych i środowiskowych warunków życia. Między sztuką paleolitycznych łowców, a więc sztuką naturalistyczną, a sztuką zapoczątkowaną przez neolitycznych kopieniaczy, istnieje zasadnicza różnka. Przejście do osiadłego życia, zapoczątkowanie nowego typu intelektualnych refleksji, magii, kultu zmarlych - wszystko to odzwierciedliło się w nowej Iormie sztuki, w zrytmizewanym zdobr.ictwie, Widoczne tendencje do wyeliminowania figuralnego motywu dynamicznego i zastępowanie go motywem stylizowanym, naj chętniej geometrycznym oraz roślinnym, rytmicznie pcwtarzanym i możliwie statycznym, oto podstawowe charakterYstyczne cechy zdobnictwa kopieniaczy i rolników, Autor twierdzi, że lUdowy twórca wypowiada w tej postaci pewne kolektywne przeżycia duchcwe oraz refleksje. nadając poszczególnym elementom dekoratywnym sens symbolów. Nie manifestuje się w nich jednak indywidualność twórcy, lecz tradycyjne idee zbiorowości, tak jak w ludowych obrzędach, zwyCzajach prawnych itp, Stąd istotą ornamentu jest pewtarzalność motywów. O ile sztuka realistyczna łewcy, wojownika czy ewent. handlarza jest sztuką męską. u kopieniaczy staje się ona sztuką żeńską, Kobieta tworzy i prz\,- " �409 408 kazuje ją w tkactwie, plecionkarstwie, garncarstwie i ha.fci~ .. Wres.zcie, stwierdza autor, zdobnictwo jako sztuka ludcwa zaczyna gInąc .1 .z~mka.c. skoro tylko jego obrazowe składniki tracą swoją funkcję symbohkl l stają się jedynie elementem dekoracyjnym. P. B. P e u c h a n t: Praktyka "frottis" i jej korzenie w podświadomo.ści (La pratique du "frotHs" et ses racines dans l'inconscie.nt co:leChf). Okreś:enie zaczerpnięte z gwary hiszpańskiej oznacza praktykI, ktore podejmują kobiety pragnące uzyskać zdolność zachodzenia w c.iąż.ę. p~lega to na podstc.wowym wierzeniu, że dotknięcie przedmiotu (kamIema, wIerzchołka skały, czasem kamiennego posągu), z którym jest powiązana. odp~wiednia legenda, pozwala kobiecie żywić nadzieję na przyszłe m~:lerzY.ll.stwo. Autor, analizując to zjawisko ze stancwiska psychologu glęol: dochcdzi do wniosku, że korzeń tego wierzenia tkwi w przechowywan~J w podświadomości od niepamiętnych czasów idei: że prz.ez ~ezpośred~le zetknięcie się z ziemią - matką można otrzymac odpowIedmą moc, Jak to wyraził grecki mit ;o Anteuszu i jego walce z Heraklesem. zbiorou:ej Tadeusz Wróblewski P a u l 5 c h e u e r m e i er: Bauernwerk in ItaHen, der italienischen una Schtceiz, Cz. l, ZUrich 1943, Cz. II, Berna 19~6, form. 4". 'I a obszerna praca składająca się z cwóch części,. obejmuje łącznie' 490 stron tekstu ilustrcwanego 932 rysunkami, 873 fotografiami i 13 mapami; zgodnie z' tytułem dotyczy obszaru Włoch i połud. 5z:-vajcarii. . Praca 5 c h e u e r m e i e r a powstała zasadniczo w oparclU o matenały Sprachund Sachatlas Italiens und Sildschweiz wydanego pod redakcją K. J a b e r g a i J. J u d y, i stancwi z tym atlasem pewną tematyczną całość. Autor niezależnie od materiałów atlasowych, przeprowadził w latach 1930-35 specjalne badania terenowe dla potrzeb niniejszego wydawnictwa które przyniosły bogaty materiał opisowy i ilustracyjny poszczególnych f;któw kulturowych. Ze względu na cel i metodę opraccwania, praca Scheuermeiera rysuje się, jako katalog systematyczny z zakresu kulturY materialnej, bogato ilustrowany, który stanowi ważne, pomocnicze źr~dło dla wymienionego wydawnictwa atlascwego. Bogate bcwiem matenały z zakresu słownictwa gwarcwego, zostały w omawianej pracy związane ze szczegółowym opisem f o rm y, f u n k c j i, z uwzględnieniem przestrzennego występowania poszczególnych zjawisk kulturowych. Autor w tekście opisowym zastosował również nazewnictwo gwarowe, określające czynności gospodarskie. Toteż praca ta, łączy nie tylko materiał językoWY z cdncśnymi desygnatami, lecz i ich funkcjami, oraz czynnościami wykanywanymi przez człcwieka przy posługiwaniu się odpowiednimi narzę- I • Część pierwsza zawiera materiał do następujących zagadnień: hodowli, gospodarki mleczywem, uprawy, sprzętu zbóż i transportu siana, technik orackich i narzędzi do orania, uprawy i przetwórstwa winnej latorośli oraz roślin oleistych. Część druga przynosi dane odnoszące się do budownictwa, ze szczególnym liwzględnieniem dcmu mieszkalnego, paleniska, narzędzi i naczyń związanych z przygotowywaniem pożywienia, następnie uwzględnia tra~sport. Tę część pracy kończy opis zajęć gospodarskich: wypiekanie pieczywa, pranie, obróbka włókna. Brak wniosków ogólnych utrudnia odczytanie bez atlasu rezultatów tej d~żej pr~cy, stanowiącej doskonałą ilustrację pogranicza i współpracy pomIędzy Językoznawstwem a etnografią. Zatem praca Scheuermeiera stanowi pewnego rodzaju źródło zarów:1O dla językoznawcy, jak i etnografa. Na podkreślenie zasługuje dobra organizacja, świetnego zresztą materiału ilustracyjnego. W tekście zamieszczono rysunki wykonane przez grafika, P. Boesch'a stancwiące przegląd typowych form narzędzi, czy urządzen, natomiast fotografie zamieszczone na końcu pracy są ilustracją indywidualnych faktów kulturowych z uwzględnieniem ich funkcji i udziału człowieka. z. S. riitorcmanischen dziami. Wal t e r E s c h e r: Dorfgemeinsohaft und SilvestersinJen in St. AntoBeitrag zum Problem Gemeinschaft und Brauch. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskunde. Band 31. Buchdruckerei G. Krebs Verlagsbuchhandlung A. G. Basel 1947. , Pra~a ta jest rezultatem badań prowadzonych w latach 1942-45; ogramcza SIę do małego terytorium szwajcarskiej wsi st. Antonien rozdzielonej na trzy jednostki administracyjne: gminy 5t. Antonien-Riiti, St. AntonienC~s:els i 5t. AntOnien-Ascharina mające jednak wspólny kościół i szkołę. ~H.'JSCOWCŚć ta położona na wysokości 1300-1659 m, zamknięta dokoła g~ra~i: Kiihnihorn (2416 m), Sulzfluh (2820 m), Madrisahorn (2830 m), J~ggl1shorn (2252 m) i Kreuz (2200 m), a przez to odcięta od szłaków kom' ..lmkacyjnych - szosę doprowadzono tam dopiero w łatach 1898/99 - stancw,i pewnego rodzaju rezerwat między okręgami Pratigau i Montafun. Porcwnanie z innymi osiedlami np. z Kiiblis wykazuje, że ludność wzrosła tu . . . mewlele od 1900 r., a poza tym mało tu jest przybyszów zwłaszcza z ll1nych kantonów, co wpłynęło na lepsze zachowanie dawnej rodzimej kultury. ni en. Ein . St. Antonien jest protestanckie, ludność mówi tu dialektem staroniemIeckim (walserskim) przyniesionym przez kolonistów jeszcze w XIII wie~u (Walser), podczas gdy w pobliskich miejscowościach do XVI w. pancwał Język romański. .1 �410 Jednakowe zajęcia kształtują podobny sposób myślenii:l mieszki:lńców zatrudnionych w lasach i na pastwiskach alpejskich, a wspólna praca łączy ich w takich zajęciach jak utrzymanie dróg, czyszczenie łąk z kamieni itp. Jeszcze większym węzlem wspólnoty jest niebezr;ieczei:stwo lawin nawiedzających te okolice, groźne przeżycia dostarczają tematu do rozmów, a potrzeba zmusza do łączenia się dla obrony przed grozą żywiołu. GosDodarstwo hodewlane jest przyczyną wędrćwek z bydłem w Alpy. zależnie od wysokości, zbiór siana zaczyna się z końcem czerwca lub z początkiem lipca, cale redziny wyruszają wtedy w góry, a wsie wyludniają się. W połowie wrześ:lia bydlo schodzi z Alp, ale do października pozostaje na niżej położonych pastwiskach. Niektórzy członkowie rodzin wracają do domów później po zabezpieczeniu siana i szałasów, naj dalszy termin powrotu to tydzień między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem. Autor pcdkreśla, że dla pełnego obrazu wsi trzeba poznać szereg jej ugrupowań społecznych. Silną więzią spojone są rodziny, w których nieraz trzy pokolenia mieszkają r~zem i przechowują tradycje, naj starsze dzieci otrzymują zawsze imicna dziadkćw, wspólna praca sprzyja wychowaniu społecznemu, a parobków i służące zalicza się też do rodziny. Pokrewieństwo wiąże ludzi, i rozciąga się prawie na całą wid. Sąsiedzkie zwyczaje pomagania sobie i interesowania się życiem sąsiadów zanikają stopniowo. Dawniej schodziły się kobiety do pracy przy konopiach nadchodzili chlopcy, gospodyni zwykle czymś częstcwała, a wieczór kończył się tańcami. Z końcem XIX w. zaprzestano upra"'".y konopi, zniknęły też wspólne prace przy napychaniu kiełbas po zabiciu świni, a także schcdzenie się wieczorami z robotą na drutach albo z przędzeniem dla oszczędności światła. Młcdzież męska i żeóska od skoóczenia szkoły do ożenku stanowi silną grupę wśród społeczności wiejskiej. Nie ma tu jednak ścisłej organizacji, ślady tych godności przetrwały tylko w śpiewach sylwestrowych. Grupa młodych wyodrębnia się na weselach i pogrzebach. Do początku XX w. istniało odróżnienie w stroju między dziewczyną a mężatką - fartuszek i wianek były oznaką panieństwa. Do specjalnych praw kawalerćw należą tzw. "Hengertrechte', tj. nocne odwiedziny kochanej dziewczyny w oznaczonym dniu z zachowaniem pewnych przepisów będących jakby pcd kontrolą stowarzyszenia chłopcćw, którzy przychodzą grupą i wymagają wpuszczenia, a wtedy należy ich przyjąć i poczęstować. Zabawą urządzaną przez dziewczęta jest "Wieczór pieśni' połączony z losowaniem dziewcząt między chłopców, przy czym nieprzyjęci przez wylosowane panny płacą karę albo dają wino. Wobec jednego wyznania m~eszkańców wsi silną spójnię stanowi par'lfia Ewangelicka, jest to miejsce spotkań z dalszymi sąsiadami, sposobność do rozmów i dzielenia się wiadomościami. 411 W trzech gmin"ch St. Antbnien za uważyć można pewne odrę':)noś~i uwydatniające się od cawna na różnych odcinkach. Ascharina uchodzi za najbogatszą i najbardziej komerwatywną, mieszkańcom jej zarzucają skąpstwo. Przeciwnie znćw ludność CasteJs i Riiti bywa nazywana żebrakami. Sąd gmin sąs:ednich o mieszkańcach St. Antonien nie jest przychylny, wyśmiEwają ich dialekt, sposób chodzenia i ubierania się, jedzenie rzepy. Uważają ich za nieokrzesanych i niezgrabnych, opovviadaią anegdoty a ich naiwności. Po podaniu charakterystyki społeczności wiej.skiej autor przechodzi do omówienia zwyczajćw dorccznych, wśród których uroczFtości zimowe i wiosenne zajmują dużo miejsca. Autor omawia istniejące zwyczaje w kJlejności świąt kalendarzcwych. W dniu św. Szczepana w St. AntOnien podobnie jak w większości wsi Pratigau odbywają się tańce. Tego dnia wieczór jako pierwsze przygotowanie do Nowego Roku kraje się suszone gruszki do tradycyjnego ciasta. Uroczystości sylwestrowe i noworoczne omawia autor na kOl~CU. Zwyczaje związane z ostatkami dziś już zaginęły, nie pozostały z nich nawet relikty w zabawach dzieci; niegdyś popnebierane grupki młodzieży chedziły po domach przez parę wieczorów, nieprzebrany muzykant grał na harmonijce ustnej, pary tai;czyły, a żebrak i żebraczka potrząsali skarbonką i zbierali datki na wspólną zabawę. Zwyczaj ten wygasł zupełnie na przelamie XIX i XX w. W popielec dziewczęta i chłopcy próbowali mazać twarze usmolonym sadzą gałganem, były przy tym śmiechy i żarty, a dziewczyna, której udało się uciec, wywieszała wieczorem w oknie białą bułeczkę. Ten sam zwyczaj istniał w wielki czwartek zwany "brudnym", do sadzy dodawano tłuszczu lub ~maru. Wskutek zakazów szkolnych zwyczaj ten zanikł prz2d 10-15 laty. W niedzielę palmową przynosi się do domu gałązki wierzby, co ma chronić dom i podwórze od wszelkich niebezpieczeństw. Dziś przeważnie uważają to za powitanie wiosny. Troskliwie prz·echowuje się jaja zniesione w wielki piątek, mają one chronić przed pożarem i wsz.elkim złem. Czasem w tym dniu znaczy się Owce i podcina kurom ogony. Zależnie od warunków śnieżnych na Wielkanoc albo w jedną z póżniejszych niedziel odbywają się zabawy na łące lub rynku. Bawią się grc;,pami dzieci szkolne i młodzież starsza. Do zwyczajów domowych należy farbewanie jaj i chowanie ich przez "zajączka wielkanocnego", są to nowe nabytki, które w st. AntiiniE'n pojawiły się ok. 1915 r. W~pólną uroczystością pnru gmin są odbywające się co 2 lata wybory do władz powiatowych, w wilię tego dnia trębacze i gwiżdżący idą prZl'Z dolinę Z\\'olując wyborców, którzy ze sztandarem udają się nazajutrz do Luzein. Po drodze dołączają się inne orszaki, wychodzą dotychczasowe �413 412 . y ws ólnie wejść do ratusza. Po wyborach władze w specjalnych stroJa~h, b. d . P dbvwa się zaprzysiężenie nowych wszyscy zbierają się pod l1P~, g .zIe o . . i czór kończy się tancam!. ..' władz, w.e . ć: . t k odb'wa]ą SIę tar-ceo W drugi dzień ZIelonych ~Wlą. ~ S: Antónien nie ma. .., ych uroczystosCl w c. , . Letnich l Jeslenn . . dla są rozsiane na roznych wyso. S+ Antónie'1 ktorego OSIe . gó 'y położeme.. . , .' t 'spólnego wyruszenIa w I, . . 'h wia ze me ma u w . kościach w dolrnac ,spra, .. , A harina wieczorem przed wy. h in W St !\ntomensc < • t wszystkich trze c gm. .: l' od'niska na wzgórzach, co Jes . hłopcy szkolm zapa aJą <> • b' , marszem starsI c t'" w wilię wyruszema z 110. . t wy·chodzą. W st. An omen . " znakiem, ze nazaJu rz . 'łek towarzysze alpeJscy, a na. , łasie na wSDolny po SI " . . rają się w du~ym.sza, .. ełka~i najsilniejszą krowę, wie~za.ją na ,J~J zajutrz przybIeraJą SWlecld ., k gdzie przyjmuJe Ich WłaSl:Iszyi specjalnie głośny dzwonek l Idą na ryne , ciel i funduje pocz~stunek. . l t b ł obchodzony tańcami w gospodzie. Koniec sianokosow do ostatmch a y. polowania, więc z końcem Aż do drugiej wojny przed :o~POctzęcle~yszenie myśliwych urządzało ątkiem wrzesma s owar~ l d . sierpnia albo z pecz .. , k' t . o zwyczaju sięgają j,ednak za e WIe tańce w Sto Antónien-Ruh. Począt l eg 20-tych lat XX w. t... z całości Pratigau zwyczajami . d bnia się St An omen Specjalme wyo rę .. . . , 'ewy sylwestrowe były roz" orecznymI DawmeJ SpI , , h sylwestrcwymI l new· ... ' d dziś zachowały się w mektoryc powszechnione w całym Pratrgau, o wsiach jak Schiers i Buchen. , Nowym Rokiem dorośli . ' d Bożym Narodzemem a b' W tygodmu mIę zy b" się wieczorem w szkole, wy Ie. . liczbie 15-'.>0 z IeraJą b' e chłopcy WIeJSCy w -". 'w l' decyduJ'ą na co o rocą z·kł d' zebled' splewo , , rają prowodyra, u a ag pr b d' . t 'e ubrani chłopcy gromadzą SIę , , d 31 grudnia rano o SWlę m , d ' l brane plemą ze, . b' stateczne wytyczne l zIe ą a)ą so Ie o • krypomin w gospodzie na ryn u, p z " 'd' d gmin RUti i Castels, druga który'ch Jedna 1 zIe o d l' . się na dwie grupy, z , , , Pany położonej w o Ime i do CZęSCI gmrny, Ś ' do Aschariny, a czasem "c' przed każdym domem, ple. wymaga by splewa • , d Sto Antonien. ZwyczaJ :, b d oknem i na powitame a . wacy ustawiaJą ., SIę prze d drZWIamI al o prze wo'dca wygłasza życzema. ' ,. u potem przy . powiadają dwcma strofkamI spI,ew , .' , ieJ' oJ'ciec i podaje winszuJą, k" odpowIada na]częsc , W imieniu mlesz 'ancow zproszyli się po pod worz u, S ' którzy tymczasem ro . . . l' cym pieniądze, plewacy" d ' k nie Często szczególnieJ Jeze l . , , waJ'ą na po ZIę owa" d zbierają się znowu l sple , ., k'w na poczęstunek skła a. k' sza SIę splewa \) są w domu dorosłe cor l, za~ra . , + cznego pieczywa i likieru, a w po. c się z chleba, masła, konfItur, SWlą·e . Ją y . . ., łupa . . rze obiadoweJ Jest tez Clep a z . , d ą przy winie w gospodZIe, zar.. wach chłoDCV SIe z . • Po skończonyc h sple .' : hodzą <ię o świcie, bl' .ą piel1lądze l rozc tują, śpiewają, o IczaJ . y za raszają dziewczęta, odbywa Zabawa nuwjaarig" I;a. ktor~ chło~C •. d~ełę po Nowym Roku. się w gospodzie najczęscleJ w pIerwszą me Autor wyszczególnia i analizuje elementy zwyczaju, jak zebranie przygotow2.wcze, na którym spisuje się "statuty" o powtarzających się stale głównych punktach, w czym widać troskę o zachowanie tradycji. Do 1942 r. zawsze śpiewano tę samą pieśń Jana Z w i c k'a Spiew ludu na dobry rokbyła ona często przedrukowywana bez podania autora, a należała do psalm6w śpiewanych w Sto Antónien, jest to kompilacja pieśni XVI w. Co do formuły podziękowania, autor stwierdza podobieństwo jej z niemie~kimi pieśniami, w szwajcarskich pieśniach analogii nie znalazł. Trz~cim elementem ŚpiEWÓW sylwestrowych są życzenia, mówi się je na pamięć dodając życzenia sJ,::ecjalne. Prośba o datki nie jest istotna. Zyczenia należą do całego kompleksu śpiewów sylwestrowych, a w tym czasie obdarowywanie się jest ogólnp., dary można uważać za podziękowanie za życzenia i umożliwienie zab2.wy. Wspólny posiłek i tai:ce są istotą samego zwyczaju, a do tradycji ludowej należy, by śpiewem poprzedzać zabawę np. w ostatki. W dzień Ncwego Roku w Sto Antónien dzieci chodzą od domu do domu z życzeniami. Wśród dorocznych uroczystości wysuwa się więc na czoło w St, Antónien Nowy Rok, Boże Narodzenie ma charakter rodzinny i kościelny. W słowach i śpiewach życzeń sylwestrowych tkwi nieuświadcmione prag:1ienie ściągnięcia szczęścia i powodzenia, działa tu nadal pozornie zarzucana wiara w mao magicznego zaklęcia i to jest prawdopodobnie siłą wzmacniającą potęgę tradycji i przyczyniającą się do utrzymania tego zwyczaju. Tradycja jest głównym czynnikiem warunkującym trwanie zwyczajów, pielGgnuje ją konserwatywne St. Antónien, zespolone ściśle jedną mowq, wyznaniem, specyficznym sposobem życia i gcspodarki, toteż przetrwał tu zwyczaj śpiewów sylwestrowych, w którym grają rolę szczątki magii. Maria Fryczowa ,,1000 Ostereier und Ostergebiicke aus ganz Europa" (Sonderheft der Zeitschrift "Der Hochwachter, Marz 1957, Verłag Paul Haupt, Bem) "_ to 3D-stronicowy przewodnik po czasowej wystcwie urządzonej pod tym tytułem w okresie od 15 marca - 30 czerwca 1957 r. przez szwajcarskie Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Omawiany przEwodnik zawiera 4 artykuły, a mianowicie: R. W i l dh a b e r'a O jajkach u;ielkanocnych i technice ich farbowania", P. Z i :1S k i'e g o, Pisanki w Safii (Szwajcaria), H. T h li r e r'a Farbo'lcan:e jaj w FiLbJchu i Elisabeth P f l u g e r Jajka u;iclkanocne w Soluther Gall . Szata ilustracyjna składa się z bardzo dobrych zdjęć przedstawiających 90 pisanek wykonanych w różnych technikach i pochodzących z róż:1Ych europejskich krajów oraz 4 okazy wielkanocnego pieczywa obrzędowego z Grecji, Portugalii i Włoch. �414 ' , d h a b e r'a, który we wslępie o ch:l.' ',t praca ." R W 11 NajobszermeJsza Jes " zvkladów wczeS!1e g o WystępOW;'l. rakterze histerycznym pedaJe szerE" j~'lrk'i chrześcija!1; zwraca tez uwa.':~ę nia malcwanych jaj zarówno. u. ~o;;:, ~cię chrześcijańską. Z? WZg~ędO\\I na ich znaczenie magiczl:e l. ,lD. e kolo~u . czerwonego, co spcwod~\:a o, ~e ma"icznych używano naJczę~c~e], 'ch krajach nawet do d!1ia dZISleJSZeg~ w XVI w. i póżniej, a :-' ~le tOIYczerwonc jajka". W XIII w. z~częt? ~~ ,ez . ana jest na pl'sa11Ju nazwa .., I") bok czerwon. vch uzywac . uzywach królewskich (Edwsrd I w. Ang 11 eO Francji do połowy XVIIIw. dWJr h Moda ta utrzymała Się np. w technik zdobnictwa jaj złoconyc . l ., wszvstkich z:1an~'ch mu A.utcr podsje zestawienie '" Pis~nek w następującym zgrupowamu. I .II. III. - J'ednobarwne, l niefarbowanym tle. 'sunek na natura nym, malatura alb0 ry. . powstałymi przez; . 'ka ze wzorami . . ) farbowane Jaj . . kwasami, skrobal1le. . l1IC 1 usunięcie farby (trawl: ł" przez roślinę, skrawki tk,,. 'k . (wzor za ozony . ) ') techniką bat! ową . ufarbowaniu usuwa Się. ~. '. osk ktore po t niny lub papieru czy 'crowe tkaniny, włosy, zło o .. (vycmankl papl, t l a - naklejenie aplikaCJI". k iasto dekoracja me a ow IV. l zabarwiony wos , c , płatkowe, s .o~a, odkówek i ostróg). . w formie mll1la~urowych P rzvkładów historycznych I w zaKażdą z technik cmaWla autor na tle p " v: . '. sięgu geog;ra f·lczn ym . . ione są rozne . . pisanki szwajcarskie W pozostałych artykułach omow lub farbowane przez nakleJame b . . wzory skro anI' zdobione przewazl1le we. " . "ch wycinanek (FIlzbach). . pieczywa obrzędowe barwn) . . k l 'ek opracowal1la. . .... Brak natomiast Jakiego o WI t i czerwonym najczęscleJ JaJ. kl'lka form z zapiekanym wewną rz ktorego . kiem podają ilustraCJe. Maria Frzeździecka °, 0 1959 UNDEATLAS Linz-Donau . , red. OSTERREICHISCHER VOLKSK k~ów i komentarze. H lb k 16 map wykaz pun . . t omvE. Burgstaller i A. e o'. ~tlasu Etnograficznt'go me Jes p . Pierwszy zeszyt Austriackiego 13 kartach przedstawia różne zagadślany jako zwarta całość. 16 m~p na rz~dkowane według umieszczonych nienia, które mają b~Ć ~zu~ełman: I ~~ar; ukazywania się dalszych o'pr~= na nich numerów dZlał~w l map tekstami objaśniającymi map» u.ml~:Z ma Się . rzecz z Cztery mapy . 1'0 zmieszczenia memlecklch _ cowan., podobnie czonymi w skoroszytowej teczce. owierzchniową stanowią mapy pomoc gwar Austrii, wykonane metodą~.P 'ch wykonanych metodą punktową nicze. Właściwych map etnograL1.cz~~.w~ obrzędcwegO (3 mapy), zwycza~ jest osiem. a dotyczą one ferm P1łec'b' (2 mapv) i wie11ców adwentowyc jowych t(?rminów przyjmo:",am~ s uz Y'wiązani;m graficznym jest przedI now ....m roL. (3 mapy). Interesują . cvm . stawienie zasięgów wpływów ludowych ośrodków wyrobu obrazów na szkle (4 mapy), w postaci linii promienistych. Mapy te wyróżniają się też od innych szerszym zasięgiem przestrzennym, dając ujęcia obejmujące całą Europę środkewą. Zeszyt nie został zaepatrzony we wstęp programcwometodyczny; rolę tę spełnia zresztą wydana poprzednio praca E. BurgstaJlera. Orientacyjny spis działów, które obejmować będzie atlas wymienia; I. Strukturę i migracje ludności, II. Społeczność wiejską, III. Stosunki ludnościcwe, IV. Dem i osiedle na wsi i w mieście, V. Pożywienie, VI. Rz,~miosło, VII. Handel i wymianę, VIII. Gwary, IX. Zwyczaje prawne, X. Wierzenia, XI. Zwyczaje i obyczaje, XII. _Ludowe pieśni, teatr, muzykę i taniec, XIII. Literaturę ludową, XV. Stroje ludowe, XV. Sztukę ludcwą, XVI. Gry, zabawy i sport. Sformułcwania tego programu pozwalają także współczesności oraz kultury miejskiej w Szwajcarskim Atlasie Etnograficznym. oczekiwać na zapewne uwzględnienie podobnie jak Mapy wykonane metodą punktową opublikowano przeważnie w dużej skali l; 1 000 000. Jako podkład przyjęto mapę fizyczną, co w warunkach austriackich można uznać za wskazane. Podstawą lokalizacji punktów jest siatka podobna do używanej w Polskim Atlasie Elnograficznym z tym jednak, że nie jest ona wydrukowana na mapach, lecz na ruchomej, przeżroczystej kalce. Uzu.r;ełnieniem jest tu tekst z sygnaturowym i alfabetycznym wykazem punktów, z których uzyskano dane do map. Mapy są czytelne i estetyczne. Przy ich opracowywaniu oparto się tylko o dane ankietowe, nie wprowadzając materiałów z etnograficznej literatury przedmiotu, która została omówiona w tekstach objaśniających. Teksty te, oprócz stanu badań przynoszą omówienie kwestionariusza i interpretację kartogramów; komentarz do całego tematycznego zespołu map jest wspólny, z rozbiciem na rozdziały dotyczące poszczególnych map. Nowością w porównaniu z Nil'mil'ckim AtlaHm Etnograficznym jest wprowadzenie (niestety nie na wszystkich mapach) danych negatywnych, tj. sygnatur pozwalających na zorientcwanie się gdzie stwierdzono, że dane zjawisko nie występuje, a gdzie brak tylko danych do opracowywanego zagadnienia. Niektóre mapy dają też próby ujęć chronologicznych i ilościoWYch przez oznaczenie specjalnymi sygnaturami faktu, że dane zjawisko występowało w danej miejscowości, lecz zanikło, danych o czasie wprowadzenia zwyczaju i danych o ilościowym natężeniu występowania zjawiska. Przy każdej mapie podano sl1my punktów, w których stwierdzono występowanie poszczególnych rodzajów zjawisk. CYfry te nie odzwierciedlają jednak zależności przestrzennych wobec nierównomiernego rozsiE"Vu punktów na terenie kraju. Ujemną stroną tej interesującej pracy jest zbyt wielkie miej·scami zagęszczenie sygnatur i w związku z tym nicuregulowanie czytelności sygnatur mieszanych. Niedogodność ta powstała �417 416 . . tk' skutkiem przyjęcia zby.t gęstej ~lat;~ że na jednym polu umieszcza slEl y mać pełnej przejrzystości mapy. która nawet przy .edną sygnaturę a J Krzysztof BAESSLER-ARCHIV, BEITR.A.GE ZUR jeszcze spory. Kraj leży nad dolnym Senegal.em, a ludność jego jest obecnie określana jako Takruri. Od ok. 1000 r. datuje się na obszarze Sudanu i Nigerii zwyczaj pielgrzymowania do Mekki. Przyjęło się, że w północnej Afryce, w Sudanie i Libii miano Takruri przylgnęło do owych pielgrzymów z zachodnich rubieży Sudanu. Przedmiotem szczegółowych omówień są szlaki, którymi wędrowały i wędrują karawany pielgrzymujące do Mekki, osady które na szlakach tych powstawały, zakładane przez owych Takruri oraz niektóre kulturowe wpływy przez nich roznoszone. Poszczególne artykuły uzupełniają bibliograficzne recenzje. utrzymaniu zasady, _ nie może utrzy- Kwaśniewski VOLKERKUNDE. ~e~: ~~~~:~ tomy I III-V. 1952, 1955-?957'łB~rling'OReWi~derawVnel'~~~~ w~na~:::_ArchiV" ·· chneJ zas uzone J " dla etnogra f 11 powsze . w Berlinie sławne"o nie2 t 'ło wkrótce I'0 reaktywowamu ~ w 1~5 r. nas ąPfl. V"lkerkunde". Z bogatych jego zbiorów, po zniszczegd\'s Museum ur o . ni~ch "wojennych zostały zalecwie .skrom n~ resz~~l~ l t e r K r i c k e b e r g t t . I ym serię artykułow oWIera W omie -sz. ... starcmeksykańskich zdobinach muszlowych rozpraw~ą -:-zteCkt relte~;~ at mit einem Relief aztekischen Stils]. Nie~~~~:e~:s:~;s~;;s~:s;a~yZfli:rU . . " mi wysoko CenlOnyml ?ZQ00a. (s~o~dYlUs ~ec~~:;~J~O~L~e~:~i. lu ow sra w stylu azteckim, jest przed- princdeps, starozytnych mentem Je.dna z ta~ich ~ukSoZmlle' ~:::zb:on;c~:~~ą zdobinę autor mlOtem OPiSU l' nałożonej na głowę bóstwa Xipe na rycinie z Kodexu · .ch H e l n r l' U b b e l o ~ d e D o e r i n g: w póLnocnoperuańskich dolinach Tom III (XXVIII), 1954, zawiera następujące artykuły: T h o m a s S. B a r t h e ł: Próby odczytania napisów z Chichen Itza Viejo. [Versuch tiber die Inschriften von Chichen Itza Viejo]. Paleograficzne próby odczytania hieroglificznych napisów na murach dawny::h świątyń i pałaców Mayów na Jukatanie posuwają się z wielkim trudem naprzód. Autor zdaje relację z wysiłków "szkoły hamburskiej", której wyniki można ocenić jako słabe. przybrzeżnych. C. A. B u r l a n d: znajduje w opasce b . k' go Bor ons le . Z badań n.ad budownictwem t h gen zur Bau~Uner~uc un . h bu- kunst der nordperuanisch.en KU.ste.:t~ecrJ~oB:~~;~C :::~~1i:n:~~:n~~mien_ dowli w dolinie Chimaca l w rejom ~ '.. si Na tej podstawie nych technik budcwania, niekiedy mwarstwlaJ~cych ę· b' k' 1tupodejmuje próbę ustalenia kole.jnośc.i następuJ~Cych tu po so Ie u '", wiążąc je z odpowiednimi te·chmkaml murowama. . Lud Jabga z poludniowej części N. Gwinei. H a n s N e 'J e r m a n n. .. d tawia Die Jaoga auf Si.idneuguinea]. Badacz Indonezji i Ocean11 ~rze s ~ .t' . zarys kilku drobnych grup etnicznych oznaczonyoh wsp~ln.ą n~z:ą J:~:: zamieszkałych na południu holenderskiej części l~. Gwmel ~l\ z~ , b" rzekl' MulI' a środkowym biegiem rzeki Bulaka. go n dolnym leglem , "'1 h . " . k 600 osób. Autor omawia orgOlmzacJę poszczego nyc llosc Ja'cga wynosI a . . n'a małŻel'\stwa ubiór oraZ grup z ich podziałem na .totemy: fon~y zawiera l łowów na ludzkie głowY, osobiste wyposażenie męzczyzn l kobiet, zwyczaj h d l techniki budcwnictwo myślistwo, rybołówstwo, przydomową o. ow ę, .. ' k obróoki włók~a i drewna, pożywienie, uzdolnienie w zakresie sztuki l JęZY . Kur t Ostsudan]. K r i e g e r: Takruri ze wschodniego · ens O historyczny i etnogra f lCzny s Sudanu. nazwy [Die Takruri Takruri teczą im . Się Idea najwyższego bóstwa wyrażana w hieroglificz- [The conception of the supreme deity expressed in pre-columbian Mexican picture writings]. Najwyższe bóstwo, określane w kodeksach staromeksykańskich epitetem OmetecuhtLi lub Tonacatecuhtli, przedstawiano jako androgyniczne, tj. męskie i żeńskie. Wierzono, że jest ono dawcą życia, jadła i dzieci. nych znakach m£ksykańskich, prekolumbijskich malowideł. A l f o n s a C a s o: Nowy rok u Mixteków. [Der Jahresanfang bei den Mixteken]. Badania zmierzające do odtwo;;enia kalendarza Mixteków; posunęły się na tyle, że można przyjąć, iż obejmując cykl 360 dni, każdy nowy rok zaczynał się od dnia, który nosił tę ·samą na2wę co rok. Dla roku nazwanego np. ,,2 Krzesiwo', pierwszy jego dzień określano tym samym mianem. H. D. D i s s e l h o f f: Nowoodnalezione peruwiańskie malowidła skalne. [Neue Fundpli:itze Peruanischer Felsbilder]. Autor wylicza nowe znaleziska skalnych malowideł w Peru. Sądząc po stylu wykonania rysunków okresy z których one pcchodzą trudno nieraz rozgraniczyć. Pewne jest, że znaczna ilość nosi cechy oddziaływań kultury Tiahuanaco, inne kultury Inków. Są także póżniejsze, pokonkwistadorskie. Wiele malowideł - to prawdopodobnie ślady phma obrazkowego, które w starożytnym Peru rozwinęło się obok mnemotechnicznego sznurkowego systemu quipu. Kar i n H i s s i n k: Ożywianie i bunt narzędzi [Leben und Emporung der Ger1:ite]. Istnieje w folklorze ludów Ameryki Srodkowej i Południowej 21 LUd, t. XLVI �418 wątek bajkowy o tym, jak rozmaite przedmioty codziennE:go użytku (kosze, garnki, maty, siekiery, motyki) nabierają cech samodzielnego istnienia, ożywiają siG. tańczą, rozm&wiają i buntują się przeciw czlcwiekowi. 5z,,;rzej rozwinięty ten sam wątek występuje w opowiadaniach, w których bunt narzędzi wynika z kosmicznych zaburzeń takich, jak "śmierć: księżyca", znikanie słońca" i trzęsienie ziemi. Autorka przytacza szereg indiańskich ~itów, i dowodzi w sposób przekonujący, że są to fragmenty prastarego cyklu mitologicznego, o jakichś kosmicznych katastrofach z głębokiej przeszłości dziejćw ziemi. d Li n n S i g wal e: Trzy dawne pólnocnoamerykańskie bronie w pań- etnograjic:mym muzeum w SztokhoLmie [Drei alte Waffen aus Nordamerika im Staatlichen Ethnographischen Museum in Stockholm]. Autor opisuje tomahawk kombinowany z fajką oraz dwie maczugi (głowicową i kilofową), datowane na XVII w., a pochodzące prawdopodobnie z Nowej Szwecji, tj. ówczesnej kolonii północnoamerykańskiej. stwowym J o l' g e C. M u e 11 e: StyL Chavin [Dei Estlio Chavin]. Artykuł jest fragmentem dyskusji na temat starożytnej peruailskiej kultury określonej mianem "Chavin" oraz jej chronologicznego i rzeczowego stosunku do kultury "Nasco". Dwa następne artykuły [H. N a c h t i g al: "Tumaco" N u fi e z: "Gotush"] przynoszą relacje z archeologicznych bii i Peru. oraz Julio Espejo odkryć w Kolum- S t i g R Y d e n:Argeutyńsko-egipskc( paralela archeologiczna [An Argentine-Egypti:m Archeologie Paralel]. Autor porównuje "toop-hook" rodzaj zagadkowej sznurcwej pętli, znajdowanej przez archeologów w pół. zach. Argentynie - z podobną pętlą, używaną w Egipcie przez Arabów do umocowania juków na wielbłądach. H e r m a n n T: i m b a l' n: Zasl.ugi Gaspara de EspinoSCl.s dla poznania starożytności Panamy [Gaspar de Espinosas Beitrag WI' Kenntnis des Alten Panama]. Espinosa jest autorem notatek z pOGz. XVI w., które są cennym żródłem poznania prekolumbijskich stosunków ludnościowych i kulturowych na terenie Panamy. G li n t e l' Z im m e l' m a n n: O niektórych stereotypowych zwrotach [Uber einige stereotype Wendungen und Metaphern im Redestil des Aztekischen]. Sztuka pięknej mowy była u Azteków wysoko ceniona. Przedstawiając niektóre z tych figur retorycznych autor gl ów nie oparł się na Kronice Bernarda S a h a g u n a., i metaforach retorycznych w mowie Azteków r 419 b e l' t H a l' t E: 1: Nieopublikowane dwa fragmenty turfańskich ma[Zwei unveroffcntlichte BruchstUcke aus Turfan-Fesker]. ,Jeden fragment (Kyzil, ok. 600-650 r.) przedstawia legendarną indyjską scenę mitologiczną, w której teriomorficzne wcielenie przyszłego Bodisatwy (w postaci lwa) przez nieuwagę pozwala orłowi porwać: małpkę, powierzo!1ą jego pieczy. Treść malowidła crugiego fragmentu uważano za wysoce zagadkową. Okazało się obecnie, że przedstawia ono przyrząd tzw. kadzidło buddyjskie. Udało znaleźć: się brązowy oryginał takiego kadzidła, używanego niegdyś przez buddyjskich mnichów na obszarze Kaszgarii i Kulszy. H e l' lowideł B l' U n h i 1 d K o l' n e 1': Kult przodków u Mandżurów pekińskich [Der Ahnenkult der Mandschu in Peking]. Autorka opisuje akt ofiary złoźonej w 1932 r. duchom przodków rodu Ho z plemienia Aisin [Tsitsihar w Mandźurii]. Kult przodków i składanie tego rodzaju ofiar został w Chinach zabroniony po rewolucji w 1911 r. Interesujące ryciny dopełniają tekst' opisowy. Ha n s N e vel' m a n n: Piramidy na wyspach PoLinezji [Pyrami den in Polinesien]. Na wyspach Polinezji (Tahiti, Moorea, Porapora, Temoe, Raiatea i in.) wznosili niegdyś tubylcy piramidy, terasowato-stoźkowate budowle a czworobocznej prostokątnej (ale niekwadratowej) podstawie. Największa z nich "marae Mataoa" na Tahiti miała wymiar ok. 270X94 X51 stóp i zbudcwana była z ociosanych bloków koralowych raf. Nic, jak dotąd, nie przemawia za tym, że są to formy zapożyczone ze Starego lub Nowego świata. K u l' t K l' i e g e 1': Chłopięce gry Hausów (Knabenspiele der Haussa]; Autor wymienia i opisuje 45 gier bezprzyrządowych (takich jak piłka, sznur, łuk itp.), praktykowanych przez chlopcćw Haussa (Afryka-Nigeria) w wieku 5-15 lat. WeI' n e l' st i e f; Figuralny uL? LEin I.igi.ulicher Bienenstock?]. W pobliżu Be'rlina na dnie rzeczki Grossen Krampe znaleziono słupową rzeźbę figuralną, ok. 125 cm. wysoką. Od strony pleców jest ona wydrążona tak; jak to bywa w stojakowych ulach kłodowych oraz widoczne są ślady deski, którą owe wydrążenie zamykano. Zdaniem autora, rzeźba przedstawia św. Cyriaka diakona. Równocześnie wyraża on przypuszczenie, że jest to okaz figuralnego ula, które dość: licznie w~'stępują w Turyngii, w Saksonii, w Czechach, na Sląsku i Łużycach. Dwa następne atykuły dotyczą spraw muzealnych Muzeum Berlir.skiego. Końcewy artykuł poświęcono Leonardowi Schultze, amerykańskiemu znawcy kultury Azteków. :f I I , I I' II �420 421 W dziale bibliografii pozycji etnograficznych. Tom IV następujące zamieszczono (XXIX) 1956 składa artykuły: recenzje się z dwóch 15 przeważnie zeszytów. niemieckich W zeszycie l-ym są R o l f H e r z o g: Rahat, prawie zagmwny strój dziewczęcy wschodniego [Der Rahat, eine fast verschwundene Madchentracht im Ostsudan]. Jest to spódniczka z rzemiennych frędzli, noszona niegdyś przez niezamężne dziewczęta. Pochodzi z Górnego Egiptu. Geograficzny zasięg jej występowania na terytorium zamieszkałym przez Arabów jest dotąd nieokreślony. Sudanu H. D i s s e l h o f f: Skalpy i trofea z rqk jako zdobnicze motywy na Recuaya [Handund Kopftrophaen in plastischen Darstellungen der Recuay - Kerarnik]. Na glinianych naczyniach archeologicznej kultury peruańskiej, określanej terminem Recuaya, w plastycznych i malowanych scenach j·e zdobiących, występują postacie wojowników o cechach nieco innych niż te, które były ówcześnie właściwe rodzimej ludności. Wśród drugorzędnych cech można zauważyć także inne formy broni oraz przyozdabianie tarcz i szyszaków trofeami z głów i rąk ludzkich. Ten sam pisarz jest autorem notatki o pewnym okazie ceramiki peruańskiej z kultury "Moche", przechowywanym w berlińskim muze!lm. ceramice I m m i n a S·c h o m i g: Budynki specjalne u ludów poludniowoamerykaii[Sonderbauten slidamerikanischer Naturvolker]. Chodzi tu o domy. które w osadach tamtejszych lud6w pełnią funkcje specjalne. Autorka dzieli ogół tych budynków na domy gminne, służące do narad starszyzny wiejskiej, domy męskie, młodzieżcwe, domy służące do przechowywania przedmiotów kultowych. (masek, instrumentów, fetyszów); kobiece domy menstruacyjne i położnicze, domy - kuchnie, domki garncarskie i śpichrze. Artykuł ilustrują 3 kartogramy. Rozprawa przynosi informacje dotąd niepublikowane; jest zwięzła, jasna i pożyteczna. skich H o r s t H a r t m a n n: O wartości "Opisu Chin" jako źródla i o jego wydaniu [Zur Frage des Quellenwertes der "Description de la Chine" und ihrer deutschen Ausgabe]. W tytule jest mowa o francuskim 4-0 tomowym wydaniu dzieła jezuity J a n a B a p t y s t y Du H a l d e (1674.-174.3) Description de la Chine et de la Tartarie chinoise (Paris 1735). Niemieckie, nieco skrócone, tłumaczenie tego dzieła ukazało się w 1747-49 w Rostocku. Tłumaczem był prawdopodobnie F. E. Rambach. Hartmann porównuje wydanie francuskie z niemieckim, dodatnio oceniając, dokumentarną wartość tego ostatniego. niemieckim H a n s N e ve r m a n n: Zapiski pelcnego Slqzaka o Indonezji z końca XVII w. [Beri ch te eines Schlesier liber Indonesien am Ende des 17 Jahr- hunderts]. H e i n r i c h M u c h e n był sierżantem w służbie holenderskiej Wschodnio-Indyjskiej Kompanii. Opanował on dość dobrze sztukę rysowania, to też rysunki jego, ilustrujące manuskrypt, mają dokumentarną wartość: zapiski te jednak są stosunkcwo ubogie w informacje etnograficzne. S ig r id We s t p h a l - H e 11 b u s c h: Huu;er, u;ioska budowniczych [Huwer, ein Dorf von Bootsbauern im siidlichen Iraq]. W południcwym Iraku zach::wała się archaiczna technika budowania łodzi, podobna do tej, którą stcsowano tu przed kilku tysiącami lat. Zn3leziono w Ur srebrny model łodzi, podobnej do dzisiejszych, datcwar.y na 2700-2600 p.n.e. Autor opisuje tradycyjny sposób budowania łodzi r;rzez szczep Hadjadj. J a l a n t a T s c h u ci i: Z zagadnień życia społecznego Afo (na pogórzu Nasarawa 1.1) Nigerii) [Aus dem soziale Leben der Aio, Hi.igelland v:Jn Nasarawa, Nigeria]. Artykuł omawia zwyczaje i obrzędy rodzinne wymienionego ludu: a mianowicie małżeństwo i formy jego zawierania, poród, traktowanie noworodka, sytuację spoleczną starców i obrządek pogrzebowy. ~()dzi w poludniou;ym Iraku G e r d K u t s c h e r: Zabawa piórkowq piłką w północnym Peru wokrey Moche. [Das Federballspiel in der alten Kultur von Moche Nord - Peru]. Autor analizując malowidła starożytnej ceramiki północno~ peruańskiej opisuje scenę ilustrującą zabawę piłeczką z nabitymi w nią piórami. Piłka byla nadto opatrzona w niedługi sznurek obciążony drewienkiem. Wyrzucano ją wysoko w górę przy pomocy specjalnego oszczepu. Oszczep wyrzucano przy użyciu miotacza. Mimo wysiłków autora, sceny przezeń analizcwane oraz interpretowane posiadają sporo szczegółów niezrozumiałych i niewyjaśnionych. sie kultu; Kar l A n t o n N a w o t n y: Notacje "tono" w śpiewniku azteckim. [Die N0t~ticn des "Tono" in aztekischen Cantares]. Autor przedstc.wia wyniki ;,nallzy muzycznego rytmu (tono), odczytywanego ze specjalnych znaków literowych, któr:vmi Aztekowie w śpiewniku ów rytm oznaczali. O t t o Z err i e s: Rzadki okaz statui drewnianej z Wenezueli [Eine 'eltene Holzstatue aus Venezuela]. Na brzegu rzeki Duquiapo w piasku znalezi.onD drewniany posążek, wysokości 85 cm, przedstawiający ludzką pCJqae. Zdaniem autora jest to postać indiańskiej bogini - matki. wvrzeżbiona przE'Z a,lOnimo\\'ego araukańskiego rzeźbiarza. . . L' d o O b e r e m: Dllchy i czarou;nicy z nad Hio Napo [Geister und Z:łuberer am Rio Kapo]. Jakkolwiek Indianie Quijos z nad Rio Napo IV Ekwadarze są nominalnie chrześcijanami, to jednak nadal pcważne zn,1cZC'nie społeczne wśród nich mają czarownic~' .'((gra <) przycz.'·ny cho- �423 422 rób supai. K ;ługiwaii się lodziarni zwanymi kaclaje, z wiązanych snopów trzciny papirusowej. Vi zależności od potrzeby i przeznaczenia, wymiar tych łodzi wahał się od 2-15 m dlugości, a nośność sięgała do 6 tonn. Obok tego typu lodzi, autor opis'Jje spotykane na jezierze lodzie "szyte", typu pirogi. wykonane z dranic drzewa kotolo, kagen albo belangu. Dranice, są zszywane łykiem i uszczelniano. Wymiar łodzi tej katogorii waha się od 2-14 m długości oraz 0,8-2 m szerokości. Zrzadka spotyka się pirogi w jednym pniu drążone. Częściej są w użyciu tratwy z drzewa ambadż, lżejszego od korka. Zastanawiając się nad tym, który z w~'różnio:1ych typów łodzi jest pierwotniejszy i red zimy dla jeziora Czad, ;;-utor dochodzi do wniosku, że papirusowe łodzie wiązane są tu dawniejsze. Przejęte od tubykwj podbitej ludności. służą po dziś dziel'! najeźdżczym Buturna za główny środek wodnego transportu. Łcdzie pirogowe budowano jedynie w okolicach zasobnych w odpowiednie drewno. Ksztalt ich naśladowal raczej formy wykształcone w łodziach papirusowych. Przegląd 12-tu recenzji zamyka zeszyt l-y tego tomu. nieszczęść są przypisywane działaniu duchów (lya oraz demonów Autor omawia proces szkolenia czarowników i ich praktyki. athe H y e - Ker k d a l: Czarodziejskie bronie demonów fJuszc'~y [ZauberwaffEn cer Buschgeister in SUdameriko.]. W mitach i bajkach Indian poJudnicwoamerykaIiskich powtarz:~ się często motyw czarodziejskich właściwości niektórych broni jak miotacza, maczugi, bumeranga. Autorka wskazuje na istnienie 2.wiązku między tymi bajkowo _ mitycznymi wątkami, a występowaniem rozpowszechnionej w Ameryce Płn. i na Oceanii, sportowej zabawy, zwanej "Skaczący Kij". Wywody autorki zawierają ncwe i cenne informacje etnograficzne. w Ameryce Poludnicwej G. K o c h i G. K i:in i g: Plecionki i wyroby dziane z wysp Tonga [Tonganische Flecht - und KnUpfarbeiten]. Techniki dziania i wyplatania naczyń, mat, opasek, sandałów, wachlarzy oraz innych plecionek z włókna i łyka kokosowej palmy pandanusa, hibiskusa i innych lokalnych roślin na wyspach Tonga (Polinezja) mają tam swoje osobne nai.wy. Reprezentują one kunszt wysokiej klasy. Treścią artykułów są opisy wytwarzania POSZcZ\?gólnych plecionek i stosowanych technik. Dobrze wykonane ilustracje rysunkowe uzupełniają wywody autorów. Recenzyjne omówienie kilku .nowszych pozycji etnograficznych wypełnia pozostałe kilka stron IV -go tomu. Tom V (XXX) 1957 składa się także z dwóch zeszytów. Na treść zeszytu l-go składają się następujące artykuły i rozpr"wy: B r i g i t t e lVI e n z e l: Deformujące ozdoby twarzy południowoamerykańskich Indian [Deformierende'r Gesich tsschmuck SUdamerikanischer Naturvi:ilker]. Jest to obszerna rozprawa, ukazująca wysoki stopień opanowania metody naukowej przez autorkę. W rozdziale 1. omawia technikę przekłuwania - uszu, warg, i nozdrzy, używane do tego przyrządy oraz zabiegi. 2-gi rozdział zawiera omówienie surowców, z których wyrabia się zdobiny do zatykania przekłutych otworów. W 3-cim rozdziale znajdujemy klasyfikację 6-ciu różnych form ozdób, a w 4-tym - ich rozprzestrzenienie. Problemy wartościowania, funkcji i zmian omówionych zdobin, są treścią 5-go, końcowego rozdziału rozprawy. Artykuł uzupełnia 15 tablic, wypełnionych schematycznymi rysunkami, ilustrującymi tekst oraz 19 kartogramó·.v, które plastycznie obrazują wnioski. Zamknięciem jej jest bibliografia licząca ponad 500 pozycji. Wal t e r K a n r a d: Srodki transportu woe/nego okolicy jeziora Czad [Die Wasserfahrzeuge der Tschad-see Region]. Wyspiarze, zamieszkujący wyspy jeziora Czad, skladają się z dwu etnicznych warstw. Autochto:1i z dawien dawna trudnili się rybołówstwem, a w żegludze na jeziorze po- VI zeszycie 2-im wysuwa się tematyka muzealna. Trzy kuły mają charakter relacyjno-opisowy. H. D. D i s s e l h o f f: Polichromowana ceramika 't=ó~nocno wybrzeża [Polychrome Kerarnik in der nerd - peruanischen G o t t f r i e d H o t z: Indiańskie obrazki nmiczne na skórze [Indianische Bilderhautschriften auf einer Wapiti-haut]. \ następne arty- -peru((1i,skicgo KUstenzon~]. jel.ania K. wapiti K r i e g e r: Losy benińskich zbiorów Berlińskiego Muzeum Ludoznawczego [Das Schicksal der Benin - Sammlung des Berliner Museums fUr Vi:ilkerkundr;]. Problemcwe cechy z:,wiera artykuł Gerd K o c h'a: Wlasność na Nowej Kaledonii [Das Eigentum auf Neukaledonien]. Autor w sposób zwięzły charakteryzuje tradycyjne normy lokalnych praw - o sposobie nabywania prawa własności do ziemi, siedliszcza, m:rzędzi pracy, odzieży, ozdó~, amuletów, przedmiotów kultowych itp. Odbywa się to drogą dziedziczenia, poprzez 2.wiązki małżeńskie, drogą darewizn, kupna i sprzedaży. Na podstawie tych stosunków wyrasta dość złożony system tradycyjnych praw o poszanowaniu cudzej własności, o formach wymiany, o sposobie zawiązywania i rozwiązywania małżel1stw, o znakach własności i wreszcie o stosunku do tego, co pozostaje wlasnością wspólną grupy [dom gminny, pola i tereny nieuprawne, gminne terytorium rybołówcze, skarbiec plemienny]. Poszanowanie społecznej własności jest w N, Ka.ledonii wyraźnie mocni.~j rozwinip,te niż w odniesieniu do własności indywidualnej. A. L o m e l: AustraLijskie malowie/la skalne "i paralele ich pozaaHstra[Australische Felsbilder und ihre ausseral:stralischen ParalIelen]. Przewodnią myślą artykułu jest hipoteza, iż niektóre eleme:lty prymit:,'Nnej kultury australijskiej majq bliskie paralele w dawnych i współczc!Uskie �424 425 snych kulturach na pozostałych kontynentach ziemi; z dużym też stopniem prawdopodobieństwa można przyjąć, iż zostały one do Australii zaniesione przez fale kulturcwe o bardzo szerokim światowym zasięgu. Przykładem przekonującym są gecgraficzne zasięgi bumerangu i oszczepowego miotacza. Także niektóre szczegóły skalnych australijskich rysunków wykazują uderzające analogie do takichże paleolitycznych malcwideł w Hiszpanii, w Skandynawii, w płn. Azji i w Afryce. Szczególnie charakterystyczne pod tym względem są malowidła przedstawiające zwierzęta i ludzkie sylwetki z bumerangiem. Kar o l M e i e 1': Nleopllblikowany raport z podróży Engelberta Kaemp[Ein bbher un eri:iffentlicher Reisebericht Engelbert Kaempfers]. E. Kaempfer, sekretarz i lekarz szwedzkiego poselstwa do dworu perskiego, odbywaj podróże po Pers}i w XVII w. W 1684 r. zwiedził sławne ciepłe kąpieliska w Regia Abas. Opis ich przekazał w zapisku, który zachował siĘ dotąd niez:1.any w Brytyjskim Muzeum w Londynie. Recenzje 5-ciu nowych pozycji etnograficznych zamyka XXX tom. B;'l.2ssler - Archiv. fer~'a Tadeusz Wróblewski Wo l f L li c k i n g, Trachtenleben in Deutschland, I Schaumburg-Lippe. Einflihrung von Martha Bringemeier, Institut fUr Deutsche Volskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Akademie- Verlag - Berlin 1358. Strcn 99, w tym tekstu 21, - reszta ilustracje. Reprodukcji fotograficznych bi<.1ło-czarnych 81, barwnych 5. 1 sZlkic-mapa. Form'Olt książki N. Tekst pracy składa się z następujących rozdziałów: z wstępu, omawia.iąceg:J ogólnie ubiór i jego historyczne przemiany, z rozdziału przedstawiającego ubiór uroczysty (AbendmahlsklE'idung) oraz dalszych rozdziałów zatytułowanych: ubiór żałobny, niedzielny, codzienny, nadzwyczajne dodatki (obrzędowe) oraz zawód hafciarek i rozdziału zatytułowanego: historia ubioru z okolic Schaumburg. Drugą część pracy stanowi materiał ilustracyjny, który jest wspaniały, ułożony w odmiennej kolejności niż tekst. Zespół pięknych ilustracyj otwieraj ą reprodukcje związane z ubiorem roboczym (16). Drugi zespół to ilustracje stanowiące reprodukcje fotografii związanych z ubiorami urcczystymi i żałobnymi (20). Trzeci zespół to fotogramy ilustrujące ubiory niedzielne i świąteczne (31). Czwarty zespół jest zatytułowany: wesele i chrzest (12). - ostatni zaś - ozdoby. Składa się on z 7. ilustracji. Puza tym praca posiada spis ilustracji i wykaz literatury. W pracy opisane i zilustrcwane są wyłącznie ubiory kobiece: przed wojną w lat<lch trzydziestych nosilo je jeszcze kilka tysi~cy o~ób. !\lęs;.;:i ubiór ludcwy zanikł już przed pienvszą wojną ś\\'iatcwą i z lej też prz\'czyny nie jest uwzględnion:-' w pracy. Autorka tekstu ::vi a I' t h a B I' i n g e m e i e I' wyprowadza szereg elementów opisywanego ubioru z mody panującej w XVI w. na terenie Niederlandów i Hiszpanii. Według niej wpływy te również zachowały się międ~y innymi w ubiorach łużyckich i pyrzyckich na Pomorzu Zachodnim. Ubiór z okolic Schaumburg-Lippe nad Wezerą w charakterze swym jest odmienny od innych ubiorów i posiada wiele cech uważanych przez nas za typowo niemieckie; przy bliższej analizie okazuje się że posiada cechy strojów z o\::szarćw pozaniemieckich. Ciekawym dla polskiego czytelnika jest występowanie jeszcze na początku XX w. w ubiorach męskich białych, lnianych, czerwono pcdszewkowanych długich okryć wierzchnich i kamizelek zapinanych wysoko pod szyją. Ubiór jest bogato zdobiony i haftowany. Za słuszne należy uważać sformułowanie M. Bringemeier, że haft biały należy uznać za starszy niż kolorowy. ponieważ występuje on w ubiorach sakralnych. Po przeczytaniu i przejrzeniu tej pod względem graficznym pięknie wydanej pracy wiele spraw dla polskiego czytelnika wydaje się być zastanawiającymi. Przede wszystkim nasuwa się pytanie dlaczego pracę tę wydała Niemiecka Akademia w Berlinie a nie jakieś towarzystwo fotograficzne, lub reklamowana na ostatniej stronie firma fotograficzna. Treści zwią~anych przecież z istotą odzieży, takich jak analiza surowca, czy analiza kroju całości i poszczególnych części ubioru oraz z tym związanych rysunków, praca nie posiada wcale. Opisane części ubioru są potraktowane po malarsku i poza dwoma, trzema wypadkami nie są wogóle związane z materiałem ilustracyjnym, który stanowi całość dla siebie. O,;ólny szkic mapy bez zaznac7enia szerokości i długości geograficznej, jak i brak podziałki, na t~e mnóstwa dokładnych map niemieckich 1'0'1:rzuconych w wyniku ostatnirj wojny po całej Europie wydaje się zjawiskiem nie zrozumiałym. Ustawienie zaś tekstu na drugim planie i to prawie w niewidocznej postaci, a fotografii na pierwszym miejseu bud:::i w czytelniku zadumę nad sposobem wartościowania pracy. Odkładając książkę czytelnik zastanawia się, co autorzy i wydawnictwo chcieli pokazać: wysoką technikę druku książki czy też naukowy opis ubioru ludcwego. Praca jest wspaniałym przykładem panowania wysoki.!j i efektownej technil<i nad intelektem, co dla wvdawnichva Niemieckiej Akacemii Nauk i Instytutu fur Deutsche Volksk~lnd:: nie jest chyba zamierzon:vm i gJćwÓI:,-m celf'm poc7.\·nań naukO'.vych. Adam Glapa ATLAS DER DEUTSCI-IEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Red. Matthias Zer;cler.· :-'Tarbul'g, 1933 -- 12 map. 1959 - tekst s. 232. \Vydacy w NRF zeszyt. rdę~iec~-~iego at~asu etr:cgr3ficz:leg:1 jest kon.tynuacją Atlas der Deuts('hen Volkskunde wydawanego \\. latach 1937-1490 1 trz:,m,l się nao.gÓJ z8Jożeń metcdyc,~n\'ch formy poprzednich sześciu �r 426 zeszytów. Zawiera on 12 kart, na któryc:h przedstawiono zagadnienLl: pracy kobiet w rolnictwie (7 map na 4 kartach), zwyczajrjw weselnych, zw!aszcza związanych z osobą swata (7 map na 4 kartach) i zag~dniQnla związane z ludowym kultem różnych świętych (7 map na 4 kartach). lVIap~~ pcdkJaccwa z wyjątkiem drobnych kcrektur nie uległa zasadniczym zmianom. Utrzymano skalę map l : 2 000 000 i l : 4 000 OCO, a oprócz tego wprowadzono w tekstach objaśniających wycinki map oraz mapki l: 8 000 000. Utrzymanie powszechnie aprobowanej techniki punktowej tGilde i w tych ostatnich nie wydaje się korzystne ze względu na mają precyzję lokalizacji punktów. Polskiego czytelnika dziwi utrzymanie na mapach granic państwowych z 1937 r., a nawet zaznaczenie granic z 1914 r.! ' .. Tako materiał do map posłużyły dane zebrane w drodze ankiety jeszcze w latach 1929-1935. W opracowywaniu zagadnień wykroczono w miarę posiadania materiał6w poza granice państwowe i to w jeszcze większym stopniu, niż w poprzednich zeszytach. W nowym zeszycie położono większy niż w poprzednich nacisk na przedstawienie nasilenia żywotności w występowaniu zjawisk. Specjalnymi sygnaturami wyróżniono stwierdzenie, że dane zjawisko występuje, ale nie jest powszechne, albo że występowało "dawniej", względnie "obok innych" w przeciwstawieniu do występowania wyłącznego; na innej mapie odróżniono, że dana nazwa jest już tylko zwyczajowym zwrotem, w przeciwieństwie do stwierdzenia, że określa ona konkretny przedmiot. Zachowano jednak dawną praktykę niewprowadzania sygnatur negatywnych, oznaczających, że dane zjawisko nie występuje. Sygnatury mieszane umieszczono po przecinku, lub ze strzałką, wskazującą do którego pola się odnoszą: konsekwentne trzymanie się jednego tylko z tych sposobów wydaje się szczęśliwsze. Obszerny tom tekstowy zawiera na wstępie historię prac altasowych w NRF po wojnie, założenia metodyczne i wyjaśnienia techniczne. Następnie podano całość kwestionariusza. (poszczególne pytania ltwestionariusza umieszczono także na mapach), a wreszcie teksty do poszczególnych zespołów tematyc:znych map, uzupełnione obszerną bibliografią. W te!<stach tych zwracają uwagę szczegółowe zestawienia statystyczne danych, ujęte w procentach ogólnej liczby odpowiedzi, a więc pozwalające na pev.;ne zorientcwanie się w ilości odpowiedzi, które nie przyniosły pozytywnych da~1ych do zagadnienia. Zestawienia te podano w odniesieniu rlo poszczególnych areałów mapy, zmniejszając w ten s;x,sób błąd wynikający z nierćwncmiernego rozsiewu punktów na mapach. W te:-I:stach umieszczone też zostały wycinki map, przedstawiające dane z Sidmiogrod u i Besarabii. l T~kze i. system loknlizacji wycinku mapy Sląska. Oba te od poważnej atmosfery cIziela. przestrzennej punktó\v fakty odbiegają swym objasniono na manifestacyjnym przykładowym charakterem 427 Tak \vię<: nowy zeszyt ., wiele cd poprzednich z ficznej. Nie odbiega on od s:'stematyki zagadnień, i polemicznego omówienia. :liemieckiego atlasu etnograficznego nie odbię';Cl punktu widzenia metodyki kartografii etnogranich także i w podejściu do problemów doboru alE' to wymagałoby już osobnego. obszernego Krzysztof Ku:a.~niewski ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR l. l\lateriell och social kultur. red. Sigurd Erixon. Uddevalla 1957, s. 62, map XXIV, 44, rys. Forma w:,dawnicza Atlasu Etnograficznego Szwedzkiego różni się od innych wydawnictw tego typu tym, że mapy i tekst połączone zostały w jedną całość: w postaci jednego zeszytu. Z jednej strony Z\viębza to przejrzystość wydawnictwa, co można zwłaszcza powiedzieć o dobrze ilustrowanych rysunkami i dodatkowymi mapkami tekstach. z drugiej jednak uniemożliwia porćwnywanie poszczególnych map ze .sobą. Zeszyt zaopatrzono obszernym wstępem, w kt.órym omówiono historię prac nad atlasem, założenia metodyczne oraz przedstawiono szkic historycznych uwarunkowań kultury ludowej Szwecji i niektórych państw ościennych. Wydaje się ko:rz~'stnym uwzględnienie zwłaszcza ostatniego z tych elerr..entów to jest przedstawienie w zarysie stanu wiedzy historycznej. Stanowić ona będzie cenną podbudowę w pracy nad regionalizacją kulturową Szwecji i nad wyodrębnieniem jej specyfiki kulturowej. Praca taka stanowić będzie zapewne podsumowanie atlasu. Na mapach przedstawiono metodą punktową zasięgi występowania j formy narzędzi, służących do uprawy roli oraz sprzętu i przeróbki zbóż (brony, radła, sierpy, kosy, grabie, cepy, stępy), niektóre zagadnienia gospodarki mleczywem, zasięgi form chlebów, wypiekanych przez chłopów, gatunków mąki, tradycji używania walów <lo zaprzęgu, form jarzem, form naczyń na ziarno siewr.e, występowanie zwyczaju siewu zbóż przez kobiety, występcwanie różnych ferm wyrobów plecionych, narzędzi do obróbki lnu. wiele zagadnień z zakresu ludowego budownictwa drewnianego (eiEmenty konstrukcji ścian i dachu oraz rozplar:owania domów mieszkalnych i innych budynków, formy spichrzy. formy i funkcje strychów i wyżek, formy i usytuowanie palenisk do gotowania, piecćw piekarskich i ogrze\valnych); dalsze mapy przedstawiają występowanie zwyczaju trzymania zwierząt hodowlanych w domu mieszkalnym, występowanie trójnogów do gotowania na otwartym ognisku i świeczników na łuczvwo formy krzeseł, sabotów drr. wnianych, naczyń drewnianych, zagadnieni~ wieku i stanowiska pasterzy. zasiE;gi form zaml,6w u drzwi i rozpowszec11Ilienia \\'\Tobów slawniejsz;. ch ślusarzy. Wśród innych z:lalazły się też map." przedstawiające rozmieszczenie centrów targewych. sezonowych miejsc połowów ryb oraz niektóre zagadnieni<\ ~ dzicdzi:lY osadnictwa I I '1 ; ~ �429 428 (rozmieszczenie miast kościelnych. osadnictwa fii:skieg~). Jak widać z tego wykazu opraccwanych zagadniei1 kultura spoleczna jest tu reprezentowana mniej licznie, niż mcżnaby to wnioskcwać z tytułu zeszytu. Tym niemniej mapy dotyczące zwyczajów o charakterze społecznym (np. siewu zbóż p;:-zez kobiety lub struktury społecznej w zawodzie pasterskim) przedstawiają się bardzo interesująco. Jako zasadniczą rr.apę podkładową przyjęto mapę w skali 1: 4000000 z naniesioną sieciC', wodną i granicami podziału administraCYjnego oraz linią, która stancwi zapE:\vne granicę wyższych obszarów górzystych. Dzięki dobrej technice graficznej mapa mimo to nie wygląda na przeładowaną szczegółami. Oprócz XXIV większych map, obejmujących obszar całego kraju, a w miarę rosiadanych materiałcw wykraczających często w przcdstawieniu zagadnienia poza jego granice, atlas zawiera także 44 mapki ilustrujące teksty objaśniające. Mapki te mają mniejszą skalę. lub stanowią wycinki dużej mapy. W porównaniu z hnymi pracami z zakresu kartografii etnograficzne] posługiwanie się szwedzkim atlasem etnograficznym utrudniają: brak dokładnego systemu lokalizacji i identyfikacji przestrzennej miejsc:)wości z których uzyskano dane i brak wykazu tych miejscowości. Mieszane sygnatury rozwiązano przy pomocy ,trzałek. które wskazują z której miejscowości dane pochodzą· Autorzy map nie poszli w kierunku konstruowania kartogramów Sy:1tetycznych, zestawiających .szereg zasięgów pokrewnych zjawisk. Z związku z tym, wobec unieruchomienia map i braku oleató\v, obserwowanie dynamiki tych zjawisk przez porównywanie map jest utrudnione. Większoś-.:i map brak ujęć chronologicznych, czy ilościowych. Mimo to atlas może być przykładem tego, do jak interesujących rezultatów można dojść drogą subtełnej analizy 'wytworćw kultury ludowej od strony formalno-strukturalnej i funkcjonalnej. Wobec bogactwa przedstawionych zjawisk i ciekawej systematyl<i dziwi tylko skąpe uwzględnienie nazewnictwa. Krzysztof Sigurd lnternaiiona/, Erixon. dictionary Ake of Hultkranz l'egionul european Laurits anthropology Kwaśniewski Bodker: and folklore. Odb. "Laos", t. III, 1955, Kopenhaga. Ideę i pierwszy schemat międzynarodoweg.} sło\\'nika europejskiej etnologii i folkloru wysi.1l1ął już w 1940 r. prof. Arnold van Genneo. Na międzynarodowym Kongresie Etnologicznym w Sztokholmie w 1951 r. Na Konferencji Etnologów i Folklon'stów w Odense w Danii oraz na Wicde:':skim Kcngres:e Antrop0lcgćw i Etnologów w 1952 r. program ten został szczegółewo przedyskutowany. Po kilku dalsz~'ch kor.ferencjach, które odb,vł~,- się już w zespołach 5zczuplej:,zych. uformt'\\'ał siE; prowizorycz ly 1 Komitet Redakcyjny słownika z redaktorem Ake Hultkrantzem i trzyosobowym komitetem redakcyjnym (Sigurd Erixon, Nils Lid i Kustaa Vilkuna). Projekt komitetu redakcyjnego został zatwierdzony przez Kongres Antropologów i Etnologów w Namur w 1953 r. Kongres ten zaaprobował także ogólne propozycje co do podstawowego kierunku słownika, jego formy i ogólnych ram. Przyjęto, że hasła będą podane w czterech językach: w angielskim, niemieckim, francuskim i w jednym z języków skandynawskich (szwedzkim, norweskim lub duńskim), Przewiduje się, że w niektórych przypadkach będzie uwzględniona terminologia hiszpai1ska i słowiai1ska. Finansową bazą słownika będą jak dotąd dotacje Unes-:o. Główne działy słewnika mają obejmować: (l) Ogólną terminologię o podstawowym znaczeniu dla etnologii i folklorystyki; (2) Kulturę społecz:lą - w sensie etnograficznym; (3) Terytorialną kulturę i społeczną organizację; (4) Kulturę umysłową z wierzeniami ludowymi i literaturą ludową; (5) Kulturę materialną; (6) Sztukę lud<Jwą. Objętość słownika winna wynosić w jednym tomie ok. 1000 stron. Według drugiej alternatywy byłoby to wielotomowe dzieło, wydawane w ciągu kilku lat kolejnymi działami. Celem sł<Jwnika jest wyjaśnienie znaczenia terminów etnologicznych i folklorystycznych i zdefiniowanie zawartości poszczególnych idei lub koncepcji etnologicznych, ustalenie ich znaczenia i zasięgu. Hasła słownika będą zatem dwojakiej kategorii: Ogólne idee europejskiej etnologii i folkloru. Ważnym jest, zdaniem Komitetu Redakcyjnego, aby słownik reprezentował wartość podręcznikową tak, by zarówno europejskim specjalistem jak i pozaeuropejskim etn<Jlogom, a także niespecjalistom dostarczał ujęć poglądowych na zagadnienia etnologii i folklorystyki europejskiej. Przewiduje się, że słownik powinien doprowadzić do generalnej dyskusji nad niektórymi terminami i koncepcjami kulturowymi. Autorzy liczą się z trudnościami, jakie .powstaną przy próbach określenia ścisłych linii granicznych dzielących zakres etnologii od dyscyplin z którymi ona sąsiaduje jak: .socjologii, .socjopsychologii, religioznawstwa, historii sztuki, archeologii, geografii kulturowej i in. Etnologia znalazła się bowiem ~ kluczowej pozycji w stosunku do wielu z tych dyscyplin co sprawia, ze niemało materiałów znalazło się w kręgu zainteresGwai1 etnologicznych. . Nie zostało dotąd zadecydowane ostatecznie, czy słownik zawierać będZIe układ alfabetyczny, czy też układ rzeczowy działowy. Oba układy znajdują równouprawnienie we współczesnych encyklopediach. Oba też ~ają swoje ujemne .strony. Układ rzeczowy może bowiem być uzupełmony alfabetycznym indeksem niezależnym od działów. Są wysuwane propozycje, aby słownik zawierał następujące działy: (a) Ogólne założenia etnologii; szkoły i metody. (b) Grupy etniczne, środowisko przyrodnicl.e. strefy kulturewe, zjawiska dyfuzji. (c) Osadnictwo, organizacja społeczna. (d) Gospodarka i technologia. (e) Rachuba czasu i cykl roczny. (f) Wie- �431 430 rzenia ludowe i zWyczajEc. (g) Literatura ludowa. (h) Sztuka ludo\~a: (i) Kultura fizyczna, taniec, wypoczynek, zabaw:'. (j) Biograficzny d.zla! czc~ow'ych etncgrafów i folklory,tów. (k) PrzYPIsy. (l) Indeks termInOlogiczny. . . .... . d" Encvklopedyczno-słownikowe ujmowanIe koncepCjI l teorn wz"lęaDlc załoźei; znajdujących zastosowanie we współczesnych !cierunkach euro~ . k" t 010"1'1' może bvc dwoJ'akk' zmierzające do historycznej sekwcnpeJs ICJ e n "" '. , . ., cji i "eograficznego ujęcia rozwoju danego zjawIska czyll do ~nterpretacJi historycznej; albo też dążące do rozumowego interpr~to,,:ania IStOty koncepcji, jej właściwego wymiaru i stosunku do innych zJawIsk. Re~aktorzy słownika sądzą, że to drugie, funkcjonalne ujęcie haseł słowmkoWYCh będzie słuszniejsze. Ten też kierunek przebija w hasłach r:ultkrantza. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pewną sprawę, ktora wprawdzie w etnografii polskiej nie wywołuje szerszych dyskusji, ale na gruncie amerykańskim jest przyczyną osobliwej wojny. Również w kilk~ kr~jach europejskich toczą się obecnie dyskusje na temat rozgranIczenIa folkloru od etnologii, które to dyscypliny przez sporą liczbę ,e,uropeJsk~cl.l badaczy są poprostu traktowane jako tożsame. Ta niezgodnos.c. stanowIsk w tej sprawie jest i będzie przez dłuższy czas poważną tr~dnosclą. ~pra\~a wielu etnologicznych definicji a podstawowym znaczenIU natrafI tak ze na niemniejsze trudności. Jeżeli w amerykańskim słowniku folklorystycznym Standard Dictionary of Folklore (1949) dla określenia s~ov:a Folkl~r przytoczono nie mniej niż 25 definicji, to sprawa w eurOpejSkICh pub!!kacjach nie wygląda wcale lepiej. Prace nad słownikiem weszły na drogę konkretnej realizacji już w 1955 r. Przewiduje się, że prace potrwają conajmniej 6 lat. Do redakcyjnego komitetu (doradczego) mieli, według uchwały Kongre,u w ~amur, wejść przedstawiciele poszczególnych regionalnych kultu~ w Eur.opIe. Kto reprezentuje obszar kulturowy Słowian, kto Polskę? Nalezałoby SIę sprawą tą zainterescwać. Jak dotąd projektys.łownika s.ą rac~ej niekompletne. To co autorzy przedstawili w recenzowanym szkiCU. nIe wykracza poz~ ra:ny wstępnych koncepcji. Spodziewa(~ się należy, że do chwili obecnej robcczy schemat, scharakteryzowany tu na podstawie publikacji z 1955 :-., został ~ypełniony szczegółami. Nie do pomyślenia jest sytuacja, a~y pr~blemat\'ka słowiańska nie była w nim reprezentowana proporcJonal:11€ do rze~zvwistego wymiaru Słowiańszczyzn~' w Europie. Specyficzny nato-o miast st~sunek poJskiej kultury ludowej do kultur skandynawskich i germańskich upoważnia do szczególnego zainteresowania się sprawą sbwnII~a i zapEwnienia polskiej etnografii odpowiedniego udziału w naświetlenlU zagadnieJi związanych ze Słowialiszczyzną zachodnią· T. W. CURRENT ANTHROPOLOGY Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodcwego czasopisma CURRENT ANTHROPOLOGY, A WORLD .JOURNAL OF THE SCIENCES OF MAN (Antropologia współczesna, Światowy organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w języku angielskim i ukazującym się w Chicago. Finansuje je Wenner Gren Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof. uniwersytetu chicagcwskiego a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr. Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy międzynarodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badali nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folkłor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i językoznawstwo. Podstawą syntetyzującą w obrębie tego szerokiego wachlarza zainterescwań nad q:łowiekiem jest humanistycznie pojęta antropolc·gia społeczna, więc etnologia tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Podczas swych światowych podróży, w trakcie których objeżdżał różne centra naukowe i organizował międzynaI'odową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzymał się w Warszawie w dn. 17-18 czerwca 1959 r. Na konferencji 7-wołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorgani~ zowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w zakresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca proponcwana przez prof. Sol Taxa ma się opierać na sieci korespondentów (tzw. associates) w poszczególnych krajach i to nie tylko antropologów społecznych, ale także badaczy z zakresu dziedzin pokrewnych, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycznych ograniczeń. Współdziałanie koresponde'ltów z redakcją mieszczącą się w Chicago, ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nndsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliDgraficznych komunikatów z badań terencwych itp. Inną formą współpra~y ma być porozumiewanie się za pcśrednictwem centralnego ośrodka dyspozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opracowywanych zagadnień, wymiana '::;oświadczeń, udzielanie sobie in formacji. konsultacje czy inne formy kontaktów. CURRENT ANTHROPOLOGY ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspomnianej już Wenner Gren Fundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo poważnych publikacji, takich jak: .,Anthropology To-dav" M i .1 �433 432 pod red. A. L. Kroebera (1952, 2. wyd. 1957); "An Appraisal of A.n~hropology To-day" (1952); "The Yearbook of Anthropology" .(1956), CZęSClO~O przedrukowany w "Current Anthropology". (~95.5). ~e. zbIOrowe sympozJa, zawierające studia najwybitniejszych specJahstow ~wlat~, przynosz~ .bar~ dzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologlczneJ, u.względmaJąceJ yzarówno podłoże biologiczne człowieka jak też i kulturę· Pozytecznym dawnictwem jest również "International .Directory . of Anthr?pol~glc.al Institutions" (1953), zawierający wykaz umwersyteckich zakładowo l, ~atedr, muzeów, etnograficznych instytutów naukowych itp. w skali SWla- Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodcwej na tym ważnym odcinku nauk o człowieku. Cenna to i pożyteczna inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem nie tylko w kolach akademickich ale także wśród wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. towej. . Numer pierwszy CURRENT ANTHROPOLOGY (styczeń 1960) hczy 80 stron dużego formatu i przynosi następujące rozprawy naukowe i art~kuły sprawozdawcze: D. H. H y m e s z uniwersyte:u Ha:vard omaw:a obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystykl, a Wlę~~toso~ame metod statystycznych dla wykrywania historycznych pokrewlenstw Jęz~kowych; W. L a B ar r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnog.ra!lą peyotu zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napls~no na te~at tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indlan amerykańskich; G. G. G i b s o n ze Smithsonian Institution zap~czątko~ wuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etn?graf,lC~nyml, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma bye pOswlęcone bibliografii afrykanistycznej) .. W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportun~ties) pew~eg~ rodzaju sensacją t::J.'.lkową jest komunikat L. S. B. Leakeyego z Nalrobl o odkryciu na terenie Tanganyiki we Wschodniej Afr~ce. czasz~i Ausiralopithicina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamlelm (zwlerząt, gadów i ptaków), stanowiących pożywienie tego hominida. Czas~c.e. n~dano nazwę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kronika, wiadomoscl l mf~rmacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy ltp. Aleutian v: oraz bogaty dział korespondencji. . . . Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planamI l zamlerzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie' naukcwej, jak też i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i ko1~ort~żu pisma ~tp., zwraca się z apelem o zgłaszanie wszelkich pomysłow l dezyderatow w tym zakresie. Y Należy zaznaczyć, że prenumeratę CURRENT ANTHROPOLOG . można opłacać w walucie krajowej. Wynoslana roczme. (6 zeszy t'ow ) 12-:>-7ł przy czym przewidziana jest zniżka dla młodych pracowników nauko~ wych, studentów starszych lat etc. (zł 50). Członkowie koresponden~1 (a s s o c i a t e s) opłacają jedynie 115 prenumeraty, to jest 25 zł. Zgłoszem.~ na prenumeratę oraz wpłaty dokonywać można za. pośre~n~ctw~m reda~('Jl "Ludu", lub bezpośrednio na adres: AndrzeJ Wahgorskl. KrakoW, Czysta 21 m. 1. Andrzej Waligórski T h e o d o reP. B a n k: Botanical and ethnobotanical Studies in the Papers of the Michigan Academy of Science, Arts and Letters, vol. XXXVIII, 1953, s. 415-431. .Jest to część relacji na temat stanu zdrowotnego oraz wiedzy leczniczej ludncści Aleutów. Autor opisuje znaczne zniszczenia chorobowe, jakim uległa eskimoska ludność Aleutćw z części półwyspu Alaska. Liczba tej ludncści, którą jesżcze przed 1741 r. szacowano na ok. 25000, spadła pod koniec XIX w. do 1860, a obecnie do 1200 osób. Szerząca się grużlica, syfilis i cgólne obniżenie sprawności fizycznych - oto skutki zetknięcia się tamtejszych Eskimosów z Europejczykami. Poza chorobami zakażnymi przyczynę degeneracji widzi autor w zmianach jakie zaszły w trybie odżywiania się, życia ccdziennego i tradycyjnej obyczajcwości autochtonów. Rozdział następny jest pcświęcony ludowemu lecznictwu na Aleutach. Zawiera on sporo interesujących wiadomcści a sposobach leczenia ran i chorób. Znajomcść anatomii ciała ludzkiego dawnych Eskimosów była pod wielu względami zdumiewająca. Praktykowano tam mumifikację ciał; w przypadku zachorowań, główną obronę stancwił ścisły post. Rany przemywano oliwą albo zwierzĘcym tłuszczem, a zasypywano proszkiem z zębćw zwierzęcych, po czym ranę nakrywano mysią skórką. Do częstych zabiegów lecznicznych należało puszczanie krwi. Znachorzy biegli byli w chirurgii; operacje i zszywania przeprowadzali posługując się ostrymi nożami, kościanymi igłami i nićmi sporządzanymi ze ścięgien zwierzęcych. Kobiety ciężarne były w okresie trwania ciąży izolcwane. Sprzeczne są opinie na temat higieny codziennej Aleutów. W pamięci starych ludzi zachowały się niektóre nazw y ziół leczniczych, jakie stosowano w różnego rodzaju przypadkach zachcrowań. Wywar z krwawnika Achillea borealis stosowano w przyp~dkach bólu żołądka, gardła i przy zaziębieniu. Rumianek Matricaria matricarioides w postaci wywaru leczył naj rozmaitsze bó~e. Bylicę Artemisa unalask£nsis aleutica jeszcze obEcnie używają w przypadkach schorzeń reumatycznych, bobrek trójlistny, kuklik Geum calthijclium, baldaszkowate Umbellijerae jak np. dzięgiel, barszcz, pasternak, widłak (babimór). kcsaćce, zawi:ec. babka, reni mech bywają nadal używane przy rozmaitych schorzeniach. Bardzo nikłe są wspomnienia o stos::waniu roślin trujących. Z nazw udało się ustalić, że używano do zatruwania ostrzy rybackich i łowieckich Islands, 28 LUd, t. XL VI .1 �434 435 harpunów soku ziela tojadu Aconitum maximum Trucizny tej czasami używano także, aby szkodzić niemiłym bliżnim. W części kor,cowej autor wskazuje na konieczność dokładniejsz2go prze bad ania składników dawnego, tradycyjnego pożywienia aleuckich Eskimosć.w. Uważa on bowiem, że było ono jednym z głównych powodów fizycznej tężyzny, z jakiej niegdyś znana była ludność Aleutów. Nawrót do dawnego pożywienia, trybu życia i obyczajów jest, zdaniem autora, jedyną właściwą drogą do zregenerowania i utrzymania przy życiu tego ludu. Autor jest lekarzem o dużym doświadczeniu w zakresie badań nRd zdrowotnością ludów dalekiej północy. Etnograficzna treść artykułu jest raczej uboga. Dziwić natomiast ;;ię należy, że administracyjne władze USA tak mało wykazały dotąd troski o poprawę zdrowotności i warunków bytowania ludności Aleutów, które przecież wraz z Alaską obecnie należą do najmłodszego ze stanów Ameryki Północnej. T. W. Anna iigenta, Ameryka sprzed XIX w., a zwłaszcza Ameryka Łacińska z jej indiańską ludnością, to ziemia nieznana. * Dlatego też Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich należą się gratulacje za przełamanie tej wielowiekowej "zmowy milczenia" i pierwsze ,\. Polsce wydanie jednego z pomników literatury indiallskiej jakim jest opis upadku ::vIeksyku pióra anonimowego Azteka 2. Wydarzenia te są opisane w licznych kronikach hiszpańskich, ale wartość dzieła Azteka, jak to słusznie podkreśla w komentarzu T. Milewski, polega na czym innym niż opis faktów historycznych. Widzimy tu konkwistę od strony Indian, poznajemy pobudki ich działania często niezrozumiałe dla ówczesnych Hiszpanów, a nawet póżniejszych europejskich historyków. ::vIiędzy innymi, dopiero dzięki relacji Azteka-Anonima .staje się zrozumiałe stanowisko władcy Meksyku Motekasomy, który mimo że rozporządzał dużą i dobrze zorganizowaną armią, zamia'st stawić czoła garstce Hiszpanów, przy pierwszym spotkaniu abdykuje na rzecz Cortesa. Zdobycie Meksyku jest naj nowszą pracą T a d e u s z a M i I e ws k i e g o, poprzedza ją jednak szereg innych publikacji z dziedziny amerykanistyki. Bezpośrednio z nią związany jest artykuł napisany już w trakcie studiów nad dziełem Bernardina de S a h a g li n pL Elementy panteistyczne w religii Azteków:l Autor przeprcwadza tu 'szcze,gółową analizę religii azteckiej, podkreślając podstawową jej koncepcję "ożywionego wszechświata, z którym człowiek związany jest niezmiernie głębokim uczuciem" przy czym "jednostka... jest częścią sił żywotnych" przyrody (s. 22). Przy omawianiu systemu religijnego zwraca uwagę, że porównywać możemy całą cywilizację Azteków, a tymsamym ich religię z XV i XVI w. z kulturą starożytnego Wschodu z II tysiąclecia przed n.e. Równocześnie jednak stwierdza, że 'sztuka Azteków, która jest nieodłączną częścią i wyrazem ich religii, staje się nam bliską dzięki tendencjom w sztuce współczesnej nazwanym "renesansem archeologicznym" a polegającym na naśladowaniu sztuki kultur minionych. T. Milewski okazuje również duże zainteresowanie dla zagadnienia kontaktów kulturowych pomiędzy Starym i Nowym £wiatem 4, które rid Kowalska-Lewicka Zainteresowania (Omówienie ame7'ykanistyczne dorobku Tadeusza w Polsce po 11 wojnie światowej Milewskiego w zakresie amerykanistyki' Wykształcenie humanistyczne w Polsce było i jest nadal w pewnym sensie jednostronne - ogranicza się bcwiem wyłącznie do poznania kultury Starego Swiata, czyli Europy, Azji i Afryki. O tym, że na drugi()j półkuli leży ląd rozmiarami przewyższający wielokrotnie Europę dowiadujemy się tylko z lekcji geografii i przy okazji 'studiowania zagadnień jak najbardziej współczesnych, w związku z rolą Stanów Zjednoczonych. Historia zdobycia tego lądu, która spowodowała jeden z największych przewrotów w dziejach naszej kultury, podawana jest pobieżnie; o tym zaś, że ten odległy kontynent posiadał własną, bogatą przeszłość polityczną i kulturalną nie wiemy prawie nic. p'rzyczyna tego leży w zupełnym pomijaniu tych zagadnień przez szkolny program nauczania i przez większość wydawnictw o charakterze encyklopedycznym, nie mówiąc już o pracach specjalnych. Wystarczy wspomnieć, że w monumentalnym dziele jakim jest Wielka Literatura Powszechna, na 6 tomów zawierających blisko 6 tysięcy stron, obu Amerykom (przed kolumbijskim) poświęcona dosłownie 18 wierszy 1. Nic więc dziwnego, że dla przeciętnego inteI Wielka literatura powszechna, T. II, cz. 2. Warszawa 1927. W tomie tym, przy okazji omawiania literatury hiszpańsko-amerykańskiej, na s. 1119 mamy w 18 wierszach wymienione niektóre szczepy i scharakteryzowaną, zresztą niezupełnie prawdziwie, przedkolumbijską kulturę amerykańską. ~ i " Warlo przypomnieć czytelnikom "Ludu" cenną pozycję Polskiego Tow. Ludoznawczego wydaną w serii "Prace Etnologiczne" t. V. w 1958 r. łącznie z Ossolineum, a mianowicie dzieło R. H. N o c o n I a. Dzieje, kultura i upadek Inków. Str. 37i. Cena 45,- zł. (Przyp. Red.). , A z t e k - A n o n I m, Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i Milewski. Biblioteka Naroliowa, seria II nr 116. Kraków-Wrocław 160 mapy 2. niki opracował TadEusz 1959, ss. XCIX, , M i J e w s k I T a d e u s z, Elementy panteistyczne w religii Azteków. filozoficzne Tow. Nauk. KUL" Lublin. T. 5:1957, z. 3, s. 15-37. • Problem kontaktów Starego I Nowego s k i T o m a s z w art;vkule Hemarqves sur Świata omawia obszernie l'etat des recherches sur "Rocz- M a r s z e wles contactes ,l �437 436 lat pasjonuje amerykanistów językoznawców, etnografów i archeologów, a które dotąd jeszcze nie zostało rozwiązane. Argurr;entów do jego wyświetlenia poszukuje w pracy La comparaison des systemes anthroponymiques azteques et indceuropeens 5. Autor przeprowadza tu analizę podobieństw pomiędzy imbnami sanskryc:"imi używanymi w Indiach i imionami azteckimi używanymi w dolinie Meksyku. Z licznych podobieństw jakie wykrywa wysnuwa wniosek, że albo istniały w9łyv,,·y indyjskie idące przez Pacyfik, które oddziałały na kulturę Meksyku w okresie XIIXVI w., albo też jesteśmy świadkami zadziwiającego paralelizmu w rozwoju obu języków i pojęć religijnych. Wabu wypadkach zagadnienie będzie można rozwiązać dopiero po nagromadzeniu innych argumentów, które aloo zdołają udowodnić transoceaniczne kO:1takty, albo też paralelizm w rozwoju kultur obu światów. Kontaktom pomiędzy Ameryką a Eurazją pCsW1ęcona jest także inna praca T. M i l e w s k i e g o, Comparaiscn des system es phonoLogiques des Langues caucasicnnes et americaines 6. W tym wypadku chodzi o kontak'.:;: z c!asów bardzo odległych, na długo przed powstaniem wysokich cywilizacji środkowo-amerykańskich, kiedy na kontynent amerykański napływały fale migracyjne idące z Azji poprzez cieśninę Beringa. W omawianej pracy Milewski zajmuje się podobieństwami strukturalnymi między niektórymi językami Kaukazu oraz obu Ameryk i dcchodzi do wniosku, że prawdopodobnie, w dalekiej przeszłcści (kilka tys. lat temu) na terenie Centralnej Azji wytworzyła się wielka liga językowa, w obrębie której powstały podobier.stwa pomiędzy językami należącymi do różnych rodzin językowych. Z czasem języki te ro~eszły się jedne zawędrowały na Kaukaz, inne z wielką falą migracyjną przedostały się do obu Ameryk, ale mimo oddalenia czasowego i przestrzennego zachowały podobieństwo nabyte w okresie bliskiegQ współżycia. Na pcgraniczu etnologii i językoznawstwa leżą dwie dalsze prace dotyczące światopoglądu niektórych plemion india0.skich w świetle ich języka 7. Analiza systemów językowych, a szczególnie języka yuchi doprowadza do stwierdzenia że jakko:w:ek światopcgląd społeczeństwa tylko pośrednio odbija się w strukturze gramatycznej jego języka, to jednak entre w les peuples de l'Asie et de l'Amerique "Folia Orientalia" T. II w druku. , M i l e w s k i T a d e u s z, La comparaison precolombienne, publikowanym system~s anthroponymiqueS des tan- et americaines. "Lingua posnaniens:s" T. 5:1955, s. 136-165. ; M i l e w s k i T a d e u s z, The conception of the u:ord in the languages of North. American natives. "Lingua Posnaniensis" T. 3:1:51, S. 248-28: oraz 1\1i l e wS k i T a d e u s z, Swiatopog:ąd kilku pL, mion Inc/ian Pólnocno-amcrykańskiclt w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków. "Lud" T. 41:1954, s. 153-182 i Odb. Wroclaw 1955, ss. 30. literaturze amerykanistycznej. A z t e k - A n o n i m, Zdobycie Meksyku. Tłumaczenia i opracowanie Tadeusza Milewskiego. Biblioteka Narodcwa, Seria II, Nr. 116. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959. Str. XCIX+160, 2 mapy, 6 ilu str. Polska literatura amerykanistyczna wzbogaciła się o cenną pozycję, starannie przetłumaczoną i opracowaną przez Tadeusza M i l e w s k i e g o z oryginału azteckiego zachowanego w Codex Florentinus. Jest to jeden z najpiękniejszych utworćw literatury pierwotnej Indian amerykańskich, będący tragiczną epopeją nagłego lecz bohaterskiego upadku państwa Azteków. Właściwy tekst "Zdobycia Meksyku" stanowiący treść dwunastej księgi .,Historii Nowej Hiszpanii" Bernardina de S a h a g li n (Historia general de las casas de Nueva Espana) napisany został przez nieznanego autora zwanego przez hiszpańskich wydawców Anonimem z Tlatełolco. Polskie • M i l e w S k i T., Swiatopoglqd kilku plemion ... , M i l e w s k i T a d e u s z, Zarys językoznawstwa Towarzystwo Ludoznawcze. Część II, Lublin-Kraków s. des azteques et indocuropeens. "Onomastica" T. 5:1959, z. 1, S, 119-1~6. G M I l e w s k i T a d e u s z, Comparaison des systemes phonologiques gues caucasiennes możemy odtwcrzyć pEwne jego fragmenty. I tak: "Pogląd na świat odbijający się w systemach rodzajGwych językćw północno-amerykański ch. .. jest światopoglądem hierarchicznym opartym na przeciwieństwie klas wyższych i niższych. Tym różni się on od systemów rodzajowych Starego ~w;ata, \V którym występują przede wszystkim Opozycje klas równorzędnych, a miancwicie opozycje oparte o kryterium kształtCl (języki Negrów afrykańskich i papuaskich) lub o różnicę płci (języki semito-chamickie i indoeuropejskie)" 8. Pierwszym z serii prac amerykanistycznych, a równocześnie najobszerniejszym dziełem T. M i 1 e w s k i e g o jest cwutomowy Zarys językoznaustua ogólnego 9, podstawowa polska praca zarówno dla językoznawcy, jak i dla etnografa intEresującego się migracjami i kontaktami wzajemnymi ludów na obszarze obu Ameryk. Natomiast już czysto językoznawczy charakter mają cztery dalsze prace wymienione w przypisie 13. Tadeusz Milewski, dzięki swym raczej rzadkim wśród językoznawców zainteresowaniom dla całości kultury, jest etnografom wyjątkowo bliski a jego prace stanowią dla nas ciekawą i niezbędną pozycję w polskiej , s. 30. ogólnego. Wydany przez Pol. 148. Rozdział 2, Ameryka, 13-49. oraz w Atlasie mapy 1-17. IQ M i l e w s k i T a d e li s z, La structure de ta phrase dans les Langues indigenes de l'Amerique du Nord. "Lingua Posnaniensis" T. 2:1950, s. 162-207; t e g o ż, Phonological typoLogy of American Indian L.anguages. "Lingua posnaniensis" T. 4:1953, S. 229-276; t e g o ż. Typologla syntaktyczna języków amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 12:1953, S. 1-24; t e g o ż, Odpowiednikt indoeuropejskich Zd(lń zlożonych w językach amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 13:1954. S. 117-146; oraz t e g O ż recenzja z ks'ążkl P. Rivet et G. de Cl'equi-Montfort, Bibliographie des langues aymarii et kicua. Vol. 1. Paris 1951. .,Lud" T. 41:19'54, s. 961-965. ,I �438 tłumaczenie obejmuje czterdzieści jeden rozdziałów, szczegółowo zaopatrzonych w wyczerpujące objaśnienia i przypisy D!:az krótkie wyjaśnienia końcowe, uzupełniające już na podstc.wie źródeł hiszpańskich przerwany wątek epopei. U~wór przedstawia tragiczne dzieje dwóch ostatnich władców Azteków Montekcsomy i Kwawtemoka na tle ogólnego upadku p,;ństW3, spowodowanego najazdem Hiszpanów. W z\vięzly i o;:,iektywn~' s~)osób ancnimowy autcr daje nam plastyczny opis \-valk na tle całokształtu życia i zwyczajów Azteków. Czytelnik z zainterescwaniem śledzi akcje wojskowe, przebieg ceremonii religijnych i poprzebowych, opisy miast i budowli, poznaje użytkowe i zdobnicze wytwcry kultury materialnej Indian i styka się z szeregiem innych dziedzin ich życia codziennego. Specyficzny język i styl utworu, deskonale oJcany w polskim th.:maczeniu, nadaje epopei egzotyczny charakter, umcżliwiający czytelnikowi poznanie kultury i psychiki m:eszkar;ców Meksyku, ieh mentalności i sposobu życia. Ow charak terystyczny spcsób przedstawiania rozgrywających się wypadków, często dla autora jak i dla pozostałych Indian niezrozumiałych, w pełni podkreśla tragizm ludu, który musiał ulec najeźdźcy. Bogactwo wiadomości etncgraficznych nie umniejsza jednak walorów utworu jako cennego źródła historycznego, Większcść dotychczasCJwyeh prac o podboju lVeksyku, udostępnionych polskim czytelnikom, opierała się na relacjach hiszpańskich i sugerowała stancwisko i poglądy zwycięzcy. Tymczasem obecne dzieje zdobycia państwa azteckiego przedstawiają wypadki \vidziane oczami Indianina, który osobiście przeżył tragiczny upadek swegCJ państwa i był świadkiem śmierci obu władców. Utwór daje możliwcść porównania hiszpaf skiej i azteckiej relacji zdobycia Meksyku i gruntownego zbadania sposobu dokonywania podbojów przez hiszparskich konkwistadorów. Obok wartości etnograficznych i historycznych "Zdobycie lVIeksyku" posiada jeszcze jedną zaletę jest przede wszystkim dziełem sztuki i wartościowym tworem literackim wymarłej kultury indiańskiej, obrazującym tragizm ludu skazanego na zagładę. Ow tragizm, wynikajacy z mentalnCJści Azteków i ich ślepej wiary w przeznaczenie zagłady, ;bjawione z woli bogów w przepowiedniach, odczuwa się przez cały czas czytania utworu. Fatalistyczny światopogląd Azteków znalazł tu jak najwierniej swoje odbicie. Dodatk:mi'ą wartość książki stanowi interesujący i obszerny wstęp składający się z dwóch części. Pierwsza z nich jest wprowadzeniem w zagadnienie kultury Azteków. M i lo w s k i podaje tu dzieje doliny okalającej dzisiejsze miasto Meksyk, gdzie badania archeolcgiczne ujawniły dotąd pozostałości czterech odmiennych grup etnicznych i zarazem epok: archaicznej o niezidentyfikcwanej ludności, epoki drugiej pozostającej pod dominującym wpływem plemion Otomi, trzeciej, obejmującej pano- 439 wanie Tolteków i ostatniej - okres panowania Azteków od 1100 r, do chwili przyb:,'cia Hiszpanów w 1519 r. Po krótkim omówieniu kultur poprzedzających przybycie Azteków, autor opisuje powstanie dynastii ~eksykal1skiej i wzrost potęgi Azteków, uwieńczony utworzeniem potężnego systemu politycznego pod panowaniem Montekosomy II (1503-1520). Po szkicu historycznym następuje opis ustroju społecznego Azteków, który opierał się na połączeniu teoretycznej demokracji z faktycznie usta'Ionym ustrojem hierarchicznym, na czele którego stał władca, Opis ustroju ,społecznego uzupełniają wzmianki a hierarchii świeckiej i duchownej, kupcach i rzęmieślnikaeh oraz gespodarce kraju. Szczególną uwagę poświęcono tu opisov,.;i największego miasta azteckiego Meksyku i jego mieszl,ańcom. Odcinek o religii Azteków podaje interesujące szczególy o jej charakterze, powstaniu, podziale i początkowej działalności bogów, utworzeniu ciał niebieskich, zapoczątkowaniu praktyki składania ofiar ludzki~h i a życiu pozagrobowym. Uzupełnia go dokładny opis kalendarza wróżbiarskiego, jego podział na dni, miesiące i lata. Kolejny odcinek o literaturze cmawia hieroglificzne pismo Azteków, ich tradycje literackie, klasyczny język literacki oraz literaturę złotego wieku, obejmującą teksty historyczne, mowy moralno-filozoficzne oraz poezje, które łączyły się ściśle z muzyką i tar.cem, Auter poświ~ca szczególną uwagę poezji, zwłaszcza liryce religijnej, omawia wersyfikację i podaje szereg utworów religijnych, świecldch oraz pieśni lirycznych. Część druga wstępu odnosi się do właściwej epopei azteckiej o upadku Meksyku. Rozpoczyna ją zwięzły opis przebiegu wojny hiszpaósko-azteckiej w czasie od 1519-1521, kiedy to w gruzach legła kultura Azteków. Opisano tu najazd Corteza na lVIeksyk, pierwsze konflikty zbrojne i wreszcie klęskę Indian. Autor analizuje przyczyny klęski Azteków i dochodzi do wniosku, że wynikały one z opóźnienia w rozwoju kultury oraz z samego kierunku jej rozwoju. powodem upadku Meksyku było więc zacofanie w rozwoju techniki wojennej, skrajny partykularyzm miast i plemion, rozbicie etniczne kraju i brak poczucia jedności, zbyt silny rozrost życia religijnego, fatalny wpływ przepowiedni na psychikę ówczesnych Indian i szereg innych zjawisk. Z kolei następuje szczegółowe omówienie powstania utworu o zdobyciu Meksvku. Omówienie obejmuje newą literaturę powstałą w krajach dawnych "kultur środkowoamerykańskich, działalność kronikarza hiszpań-skiego Bernardina de S a h a g li n i wreszcie powstanie "Historii Nowej Hiszpanii", której dwunasta księga, spisana krótko po podboju przez anonimowego Azteka, stanowi - jak już wspomniano - treść zdobycia Meksyku, W dalszym ciągu następują uwagi o samym anonimowym autorze oraz jego środowisku i wreszcie krytyczne omówienia pratekstu azteckiego, jego dzieje, zmiar.y redaktorskie, wstawki, opuszczenia i przeróbki. �441 440 Końcowe uwagi wstępne zaznajamiają nas z budową tragedii, charakterem epopei azteckiej, właściwcścicmi języka azteckiego oraz trudnościami z jakimi zetknął się tll:macz relacji na język polski. W sumie opracowanie Milewskiego należy uznać za cenny przyczyn"k do znajcmości kultur Indian amerykaiJs:~ich. Można mieć pewne zastrzeżenia co do celowcści spolszczenia nazw indiańskich, tu i ówdzie niekompletnych, lecz to jest sprawa dyskusji. Poza tym opracowanie zyskałoby na wartości gdyby uzupełniono je alfabetycznym skorowidzem imion własnych i nazw geograficznych oraz staranniej dobranym i bogatszym materiałem ilustracyjnym. Są to jednak sprawy drugoplanowe, które w żadnym wypadku nie umniejszają wartości pracy. R. H. Nocoń J a n C z e k a n o w s k i: W głqb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Srodkowej, "Prace Etnologiczne" t. VI, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1958 r. s. 461, indeks osobowy, etno-geograficzmy i wyrażeń murzyńskich, l mapka. Opublikowany ostatnio tom wspomnień afrykańskich znakomitego uczonego stanowi "część większej całości jak pisze autor we wstępie obejmującej dziennik kolumny antropologiczno-etnologicznej ekspedycji (lo Afryki Środkowej". Jest to miancwicie druga część "Dziennika"; pozostałe dwa tomy, zatytułowane: Do źródeł Nilu (t. I) i Na rubieżach Sudanu (t. III) - znajdują się w przygotowaniu. Ekspedycja w której uczestniczył Jan Czekanowski, pracownik naukowy berliń,skiego Muzeum Etnograficznego wyruszyła w 1907 r. pod kierownictwem Adolfa Fryderyka Meklemburskiego. Dwuletnia podróż (1907-1909) w międzyrzeczu Nilu i Kongo, na terenach nie zbadanych dotychczas systematycznie pod względem naukowym, przyniosła w rezultacie niezwykle bogaty materiał antropologiczny 1 i etncgraficzny, opublikcwany w pięciotomowym dziele pt.: Forschungen im Nil-Kongo Zwischengebiet (Lipsk 1911-1927) 2. Część etnograficzna "Forschungen" - pracy wy'soko cenionej w światowej literaturze naukowej - zawiera szereg monografii środkowoafrykańskirh formacji etnicznych. Autor charakteryzuje tu stosunki etnicznokulturowe i językowe północnowschodniej części strefy Bantu wraz z Pi- gmejami (Urundi, Ruanda, Toro) oraz pogranicznych terenów wschodniego Sudanu (głównie plemię Azande), w pcwiązaniu ze środowiskiem antropologicznym i geograficznym~. W swym afrykanistycznym dorobku podobnie jak w pólniejszych pracach związanych glównie z badaniami nad praojczyzną Slcwian - reprezentuje autor kierunek historyczny, odcinając się jednak od deterministycznej teorii kręgów kulturowych Ankermanna i Graebnera, a szczególnie w ujęciu W. Schmidta '. Wyżej omówione dzieło Czekanowskiego nie doczekało się dotychczas polskiego wydania i jest u nas prawie nieznane. Tę - tak poważną - lukę w polskiej literaturze afrykanistycznej, rekompensuje w znacznej mierze "Dziennik wyprawy", przynosząc w żywej i sugestywnej formie narracji, całokształt podstawcwej problematyki "Forschungen". Kronika podróżnicza Czekanowskiego zawiera charakterystykę ówczesnej rzeczywistości centralnych obszarów Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień etnograficzno-językcwych i antropologicznych. Ponadto, obok próby odtworzenia przeszłości kulturowej badanych terenów, wiele uwagi poświęca autor stosunkom społeczno-ekonomicznym kształtującym się pod wpływem europejskiej polityki kolonialnej. Ze względu na brak odpowiednich kwalifikacji wcześniejszych polskich badaczy trudno porównywać omawianą pracę Czekanowskiego z warto§clowymi skądinąd publikacjami pionierów naszej afrykanistyki: Stefana Szolc-Rogozińskiego 5 i Leopolda Janikcwskiego 6. "Dziennik wyprawy" Ponadto afrykanistyczny dorobek C z e k a n o w s k i e g o został opublikowany w następujących pracach: Die anthropologisch-ethnographische Arbeiten der Expedition S. H. des Herzogs Ado!f Friedrich zu Mek!enburg filr den Zeitraum von 1 Juni 1907 bis 1 Altgust 1908, Zeitschrift fOr Ethnologie 41, s. 591-615, Berlin 1909 r.; Badania w międzyTzeczu NUu i Kongo, Rozpr. Wydz. mat.-przyr. P. A. U., ser. B. 50, s. 605-li69, 1910 r.; Zur Anthropologie von ZentTa! Afrika, Bull. Acad. Sc. de Cracovie, ser. B" s. 414-432, 1910 r.; Anthropologische Arbeiten in Zentralafrika, Nord und SOd, s. l-lO, Odb. Berlin 1910 r.; Verwandschaftsbeziehungen der zentra!afrikanischen Pygmaen, Korespondenzblatt der D'eutschen Ges. f. Anthrop., Ethno:og. u. Urg., r. 42, s. 101-109, Braunschweig 1910 r.; Etlrnographie des Nil-Kongo Zwischengebiets, Petermanns Mitteilungen, s. 22-35 + Karte 11 (l: 150000). Gotha 1912 r.; Afryka (w dziele zbiorowym) Człowiek jego rasy i życie, s. 575-742, Trzaska 8vert i Michalski, Warszawa 1939 r. 'Por.: J ó z e f G a j e k. Jan Czekanowski jako etnogTaf, Przegląd Antropologiczny. t. XXI, z. 3, Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Wr0c:aw 19:;5 r., s. 10101030 (p;'ac" 7.awiera mi<;dzy innymi podsumowanie wyników badań J. Czekanow- ''''ego Tom antropologiczny "Forschungen", t. IV zawiera wyniki badań na osobnikach żywych; materiały kraniologiczne zostały opublikowane w osobnej pracy pt.: Badania antropologiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo I, Crat'lia Africana, Przegląd antropologiczny 17, s. 34-188. Poznal> 1951. , J a n C z e k a n o w s k i, Forschungcn im Nil-Kongo Zwischellgebiet, Dritter Band, EthnographischAnthropoiogischer A t:as, s. VIlI+ 13-'-139 1911 r.; Erster Band, s. XVI+412+14 1917 r.; Viertel' Band. s. 336 1922 r.; Zweiter Band, s. XVI+714 - 1924 r.; FOnfter Band, s. XIlI+57+167 - 1927 r.; wszystkie tomy opublikowane przez w>'dawnictwo: Klinhardt u. Biermann, Leipzig. , J. l w Afryce). C Z e k a n o w s k i, Kierunek historyczny w naukaclr antropologicznych, Zjazd historyków w Poznaniu, s. 1-7, 1925 r. , S t e f a n S z o l c - R o g O z i ń s k i, Pod równikiem, Kraków 1Ce6: Zeg!uga na kutrze Łucia-Malęorzata W,d'llŻ zachodnich wybrzeży Afryki. Warszawa 1886; Cechy ,,,,.akterystyczne murzyńskiego narzecza Bakwiri, Rozpr. Wydz. Fil. P. A. U., t. 13, '';''"ków 1889 r.; Von Reisen im Kamerun-Gebiete, Petermanns GeOl·g. Mitteilungen. l, XIX 1863 r .. s. IV, 1884 r., Gotha. L e o p o I d J a n i k o w s k i, W dżunglaclr 'Nt:'I:'sz?\\"a 1936 r. Afryki,. Liga Morska i Koionialna, �443 442 góruje niewspółmiernie pozicmem naukowym; odzwierciedla się tu gruntowna znajomosc przedmiotu autora "Forschungen", pozwalająca na wnikliwe ujęcie prob:ematyki etnograficznej. Niemniej trwałą zasługą organizatcrów wy]:rawy do Kamerunu (1883-1085) pozostaną - prócz odkr)'Ć: geograficznych i prac kartograficznych 7 wyniki bacań nad plemionami Kwiri i Kundu w postaci bogatych materiałów rzeczcwych i obserwacyjnych z zakresu etnografii, językoznawstwa i antropologii. Afrykanistyczny dorotek Czekancwskiego został wykorzystany międ£y innymi w syntetycznej pracy H. B a u m a n n a Volker und Kuituren Afrikas, stanowiącej jedną z trzech części zbiorowego dzieła Volk5kunde von Afrika. Formacje etniczno-kulturowe omawiane w t. II "Dziennika" charakteryzuje Baumann w rozdziałach "Die Pigmaen" 9, "Die Nordkongoprowinz" l0, "Das Zwischenseengebiet" 11 oraz w pierwszej części rozdziału "Der Cstsudan" ("Der Si.icostsudan") 12, wymieniając w zestawieniu prac źródłowych C:wa pierwsze tomy "Forschungen". W tekście notujemy (prócz materiału ilustracyjnego zaczerpniętego z "Forschungen") trzykrotne wzmianki Is. 166, 171, 243/ podkreślające znaczenie badań Czekanowskiego nad ludnością ni2."rJicką oraz sudańskc-nilotycką, co szczególnie przyczyniło się do wyjaśnienia struktury antropologiczno-etnicznej - północnowschodniej części Kongo, a także południowowschodnich peryferii Sudanu. Tereny afrykańskiej podróży Czekanowskiego leżą wg. klasyfikacji przyjętej w Volker und Kult11ren Afrikas w częściowym zasięgu sześciu rozległych obszarów kulturowych, a miancwicie kultury staronigryckiej, kultury puszczy pierwotnej, pigmejskiej, łowiecko-stepowej, wschodniochamickiej, rodezyjskiej oraz kultury nowcsudal~skiej (por. mapkę)· Kultura puszczy pierwotnej czyli hylejska stanowi wg. Baumanna półr.ocną formację kultury zachodnioafrykańskiej, otok matriarchalnej kultury bantyjskiej, wymienionej jako grupa południowa. Klasyfikacja t.a cdpcwiada VI przybliżeniu (z wyjątkiem kultury rodezyjskiej i łcwiecko-stepowej pominiętej w tomie II "Dziennika") formacjom kulturowym wyodrębnionym przez Czekancwskiego. Zatem bantyjsko-sudai:ską fcrmację rolniczą typu patriarchalnego można traktować: jako odpowiednik kultury staronigryckiej, zaś analogicznie do kultury puszczy pierwotnej i kultury pigmejskiej wyróżnia Czekanowski bantyjsko: Pierwsza polska wyprawa do Afryki środkowo-zachodniej, z. I, 1936 r., s. 2---4, przedruk z pisma "Morze" (odkrycie jeziora wego oraz źródeł rzeki Rio deI Rey; mapa gór Kameruńskich Rozpraw , H e i sprawozd., l' fi a n B a m a n n, V61kcrkllncle Wydz. Mat.-Fiz. P. A. U. LI fi a n n, R ic h a r d T u von Afrika, • Jw., R. 9, s. 161-1G6. Jw., R. lO. s. 1f.6-18!. II Jw., R. 11. s. 131-189. lO I! JW'I R. 19. częf;ć I, s. 243-252. Essener l' n wal Verlagsanstalt d. Orli Lot, R. XIV, Mbu czyli Słonioop ub!. w t. XlII. D ie d r ic h 1940 r . W e S t e r- ....llL..- FORMACJE KULTUROWE MIEDZYRZECZA NILU i KONGO I UJ/9' H.Baumanna i P Schebll.sty orracował J. Grochobkl Za51~gi kultur afrykańskich 1 ~ - 2 ITIlIIIID - k. hyl~jska na obszorz~ badań J.Czekonow$l<itCJO: <płn. formacjo k. matrlarcnalna Bantu ~ •.•• ~.~ - k. storoni.qrycKa ~ M-M-H - k. mładosudansko. 5 - k.•.•scnodniochamicka. IC-X -x k. ZQchodnioojrykański2jl. <pdn.forma.tja k.zoch.-afr.>. (ZOsleq potudmo •.•o -zochodni). <ZQSl~q I'0ludr'\lO"'O- •.••thodnL). c:::.:;J - 6 ~ - k. rodezYJSko... 6 ••••• - rtn.- w$ch. zasi~g CJrur rllgmejsk lch 'rLgmoLdalnych. 9 0 - wazmejsu 10 ---- 7 <zasl~g roludnlowo-zachcdnl). mlejSCowoSC.etaro"2 - _ qranice k {OWICcko-sterowa. rodróiy I'0lltyczn<z rosiadtoScl J.Czekanowskl~90 kolonialnych. �445 444 nilotycką formację leśną, zaznaczając w jej obrębie specyfikę etniczną Pigmejćw, Dalsze analcgie - to chamicka formacja pasterska między jezierza oraz strefa wpływów suda!"skich (chaty cylindryczne), sięgająca w kierunku południowym (nie licząc małych dalej wysuniętych enklaw sudańskiego plemienia Rumbi) - po środkowy bieg Semliki i dolny bieg Ngore (dopływ Aruwimi), Wzdłuż północno-zachodniej granicy międzyjezierza wytycza Czekancwski, podobnie jak niemiecki uczony (Westafrikanische Kultur), strefę rubieżną zachodnioafrykańskiej prowincji kulturowej (chaty prostokątne), ulegającej silnym wpływom sudańskim; pozostałą część obszaru badań lokalizuje autor w zasięgu kultury wschodnioafrykańskiej (chaty kosznice). "Dziennik wyprawy" uzupełnia pracę Baumanna, przynosząc 'szereg kwestii tam pominiętych, jak charakterystyka strukturyetnospołecznej ukształtowanej pod wpływem arabskim na terenach byłego państwa Zanzibarytów, zagadnienie handlu wymiennego oraz zabiegów leczniczych. Niemiecki uczony natomiast obszerniej uwzględnia tematykę kultu bóstw i totemizmu. Omawiany tom "Dziennika wyprawy do Afryki środkowej" dotyczy podróży z Ruandy przez terytorium królestwa Toro w głąb puszcz dziewiczych dorzecza Aruwimi (!turi, Nepoko). Głównym celem tego drugiego z kolei etapu prac ekspedycji, były badania nad Pigmejami oraz wyjaśnienie stosunkówetniczych na południowych obszarach międzyrzecza Nilu i Kongo. Chodziło tu przede wszystkim o wytyczenie granicy między plemionami sudal~skimi, a spychaną ku południowi ludnością Bantu. W myśl powyższego planu najwięcej uwagi, jeśli chodzi o zagadnienia antropologiczne, poświęca Czekanowski Pigmejom, ze szczególnym uwzględnieniem konsekwencji krzyżowania się karłów afrykańskich z populacją bantyjską. Wyższy wzrost, będący najj.stotniejszą cechą takich mieszańców (większość klanów Twa), charakteryzuje hordy pozostają·~e w stałych kontaktach z plemionami Bantu; natomiast grupy izolowane, jak np. na wyspie Kwidshwi (na jeziorze Kiwu) odznaczają się typową niskorosłością. Wśród ludności Bantu wyróżnia autor typ austroafrykański, lokalizując najwyższe natężenie cech tej formacji na terytorium szczepu Amba. Charakterystyczne znamiona wymienionego typu wiąże Czekanowski z ludnością leśnego obszaru kulturowego, krzyżującą się na terenach peryferycznych z sąsiednimi populacjami (Kondio). Ponadto znajdujemy w "Dzienniku" sporo uwag dotyczących najtypcwszych cech antropologicznych plemion bantyjskich oraz ludności nilotycko-sudańskiego pogranicza. Znacznie szerzej w zestawieniu z problematyką antropologiczną omawia Czekancwski zagadnienia etnograficzne. Przy ustalaniu zróżnicowań etnicznych autor opiera się głównie na specyfice kultur," materialnej, analizując charakterystyczne form~' budownictwa wraz z osadnictwem, sprzętów i ,i domowych, stroju i zabiegów kosmetycznych, broni, narzędzi rolniczych oraz instrumentów muzycznych, Najbcgatszy materiał przyni::>sły badania bantyjskich plemion Kondio, Amba i Bira, pigmoidalnych Twa i Pigmejów oraz plemion nilotycko-sudar\skich Mbuba i Momwu. Zestawicne l~a 27 tablicach liczne rysunki, przedstawiające wytwory poszczególnych plemion, stanowią cenny dokument naukowy. Ograniczony czas postoju w punktach etapowych nie pozwolił Czekanowskiemu na wszechstronniejsze zbadanie zagadnień kultowo-obrzędowych. Obserwacje z tego zakresu dotyczą prawie wyłącznie zabieg-)'''' ma:!icznych i obrzędów z\\;iązanych z kultem zmarłych (Kondio, Amba, Pigmeje). Do wyjaśnienia stosunków etnicznych przyczyniły się w znacznej mierze badania języko\ve, umożliwiające określenie zasięgów poszczególnych narzeczy. W związku z najazdami obcych grup etnicznych wyodrębnia Czekancws·ki dwa przeciwstEwne zjawiska lingwistyczne. Szeroka ekspansja języka kisuaheli za pośrednictwem zanzibarskith Arabów stanowi - mianowicie - przykład narzucenia mowy najeźdźców ludności pedt-itej, w przeciwiefstwie c-o przyjęcia auto·chtonicznych narzeczy bantyjskich przez panującą na obszarze między jezierza warstwę Chamitów oraz !=óźniej przybyłych Ni!otów. Wyżej wspomniane ruchy migracyjne spoWodo\',lały pcwstanie silnych organizacji paristwowych o swoistym ustroju feudalnym, jak pal1stwo Zanzibarytćw w dcrzeczu Kongo ora królestwa Urundi, Ruanda, Karagwe, Nkole i Uganda rządzone przez władcćw chamickich; w królestwie Unyoro oraz w znacznie później utworzonym Toro, panujący szczep chamicki zestał odsunięty od władzy ok. XVI w. przez nilotyckich Szyluków. Wiele uwagi poświęca Czekanowski analizie struktury społeczno-etnicznej byłego państwa arabskiego oraz monarchii chamicko-bantyjskich. Wśród podbitej przez zanzibarskioh Arabów czarnej ludności wyróźnla autor cztery warstwy etno-społeczne. Warstwa najbardziej uprzewilejowana, to tzw. 'VVangwana, czyli wyzwolei:cy ze szczepu Kusu, przynależnego do plemienia lVIanyema, Dalej w hierarchicznym porządku wymienia autor następne grupy, a mianowicie Wangwana, rekrutujących się z pozostałych szczepów lV!'anyema, ludność ze szczepu KL'm'l oraz masy niewolnicze z róźnych plemion. Po rozbitym przez kolonistów europejskich państwie tzw, handlarzy niewolników pozostał (prócz języka) trwały ślad w postaci silnych naleciałcści kultury arabskiej (np. islam, strój). Dotyczy to przede wszystkim wyzwoleńców - Wangwana, niedarmo określanych przez administrację belgijską przymiotnikiem "arabises" (zarabizowani). Spośród monarchii między jezierza najszerzej omawia Czekancwski w II tomie "Dziennika" stosunki etno-spcleczne w królestwie Toro, stanowiącym dawniej część pai;stwa Unyoro. Prócz bantyjskiej ludności rolniczej wyodrębnia tu autor warstwę "szlachecką" chamickich pasterzy �446 447 Hima, rządzonych do najazdu Szyluków przez władców ze szczepu Hinda. Po usunięciu panującego rodu chamickiego, władzę w Unycro objął kbn nilotycki Bito, tworząc na tych terenach najmlcdszą grupę etno-społeczną. Przy ustalaniu pochodzenia młodszych warstw etnicznych w strefie Bantu wykorzystuje Czekanowski miejscowe podania genealogiczne. Na tej podstawie, między innymi, udowadnia nilotyckie pochodzenie królewskiego rodu w Unyoro. Wywiady i obserwacje winięte wśród ludności klany - zdaniem autora zacji społecznej. na całym obszarze badań wykazały, silnie rozpoczucie przynależności rodowej; totemistyczne - stanowiły na tych terenach podstawę organi- \ ~ W celu pełniejszego wyjaśnienia mechanizmu procesów etno-historycznych w Afryce Erodkowej Czekanowski chętnie przytacza europejskie analogie z wczesnego średniowiecza. Por6wnuje mianowicie podboje zanzibarskich Arabów z najazdami Wikingów, zaś organizacje państw międzyjezierza z ustrojem Polski za pierwszych Piastów. W "Dzienniku" znajdujemy opisy terenów o bardzo zróżnicowanej specyfice geograficznej,z czym wiążą się różnorodne formy gospodarki (rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo). Na tym podłożu rozwinęły się formacje kulturowe o charakterze rolniczo-pasterskim oraz rolniczołowieckim wzajemnie na siebie oddziaływające. Na podkreślenie zasługuje tu ważna rola handlu wymiennego, jako czynnika ożywiającego kontakty ludności z różnych środowisk etno-geograficznych. Wśród najważniejszych obiekt6w transakcji handlowych wymienia Czekanowski sól, bydło (krowy i kozy), narzędzia rolnicze (motyki) oraz produkty leśne (kość słoniowa, skóry, dzika zwierzyna). Pod rządami kolonialnymi pojawily się _ obok tradycyjnych nowe środki płatnicze, jak tkanina bawełniana, tzw. .,merykani" oraz indyj skie rupie. I ~ Sporo obserwacji w II t. "Dziennika" dotyczy zagadnienia transportu (transport wodny, nasobny, konstrukcja mostów). Autor zwraca uwagę na charakterystyczne dla ludności z terenów bezleśnych przenoszenie ładunków na głowie, nIe zaś na barkach, jak to czynią mieszkańcy lasów. Na podstawie badań demograficznych stwierdza Czekanowski znaczne zróżnicowanie stopnia zagęszczenia ludności, pozostające w oczywistym związku ze środcwiskiem geograficznym oraz formami gospodarki. Inne czynniki natomiast (prócz względów geograficznych i tradycji kulturowych) wpływały na kształtowanie się zasadniczych typÓW osadnictwa. Bardziej rozproszone lub zwarte rozplanowanie osiedli wiąże się, zdaniem autora, z poczuciem bezpieczeństwa mieszkańców. Stąd tereny chronio:le przez organizacje państwowe cechuje zabudowa rozproszona, w przeciwieństwie do zwartych, obronnych osad ludności, zdanej w razie napaści na własne sily. Szybkie przekazywanie wiadomości o zbliżającym się wrogu ulatw:"ł krajowcom system sygnalizacji stosowany przez plemiona obszarów leśnych. Bębny używane do tego celu zalicza Czekanowski do typowych elementów kultury zachodnioafrykańskiej. Podróż przez terytoria niemieckiej Ruandy, brytyjskiej Ugandy ora~ belgijskich posiadłości w Kongo umożliwiła porównanie form ekspl,oatacJl trzech państw kolonialnych. Belgijska gcspodarka opierała się, jak stwierdza autor na świadczeniach w naturze i przymusowej pracy, do czego zmuszono 'również dawną warstwę panującą - Wangwana. Anglicy natomiast. a za ich przykładem Niemcy wprowadzili, prócz szarwarków, pieniężny system fiskalny, wykorzystując do celów swej polityki nienaruszoną organizację feudalnych monarchii między jezierza. Polityczne i gospodarczepotrzeby administracji europejskiej spowodowały ukształtowaniesię wśród afrykańskiej ludności nowych grup społeczno-zawodowych. "Dziennik" przynosi interesującą charakterystykę socjologiczną wysłużonych żołnierzy belgijskiej "force publique", tworzących wraz z byłymi pracownikami państwowymi warstwę w pewnym stopniu uprzywilejowa.ną (wolni od podatku); grupy najbardziej ulegające wpływom europejskim, to żołnierze w służbie czynnej oraz ruchliwa, nawpół koczownicza klasa tragarzy. W szczególnie ciężkich warunkach egzystencji znalazła się ludność afrykańska w granicach kolonii belgijskich. Czekanewski szcZiegółowo opisuje okrutną eksploatację tych terenów wyzwolonych spod panowania zanzibarskich handlarzy. Mimo zniesienia handlu ludnością czarną dawny system niewolniczy pozostał w tzw. niezależnym Państwie Kongo bez zasadniczych zmian; jedynie miejsce Arabów i ich czarnych wyzwolel1ców zajęli poddani króla Leopolda II. Choć niewątpliwie terrorystyczne metody stosowane przez Belgów były nawet, jak na stosunki kolonialne, zjawiskiem wyjątkowym, to jednak zawarta w "Dzienniku" ocena angi81skiej, a szczególnie niemieckiej polityki kolonialnej wydaje się nazbyt pobłażliwa. Od czasu wyprawy afrykańskiej autora "Dziennika" minęło pół wieku. W ciągu tego okresu Afryka ulegla znacznym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym. Coraz bardziej wzmagające się ruchy wolnościowe doprowadziły jak wiadomo - do zdobycia niepodległości przez szereg kraj6w do niedawna zależnych. Żeby zdać sobie sprawę z przemian, jakie dzielą Czarny Kontynent widziany oczyma Czekanowskiego od obecnej rzeczywistości, warto skonfrontować "Dziennik Wyprawy" z książką Johna G u n t h e r a Afryka od wewnątrz 13. Praca ta daje wszechstronny i sto~unkowo obiektywn~' pogląd na sytuację społeczno-ekonomiczną i poli" J o h n G u n t h e r, Atryka Porównaj także z korespondencją b od wewnqtrz, Ksiqżka i Wiedza, dr. J. Beffingera, str. 505. Warszawa 1958. �448 tyczną krajów afrykańskich, pośrednie obserwacje autora. 449 w oparciu o bogaty materiał źródłowy i bez- Egzotyczne bezdroża sprzed półwiecza przecinają obecnie linie kolejowe i autostrady; z wiosek leżących przy ważniejszych szlakach _ pcw stały miasta. Jednak, jak wynika z relacji Gunthera, cywilizacja bynajmniej nie wszędzie dotarła. Szczególnie na terytorium bełgijskiego Kongo, gdzie komunikacja kolejcwa obejmuje stosunkowo niewielki obszar kraju, część łudności żyje do dziś dnia zgodnie z odwiecznymi tradycjami (kultura materialna, zabiegi magiczne). Przemysł w krajach zależnych, traktcwanych jako rynki zbytu, rozwija się wyłącznie w tych dziedzinach, gdzie nie zachodzi kolizja z produkcją europejskich metropolii. W dalszym ciągu pozestała, choć w złagodzonej formie, systematyczna eksploatacja posiadłości kolonialnych, przy czym udział Afrykaóczyków w milionowych dochodach jest stosunkowo minimalny. Mimo wyrażnych tendencji ze -streny władz kolonialnych w kierunku hamcwania rozwoju oświaty, coraz liczniejsi potomkcwie krajcwców, z jakimi stykał się Czekanowski, wykorzystują zdobyte wykształcenie w akcji o poprawę warunków byb, zniesienie dyskryminacji rasowej, z wyraźnym celem ostatecznym zdJbycia niezależncści politycznej. Podobnie jak przed 50 laty, zarówno w kontrolowanej przez Anglików Ugandzie (protektorat), jak i w Ruandzie, stancwiącej mandat belgijski - warstwę uprzywilejO'waną stanowi "pasterska szlachta" chamicka, rządzona wraz z rolniczą ludnością Bantu przez rotomków dawnych dynastii królewskich. Stosunki panujące obecnie w Uga.ndzie w porównaniu do większości kolonii afrykańskich nie są zjawiskiem typcwym. Biali mieszkańcy stanowią tu minimalny procent o[ólu ludności, przy czym "z wyjątkiem kilku miniaturowych działek Europejczycy nie posiadają... ziemi" (str. 490). Dlatego też w przeciwiei:stwie do sąsiedniej Kenii (Mao-Mao) nie dostrzega się w tym kraju tak gwałtownych antagonizmów na tle dyskryminacji rasowej i ekonomicznej. Mimo przejściowych zatargów z aktualnie panującym kabaką (królem) stosunki między administracją brytyjską, a miejscową ludncścią układają się bez poważniejszych zadrażniel1. W zesbJ.wieniu z posiadłościami belgijskimi łatwiej w Ugandzie uzyskać wyższe wykształcenie dzięki dzialalncści uniwersytetu w Kampala (Makarere College). Stosunkowo szeroka autonomia wewnętrzna umożliwiłaby, zdaniem Gunthera, zarocząU;cwal'lie cemokratycznych reform, jednakże tradycyjny ustrój feudalny stanowi tu główną przeszkodę. Interesującą charakterystykę belgijskiej polityki kolonialnej daje Gunther w rozdziałach poświęconych posiadłościom kongijskim. Tutaj Belgow;e nie potrzebują się liczyć z kontrolą OI\Z, jak w Ruandzie-Urundi (terytcrit:m pcwiernicze). gdzie swobody 0bywa:els\';ie są w pewnym stopniu respektowane. W Kongo, w porównaniu do innych afrykańskich kolonii, ludność żyje \vprawJzie w lepszych warunkach materialnych, większa ilość krajowców uczęszcza do szkół podstawowych, jednak zarówno czarni, jak i biali mieszkańcy nie korzystają z żadnych uprawni3ri politycznych. Poprzez kompletną izolację krajowców od niepożądanych wpływów zagranicznych (zakaz wyjazdów) przy jednoczesnym braku (az do ostatnich lat) szkolnictwa wyższego - dążyła Belgia do przedłużenia spokojnej eksploatacji 14 niezmąconej fermentami spo:eczno-poli:yczn~mi. Za panowania króla Leopolda III "Kongo stało Się... Jak pisze Gunther widcwnią najbardziej upiornych i ohydnych okruciel'lstw, jakie kiedykolwiek towarzyszyły "rozwojcwi" obszarów zacofanych przez państwo, jakby należało sądzić cywilizowane" (str. 772). Nieludzkie metody agentów ówczesnego właściciela tych ogromnych (7'7 razy większych od metroDolii) obszarćw szczegółowo opisane w "Dzienniku" Czeki:inowskieg~ zastąpił w póżniejszym okresie złagodzony, "nowoczesny" system niewolniczy. Tak było aż do niedawna. W ostatnich latach wzmagające się rozruchy skłoniły wreszcie rząd belgijski do ustępstw. Fakt, że Kongo ma w niedalekiej przyszłości uzyskać niepodległość, to jeszcze jeden dowód głębokich przeobrażeń, jakie dzielą dzisiejszą Af!"ykę od czas6w wyprawy Czekanowskiego. Jerzy Grocholski IV! i e c z y s ł a w L e p e c k i: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. War.izawa 1958, s. 4.00, fot. 77, map. 2. Omawiana praca o charakterze popularno-naukowym jest barwnym i ciekawie napisanym repcrtażem z C:wukrotnych podróży autora do krajów Ameryki południowej. Praca sldada się z części pierwszej - W dziewiczych lasach Amazonki (s. 190) opracowanej w 1929 r., stancwia,cej rezultat podróży służbowej, którą odbył autor w 1928 r. do Peru w związku z mającą nastąpić kolonizacją polską. Część druga - Dookoła Ame1 ylci ;;oluclniolcej zawiera wyniki podróży M. Lepeckiego odbytej w 1930 r., które to wyniki opublikował już autor przed wojną w cwóch oddzielnych tomach a mianowicie: Drogą korsarzy i zdobywców oraz W cieniu Kordylierów. Zarówno część pierwsza jak i druga w stosunku do' wydań przedwojennych zostaly uzupełnione i nieco zmienione. Autor bowiem w czasie 17-letniej emigracji w Ameryce południowej systematycznie powiększał swoje obserwacje i zbiory odnośnie opisywanych krain i ludów. Zas<tdniczy zrąb pracy stanowią jcdnak materiały zdobyte przez Lepeckiego w czasie jego pierwszych podróży. Ta żywo napisana praca przynosi materiał z pogranicza kilku nauk, obok bowiem tematyki geograficznej i przyrodniczej, która dominuje, majdujemy w niej również wiadomości z zakresu an:ropologii, języko•• Olej palmowy, 29 Lud, t. XLVI bawełna, kawa, węgiel, miedź, diamenty, zloto, uran. �451 450 znawstwa oraz w dużej mierze - etnografii. Opisy etnograficzne dotyczą zwłaszcza ludów zamieszkujących dorzecze Ukajali, Tamayi, Tambo. części Amazonki (część I pracy) oraz plemion indiańskich Argentyny północnej, Ziemi Ognistej, Chille i Boliwii (część II). Przedstawione materiały dają ogólną orientację inwentarza kulturowego plemion indiańskich; Kampów, Czamów, Kunibi, Pirów i Keczuanów (w części I) a Patagończyków, Tehuelczów, Onów, Alakaluf, Chilotów, Araukanów, Ajmarów, Keczuanćw i Urów (część II). Liczniejsze są opisy z zakresu kultury materialnej dotyczą: budownictwa, stroju, przygotowywania pożywienia. Podkreślić należy, że autor zebrał dość bogate materiały z zakresu kultury społecznej dotyczące organizacji rodziny i struktury społecznej. Mniej dokładnie potraktował opisy z zakresu kultury duchowej dotyczące wierzeń, magii itp. Dobry materiał fotograficzny uzupełnia przedstawione opisy. Mimo charakteru popularno-naukowego książki, stanowi ona dla etnografa cenne źródło, którego niepodobna pominąć w studiach nad ludami Ameryki południowej. Janusz Adam N a h l i k. Tkaniny z XIII-XIV wiecznego dwoma różnymi technikami. Nici stanowiące reszki haftu wykonanego na płótnie lnianym wskazują na dwa rodzaje ś~iegów. Tkanino płócienna jest wykonana w charakterystycznym dla tego surowca splocie płóciennym 1/1 i zawiera pewne techniczne błędy. Natomiast tkanina jedwabna wykonana jest w postaci pasiaka wątkowego, skomponowanego przez za-;t050wanie wątkowania, raz gruaymi raz cienkimi nićmi wątku. We wszystkich tkaninach wątek jest grubszy od osnowy i wykonany z miękkiego surowca. W toku analizy dochodzi autor do wniosku, że tkaniny i wyroby z Równiny Dolnej są produktem domowej roboty chałupniczej a nie rzemieślniczej. Fakt znalezienia ich na cmentarzu pozwala wnioskować, że spełniały one funkcję odzieży w przeciętnym ośrodku pruskim, do którego docierały spóźnione wpływ y z dalekiego zachodu i Wołynia. Artykuł jest bogato ilustrowany rysunkami, wykresami, zestawieniami tabelarycznymi i fotografiami. Stanowi poważny przyczynek do znajomości historii tkactwa i wiedzy o odzieży z okresu średniowiecza. A. G. Bohdanowicz cmenta.rzyska. w miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocznik olsztyński, t. L Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Str. 171-191. Po ciekawych odkryciach gdańskich zawierających tkaniny z XXIII w. tkaniny z Równiny Dolnej należą do drugiego większego zespołu znalezisk średniowiecznych na obszarze naszego kraju. Z tej też przyczyny autor omawiając je często odwołuje się do tkanin gdańskich, z którymi nowe znaleziska porównuje. Tkaniny te odkryto w toku archeologicznych badań ratowniczych przeprowadzonych w latach 1955-1956. Są one wytworem ludności pruskiej, żyjącej pod panowaniem Krzyżaków. Znalezisko posiada stosunkowo znaczną ilość materiału włókienniczego, który autor nazywa "cennym materiałem badawczym". Na całcść składają się wyroby z surowca wełnianego: przędza, tkaniny, dzianiny, sznury plecione, hafty; wyroby z surowca lnianego i tkanina jedwabna. Tkaniny wełniane zostały wykonane w splocie rządkowym 2/2 i w splocie płóciennym 1/1. Brak natomiast charakterystycznego dla średniowiecza splotu 2/1. Znalezione fragmenty dzianiny są wykonane techniką "rząd oczek w lewo, rząd oczek w prawo" z wełny ciemnej i jasnej; nie stwierdzono jej występowania w znaleziskaoh w Gdańsku, ani w szwedzkiej Birce (XI-X w.), a również w ogólnie znanych znaleziskach wczesnośredniowiecznych z Anglii i Danii. Natomiast stwierdzono występowanie dzianiny na obszarach północnowschodnich: litewskich i słowiańskich w kurchanach z VII-XI w. Znalezione sznury są też wykonane w dwóch kolorach, Ir e n a T u r n a u: rach warszawskich str. 729-750. Wytu;órczość w X,,"III wieku. tekstylno-odzi.eżowa. Przegląd . Historyczny, w manufaktu- t. XLVIII, zesz.4, W wymienionym artykule autorka na podstawie własnych poszukiwań archiwalnych, notatek z prasy, w oparciu o literaturę przedmiotu charakteryzuje warszawskie manufaktury. W XVIII w. było w WarszawIe 10 manufaktur sukienniczych, 2-7 kapeluszniczych, 6 wytwórni perkali 2 manufaktury pończosznicze, 4-7 persjarni i 5 garbarni. Mimo iź autorka na początku artykułu zastrzega się, że interesuje ją tylko strona techniczna omawianych manufaktur a "sprawy kapitału zakładowego, dostaw surowca, rekrutacji robotników, organizacji i podziału pracy, a wreszcie zbytu produkowanych tcwarów (... ) tylko wtedy, gdy nie da się ich wydzielić przy analizie techniki produkcji" mimo tego podaje sporo wiadomości z tej dziedziny. Obok tych danych wymienia takie informacje: jakie surowce w manufakturach produkowano i jakie z nich wyrabiano części odzieży, co etnografa, a specjalnie kostiumologa więcej interesuje. Artykuł obok wartości dotyczącej historii włókiennictwa i rozwoju techniki na tym odcinku jest poważnym przyczynkiem do historii odzieży w nasz:,'m kraju. . A. G. . ~ ó z : f .L i g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego. "Dzie\'JIęc wieko\\' Bytomia szkice z dziejów miasta i Ziemi Bytomskiej", �452 praca zbiorowa pod redakcją Franciszka Ryszki. Stalinogród 1956 1'. S. 313-339. Wśród kilku prac socjologiczno-gospodarczych i historycznych, zawartych w zbiorowym dziele pt. "Dziewięć wieków Bytomia" znajduje się również praca a charakterze etnograficznym Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, Józefa L i g ę z y. NIe jest to praca materiałowa z punktu widzenia etnograficznego; autorowi chodziło tu - jak sam zaznacza - a nakreślenie ogólnego zarysu kultury luctowej w rejonie bytemskim. Główny nacisk położony został na omówienie przeobrażeń społeczno-ekoncmicznych i socjalnych, jak:e zaszły w ciągu ostatniego stulecia na omawianym obszarze i ich wplywu na zachowclnie, względnie tworzenie się ncwych tradycji i kultury w grupach chłop~kiej i robotniczej. Autor podkreśla, że z chwilą przejścia części ludności do zajęcia w przemyśle, zaczynają wyodrębniać się C:wie drogi rozwoju kultury ludowej: jedna trwale zachowywana przez ludność wiejską i druga kontynuowana i przetwarzana przez grupę robotniczą. J'ako przyczynę silnych pcwiązai'l między obu grupami - ludnością wiejską i miejską - autor podaje tu rolę kobiety, która odsunięta od pracy zawodowej męża i zajmująca się niemal wyłącznie domem, dL.Jżej zachJwuje, a następnie i przekazuje tradycje wyniesione ze środowiska rolniczego. Innymi przekaźnikami kultury wiejskiej do miast byli robotnioy dochodzący z pobliskich wsi co pracy w przemyśle, a także "sąsiedzkie współżycie" tj. stałe kcntakty z pozcstałą na wsiach l~ldnością rolniczą. Oprócz istniejącego dużego podobhdlstwa między obiema tymi grupami, dowiadujemy się też o różnicach, jakie wytworzyły się w omawianym okresie. Interesujące i cenne są dla etnografa podane w tej pracy wiadomości z różnych dziedzin życia w"i, jak: zz,chcwanie się dO ostatnich czasów w powodzi fabrycznych narzędzi rolniczych - tzw. "hoka" (narzędzia do radlenia ziemniakćw) niemal caikowicie wykonancgo z drzewa. Dalej z zakresu rolnictwa i hodowli - ozy tamy o roślinach uprawnych, o zwierzętach hodowlanych; autor zvvraca uwagę na stosunkowo dużą iloś~ koni trzymanych dla celów transportu, mniej natomiast do prac w rolnictwie; dowiadujemy się też a rozwiniętej hodowli kóz, co było wynikiem z jednej strony braku clobrej paszy na om2wianym terenie by hodować krowy, a z drugiej strony dużego zapotrzebc\vania na mleko. W paru słowach pokazany też został kierunek rozwoju domu mieszkalnego, a więc jego rozbudcwa w zwyż, celem uzyskania większej Ecści pornieszczeiJ; jak również zwężanie się obszaru zagrody, której rola ceraz bardzioj się zmniejsza. Pozn tym auter wskazuje na stos'.1n:<owo dlugie przetrwa:lie stroju górzańskiego i jego powiązania z ubiorem ludowym I\Ialopc:sld, poddając róv;nocześ:lie krytyce wadliwe tecrie bajaczy niemieckich o wplywach uniformów wcjsk pruskich na ludowy strój GÓrzan. Ze zwy- 453 czaJcw się do czerza kreślono (wśród ludowych wymienione zostaly obchody doroczne, jakie utrzymały ostatnich czasów, a więc: "uroczystość marzankowa", goik, "wiewi, ilij na", herody, babski comber, dyngus, "sobótki". Podtakże zdolnośoi i zamiłowania ludności do śpiewu i opowiadań których wyróżniono, jako zdobywające popularność. żartobliwe bery), u kobiet zaś zamiłowanie do haftu oraz robót szydełkowych. Ogólnie biorąc zarówno kulturze materialnej; jak i zwyczajom ludowym poświęcono w pracy tej zbyt mało miejsca, kładąc nadmierny nacisk na pokazanie przece wszystkim (:wczesnych stosunków społeczno-ekonomicznych oraz powstawanie i rozwój grupy robotniczej. Autor przedstawia tu zmiany, jakie zaszły po uwłaszczeniu ohłopów, <1 więc możność od tego momentu wybrania sobie przez nich z<:wodu po~a rolniotwem, czy chcćby okresowego zatrudnienia w pobliskich kopalniach, co róvmalo się całkowitemu, lub oz,,:ściowemu przejściu ich od pracy na roli do przemysłu. Następowało zawodcwe a także socjalne różnicowanie się wsi, rowstawanie prolot8ria tu. Duża ilość malorolnych i bezrolnych, jaka istniala na terenie rejonu bytomskiego stanowiła tanią siłę roboczą garnącą się do przemysłu i w ten sposób sprzyjała jego rozwojowi. Górnictwo z kolei przez wyrządzc:nie szkód górniczych (zalewiska, zapadliska ib.) przyczyniło się ze swej strcny do kurczenia się arealu gruntów użytkowych. Przy opisie kształtowania się grupy robotniczej autor z naciskiem podkreśla wspólne pochodzenie obu grup ludnościowych: robotniczej i rolniczej; mówi o jedncczeniu się różnych grup dawnej ludności wiejskiej, jej przystosowaniu się do nowych warunków życia i tworzeniu własnej, now.;j tradycji i po\vstawaniu szeregu właściwości, charaktery~tycznych tylko dla grupy robotniczej. Poruszone te~ zostały zagadnienia samych stosunk6w w pracy w przemyśle, wyzysku robotników, zróżnicowania wedle funkcji wykonywanych przy pracy; jak również zagadnienie pozazawoduwych zajęć' robotników (rolniczo-hodowlane, sportowe, artystyczne, intelektualne - czytelnictwo, a nawet prace cenne z punktu widzenia naukowego, jak zbieranie przysłów i pieśni). Zaznaczyć jeszcze r.ależy, że autor na wstępie w paru słowach informuje o źródłach etnograficznych dotyczących rejonu bytomskiego, a w tekście swoim przytacza często cytaty z poematu Stary kościóc miechowski N o r b e l' t a B a n c z y k a, ze wspomnieó Moja młodość Ja na :vI a l' c h w i t z y oraz z pamiętników innych górnikó\v, co bardziej obrazowo podkreśla zaszłe zmiany na obecnym terenie przemyslowo-rclnicz~·m w rejonie bytomskim. PO\vyższa praca stancwi ciekaw y przyczynek do dziejów w,oi zachodniej częśoi okręgu Górnośląskiego. Magdalena Mellsner- Rosi tCOTOwsko �455 454 STUDIA I l\IATERIALY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ W XIX i XX W. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze, Biblioteka Etnografii polskiej, nr l, Wrodaw 1958; PRACE I MATERIAL Y ETNOGRAFICZNE, tom XIII, Polskie Tow. Ludoznawcze, Wrocław 1959; ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, tom I, Polskie Tow. Ludoznawcze Oddział w Łodzi, Łódż 1959, wydanc pod rcd. K. Zawistowicz-Adamskiej Działalność naukowo-badawcza etnograficznego ośrodka łódzkie~o zaznacza się wyd2tnie w zakresie prac drukowanych. Wystarczy wymienić, Ż2 w okresie 1958/59 roku ukazały się m. in. pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej cma\viane trzy tomy, liczące łCjcznie ok. 67 arkuszy wydawniczych. Prawie wszystkie prace zamieszczone w wymienionych tytułach, oparte są na materiałach pochodzących z etnogr8ficzr~ych badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników naukov,iych ośrodka łódzkiego. Przy czym "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." najlepiej charakteryzują osiągnięcia metodologiczne etnograficznego ośrodka łódzkiego. Następnie są one dobrą ilustracją zastoscwanej metody badań terenowych. Ze względu na problematykę stanowiącą pewną tematyczną caloś~. jak i metodę badań terenewych, profil tego tomu rysuje się wyrażnie. W ramach bowiem podstawowej probiematyki uwzględniającej stosunki społeczne-gospodarcze wsi poiskiej w XIX i XX w. przedmiotem badań były: organizacja pracy zespolowej, jej podsta\vy i uzasadnienia w różnych okolicznościach i w różnych rodzajach produkcji wiejskiej. Przy czym nie ograniczono się do opracowania zasad pomocy wzajemnej w' pracach rolnych, lecz badaniami objęto również Zdjęcia uboczne, pozarolnicze ludności wiejskiej. Toteż "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." są wykladnikiem badań, którymi objęto główne i uboczne zajęcia ludności wiejskiej z uwzględnieniem specyficznych dla określonych terenów rodzajów gospodarki jak: rolnictwo (A. IvI i o d 'je h o w s k a, Współdziałanie gospodarcze w Brzozówce w koi~cu wieku XIX i wieku XX), pasterstwo (B. K o P c z y ń s k a - J a w o I' S k a, Badania nad organizacjq rybcłówst\vo wypasu w pasterstwie v:ysokogórskim na Podlasiu); (J. K u c h a I' s k a i Z. B a t o I' o w i c z, R.ybolówstv:o przybrzeżne w Kuźnicy), oraz zajęć dodatkowych tego typu jak flis (M. B i e rn a c k a, Kamieńc:yk osada flisacka). Z rękodzieł opracowano tkactwo (M. lVI i s i ń s k a, Tkactu:o w Rzeczycy). Wymienione prace ukazują różne postacie współdziałania gospodarskiego, mające zastosowanie w różnych okolicznościach, uwarunkowane określonymi potrzebami konkretnego środowiska wiejskiego. Przy czym należy podkreślić, że wykazano związek konkretnych form współdziałania z całokształtem stosunków gospodarczo-społecznych. Tom ten, bę:lący rezultatem konsekwentnych założeń metodolcgicznych, jak i badań tere- :1owych, stanowi duże osiągnięcie wnosi nowy wkład do etnografii polskiej. Kolejny XIII tom "Prac i Materiałów etnograficznych" pod redakcją prcf. K. Zawistcwicz-Adamskiej stanowi również dorobek naukcwv ośrodka łódzkiego. Obok prac etnograficznych zamieszczono w nim pra2e historyków łódzkich a miancwicie; B. B a I' a n o w s k i e g o, Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w., i J. B a I' t y s i a, Z przeszłości kulturalnej miasteczek rołudniou:owschodniej Wielkopolski w XVIII w. Cześć etnograficzną poza artykułem wstępnym K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i ej dotyczącym zakre5u badań etnonaficznych nad regionem łódzkim, wypełniają właściwie prace J. P. D e k o w s k i e g o omawiaiace uprawę roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem oraz pasterstwo nad Pilicą. Artykuły J. P. Dekowskiego stancwią w zasadzie materiał terenewy odpowiednio usystematyzowany, bez uwzględnienia literatury przedmiotu oraz tła porówn2wczego. Są to więc prace źródłowe, które niejednokrotnie będą służyły zainterescwanym badaczom. Tego typu opracowaniom stawia się na ogół wymagania jednoznacznego określania pod wzgłędem systematycznym opisywanych faktów kulturowych. co czyni je przy wykorzystywaniu łatwo porównyw:::tlnymi. Badania przeprowadzone przez J. P. Dekowskiego cechuje duża wnikliwość i dokładność, nie mniej rewne zastrzeżenia budzi stosowana prz'~z autora terminologia. \V artykule Uurawa roli i rcśliny uprau:ne w OP:Jczyńskiem J. P. Dekowski posługuje się przy określaniu poszczególnych części narzędzi ornych, terminolo"ią gwarową, bez jej wyodrębienia, 'lie uwzględniając zupełnie terminologii przyjętej w systematyce etnograficznej. Dla przykładu podam, że np. na stronie 40, 41 czytamy: "pług. posiadał strzałę, czyli "stolec", dwie wygięte nogi ... ". Jak wynika z m'1teriału ilustracyjnego nazwa "strzała", "stolec" określa płóz, natomiast "nogi", to rękojeści. W innym miejscu przy opisie pługa kowalskiej roboty autor podaje: "miały one nieco inny układ niż płu~i koleśne, gdyż posiadały tak zwaną "podeszwę", "cugłe" oraz wygiętą vrządziel tworzącą wraz z dawną słupicą pewną całcść". Ilustracja co której odwołuje się autor wskazuje, że "podes7wa" oznacza płóz, natomiast "strzała" w tym miejscu tekstu oznacza już inną część pługa. "Cugle" zaś w tym wypadku określają rękojeści, nazywane przez autora również "nogami". Czyli z tak sform'Jłcwanego tekstu nie wynikła jasno różnica zachodząca w budowie pługa koleśnego a kowalskiej produkcji. Podobne niedociągnięcia zauważa się przy opisie innych zjawisk kultucrowych. Na przykład kopice znane w literaturze etnograficznej pod mia'1em rzędowych, szeregowych, autor określa na stronie 61 nazwą - w kr01<::wie, bez podania ich nazwy gwarcwej. Może właśnie ludność miejscowa nazywa ten sposób ustawiania snopków do przesuszania zboża - "w krok-Nie", �456 457 Tym bardziej okazuje się przydatny do prac J. D. Dekcws.kiego słDwn~czek gwarowy opracowany przez M. Szymczaka, odnoszący SJ(~ w zasadZIE' do wyrazów malo lub niedostatecznie objaśnionych przez autora. Stosowanie bowiem tylko terminologii gwarowej, w dodatku konsekwentnie nie znaczonej, nie wpływa na przejrzystość tekstu, co utrudniCl korzystanie z pracy. Do drobnych uchybień należy zaliczyć brak określenia typów cepów, przy opisie narzędzi do mlócenia. Z mapy zamieszczonej. w Zeszyc.ie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego 1 odczytujemy, ze we WSI Zarzęcin występują cepy dwukapicowe - skórzane. Określenie pod względem typologii tych narzędzi, jest tym bardziej ważne, gdyż badany p.rzez autora obszar leży w pobliżu pogranicza występowania dwu form cepowo Szkoda również, że tak dokładnie opisane gatunki zbóż i roślin nie zostały oznaczone wg klucza systematyki botanicznej, co niezmiernie zwiększyłoby porównywalność materialćw. Bardziej wyczerpująco zostało opracowane przez J. P. D e k a w s k i e g o Pasterstwo 1;; dolinie rzeki Pilicy. Przy czym zwracają uwagę bogate dane z zakresu zwyczajćw życia pasterzy na pastwisku, folkloru, gier i zabaw. Artvkuł ten znalazł w tomie XIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" kor:frontację z materiałami historycznymi, w pracy B. B a r a n a w s k i e g o Owczarstu;o w Łęczyckiem w XVIII W. Tego typu wspópracę etnografów łódzkich z historykami należy uznać w etnografii za zjawisko jak najbardziej pożądane. "Łódzkie Studia Etnograficzne" wydane przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi przy wydatnej pomocy tamtejszego Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej, otwierają nową serię wydawniczą, pod redakcją K. Zawistowicz-Adamskiej i B. Baranowskiego. Wydany pierwszy numer oraz słowo wstępne od Redakcji zapowiadają, Ż(~ wydawnictwo to poświęcone będzie kulturze ludowej regionu lódzkiego. Układ treści "Łódzkich Studiów Etnograficznych' obejmuje działy: prace i materiały, kronikę i korespondencję z terenu. Pierwszy numer w dziale prac i materialów przY:1osi bogatsze materiały historyczne (artykuł W. S z c z y g i e l s k i e g o, P. S a b c z a k a). w części etnograficznej zaś zamieszczono pracę K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k i e j pt. Park etnograficzny muzeum pod otwal·tym niebem., oraz materiały przyczynkarskie pióra J. P. Dekowskiego dotyczące twórców ludowych, opis folusza ręcznego z pow. koneckiego, podany przpz M. M i s i ń s k ą. Krenika notuje przede wszystkim postulaty i zamierzenia w dziedzinie twórczości ludowej, oraz sprawozdania w zakresie upowszechniania sztlJ);::j • ludowej Wydziału Kultury WRN \v Łodzi. I Zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnograficznego, Wrocław 1958, mapa 9. Na specjalne podkreślenie zasługuje dział: korespondencje z terenu _ w którym zamieszczono materiały z konkursu na opracowanie iiterackomuzyczne obrzĘdu ludowego (1958). Utworzenie tego działu będzie zapewne w przyszłości stanowiło dużą podnietę dla regionalistów, w nadsyłaniu z terEnu materialćw żródłowych, które znajdą miejsce na łamach tego wydawnictwa. Uwzględniając założenia "Łódzkich Studiów Etnograficznych", które udostępniają materiały etnograficzne z regionu łódzkiego _ inicjatywa Oddzialu łódzkiego PTL zasługuje na uznanie. Zofia Sta szczakówna S e w e r y n G o s z c z y ń s k i: Dziennik Podróży do Tatróu;. Opr. S t'1n i s I a w S i e r o t w i ń s k i. Biblioteka Narodowa. S T, nr 170. Zakbd Narodowy im. Ossolifskich - ]958. Wznowiony ostatnio Dziennik Podróży do Tatrów Seweryna G os z c z y ń s k i e g a jest w historii ludoznawstwa polskiego książką przełomową· Dzięki temu dziełu zyskał Goszczyński miano "ojca etnografii Podhala". Jednakże owe określenie, kwitujące zasługi autora "Zamku kaniowskiego" w stosunku do regionu podhalańskiego, wydaje się być za wąskie. Dzieło bowiem GoszczyńEkiego zawiera coś więcej niż tylko krajoznawczo-ludoznawczy opis Podhala i Tatrów, swą problematyką teoretyczno-postulatywną sięga w teoretyczne problemy polskiego ludoznawstwa w ogóle. Gcszczyński po raz pierwszy w dziejach polskiego ludoznawstwa zajął się badaniem życia ludu i sformułował po raz pierwszy od czasów Kołłątaja postulat systematyki kultury ludu polskiego. Nowa edycja Dziennika Podróży do Tatrów została poprzedzona wstępem Stanisława Sierotwif:skiego, który główny nac!sk połeżył w nim na znaczenie Dziennika w dziejach literatury tatrzańskiej, podkreślając jego zawartość krajoznawczą. Według Sierotwif.skiego geneza powsta!1ia Dziennika tkwiła w ówczesnej ideologii społeczno-politycznej poety, przecle wszystkim w wynikającym z jego płomiennego patriotyzmu postępowym stosunku do ludu. Objawiło się to już w je~o zamiłowaniu do lud1.l ukraińskiego w młodzieńczych powieściach poetyc1<ich osnutych dokola ukraińskich motywów ludowych. Dziennik Por/róży do Tat~ów był rezultatem podróży Goszczyńskiego na Podhale i w Tatry w r. H!32, dzieje jego powstawania bardzo długie, bo trwające aż do r. 1853, kiedy ukazała się pierwsza jego edycja książ;,ow8. Najbardziej nowatorski.m wkładem autora wstępu jest omówienie dziejów jego powstawania. Sierotwińskiemu udało się po raz pierwszy ustalić autorstwo drukowanych anonimowo fragrrentów Dziennika i poprzez porównanie ludoznawczej z2.wartoŚci drukowan~-ch jeszcze przed ukazaniem się całości dzieła Goszczyńskiego rozpraw Lucjana Siemieńskiego i Zejsznera. �458 ukazać nie tylko ich wpływ, ale i udowodnić. że znalazło się w nich sporo nie znanego jeszcze materiału z rękopiśmiennych notat autora Dziennik!}, które przes:;łał on z kraju na emigrację. Sierotwi' ski przez porównanie zawartości rozprawy Siemierskiego oraz paralelnych z nią tematycznie urywków Dziennika udowodnił, że Siemieński wbrew woli swego przyjaciela korzystał z rękopiśmiennych notat Goszczyr.skiego, stąd zbieżność tematyczna i ideowa ich rozpraw. Tą drogą góralskie legendy i piebi dostaly się do dzieła Ludwika Zejsznera. W ten sposób przypisywane dotqd błędnie Siem:eńskiemu i Zejsznerowi zasługi w dziedzinie badań ludoznawczych tatrzańskiego regionu stają się tylko wyłącznie udziałem Goszczyńskiego. ,Jedną z najważniejszych dla rOLwoju polskiego ludoznawstwa spraw jest włączenie do edycji mało znanej, drukowanej w "Roku" (1844) anonimowej rozprawy Wyjqtki z rzeczy a Góralach tatrańskich, która mimo życzeń autora nie znalazła się w pierwszej edycji Dziennika. W rozpra~ie tej występuje Gcszczyr,ski jako jeden z prekurscrów etnografii i lud0znawstwa. Miała ona stanowić wstęp do wielkiego dzieła pt. Polska i lud polski, oraz zawierać wykład systematyki badań etnograficznych i ludoznawczych. ,Jeśli odrzucić z niej założenia filozoficzne i wnioski etyczne "pozostanie [z niej] ciekawy - jak pisze Sierotwiński - i na wskroś nowOczesny pogląd na zakres i systematykę etnografii, wzbogacony [... ] uwagami metodologicznymi i postulatami pod adresem badaczy. Goszczyński występuje tu m. in. jako teoretyk i krytyk piśmiennictwa naukowego. Ząda od badacza sumienności, przestrzegania [... ] ważnych reguł, jak odróżniania obiektywnych obserwacji [... J". SLkoda, że Sierotwiński nie ukazał we wstępie ideologicznego zaplecza współczesnych badań ludoznawczych, nie określił, co w tej dziedzinie było własnością Goszczyńskiego, a co przejął z koncepcji romantycznego ludoznawstwa europejskiego. Podłożem badań kultury ludowej, jak to Goszczyński określał "nauki ludu", powinna być, w myśl jego postulatu, miłość ludu, od której uzależnia poznanie kraju i narodu. Po uwagach metodycznych przystępuje autor do określenia ludu, który jest według niego wyrazem najlepszych cech narodu, i postuluje program porównawczych badań ludoznawczych. "Ażeby dokładnie poznać ogół ludu - pisze - potrzeba go poznać w różnych jego okolicach, zbadać podwójne jego »oblicze« moralne i fizyczne, wewnętrzne i zewnętrzne". Pod pierwszym rozumie przejawy życia duchowego ludu, pod drugim przejawy jego życia rr.aterialnego. Z kolei przechodzi Goszczyński do omówienia poszczególnych jego form tak w dziedzinie duchowej jak i materialn j. Do moralnej zalicza wszystko, co odnosi się do wiary (wyobrażenia, wierzeni::1, zabobony, obrzędy itd., które mogą być zabytkami dawnych religii), religi~, lecznictwo ludowe oraz jego własną "literaturę poetyczną", która "zamyka się [... ] w pieśniach, powieściach, podaniach" i weszła już do skarbnicy poezji narodowej, muzykę ludu, tańce i związane z nimi zabawy ludu, pu- 459 bliczne i domollie, prawodawstwo, życie rodzinne, charakter mieszkar':ców, zatrudnienia i przeszl0ść ludu. Do strony fizycznej m. in.: geografię i topografię, onomastykę, zabytki starożytności, płody ziemi, mieszkania i ubia:'. zajĘcia, administrację itd. Jak w świetle teoretycz!10-po5tulatywnych v:ywodów rozprawy G05Zczyńskiego wygląda badanie ludu w Dzienniku Podróży do Tatrów? Dziennik, który do pewnego stopnia może być uważany za częściową realizację owych zalożeli ludoznawczych i etnograficznych Goszczyńskiego, zadanie to spełnia w sposób zadawalający. Sierotwii1ski analizując art.\'styczny aspekt "Dziennika" jako dzieła, które, według niego, dzięki zawartemu w nim ładunkcvvi emocjonalnemu i literackiej formie, należy do literatury pięknej, więcej Lwagi poświęcił mu jako studium krajoznawczemu Mimo że napisany jest w fermie autobiograficznego pamiętnika, ułożonego chronologicznie, często wplatane dygresje, urastające niekiedy do całych rozdziałGw, czynią 7.. niego jedno z pierwszych studiów ludoznawczych. Głównym bowiem bohaterem dziel a GoszczYl1skiego jest lt.:d góralski, jemu też obok przyrody tatrzańskiej poświęcił autor najwięcej miejsca i sympatii, Zainteresowania Goszczyl'lskiego ludem góralskim wywodzi Sierotwir1ski z sympatii peety do ludu i folkloru ukraińskiego. Zgodnie z postulatami rozprawy Wyjqiki z rzeczy o Góralach tatrańskich dał autor w Dzienniku studium "o twardym życiu Górala i jego kulturze, języku, podaniach i pieśniach, zdołał odtworzyć stronę jego życia »moralną« i »fizyczną«". Wszechstrcnność i sc;mienność opisu materialnego życia Górali pozwoliła mu opisać kolejno warunki g"ograficzne, gospodarcze i społeczne regionu. Najbardziej obfite w materialy ludoznawcze są m. in. osobne rozdziały, Meteorologia Góral6w, Swiat duchou:y Podhaian, Slcwnic.zek, Pastel'kCl pasterskie, Muzyka i taniec GÓralóu.'. W rozdziałach tych Goszczyński częstokroć nie poprzestaje na obiektywnym opisie, ale próbuje dawać liczl;e wywody teoretyczno-postulatywne, lub wysuwać wnioski interpretacyjne. Tak np. w jednym z rozdziałów Góry jako pol.e do poezji, zgodnie z postulatem głoszonym w Wyjqtkach z rzeczy o Góralach tatrańskich, domaga się wpro'Nadzenia poetycznych objawów życia góralskiego do naszej sztuki i literatury. Charakteryzując folklor góralski w rozdziale Lud-artysta uznaje \vyższość sztuki i poezji ludowej nad sztuką oficjalną, gdyż one byly przez lud i dla ludu stworzone, potrafiły głę!Jiej wniknąć w istotę jego życia. Opisy duchowej strony życia góralskiego, ich sztuki i literatury zegzemplifikował Goszczy!''.ski licznie wplecionymi weń próbkami autentycznego folkloru góralskiego, cytując liczne opcwieści, legendy czy pieŚ:1i góralskię. niekiedy dla zilustrcwania jakiegcś problemu grupując je pod wzglę::e!TI tematycznym. Na tej podstawie zbudował rozdział Zabobony, który jest jakby' podaniową i legendową ilustracją zagadr.ie:nia, podobnie uczYllił w rozdziale Zbójnicy w górach. Na marginesie omawiania tego zjawiska w Tatrach i pieśni �460 461 społecznego zebrał oparte r.a pcv;yższej osnowie ludowe utwory góralskie, 5ięgając nawet w przeszłość historyczną tego zjawiska, doszukując się jego społeczno-historycznych korzeni. Dodany do Dziennika słowniczek jest próbką podkreślenia odmienności narzecza góralskiego. Mimo niewątpliwych zasług na polu etnografii i ludoznawstwa tak w treści jak i formie Dzienników zna(~ Gcszczyńskiego romantyka. Romantyczne patrzenie na lud przy równoczesnej belestrystycznej formic jego dzieła zaważyły na jego zawartości. Wcale nie umniejszyło to jednak jego zasług w tej dziedzinie. Dzięki temu dziełu staje GoszczyiJski w rzędzie takich pionierów i teoretyków rodzącego się wówczas polskiego ludoznawstwa, co Z o r i a n D o łęg a C h o d a k o w s k i, Wac ł a w z l e s k a, W ł a d y s ł a w S y l' o k o m l a. ° Aleksander brzmieć: "Charakterystyczne łudniGwo-zachodnia Afryka". przybranie głowy kobiety, Herero, po- 3. POQpis pod ryc. nr 37 brzmi: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt Makonde, południowa Afryka". Podpis ten pcwinien brzmieć: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt lVIakonde, wschodnia Afryka". 4. Pedpis pod ryc. nr 61 brzmi: "Drewniana misa (wschodnia Afryka)". Podpis ten powinien brzmieć: "Drewniana misa, Afryka południowozachodnia, Herero". 5. Zyga Podpis pod ryc. nr 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna (północno-vvschodnia Afryka)". Podpis ten pewinien brzmieć: "Drewniane naczynie na mleko, Afryka pcłudniowozachodnia, Herero". - Podpis pod ryc. nr 65 brzmi: "Stępka drewniana do tłuczenia prosa (Kenia)". Podpis ten powinien brzmieć: "Puchar drewniany, Kongo". 7. Podpis pod ryc. nr 70 brzmi: "Wachlarz pleciony z rafii (Nowa Gwinea)'. Pedpis ten POWi!lien brzmieć: "Wachlarz pleciony z liści palmy kokosowej, Polinezja, Samoa". B. POLEMIKA W XLV tomie "Ludu" na str. 373-7 ukazała się recenzja polskiego wydania pracy Juliusza E. L i p s a U źródeł cywilizacji.. (Przełożył Józef Brodzki, redakcja naukowa i przypisy: Witold Dynowski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, str. 496, 144 ilustracje), pióra mgr. Krzyszto£a Kwaśniewskiego. Autor recenzji, po omówieniu treści książki i pozYi:ji metodologicznej J. E. Lipsa poświęca kilka uwag, trzeba przyznać, dość krytycznych, polskiemu opraccwaniu. Niemniej wydaje mi się. że autor recenzji nie dostrzegł zasadniczej wady polskiego wydania, a mianowiCie niedbsłego i błędnego skomentowania części materiału ilustracyjnego oraz braku dokładnych i szczegółowych przypisów. Dlatego, wbrew zdan;u autora recenzji, muszę ocenić zaopatrzenie wydania polskiego w nowa szatę ilustracyjną, jako posunięcie fatalne w skutkach. Wśród 114 ilustracji 14 zostało zaopatrzone błę·dnymi podpisami, nie mówiąc już a tym, że również pozostałe podpisy zredagowane są niepoprawnie i bezładnie. Np. po'1pis pod ryc. 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna, północno-wschodnia Afryka", podczas gdy poprawnie powinien podawać: "Drewniane naczynie do mleka, południowo-zachodnia Afryka, lud Herero" (Hererowie są jak wiadomo ludem pasterskim, a nie nazwą naczynia w języku miejscowym, jak by to można było wnioskować z szyku w~'razćw, trudnią się pasterstwem, nie rolnictwem, a zamieszkują równiez inny teren, niż podaje redaktor naukcwy książki). Poniżej podaję wykaz błędnych podpisów pod ilustracjami: l. Podpis pod ryc. nr 4 brzmi: "Koszyk na wlosy noszony przez kobiet~' plemion z nad ujścia rzeki Sepik. Nowa Gwinea Brytyjska". Pod!)i~ ten powinien brzmieć: "Koszyk na włosy noszony przez młodzież w czc\sie uroczystości inicjacyjnych. ujście Sepiku, Nowa Gwinea". 2. Podpis pod ryc. nr 23 brzmi: "Charakterystyczne przybranie gb wy kobiet.,·, Herero. południowo-wschodnia Aff\·ka'·. Podpis ten powinien 8. Podpis pod ryc. nr 7l brzmi: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kamerun. Podpis ten powinien brzmieć: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kongo". 9. Podpis pod ryc. nr 74 brzmi: "Fragment maty plecionej z włókien rotangu (Nowa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Fragment maty plecionej z liści pandanu sa (Mikronezja, wyspy Marshalla)". 10. Podpis pod ryc. nr 85 brzmi: "Fajka z Kamerunu". Podpis ten powinien brzmieć: "Faj!;a z Kongo". 11. Podpis pod ryc. nr 97 brzmi: "Muszle Nowa Gwinea". Podpis ten powinien nanizane na sznurek, Newa G\vinea". k a u l' i nanizane brzmieć: "Muszle 12. Podpis ped ryc. nr 88 i 99 er:!.IIli: "Ozdoby spełniają funkcję pieniądza". Podpis ten z kJów dzika, stanowiące oznak.ę dzielności. funkcję rieniądza". na szn,wck, d i w a l' r a z kłćw dzika, które zarazem powinien brzmiE+ "Ozdoby Kły dzika pełnią na Ocea!1ii 13. Podpis ped ryc. nr 111 brzmi: "Tancerze l\1ontu (Newa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Tancerze (ludu) Motu, Kowa Gwinea". 14. Podpis pod ryc. r.r 143 brzmi: "Glewy ludzkie poddane konserwacji, N::w:l Gwinea". Podpis ten powinien brzmieć: "Czaszki ludzkie. na których z gll:1y wymodelow<J.na jest twarz zmarłego, Newa Gwinea (dorzecze Se:::iku)". Są io tylko błędy zasadnicze, pomijam tu zaś inne sformułowania, co do których mcżr;a mieć pcważne wątpliwości, np. ferma :'VIacresi. zamia,t l\1aorysi (ryc. 25). Pergam, zamiast Pergarr.on (przypi5 - str. 270), Codex Floren tina zamiast F:orentinus (ryc. 122) etc. �462 Odnośnie przyplsow, dość krytycznie potraktowanych przez auto,"", recenzji, można dodać jeszcze dwa zarzut:;: zarzut pierwszy dot,yczy kilku wyj aśnień zawartych w przypisach, m. in. na str. 70 i 153. Redaktor naukowy książki sugeruje w nich, że "na problem poruszany przez Lipsa moż"a mieć odmier!De poglądy", nie podaje jedn.ak jakie. Wydaje mi się, że przypisy istnieją po to, aby podawać czytelnikom wyjaśnienia szczegółowe. Drugi zarzut dotyczy. konkretnie błędnego przypisu na str. 447, które; w sformułowaniu redaktora naukowego brzmi następująco: "lVIalangany inaczej "malangane" drewniane maski rzeżbione i pokryte polichromią, występują w najbardziej charakterystycznej postaci na wyspie Nowa Irlandia". Malanggany nie są maskami. choć malanggan może przybrać niekiedy formę maski. Zasadniczo malanggany są rzeżbami, o konstrukcji ażurowej, pokrytymi barwną polichromią. Mogą przybierać cztery podstawcwe formy: lalek, slupów lub figur ludzkich, fryzów i masek. Malanggany n i e w y s t ę P u j ą na Nowej Irlandii, lecz jedynie i wyłącznie na małej wyspie Tombara wok o I i c a c h Nowej Irlandii. Autor recenzji zauważa słusznie, że w języku polskim z braku innego, podobnego opracC'wania, mogą korzystać z książki Lipsa również O'soby poważniej studiujące etnografię. Właśnie ta okoliczność skłoniła mnie do napisania powyższych uwag. Nie zastąpią one zapewne całkowitej erraty. skłonią może jednak niektórych, bardziej zainteresowanych czytelników do uważniejszego- i ostrożniejszego podejścia do polskiego wydania. Krystyna Czerniewska u M POLSKIE ZBIORY z ETNOGRAFICZNE W PARYZU E A W MUS BE DE L'HOlVIME Celem pracy zleconej mi przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze bvło stwierdzenie stanu, ilości i doboru polskich zbiorów etnegraficznych zn~jdujących się w magazynach Musee de I'Hemme w Paryżu oraz reprezentacji polskiej kultury ludowej w ekspozycji działu etnografii Europy tegoż Muzeum. Przystępując do opisu tychż.e muzealiów należy podkreślić znany zresztą fakt, że JVIusee de l'Homme obejmuje kultury ludcwe całego świata i że polską kulturę ludową może reprezentować jedynie w pewnej, w stosunku do całości zagadnienia, prop.orcji. Całość polskich eksponatów etnograficznych w Musee de l'Homme wyraża się liczbą 298 objektćw. Są to przeważnie zbiory stare, pochodzące z darGw. Nieco nowszych zbiorów ofiarowała Polska Ambasada w Paryżu po drugiej wojnie światowej. W r. 1959 Muzeum Tatrzańskie w Zako~anem i pracownicy tegoż Muzeum ofiarowali do zbiorów Musee de l'Homme kilka eksponatów z zakresu kultury ludowej Podhala. Opisywane zbiory są skatalogowane, przy czym w katalogu podane są nazwy gwarowe. WiększośćzbiorGw posiada ścisłą proweniencję z podaniem regionu i miejscowości, część jednakże określona jest tylko ogólną nazwą regionu np. Kujawy. Przy opraccwaniu i identyfikacji tychże zbioróv: pracowała zmarła niedawno dr Janina Tuwan, etnografka polska *. ZblOry reprezentują w zasadzie całą Polskę, z podziałem (w katalogu) na następujące regiony lub miejscowości: Pomorze, Olsztyn, Kurpie, Białystok Ostrołęka, Bydgoszcz, Poznańskie - Szamotuły, Poznańskie - Gostynin Sanniki, Pyrzyce, Kujawy, Mazowsze, Piotrkowskie, Łowickie, Kieleckie, Lubelskie, Rzeszowskie, Krakowskie, Ncwy Targ, Beskidy Zachodnie, Śląsk, Polska Wschodnia, bez proweniencji. Przechodzę do przeglądu muzealiów z poszczególnych regionów zazn2.czając, że dobór tychże, jako pOChodzących z darów jest przypadkc;"y i nie może stanowić celowej kolekcji, któraby dawała syntezę kultury ludowej poszczególnych regionów Polski. P o m o r z e - 4 okazy ceramiki pomorskiej, dzbanuszek pleciony z korzeni jałowca. O l s z t y n - czepiec. chusteczka. fartuch oraz tkanina . • Pa!.rz sIr. 476. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2436eae13783dda9239e0c706f4f93c0.pdf cb8fee90ea208fdb4e6ba76263170874 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource folklor ludowy teatr lalkowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4500 Title A name given to the resource Teatr lalek a folklor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.109-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 7. Scena wystawiane Henryk adoracji w Teatrze współcześnie. początku L A L E swego istnienia równolegle z w t y msamytm zasadzie wienia teatrem d l atej samej żywego Pierwszy repertuarem w W dziejach połowie znamy ną), z dziejów Myśl 2 nice między pracach w w — naszej epo­ „dla dzieci". zwrócił stwierdzał tea­ Magnin fazy, hieratyczną które (kościel­ popularną które spowodowały Magnin, d o sztuki (ludową); znamy z sami lalek stylu tradycyjnym a przede teatr tych wszystkim starano lub lalka Możemy aktora. zestawienie teatru lalek n i e m a między jedną z potwierdzeń. lalek w i teatru żywego nimi odmian naszych Fakt jako cech istotnych sztuki a t e n zachęca sztuk szczególnie wożytnych, elementów aktora różnic, znajduje skła­ dowiodłoby, że t e a t r Teza lalek Magnina, coraz więcej Warto skutkami obrzędach ewolucję teatru l a ­ j a k teatr Egiptu. Wraz lalkarza żywego antycznej iz t y m i w kierunku tuarze Grecji obrzędami sztuki mime- brały udział siebie ny w którą który Lalki pokazach o tego typu życie. podejrzenie on w współczesny: W d o spojrzenia na dzieje uwzględnieniem sztuki teatralnej w ogóle. Przedstawienia jako t e n sposób swoich walki lalkowe zresztą występach i działań wyprzedziły mimu reper­ staro­ m a własne, sprowadzał Z drugiej temat rycerzy w . która czarów. wojenne wręcz 6 sztukę istotę, przed­ d o czasów n o ­ erotyczne X V I I w . o uprawianie erotycznym, rodzaje przetrwały kontynuował przygody zaś t o w a ­ programach, charakterze skomorochów traktował jego Niektóre pokazywał aktorzy, w y ­ n a pewno j a k n p .przedstawienia Lalkę znamy n a ­ je wychodzili i satyrycznym. średniowiecza podjął (Potheinos), przed 5 rosyjskich tajemnicze antyczne m i m u w e wszystkich lalkowych żytnego. że lalki Eurypidesa . teatrowi sztuk teatralnej. czasach, na fragment i d l a dzieci. tragedii. J a k się w y d a j e , skene, parodystycznym M i m pobieżne szczególnie nazwisko konawcy pięknych, znaną w przypuszczać, tej samej rzyszyły go za m a r ­ źródła przedstawieniach stawień l u b uważały które żywego genezie ten, podobnie starożytnego ogólniejsze zaś, Prace teatru R o d teatru nad ewentualnymi poświęconej że teatr przeszła róż­ cechy O tycznej. na przed­ L się n a d p r z y c z y n a m i , tego się literatury m a swoje nawet wet w K teatru lalek przeznaczenie zastanowić dowodzi, aktora, 1. p o ł . się podkreślić klasyfikacji lalek żywego L zjawisk. 4 George W oddzielenie Przegląd lek O też do zastanowienia i również teatru akcentowali teatrem j e j wyróżniki. przez rozwinięcia. lalkarze i poświęcone aktora w następnie F Zachęca przedsta­ w A się 3 teatru Przedstawienie К sztuki . dowych jest nawet przeważnie Nawet że Liege. się aktora artystycznych, t y m prace pomijały gines problemy, teoretycznych, lalki dawał te same i się szerszego teatrem sięwzięciach szczególne — „dużego": ta, popularyzowana stulecia i przynależność (dworską) żywego rozwijał Posługiwał wyłącznie bowiem teatru , n i e doczekała naszego a jego te same dramatycznego lalek Charles X I Xw . — odnajdujemy odnajdujemy W jego arystokratyczną Sand prawie historyk teatru lalek, n a oczywistą tralnej. teatr aktora. publiczności. 'Dopiero ce został o n p r z e z n a c z o n y uwagę F. Pineta, Jurkowski T E A T R Od Lalek ze na stro­ całkowicie szczególnym oblężniczych . o kilka 7 stuleci sztu- 109 �ki, poświęcone żywego cerski do przygodzie aktora. stał I się naszych tak od specjalnością czasów lalkarzy sycylijskich tych już teraz oraz popularnej wienia nie te przyznają oczywiście 110 w i teatru postaci lalek i naiwnych belgijskich, w rycerskich Ariosta Dziś folkloryści misteria. i teatrolodzy ludowy, 8 i opar­ Tassa przedsta­ co lalki w dramacie który na ludowego misterium wśród w teatrze z teatrem stawień kom. ściach Z czasem władz l u b co jednak je lalek, m. in. w Kuba 9 o zadomowieniu z drugiej zaś Anglii. Przekąska , się o błaz­ związkach popularnym. religijnych, czynili kościele, błazen strony lalkarzy nacisku płochym w nich z jednej Zainteresowanie rezultatem obejmował już się świadczy ciwnych spotykamy liturgicznym — Znajdował zgod­ . średniowiecznych Pierwsze się przedstawień przedstawień, charakter ry­ zachował przygodowej. wyraźnie teatrach repertuar literaturze lalkarzy i grane na poematach mają Repertuar rycerskiej, samego początku dla gorsza lalkarze choć misterium kościelnych w przedmiotem i było nieobyozajnym nabrali serca parodii. prze­ rozryw­ dla sprzyjających swoich m. in. świeckich, przed­ okoliczno­ �П. 2. Plan mansjonów Eet'eem, nego mansjonu do drugiego. II. Lalkami wystawiano misteriów się w się bliczności ponad na przede i to Boże z granymi że bez przerwy i te one Szczególnie chwili obecnej. nionej: intermediów staci, te się a z do jeszcze W w znacznie ograniczona niektórych rewię epoki czy innych do przedstawień o charakterze pots-pou'wis, w fragmentów znajdowały gmenty innych wiskiem skich misteryjnych (misterium rozwojowe. że kiego W w się nik. „żywe") ona widowiska teatrze jak diantów. polska w właściwością satyrycznego komedii opera — szopki w swój wpływały na lalkowy to Lalka wanym. kościelne ne przez bywała Zakazy i wielokrotnie przedstawień, świeckie, przeoczenie. pomijały Również aktorem... słynna tradycji teatrze komedia Poeci każdym we komedii kraju miał popularnych bo­ inne a w jak szczególną Europy. bohatera miejscowemu znana parody- lalkowa, Była popular­ imię. Poliszynelem, Pietruszką, i jej krajów udziałem Francji Rosji komedii teatru i dell'arte angielskich właśnie Woltje, W we Anglii Włoszech Niemczech swoje bohaterowi imie­ ta miała Kasperle, także Franza sobie i swoją postać komedii ironicznych w rzył własną przez w ł a d z e . ™> d a zapew-'.^szosci . Był to typowy lalkowych monopolistyczne, *!?wpływem stylu postać komedii zastąpił liczna 1 3 1 2 i Sanda Sanda. obdarzył go dla niego romantycznym. bohatera literacką Maurice'a , i napisał stwo­ Balandar- występujący pod dell'arte. O s t a t n i m - o g n i w e m do­ wiele Sand popularnego pisanych ro­ Lafleur, . kontynuację Kasperla, mieszczuch, sztuk ich i m także Kaśparek Pocciego Larifari lalki, który postacie Hanswurst, popularnych, takich jak datkowym imieniem zaś towarzyszyły komediantów: Towarzyszyła Tchantches sztuk upodobał wydawane 4 z dell'arte lalkowa zarówno większości niemieckim. postaci 1 4 Niem­ kontynuowane imitatorskich ulicznej dla przekazał Tradycja uprzywilejo- . w Kasperle. najczęściej sceny postaci Punchem, w niki: — w w potrzeby zastępstwa komedia były stuleci. Opera przedstawień wspólną Guignol, czyn­ opera, komediantów dzina l o k a l n y c h postaci odpowied­ następujące rodzajów: przez wiele w trans­ razie powszechna była Pickelherring kome­ niemal wykształcili jarmarcz­ angielskich w dell'arte w zarówno by w wędrownych Potrzeba ponadto który konku­ trzydziestoletniej. tych Postaciom . lalek, aktorów. była łatwym Komedia z jest i Lalkarze owa swych teatrów i niem świec­ 1 1 lalki postaci „żywa". jed­ o stycznych. same politycznej teatrach zespołach zja­ tanim komplet żywych lalek w Pulcinellą, lalkar- polskiej z г raczej pryncypałowie angielskich właściwości tendencje spotykano teatrze był fra­ te zupełnie szopki lalki miała rodziny z nimi świeckie rozwoju d e l i ' a r te, wędrownych J a k się w y d a j e , dużej i dzieli w nego, obok więc teatr to drama­ także i haterów, stały których się przez kontynuację po­ powstania nie jest i te same, podstawą nowożytnym Również do misteryjnych Szczególną stała zespołach nych, Szopka u n i k a l n y m , ale należy przedstawień źródła to, sztuk. inter­ procesję małych asumpt aktorów były aktorem też ze s o b ą nimi była rzecz innych — zespołu dały do zmie­ na krajach raczej moralitetu. W wykształcenia w postaci się zawsze Każdy utrzy­ zachowało była Dlatego zastąpić cztery Narodzenie i została świeckich. złączyły podstawą Boże się w misteryjna pochodzącą tów, na popularność Zachowało część media się misterium nieprzerwaną zazdrosne kolejno lalki. czech po w o j n i e wieki. mało Lalka mieli misterium ponad Francji, porcie. p u ­ przetrwały Pańską" — się ; we mora­ prostej m sterium przenosi Verviers. rentów, a nie o zdobyły: Utwory 10 y i Akcja Eet'eem, np. odmianę nich uznaniem , Męką Belgia. I, II, specjalizowano Doroty . panny zdecydowało, lat wraz Narodzenie, — spośród wszystkim zapewne dwieście późniejszą hagiograficznych popularność i Ścięcie marnotrawny i renesansowe utworach Największą cieszyły również misteria atrakcyjnych litetach. Syn — Verviers, ó'. Mansjon w więkdużym tej kon­ i n �5 4 II. tynuacji, 4. Wertep t y l k o że w z t e a t r u Józefa Teatr Ścięcie Ten Fausta. tradycji na nym i w repertuaru. Przegląd teatr lalek teatr ten w Wyraźny zdarzało Wydaje czenie i teatru. O gólnie som w i że Obok liczyć Takie właśnie a szczególnie ciągu 112 że i e teatru wieku ten „żywego" XVIII, fakt żywego teatru poza , to za był tym ma teatru Rozdział teatru też jakiegoś zależnych tyczyły były teatry lalek. aktorem poważne techniczne sprawy a szcze­ wszystkim kla­ właśnie swoją całości. wędrownych Lalka od komediantów, bowiem tańszym scen od one. w dalszym żywego, aktorskich. a w y ­ L.ąlki jakie i począt­ Od w jeszcze do jego tej pory stosunku w naszych do rodnych teatr etapów upływie Oczywiście steriów, trzy tej wniosku gatunków lalkowe jest wido­ przetrwały komedia dell'arte czasach. do ma Podob­ zachowany w zo­ repertuarze i w dopiero początku na na spo­ pew­ środowisk artystycz­ inne W drogi. przeskoczył do do­ trwa­ czasów. teatru, wieków lalkarze, tego ca­ pozio­ X I X w. podejmowano gdyby rozwoju dwóch matycznego — a jak z na obrębie naszych strony ten skierować lalek ani nie­ się o n w r a z w nastąpiły ze wca­ własnych wprowadzili zmiany naszego stulecia, choć j u ż w szczególnie oznaczał i technicznym komediantów przedstawienia próby, nie popularność angielskich Zasadnicze jakościowe wego do od­ lalek, repertuarowej Potwierdzeniem XX. stał p r z e z l a l k a r z y po do teatr tyle. Zatrzymał elementów istnienie kontyinuację by które wyrazu. repertuarowym pewnych repertuar teatr jak że kształtowania Misteria tacie zubożałe, przy­ jednak, repertuarowe żywym w ,,lalkowego" Lalkowa nych, skromną to, opóźnienie teatru lalek. teatralnej. teatry się wieku repertuaru widowni jest przygotowania teraz początków ne został Ważne teatrem wiskowych sobie skutki. wyjątkami, samodzielności w., a zmiany, zróżnicowanie i z programowego tylko zwłaszcza równie tańsze zna­ od lalek środków okresie, działały teatry zarówno Zresztą znacznie wymagania pozostawał „żywego" dla X V I I także aktora. szersze żywego. le łej żywego Oznacza pogłębiające mie i renesansowy, dostępny idzie publiczność teatru lalek obserwujemy nie następnym większe dworskich na się r ó w n o l e g l e tym znaleźli l u b żadnego XVII, aktora „lalkowego" inne to nie zasobnej. ków dorobkiem i później miała już powodów i inne, rozwijający łym była teatrach trudniejszych. wieku czeska. najbiedniejszym, różnych mniej ta że żywego prowadzili wewnętrzne, w od choć podziału średniowieczny co pozostawała posażenie przez sądzić, zachowana wspólnota teatrów w., nastąpiło teatrów pozwala dzieł szopka nielicznymi niewielkiego wielowiekowe szekspirowski, mogły mo­ w poza Jesle, to z miało publiczności racji przedstawienia przyswójonego lalkowe. ile teatr a całego 15 dyrektorzy wykracza widowisk, jed­ równocześnie teatrowi i w marnotrawnego . lalkowego, jedność które misterium już miejsca publiczność bioru zebrać zarys że 5. którzy lalkarzy lalek, niemieckim procesy, Syna kroku pisany elementy sobie żywe, j a k i społecznym XVIII i przejętym II. więc siebie Teatr lalek. się, teatr w dla zubożenie z rozwoju w . Równocześnie rozdział się, same Moskwa. przypadały w. teatrze romantyzmu, X V I I n a początku przedstawienia te powstał Juana stopniu i teatru nastąpił tak dotrzymywał dużym aktora w marno­ podstawowym X I X atrakcyjne łączyło czasów niemal' do końca i próbowali repertuaru do dziełem X V I I I Lalek, wszystkim Juanem, Lalkarze I Don się pozostawił przede fazie które Fausta, Don sobie najbardziej czescy s z t u k i : Syn końcowej Narodzenie. uniwersalnego, już Juana w Teatru komediantom, komediantów z stał bohaterowie lecz lalek Don zawierają utworze tywy wraz teatrów zauważyć swego dwaj Centralnego Hurwinek. Doroty, właśnie Fausta Boże i angielskich francuskiej, czeskim można są Sejbl panny repertuarze Dzieje i Muzeum nie tylko wspomniane i trawny z teatrze, Skupy: wędrowny lalkarzom w białoruski, zbliżając wiele się problematyki rezul­ różno­ ponownie teatru dra­ żywego. te dwa wieki komedii wieki prawie dell'arte oderwania wyłącznego i pewnych, teatru ży­ uprawiania od m i ­ tematów z reper-. �tuaru angielskich komediantów chanicznej konserwacji konano nich w dzono był od wielu dodatkowe teatrem zatem ców i w Fakt że za i z prawami teatru rakter repertuaru i wersji zacznie go ludowej. w się lalkowego poszczególnych chodzi to „sztuka ludowa" chodnych. skusja wana nad w i folkloru czej je co za w zakresem że swoistym tym pojęcia nie Julian jest to z z poglądami ko­ wyjaśnić opóź­ aktora, cha­ zarówno wewnętrzne motywów różnic wszystkich względzie sztuki wyjaśnia sposobem wątpliwości, w kultura mówienia, i uwidacznia „oficjalną" Piwocki ludowej haśle II. jego 6. dług ra­ ludu pieśniami, Szopka . się przyjmuje się w ludowa zaproponować z te obu w czyn­ czym pod l u ­ zgodny Hau- rezultat oraz do­ sztuki Arnolda się j a k o zróż­ wpływem poszczególnych „odskoku" klas kultury, między 2 0 . któ­ kulturą . polskiej badacze zwra­ t y m względzie moment wpro­ nim kultury łaciń­ a nurty 2 2 narodzin X V I . Inni i być przecież ale też właśnie, a się zaliczony zjawiska we­ wpły­ z po­ Lewańskiemu . mowa, mógłby owej sztuki średniej. Dzia­ okresie kiedy istniała jedna do w 2 S wy­ oficjalna niezależnie, Julianowi „średnia" kul­ miały wzajemnych szczególnie t u była sztuki jednolitej kultura one nie bez kazały którym z wcześniejszych Rozwijały jeszcze z kulturowe: termin sztuka o wraz feudalizmu okresów kultur, lalek, wodzeniem z praw, Wpływy on w okresie dwa własnych Teatr sprawie polaryzację okres X V chrześcijaństwa, granicza mechaniczna za wieku społeczeństw wów. łał in. w — o dyscypliny się socjologa pojawiła powodują m. oparciu w że wyjaśnić ludową. Właśnie kultura „folklor" umysłowa z a 2 1 odrębnić i i więc społeczeństw u w a g ę n a znaczący skiej uznał wykształcenia elementy przełom wadzenia po­ Słow­ poziomie ra dy­ opubliko­ Podobnie Krzyżanowski odrębna jego ujawniła ludowej, Ludowej pojęcia w właśnie w przypadku poglądy 1 9 dlatego, one pojawienie niemieckiego klasowego Te cają Piwocki zrobić, pozostaniemy zarówno lalek, tym ustalono że s z t u k a l u d o w a nicowania trudności, teatru w jednak że pozwalają determinowały — lalek nieprecyzyjności t y m idzie Sztuce polskiego pogłębia. informuje, wynika łatwo które sera tury Trudności „Polskiej nik jego trudność Stosunkowo ników, Cóż pojęciach dziejów jest zresztą dobór z najbliższej To teatru jak i o zjawisk . 1 S niewystarczający? tych tradycyjnych XVIII folklo­ istnienie tematów, gdy wiele ro­ z itp. się m a innych, j a k i dlatego, Ksawery komplikować, żywego oraz i poglądami Jest przy okazuje sprawę dowej. potocznego można teatru odbior­ X V I I konfrontacji będzie wobec szczególnie z nie by ludowym. z jednak wierzeniami „lud" sobie naukowej. ulegał można komentarza. wynika Zdając lalek swoich wieku termin świadczenia wykorzystanie. Główna z lalek tylko lalek przemiany, ich dodatkowego sztuki ludowej nienie wielu teatrem sztuki ponieważ do innym i publiczności, plebejskiej, skonfrontować historyków nieczne, wsi. Teatr się tego t e r m i n u . S p r a w a spróbujemy rystów i ludowy okresie oderwaniu gust stawał teatr tym w opowiadaniami, gdy wprowa­ i , j a k się z d a j e , się teatru do­ w upodobniał wymaga X I X zumienia ich miast me­ tylko dyktował publiczności uznanie także gdy ludu z sposób ten lalek działał te wcale Odwrotnie, przekształceń, Teatr Prawa nawet, ten wstępne a się i wykształconych wymaganiom powiedzieć zmian motywy. prawom. wywodzącej nie oznaczały gatunków. dynamicznym, sztuki warstw podlegał tych z po­ Prowansji. «- A- • 113 �powszechna kultura wszystkich. teatru warstw głównie i dla jedna jednak, związał Polsce X V I I się z i X V I I I przeważnie w był wieku X I X zonowym na z teatru rakter co Boże z do jej losami w. teatr uznany nurt, za była Narodzenie i jego Szop­ w Europie, jach poziom rozwoju darczego niż u zmieniał nas za charakter wprowadził Właściwość ją wyższy tę do niej zauważył czynnik sztuki element Arnold różnicujący ludowej gospo­ wcześniej profesjonalizmu. Hauser, ludową i który przyjął działalność arty­ Obok zasadniczego Hauser stosuje w podział „Volkskunst" terminów sztukę podziału swojej pracy dodatkowy i w bardzo ludową, to ludową i historii sztuki sztuki K u n s t " bliskie. drugi na z filozofii obrębie „volkstumliche jest sztuki O dotyczy ile M . sztuki Znaczenie „o na obu oznacza charakterze Sztuka ma ludowa różnic dzieła sztuki. osobą lub wość istnieje a znały aktorów, 114 obu dziejów dowe, wyłoniły dla Hausera więc zjawiska bardzo bardzo późno. dziedziną, wykonawcą Wykonawca też z jest między połączenia przykładów siebie, co tych i i użytkownik najmniej funkcji. teatru, nie kę ludową wej i rzadko jest tą potencjalna Odwołując do l u ­ a nie w i od­ należą w za­ dla ludowej, nie- Dodajmy t y m przypadku sztuki i jako w spo­ przeznaczonej ten osobny i sztukę o — sposób dział po­ sztuka z Nie grupy naszą Hausera się zjawiska który w aktorów uwzględnia teatru lalek właśnie i jest wzbudza — tu ma wska­ pośrednie, jak obrębie właściwej obrzędu wyodręb­ publiczność. interesujący w ludowym podziały sprawą uczestników grupy: na właściwą sztu­ charakterze jak wszystkie ludowy, dlatego Lalka wieka 1. jako jego jako wej kierunku nas proces sztuki specjalne ludo­ zaintereso­ jako w zawsze 3. lalka busó aktor jako teatralnych wszystkich działań czło­ poziomach spo­ obrzędów religijnych ma miejsce swoje (topienie Marzanny, teatru jak misteryjnego społeczeństwa sądzi Ksawery jeszcze polaryzacja aktor w i ludowego sztuce Lajkonik, ludo­ wę­ jaras), kultury którym, stąpiła na poczynań: właściwej nolitej publiczność m u element gierskie 2. współuczestnik towarzyszyła obyczaju możli­ się sztuki wanie. samą zwyczaje które reżysera, której profe­ publiczności. ludowej niewątpliwie osobne Podział specjalizacji na wytwórców owej Polsce Kunst) ludowej przesuwania swoim podział s z t u k i l u d o w e j teatr dwie się ludowym. istniejące sztuki sztuki i działają cech orientacyjny. chociażby ale sztuki w od dzieł miejskiej (Volkskunst) charakter zywać podział publiczności cech znana (volkstumliche użytkownikiem napotykamy parateatralne, w że w p ł y w ludu łecznych ludowym". nie wyższych, głównie Hauserowski ofi­ ludowej pierwszy klas o charakterze nił styczną. cjalną do do kra­ rezultatem dzieł s z t u k i . W y t w ó r c y dokształconej, od ona różni profesjonalizmem wyraźny dla też powstałą w sadzie Jest Zakłada wstała trzeba ludowej gdzie sjonalnej. cha­ Słusznie b ę d z i e p o s ł u ż y ć się teorią s z t u k i zachodnich, pochodzeniem. ludowym swoim tyleż uchwycić krajów. charakterze upodobnienie se­ sobie* o (właściwej) wodował teatrem w By funkcje innych obce; teatr ludowy. lalek doświadczeń został zespoły miała ludowej biorców stałe. zresztą obyczajowego. i na gustom ten zaledwie obrzędu teatru sięgnąć ten przedstawienia jej Sztuka dla repertuarem ulegał występowały on już reprezentująca sztuka się dawał plebejskiej, odnotowany, ka, powszechna posługując wykształconych, publiczności ostatecznie W i Później teatru należała do jed­ średniowiecznego, Piwocki, nie na­ kultury, wędrownych komediantów, wy- �stępujących do sztuki pertuar dla ludu teatralnej angielskich bohaterów Don 4. jako popularnych, przedmiot Sand, do aktor teatru i sztuką sztuka swą IL 7. K. driolli, W. Szopka, Kielisiński, Szopka z Medyki, rys., ok. 1837 г. taką 2 5 . II. to 8. Szopka sztuki teatr M a u Teatr lalka Arty­ stała się między po­ o charakterze z „roli elemen­ L u d nie jest zdolny potrafi tylko w twór­ tzw. zapożyczonymi radziecki pozycji teorii Zdaniem odbicie W. marksistowskich, wszystkim pochodzenia sprzeczna lub K. G u - jest mas ludowych zwolen­ folkloru". z marksi­ w historii . zbyt z okazji wyjaśnić wielkiej nurt — relacje tylko przeciwko Gusiewa, pojmowaniem w znajdujemy postawę ta, zdaniem środo­ latach sztuką motywami wypowiedź 2 б ze Folklorysta Teoria w artystycznej, operującej „arystokratycznej nak i wykształconych. dowody nikom społeczeństw" -/.'il-h \. i /VI.I .l_v-4-:ŁK\ MiAKUWSKlK. ludowy Paryżu, wykształconych. plagiat atakuje w stanowi produkcji ludowej Spór Faust dobre wszystkim warstw czego uprawiającej miejscu uliczna (oficjalnej (łącznie ludowa warstw przetwarzać, stowskim (re­ komedia masowej. przede sztuki ludowej oryginalnej siew na i telewizyjnego kultury interesują kierując należała ludowym zainteresowania Mały jako sztuki czości Teatr Monachijskich), ludowym) i okresie weszła stów elementem tów w wykształconych rice'a Hausera ludowy badań teatru warstw Nas wsi, lalka komediantów, artystycznych reformy ziomem i charakterze Juan), wisk 5. miast o poważny, rozważań sprawę krakowska, by go rozstrzygać nad teatrem doraźnie, rys., lalek. dla potrzeb 1862 г, II. na t y m Aby jed­ niniejszego 9. E. M. An- rys. 115 �•MMMM I I . 1 0 . Scena ezenkierowskim. z szopki warszawskiej. II. 13. Krakowiak, и. • чг тт» Щт «ш» U.11. lalka п*. л н и м м » mimfbtafl «КЙУ L.Wyczółkowski, Szopka w stylu ezenkierowskim. krakowska, U. 14. olej. Ulan, II. 12. Król Herod, l a l k a w stylu lalka w stylu ezenkierowskim. ii 226 �12 wywodu, nych wystarczy faktów z rzanny jako dy istniały nie wątpliwie ska, obyczaj jeszcze , 2 7 conych. terze warstwy sztuki teatralnej pewne światło pewnych na rodzajów teatru żywego a waniu jak czych tości . wych, miotów nie „... przetrwało o 2 0 aż . kulturze rządkowanie przez negatywnie na to Fakt ten rzuca w stosunku może opartej ludowej i indywidualnych ludowej tradycję 3 0 nych technicznych, Kłoskowska inicjatywy Nigdy z uwagę Konformizm przed­ temu okazji na roz­ podpo­ wzorom, wy­ ten wpływa oryginalnego działa­ jako się i staci k o n w e n c j i ) ustannym 3 2 . W w się szybciej, Teatr lalek łeczne i tych Ten wprowadzając w intelektualne odbiorców z ludu ich brechta łomu w staw w i jedynie przez nieświadomości, Niektórzy z nich przez się głównie i zmiany. właściwości jak spo­ również eksploatował — zgodnie ona malarzy zdolnych bez praktykę. nie ich z wobec młodych oddawano ich ustawiczną i wypowiedź ale analogia uczono dzikie, rozwijał przeszłości trafnie dotyczy codzienną jak teatru dłuższy krajach malarskiej; wyja­ do innowacje w „Wielu niemieckich sztuki się publiczności. i renesansu, uderzająca: naszych naukę lalkarzy Durera. Wprawdzie jest trwalsze zawiera przez czas charakteryzuje średniowiecza karzy przez działania sztuce l u ­ stosunku konserwatyzm, zainteresowaniem twórczą nie­ sztuce są pryncypałów, z Warunki w znajdujący liczne modele stawę nawet tej wykształconych, akceptowane trwającym w rozwoju jego i este­ one w wzory, procesów lalek warstw hamowany . (w po­ te nabędą ulegają konwencje ostatni, wpływów 3 1 dłużej. teatru aktora. strefie to tradycyjne też o d p o w i e d n i o opóźnienia modeli obowiązującej Wszelkie na Mo­ wykształco­ społecznej modele tradycji, dzięki prawidłowości warstw kształtowania Jeśli j e d n a k zorientowanej śnienie sztuce Kazimierz kulturalnego świadomości szanowanej zmianom i istnieją w w zasadzie oryginalności. dowej, zacofania procesy utrwalonych prymitywnych form dramatycznej, rezultat również obserwuje właściwości pewnych szczególnie ocenia tycznych, war­ ludo­ kształtów statycznym . twór­ artystów dzisiejszy. zwróciła tak autorytetu — procederów dzień poszano­ zasadzie b r o n i czy Jak struk­ w zdobniczych po rezul­ nowinkom, poszczególnych wiele na reprezentanci który być specyficznej wszelkim byli Antonina możliwe ludowej, Oczywiście, „długowieczność" lalek sztuki ludowej. wynik struktury masowej sztuki znaczonym charak­ wydaje, wrogiej elementów przeczyłem" ważań wykształ­ dorobku charakteru przez stwierdza: także się jest sztuki wnoszonych wiele warstw twórczego. Zachowanie żywego iPiwocki, wartości L i ­ o wyżej ludowych, Nawet i przetworzenia i teatru ta, j a k autorytetów, 2 8 krakow­ sztuka wskazaną nowinkom przeciwni starcy szyński literatury repertuaru J a n Bystroń, warstw kie­ nie­ Kamińskiego z nia sztuki fragmentami wykształconych. tatem konfoirmistycznego tury szopka szczególnie zatem jest zna­ Ma­ aktora. Długowieczność twierdzi czasów, przykładem korzystała warstw z uzupełniona lud literatury ludowa, Topienie wykształcone, Wasilewskiego, przez Sztuka powszechnie Natomiast znakomitym ludowym do fokloru. pochodzący ludu. literackich jest wykorzystania do się naszego ludowy, własnością utworów i odwołać terenu dziewiętnastowieczna, bery 14 dotąd prze­ lal­ ludzi na żadnych pod­ Wyrośli więc przycinane wprawę po­ A l ­ drzewo. zyskali swo- 117 �bodą ręki, bez tak namysłu Jeszcze że i wykonywali jedynie w X V I I I panowały takie lalkarską zdobywali przez bierne ny sposób na, często i X V I I lalek w., i należą wszyscy talentów" drastyczny który broni nie żaden «opadlych o plagiacie nowo udolność się wiedzy nie że tylko z że X V I I lal­ reper­ tym samym innych nie Lamba i replikę w sposób i „To nie ślad pełnowyrazowe sztuki. jest 3 5 oni swoich ludowej: ale Mówić nieczuły lecz śledzi że „Są Piwockiego, plagiat dzieło z wzorcem" to Andre psychopaci sformułowany ten, kto jedynie na wy­ jej nie­ . opinia Hausera Piwockiego. wcale i kierownikami ostrą deklaracją arty­ Podkreśla l u d , dzieci a formy, zaprzecza i nieświadomych: amatorski jednak, sprzeczności jak Charles osobiste porównaniu Wydaje w okresie. ograniczone. kulturalnych», powstałej w ta dziwnego, c h a r a k t e r u 'sztuki czy własne, może sy­ środowiskiem lalkarzy, być wywołał twórczego samym podob­ na praktyka podlegały t e n został i W ojca repertuar owym twórców wartości tym mowę tak dyletancki i w wehikułami, nieco został rządzące wniosek, . Wniosek 3 1 Nic w. się n a o p i n i e kategorii tylko w musiały wysunął do czym Wiedzę praktykę", z ustnie, przy . wzorom. twórcze Powołując Malraux repertuar: środowiskowe ludowych, Hauser. mistrzów. prawa i statycznym Możliwości swoich X I X ale 3 3 lalkarzy cechowe. codzienną początek zwyczaje prawom stów i swój wśród „przez utrwalony skoro miały tuar, jeszcze dzielnie, upodobania" prawdziwie oni dziedziczyli była dzieła swego Niemczech naśladowanie teatrach karzy w przekazywany zachowana w w. stosunki, zresztą swe według nie Brak uczestnictwa stoi samo- ludu w przebiega w akcie twórczym. Akt twórczy sposób niż wa on się dowiska u przy w o Tę właściwość folkloru, nie łania te odnajdujemy elementów sto do ny różnicowanie Zwróćmy dzenie. w W tylko skiej było X I X tylko w stanie na dzieje rów akceptowane misterium na rozwoju u a był wielu w lecz wielu pierwotna wniosły z także dzieje Marlowe'a Don Juana czy Tirso znacznie postacie zapożyczone a także Petersburgiem. samym czasie motywów nych k r a j a c h , ale kraju. dziejach ska, ale samo skrócona błaznów wiele już n i e t y l k o od w Polsce dotyczy Puncha sztuki (tytułu), sukces uprosz­ inność doda­ przedsiębiorczych W wobec wyniku stylistyka wspomniano, charakter od mo­ Pulcinelli, między­ na trasach zrodziła i razu i w dużej sprawdza Znamy i to wę­ Neapolem się w tym miała wiele że siedlecka i Judy i o finansowy. pozostałych by i teatrów war­ innych. a Juana, To także ulicznych. własną wersję Od tego rozumiano jako lalek. wykształciła i tekstów. jednego krakow­ szopka niepowtarzalną. Oryginalność tendencji szopka komedii mieć miste­ poszczegól­ wiele Don innych to, najciekawszą przedstawień czy w także wiele, Fausta zabiegał tej istniała i mutacje regionach była warian­ bezwzględnie tylko poszczególnych wiemy, liczby się liczne nie najpopularniejsza tekstów przy­ postacie twórczości Paryżem, uliczna powstawaniu lalek. łowicka, lalkarz i miały Europie Narodzenie Każdy na motywów, o teatru Boże Juana. zależał jakiejś kontynuowa­ Poliszynela, Londynem, dzieła przecież szawska, t u już one w y m i e n i a n e całej teza etapem pozostała di Moliny i o tego Kasperla być określonego W do przykład dell'arte, Judy, iKomedia w na cha­ na utwo­ wspólnych. Również tów i między rium szcze­ Don nawet w widowiska i a odmienny uliczna. J a k Musiały lalkarzy komedii Fausta została niej i Mieszano zmierzając komedia Puncha pol­ ludowych, Narodzenie, w bohaterów, komedia narodowy. sztuk. Etnograficzne Ezenkiera. najpopularniejszych lalek, nieco przecież komedii Pietruszki, innych dwóch teatru choć dała nimi szopki utwór nie szczątkowym. wymieniono jako tywy z Muzeum piętra szopki Ezenkiera. kompilacji. Szczególny zbiorowej na wręcz tych wędrownego uniwersalnej X V I I - wraz w bytu Boże о Kolejnym szopkach racja na rozbudowano przypadku patriotyczne. Naro­ niewątpli­ oparciu Intermedia w Boże to Następnie nas misterium-szopki W zaś s t r o ­ przedsiębior­ powstawania obyczajowe, akcenty padku nowe, do religijny. społecznej, czona; popularnych po­ dzia­ ale motywy drówek okresie scenki drugiej propozycje intermedialną. są wersja wzajem . tj. misterium Obszerna 118 3 S z propozycje prowadzące świeckie, świeckim. Znamienne jąc poprzez utwór wiejskich, rodzaju, jakościowych, (oczywiście przekształcanie rakterze gólnie w. dziejach Rezultatem Ezenkiera, wł. 16. Fragment I parteru szopki konkurentów, . no­ uwagę satyry w 3 7 czę­ pierwszym krótkie lalek. uważa, gromadzenie tradycję akcenty tym estetyczna ich, prowadząca n i m elementy wieczną a przy jest dzieła jednorodny Gusiew, podstawową łatwością i wymiana dzieła tego . treści środowisko), wariantów 3 6 („kolektywności") jednostek przez z I I . 1 5 . Szopka Kraków. II. 11. 17. Fragment mówi twórczym cechą lecz 15 śro­ często podkreśla jest teatru istotnych zmian czych mocno ilościowa, gatunków też Odby­ opinii procesie rozpoznawczym, kategoria zbiorowego wych dlatego „kolektywność" to Procesy twórca, inny świadomie. tradycji i (kolektywnym) elementem jest udziale szczególnie że szczególnych wie działa zbiorowym twierdząc, ludowych działających znacznym jakim się że artystów artystów się t a k ż e Świadczy ona o różna przy- �należności Bardzo korne fory jako 3 0 To powszechnie w . coś często postaci przez prze­ realizację figury w miało Gordon dodać Lalkarze meta­ lalkarskiej l u b ująć raz anachronicznych. stylu warstwy w re­ ludowego przez do zabiegów sumie naiwnej tych jest Walory polega pareypomniane cia, co trem swoje wysoko a lal­ następnie penownie nowy teatrem na początku układ żywego naszego stosunków aktora stule­ między warstw tea­ wykształ­ conych. ter t e n sposób ubogiego rzalszego kuzyna, dla teatru Słusznie wania a warstw więc a stał między nawet się zarówno 4 I charak­ źródłem i literatury warstw Piwocki, że proces kulturalnych" jest doj­ inspi­ wy­ przejmo­ dwukie­ sztuki ludowej, jak i sztuki lalek żywego ak­ artystycznymi da- . teatrem innymi swój się u s w e g o atrakcyjnym aktora wartości wykształconych przezwyciężył zapożyczającego podkreśla i dotyczy Stosunki lalek żywego „opadłych runkowy tora, teatr krewnego, kształconych. przedstawień romantyków, i racji kompilacji bardzo lalek pierwo­ moty­ je wytworzyło naprze- wiodąc kompilacji Rezultat ceniony wykształcone. zostały; o d k r y t e w charakter twórczość stosunku tych dodając, kierunku oczywiście E. C r a i g dokonywali r a z ujmując, kowych ludewej. metatezę, naiwną stosowane działanie Jak powiada przedstawienia wów, literatury W tym, by mian: homonimów, zbiorowe 4 0 do tu oksymoron, . twórczy. wzoru lalkarskich spotykamy stosowanie toryki na tekstów często i środowiskami teatrem 119 �II. л łoby się cykl rozwojowy. już ująć w oczywiście wzbogaceniu ciele i , choć nak było o I do na wyższym na produktem Narodzenie misteriów późniejszych, co w tu można pisanych tego przez Misteria te w wieku wędrownych nana została do atru były społeczeń­ kiej w supozycję sztuki cych tuarowe, huma­ wów lalkarzy przez warstw Na walory szopki ponadto rozwój Ludowi zycje swoje motywów właśnie początku W kierunku w własne 720 rękach nawet z zo­ całymi literatury lalkarze jako się w wykorzystują utworów na zmiany szopki kompozycję literackich. szopki mierze Wpły­ ludowej, na jednak polegające na motywy środowiska tworząc na szopka wymia­ na polskim dla nie swej w więcej są widza, odmianie Teatr lalek rodiując ją bejskiemu. będzie raz Znowu przebiegał właśnie dell'arte w z rozwija znaczeniem dla lalek dencja sem do w Podobne Fausta o Leona Schil­ reper­ moty­ się od szczegól­ prostu teatru w między dużym dość operę teatrem (Franz nowe kryteria lalek można Gothego daje Istnieje kolei sztuk lub dell'arte nawet z prze­ także ten­ popularnych, cza­ świadomego wskazać Don działania interesujące lalek o wymianie rodzajami jego na przykładzie zamknięcia przykłady charakterze Bierze wartości sztuki i cyklów Mozarta. Giovanni wykształconych. stopniu niezwykły i zatem teatru nieustannej różnymi z Skupa). zależności Faust To Poeci) Te­ komedii utrwalenia komedii postaci dalej lalek. ulicznej. prób pa­ ple- który teatru lalkarskiej komedii podjęcia nowych włoską, widzowi cyklu, i Don Juana. T u odpowiednie wyznaczają w i przybliżył (Maurice, Sand). (Józef warstw widowiska po obrębie literackiej tworzenia oparciu i w popularnymi nowej i re­ była kontynuacja do stworzenia zależności ponow­ zmiany oddalała zamknięcie ludowej pisarzy bohaterami ją tylko się postaci Teatr czego zmieniło posiadają­ charakter, komedię mamy już stronnej się operowej, te­ Włos­ przypomnieniu zmieniała naśladując Te misteriów, oficjalnych na teatr tego Komedii do warstw dell'arte często, uprościł na czasie r o d z i go jako źródła spowodowało Komedia świeckie. satyryczną, scen został dworskim. udział ludowych gruncie antycznych. artystyczne szopkę ze m . i n . polegały pierwotnego propo­ polityczną. mniej które powszechnie Zbliżyło B u ­ Znowu usytuowanie i d w o r s k i c h , co z k o l e i artystycznego przyjmują niemniej tendencje, stulecia, jej cykl akceptują patriotycznej. pewnej podejmują pierwszy Polsce jest jednej teatru. Dorocie. (Niewątpliwie Jednakże jako tego swego przybliżyć w t y m czasie a traktowali kończy misteryjnych tym samym W przeważnie wykształconych, naszego je one tea­ doko­ ludowe. prowokuje własnych zainteresowanie zultatem którą i aktywnie tendencje w. literackie ludowej a następnie szopkę nie X I X romantyzmu dla mająca motywami, w cytatów. lalkarze warstw rozwija nie w i utworów, Środowiska schemat wają XVIII innych okresie były t a m też Pozostawały nowymi potrzebnych rozwojowy. jej cały wykształconych, źródło jako utworów, plebejskiej. wzbogacone fragmentami wystawiane znana renesansu. Paryżu wobec uczonych rozwojowy. cykl dell'arte św. przedsięwzięcia kolejny okresu charakter im o Komedia jed­ odpowiadają in. misterium zamknięty do komediantów-lalkarzy; deformacja publiczności stały X V I I Czechach m. ludowy w nistów. trach W riana, uczynić średniowiecznych nie lera. cyklu. zasadzie warstwy Balonika. koś­ się zawartą się odpowiada rozwoju dla ludu, Zielonego oznacza odbywa pojawiło podważymy wykształconych, obrót spirali, okresie wykształconej nawet przynależności misteriów w jej wyjścia piętrze gatunku Boże każdy punktu było w i d o w i s k i e m jeśli warstw spirali; Powrót danego Misterium stwa. postaci 18. Szopka on przy teatru o t y m artystycznych fakt ten znaczenie kulturotwórcze. przypadek dwu­ ludowym zmiennej określa Jest to przynależ- �nnści w społecznoartystycznej przeszłości dla żywym publiczności, jak i „'Opadnięcie" zwraca sygnalizowano teatr lalek ci. Jak do sztuki, nicy i dzieci, wych jako inny już we uznawany której wieku. i jednego dziecka swoimi śmiało Tylko o jego lalkami zabawiał że Brioche ze '-; bawiło swym pod­ opiecznym. Przez wiek puszczać, że istniały wych, a więc ny małemu W łożeniu dopiero stałego stanowią Ten I rzy j a k teatrzyk babkę Weryho. bajki itp. Stało ce, kiedy wionej, czasów dramatyzowane, dzieci przedstawień, się imprez się szybko. dziecięcych, Warszawski" dziecięcej odbyło bardzo odpowiedni elekcji z „króla przedstawienie przynajmniej w in. 7 stycznia marionetek Polsce, teatr 1 5 u dla spo­ wybór e Być może się, że dla sprawił, się dzieci donosił, jw Wiośla­ sztukę ten teatr treści nej, był takimi czy Cruzoe to książek decydował na mó­ dawnych właśnie i przysto­ do potrzeb skrócone lalek o młodego tym także „pirackie" wyda­ nie przede wszystkim znalazł w zespole powodu zmiany że Właśnie teatr nawzajem jaki ludu, się brak zainteresowania począł dzieciom. działać w i n ­ Obie strony jako sztuka zadowolone. teatr na lalek teatr sztuka wykształconych. własnością z ku czy oddziaływać w a lalek się" łatwa. L u d o w y i teatr lalek,, m i m o uważany z także Hazarda ich wyboru, „osunął sposób, warstw Baśnie wersjach t u pytanie, może sam i dorosłych. są z s i e b i e Nasuwa . . nie z płaszczyźnie, zresztą 4 S 4 6 epo­ francuski Robinson Paula 1 chyba Cruzoe myślą z tradycji Zawładnęły jednak z własnością" pisarz swoje są p r z e c i e ż dzieci d l a dzieci ich strony wielce na uproszczenie lite­ dzieci. Guliwera, specjalnych na niemożliwe prehistorycznej dla im Zdaniem Znane Wydaje na . lalek . zainteresowań weszły 1910 r . 4 7 balety, karnawałowych. migdałowego" ich w Robinsona padł Podróże wpłynęły sowanie sztuk d l a dzieci, Marionetki m. jak tylko czystej niemal w s z y s t k i m baśń moralnymi. Kichot. dorosłych" nie się l i t e r a t u r z e . J a k jest owej publikując naukami Don w literatury pomógł Perrault, z scenki odpowiednie można bezsprzeczną jeszcze 70 l a t . dla utwory, nie pisane ich przede ponad „sztuki dzieci, zawodowego „Wyodrębnienie niektóre się czym utworami, „autorkę tej więcej czytelnika że stały w Charles nia przez Krzemińska: dla teatru obserwować młodego przejęły ofiarowa­ za­ dzieci nie znano Dzieci przypadek. o wiele utworów to zresztą czytelnika . 1 3 się domo­ informacja Repertuar widowiska spe­ przy­ teatrzyków marionetek Marię o można dla dzieciach, nej rodzaj Dziś, jego ale '. do po teatrzyku pannę tak „Kurier że postaci przez fantastyczne pularyzował stałe w n i e słyszeliśmy dzieci, z 1900 r . p o c h o d z i gimnastyczne 1 dla amatorskich, takich pedagogiczną dzieci" i X I X one Goethemu Polsce •sztuki X V I I I przedstawieniach dla głównie tradycja nie liczy się" tego względu, też cały cjalnych przeznaczonej widzimy, Wanda ratury dotyczy Delfina na równi sztukę pisze z tronu, sztuki jak przykładzie teatru lalek. P r z y p a t r z m y P następcy lalkarz w gra­ wyjątko­ rodzaj „Osuwanie dorośli wyodrębnieniu otoczenie lalkowymi w przykład francuskiego przypuszczać, eię p r z e d s t a w i e n i a m i oglądali Odpowiedni — dzie­ należał sprecyzowanej starzy. mówić dzieci. dla wieki za t y m zakresie ludowej wypowiedzi: całe jest chociaż, w końcowy za t e a t r przez lalkowe ludzie można dla sztuki efekt nie mieli był zarówno którego niniejszej ten lalek artystycznych. powszechnie odbiorcy przypadkach można jest teatr partnerem poziomu wstępie teatr młodzieńcy którego do proces, Przedstawienia rozrywki zresztą lalek na mówiliśmy, dlatego dla środowisk teatru uwagę i i atrakcyjnym dla ludowa wpływa Odpowiedź wpływy reprezentował dorosłych nie sztuki na jest oficjal­ światopogląd 121 �20 ludu, j e g o sposób myślenia lalek X X dzieci. Nie dorosłych 1 w. n i e jest wyraża i więc wyraża nej się wytworzyć jednak, •gdyby teatr kloru dziecięcego, lalek tego dowodzi ciom i poetom że która Nie w własne, wartości korzystał Jerzy 4 9 świata dzieci. środowiskowej, może daje zainteresowania. dziecięcą, dzieci. wyobrażenia zainteresowaniach sztuki i jego sztuką z w lecz Jest dorosłych ma izolacji więc od oryginalne te wytworem o sztuki świecie oficjal­ wartości. się stopniu mitycznego, Cieślikowski, dla właściwości mogłyby większym myślenia Teatr sztuką wspólne Wy­ zrodzić, z fol­ które, jak jest dzie­ . PRZYPISY C h . M a g n i n , Histoire des marionnettes en Europe, 1 8 5 3 , s. 1 0 . G . S a n d , Dernieres pages, P a r i s 1877, i . 128. L . B u s c h m e y e r , Die Kunst des Puppenspiels, Erfurt 1931; F. Eichler, Das Wesen des Handpuppen- und Marionettenspiels, Emsdetten 1937; H. Sandig, Die Ausdruck Móglichkeiten der Marionette und ihre dramaturgischen Konseąuenzen, M u n c h e n 1958. Por.: J . G a l e w i c z , P r ó b a określenia widowiska lalkowego jako jed­ nej ze sztuk pięknych, „Teatr Lalek", 1865, N r 33, s. 1 — 6 . G . B a t y i R. C h a v a n c e , Histoire des marionnettes, Paris 1 9 5 9 ; O . S p i e s , Tiirkisches Puppentheater, Ems­ d e t t e n 1 9 5 9 ; R . P i s c h e l , The Home of the Puppet-Play, L o n d o n 1 9 0 2 ; J . E . V a r e y , Historia de los Uteres en Espańa, M a d r i d 1957. 1 Paris 2 3 4 A . d e N a u c r a t i s , Les Deipnosophistes, Paris 1956, k s . I , s. 4 4 . A. Olearij, Podrobnoje opisanije putieszestwija Golsztinskogo posolstwa, Petersburg 1 9 0 6 , s. 1 8 9 . C h . S c h m i d t , Herrade de Landsberg, Strassburg 1 8 9 7 , *. 7 9 ; J . E . V a r e y , o p . c i t . , s. 1 9 i 2 0 . 5 6 7 122 » E . L i G o t t i , I I teatro dei pupi, Firenze 1960; R. G u i e t t e , Marionnettes de tradition populaire, Bruxelles 1950. • G S p e a i g h t , The History of the English Puppet The­ atre, N e w Y o r k ( 1 9 5 5 ) , s. 3 4 . P h . L e i b r e c h t , Zeugnisse und Nachweise des Pup­ penspiels in Deutschland, Borna-Leipzig 1 9 1 9 , s. 3 0 — 3 1 ; E. S. R e h m , D a s B u c h . d e r M a r i o n e t t e n , B e r l i n 1905, s. 1 9 4 ; G . B a t y , Trois p'tits Tours et Puis s'en Vont..., P a r i s 1942, s. 5 6 d n a s t . P o r . : R. W i e r z b o w s k i , Z zagadnień szopki kolędo­ wej i satyrycznej, „ Z e s z y t y N a u k o w e U . Ł . " , s. I , z. 4 1 , Ł ó d ź 19165. H . J u r k o w s k i , Rosyjski Pietruszka czy teatr lalkarskiego mimu, „Studia Folklorystyczne", Wrocław (w d r u k u ) . F . P o e c i , Lustiges Komódienbiichlein, Kóln-Berlin 1965. M . S a n d , Le theutre des marionnettes, P a r i s 1890. K. Engel, Deutsche Puppenkomódien, Don Juan oder der steinerne Gast. Cyrus, Kónig von Persien, O l d e n b u r g 1 8 7 5 , s. 2 3 — 8 0 . A . H a u s e r , Sozialgeschichte der Kunst und Litera­ tur, M u n c h e n 1 9 5 8 , t . I , s. 4 4 5 . Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X I , 1 9 6 7 , n r 4, s. 1 9 1 - 3 2 2 . W dys­ kusji uczestniczyli: prof. K s a w e r y Piwocki — historyk sztuki, dr Andrzej Jakimowicz — historyk sztuki, dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz — etnograf, dr A n n a Kow a l s k a - L e w i c k a — etnograf, m g r Krzysztof M a k u l s k i — etnograf, m g r Jacek Olędzki — etnograf, dr J a n Stęszewski — muzykolog-folklorysta, dr Ludwik Biela­ wski — muzykolog-folklorysta, doc. dr Julian Lewański — historyk literatury. Dyskusję prowadził m g r Aleksander Jackowski, redaktor „Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej". ( J . K r z y ż a n o w s k i ) , Folklor [w:] Słownik folkloru polskiego, W a r s z a w a 1 9 6 5 , s. 1 0 4 — 1 0 6 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 3 . 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 u 1 6 17 1 8 1 9 �22 21 II. 20. Scena szopkowa scenografia A. Stopka. kowska z konkursu w II. 23. Scena szopkowa Wałbrzych, 1965 r. z „Historyi o chwalebnym Zmartwychwstaniu Teatr Narodowy, Warszawa 1962 г. II. 21. 1965 г. II. 22. Szopka krakowska z konkursu w „Złotym kluczu", scenografia A. Bunsch. Szopka w Teatr Pańskim", kra­ 1962 r. Lalek 23 �2 0 dowej, К. Piwocki, Niektóre „Studia Estetyczne", zagadnienia t. teorii I I I , sztuki lu­ Warszawa 1966, s. 32—36. A. Kowalska-Lewicka, Dyskusja nad zakresem po­ jęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 5 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 0 3 . J . L e w a ń s k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztu­ ki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 2 1 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 0 7 . T e r m i n o l o g i ą propono­ w a n ą p r z e z H a u s e r a z a j m o w a ł się K . P i w o c k i ( p o r . p r z y ­ p i s 20) p o d d a j ą c j ą k r y t y c e . T a m ż e , s. 3 2 4 . W . E. G u s i e w , E s t i e t i k a f o l k l o r a , L e n i n g r a d 1967, s. 1 0 . J . K r u p s k i (S. Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1 9 0 4 , s. 8 . 2 1 3 5 dowej, 3 9 4 0 4 1 4 2 J. W. Goethe, Zmyślenie i prawda, przekł. A. G u t t r y , W a r s z a w a 1 9 5 7 , s. 1 5 . I . Matuszewski, Bohaterowie Jasełek (O stałych typach teatru ludowego w Europie) [ w : ] Swoi i obcy, W a r s z a w a 1 9 0 3 , s. 3 9 1 . „Kurier Warszawski", 7 s t y c z e ń 1 9 1 0 , s. 4 . W . K r z e m i ń s k a , Literatura dla dzieci i młodzieży. Zarys dziejów, W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 7. P . H a z a r d , Książki, dzieci i dorośli, tłum. I . Słoń­ s k a , W a r s z a w a 1 9 6 3 , <s. 6 0 . I. Kaniowska-Lewańska, Literatura dla dzieci i młodzieży od początków do roku 1864, Warszawa 1 9 6 0 , s. 7 . J . C i e ś l i k o w s k i , Wielka zabawa, Wrocław-Warszaw a - K r a k ó w 1 9 6 7 , s. 3 3 8 . 2 7 4 3 J. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, 31—33. K . P i w o c k i , Niektóre zagadnienia teorii sztuki lu­ dowej, w y d . c y t . , s. 3 5 . A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, W a r s z a w a 1964, s. 3 6 4 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1 9 3 9 , s. 9 7 8 . A . O k o p i e ń - S ł a w i ń s k a , Rola konwencji [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 6 1 . J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce, War­ s z a w a 1 9 6 7 , s. 2 9 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 3 3 . 4 4 2 8 s. 2 0 4 5 4 6 8 0 4 7 3 1 4 8 3 2 3 8 4 9 3 4 II. 24. Scena szopkowa z .JPastorałki" L. Schillera, * 4 «'i — il. 23; 12—17; Zbigniew Jan Swiderski scenografia A. • I i 1? 124 lu­ 3 8 2 5 il. sztuki 3 7 2 6 Michał Maśliński Ślusarczyk — teorii A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 1 ; p o r . K . P i w o c k i , A la de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etno­ graficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w War­ s z a w i e " , t . I , W a r s z a w a 1 9 6 0 , s. 3 7 . W . E . G u s i e w , o p . c i t . , s. 1 9 3 . T a m ż e , s. 1 7 6 — 1 7 7 . P. B o g a t y r i e w , Czeskij kukolnyj i russkij narodnyj tieatr, B e r l i n - P e t e r s b u r g 1923. G . E . G r a i g , Puppets and Poets, „The Chapbook", N r 2 0 , F e b r u a r y 1 9 2 1 , s. 1 7 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 1 7 . C h . M a g n i n , o p . c i t . , s. 1 3 7 . 2 4 — il. 24; Lechosław zagadnienia 3 6 2 3 Hartwig — il. 20; P i w o c k i , Niektóre w y d . c y t . , s. 4 3 . limits 2 2 Fot.: Edward Myszkowski K. Kilian. — Malinowski il. 21, 22; Teatr — il. Stanisław Powszechny, 11, 18; Turski Warszawa, — Franciszek il. 19. 1964 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070cb47e97db084beedac985434ca702.pdf ff227ea2b7f508f3d96c3d338e7802fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4501 Title A name given to the resource Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.125-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Herod ciaka, Poręba Zofia i Zyd, Wielka, zespół pow. Widowiska zjawiskiem regionalne zespoły często dorocznych przez pieśni ^Świętach opracowanej wręcz krótkich obrzędu ostatnich podjęło Muzeum rowane przez inicjatywy bliczne W nowa), w się w próbę zbiorów którym i Zyd, teksty dziś Nowy formy po crudo zespół Jana Rap- oraz szopek swobodny (nawet 1968 w rocznymi gły z i kie­ której obrzędów. zespo­ (pow. Lima­ młodzieżowy był udaną imprezą Muzeum był w biorących związane z zimowo-wiosennego". udział obrzędami do­ Do konkursu m o ­ zespoły wiejskie i nowotarskiego, n a scenie jednak styczniu zespołów, autentyczne skup kosmicznych. ludowych okresu Zgłosiło one nęło i Stanisława (Jana (Magdaleny Wójciaka). wego) z powia­ n i e mające i nigdzie instruk­ n i e zarejestro­ z Poręby oraz Truty) czego po jednym (Marii i ze S ł o n e g o D w a zgłoszone z zawodów (Jana z Kasinki Małej Ponic (Kazimierza (z P ó ł r z e c z e k powodu złych uniemożliwiły i m sta­ Rapciaka Madejowicz), p o d Rabką zespoły przybyć które do Wielkiej i Łęto- warunków przedostanie się d o R a b k i . program, i się stare mieszany świadczą­ wiekiem wsi) z Rdzawki atmosferycznych, ciekawy występowały zespołów, Stożka) nie mogły mieszały żywo 8 Szczypki), Wśród niezupełnie się 6: 2 zespoły się c z t e r y mieszkańców lotów robiącej tematem rabczańskie tażu, n i e w y s t ę p u j ą c e komplety „węgrzynów" czarownicy na widowisko się zgłaszać zakupione trwa i obok j a kse­ czy milicjant, l u b której najbardziej tów: limanowskiego zostały Obok szmaty, scenka, przez r. „Przegląd konkursie i bogate t y m zakresie dla Niewątpliwie zorganizowany współczesne, narodowej wane. Zaprezentowały rzeczywistość. „miśkarzy", (na oglądać Rabce, z aktualnymi wstawkami, zrozumiałych „olejkarzy", formie publiczność w Wielkiej konkursie w nie­ są k o n k u r s y i p u ­ ale również twórczość jednak konkurs wiejskich Tałg). co­ t y m względzie zwyczajów Rabce bardzo n a otaczającą l u b zagadnienie progra­ postacie rady żywca Lechowską^Bujakową, muzealnych), w sposób że l u d o w a reaguje zaraz w piosenkami gromadzkiej zwyczajów autentycznej. Orkana (pow.Limanowa) i(pow. interesujące (które i dowcipnymi zabawna w in z kretarz skupujący albo się, że l a t organizowane tradycyjnych Półrzeczek z Rabki tylko cymi, 2. Herod — zainteresowaniem pełnej śmiałą m g r Marię od kilku kantyczkowe już z postaci i m . Władysława pokazy kukiełek do II. handlarz i scenicznej, niemal obawiając szopkarskich, m.in. z Poręby zespół nie Limanowa. masło te pokazywano literackiej mogła grane na organizowanych podawanych czasach 1967 r . o d b y ł łów pow. sando­ czy czy (wesele lubelskie) jakby w się wesela dla urozmaicenia formie n i e będzie scenie W Gór"), n i e są ludowych. lubelskie obrzędów G ó r " .O b r z ę d y migawek, miejska widywało i tańca stylizowanej „Świętach teatrów (np.wesele wykorzystywano zespoły albo na Mała, obrzędowej scenach fragmenty rocznie w o tematyce na międzywojennym wiejskie mierskie), raz Kasinka LUDOWE W KONKURSACH, POKAZACH I W TERENIE nowym okresie przez mu Szczypki, Limanowa. Cieśla-Reinfussowa OBRZĘDY W Jana występujących wyłącznie Wójciaka), Jana k o n k u r s i e zespołów (Rapciaka, kobiecy Zespoły uczestników. Szczypki, zebranej W jeden (Truty). w męskie który (Madejowicz) te różniły Najstarszy pozostałych zespołach wiek oraz b y ł zespół zapowiadając znalazły Szczypki jeden się m i ę d z y występ publiczności, że „...Najmłodszy cv g r a n i c a c h Stożka, z sobą Kasinki oświadczył z n a s m a 60 l a t . " uczestników od. 18 d a 50 l a t , o c z y w i ś c i e poza wahał się zespołem 125 �młodzieżowym czyli od 12 z do Rabki-Słonego, 17 względem wieku w występowały którym sza młodzież i poziom mi był (około Podkreślana członkami tu starzy, jąca zespoły ją obecność licznej zżyci z lat w Ponfc, star­ dorosłe. między obrzędów okazali sztuczna. się niż w krępo­ mniej starzy, tradycjach przede uzupełnia­ Może publiczności, a m o ż e obrzędami części odtwórca­ młodzież byli tkwiący których wy­ rośli. żywą dziada, połu z zespołów aniołów, stanowiła kapela, dwaj muzykanci, zaś postacie: św. w składająca jeden zespole z byli grający ze miał Słonego chłopca, grającego Herodzie, kazał głowę mieli role skrzypków dodat­ flecie, w drugi oprócz w kozą Żyd z możliwie dla role więc lub nawet kobiece grali W były niejsze terpretacji maski obrzędowe ludów Obok 3. Taniec z „kozą", zespół gwiazda „żywej z szopki" zespoły z Z Poważ­ sposobie i n ­ a więc w wy­ z cha­ z się przez doskonałe dziadów, głowy niekiedy maski rekwizytów gwiazdach wykonanymi się tu roz­ humorem papieru Stanisława z Ponic kobiecym, w innych z wyróżniała zespół drobnymi niekiedy czy starannie szopki się kolęd. wspomnianych wysuwały wykonanych przedstawienie pow. Wśród Żydów zespołu humoru podkreślających przypominające których któ­ poszczególnych dopiero przyjmowaną ozdobionych wśród Pozostałe z Rybarzowic, o czasem Różniły egzotycznych. bardzo tradycyj­ przedstawienia zewnętrznej, pierwszy śmierci, wspomnieć nankami, jeszcze plan treść b i ­ ( i l . 2). (traktowanych ekspresji, kolędniczych, można płci postacie, do śpiewanych postaci. naiwnością, diabłów, dwie występy siebie. Me­ ucina m u licznych rubasznego i rekwizytów, akcesoriów pełne należy dziad, zrębie oprawie poszczególnych na się występuje widzów do zauważyć kostiumów brajającą i tekstu i doborem widownię) „kóz" swym tekstu i dla których dawki podobne różnice konaniu w indziej biblijnej noworodki za co ś m i e r ć pretekst zebranych zasadniczym zespołów synem, gdzie narodzeniu wprowadzenie największej kierownictwem II. jest rozweselenia o ją opowieści wszystkie (turoniem) zadaniem jak do piekła. K a n t y c z k o w a ny rych czyli fragment n a wieść jedynie intermediów, mienna przedsta­ zespole, podwójne zespołach zes­ na harmonii. występujących który świeckich scenicznych muzy­ niż a k t o r ó w jest zabiera stanowi rakter jedynego postaci szopki", wymordować a diabeł blijna mar­ mężczyźni. 126 królu sjasza osób, Tylko większa niektórych na harmonista. liczba wykonawcy 2 Stożka była z w y k l e W jak Boskiej, jeszcze na Stanisława zespół potrójne. 10 Matki się młodzieżowy 12-letniego ok. Heroda, Józefa, też poszczególni tzw. l t d . ( i l . 1). U z u p e ł n i e n i e występował Ponieważ z odbywają przeciętnie się basisty wieniu scenie one i kanta, na się zespole z K a s i n k i Małej trąbce, skrzypków liczył pasterzy, czarownicy kowo tak jak powtarzały Żyda, basisty. W wystąpiły czyli po p r o s t u jasełkami, p o k a z a n y m i których szałków, męskie autentycznie, Każdy wśród na zespoły szopką, najbardziej i o „żywej „Herodów", szczegółami Wszystkie wsi. Tematem nazywają m ę s k i e j , ł ą c z n i e ze s w o i m poszczególnymi Najlepszymi natomiast dawnych z szkolnym, osoby c h w i l a m i nieco przedstawianymi głęboko Truty wieku pod na charakter, a po widowiska. wała jeszcze była w rzutowała tradycyjnych ludzie członkowie l i ­ zróżnicowany Magdaleny dzieci różnica artystyczny dawnych zespół 18 l a t ) i d w i e zespołów wszystkim którego lat. Najbardziej piękna Stożka Kasinki z wyci­ 20-proPoręby. Małej dał kukiełkowej. i Rdzawki, dały Bielsko-Biała. program pozostające bardziej pod uroz- �maicony. Znalazł zwyczaj chodzenia grupy czaj tu pokazany z chodzenia Środę" Zapusty, we od domu się do mile gwarantowało Środa" otrzymywała lub jajka, drówkach „Wstępnej zaśpiewała dużej Środy, nie mówiąc przez swe które na mówi zespołu, nic. się scenograf nagród, „Wstępna mimo iż dary, W pieśń zapustna, dniu wę­ lektować którą narną w Truta: nuje Rabie nocuje, rody". Nie może ujechać man, swoich Środa Już j e s t na Najmuje dyrektor ściowo Zespół rzenie kiego Postu. których Ponic które witania z ponadto odbywa się ten w małą scenkę „Wa­ samym środku Wiel­ zachował się jeszcze w nie­ gorczańskich. Rdzawki Nowego k i " , którą w pokazał Zwyczaj wsiach Zespół i z żuru", Roku oraz postaci kukły dzielę Białą. Prócz zwyczaj żegnania wiosenny obrzęd obnoszono tego zespół lędy, pieśni i przyśpiewki, r o b i o n e n o ś ć " i często n i e s m a c z n e II. 4. w po w s i w śpiewał Starego „Smiert- tzw. Nie­ uaktualnione ko­ niestety „pod publicz­ treści. Herod i błagająca Teatru M R N w połączone są nagrody z że 1968 r . p r z e g l ą d Pokaz (w większego ludowych Był tronat objęły Kultury zeum, ków to, jak różne Prezydiów Teatr Ziemi na Lalek porę niż się tej pow stycznia doko- pod Zagłębia przy Kultury i Będzinie, Komitetu w którym czym a a i PRN w Przegląd «Zapustnicy»", instytucje, nad w na­ fakt, również Bielskuludowych którym mianowicie: „Banialuka", czę­ ta dwa dni. „Banialuka" „I po­ zespoły świadczy zorganizował afisz, jej Katowicach. województwa, trwał Lalek a Orga­ równoczesnym W R N o „He­ Jan Dor- Sztuki. Impreza zespołów i nazwą jest w współudziale Bielsko-Bialskiej de­ kuli­ Będzinie, imprezy rozmachu, M R N wolało sztuką w z konkursem, na głosił sali, obiadową. 6-go ludowych obrzędów obrzędowych oklas­ sanatoriach. funduszów s t y c z n i u 1968 r.) T e a t r zespołów i Kultury coraz wiele opuszczając rabczańskich Będzinie, biera w Dzieci się p r z y Ministerstwa Białej. pokazał zespołów ze s t r o n y W y d z i a ł u otrzymują się odbywają inicjatorem odbywa Występy sadzie." nie od 6 lat rokrocznie przeglądu zespołom teatralną pensjonatach Głównym parciu konisia tańculowym gdzie nizacyjnego jedzie Zawadzie sztuką imprezy Dejmek, wyróżnienia. zapałem, kuracjuszy ludową znaleźli Kazimierz wyraz swemu zadowoleniu dużym t y m sporo się zgromadzoną etnografów przyznało indywidualne przeciągnął realizacja najmuje. Wstępna W jedzie, się Środa Na (reżyser Stopka), entuzjastycznie licznie prócz spektakl Podobne „Wstępna którym dawała z przyjęty bardzo teatru Andrzej zespoły tj. w j a k również Publiczność został jak i ludzie kując O jury, Jury, również Katowice, Konisia rabczański przez publiczność. Przyjście kobiałki. Magdalena cho­ Przegląd zarówno widziane, drobne do znany „Wstępną karpiele. przyjście zwy­ który gospodarzy chowała Środy" organizatorka Za mężczyzna, urodzaj za interesujący gorczańskich. było ono pieczywo Ponic udziale bardzo zazwyczaj domu, Środy" zespół' z przy tzw. Wstępnej wsiach przebierał „Wstępnej gdyż w przez „gwiazdą", kolędniczej, j a k również powszechnie dził się Bielsku-Białej, Towarzystwo Związek pa­ Wydziały M u ­ Miłośni­ Młodzieży Wiej­ skiej. go żona, zespół z Zabrzega, pow. Bielsko-Biała. 1й1 1*1....а ,Л Ш ШМл 127 �Urok tego zespołu wiającym się naturalnym miał ponad Z bardzo poruszania doborowi barwnym tel), drugi Dały one znane jak się i w na przeja­ stroju, scenie, „aktorów", z których ciekawym programem z skonałymi i jeden z Lalik Żabnicy za (kierownik w maskami oprawę (kierownik czy dzięki niejeden i dla których widowiska obrzędowe rekwizytami dobrze Py­ Chowaniec). oryiginalne stroje różnymi bardzo wystą­ Ludwik Marian Żywiecczyźnie i szlachcice", piękną autentyzmie, tekstach, 60 l a t . d w a zespoły: „Dziady na jego w sposobie odpowiedniemu piły polegał zarówno z do­ stwarzały wykonanych tańców ( i l . 5). Nieco nim mniej był Gruszka), który ostatnią sobotę się w nych", i Jak i prezy byli wiązali łami, aktorzy Teatru Lalek w terenie zainteresowali mgr Jerzy Przed mgr tą na występów zimowych, na terenie dyrektor ten cel przemówienie do Muzeum publiczność powiatów: dziś szcze­ w wielu bielsko-bialskiego żywieckiego. Do stąpił wy przeglądu liczny przy pod stanęło 7 zespołów. GRN w Rybarzowicach kierunkiem Katarzyny dowisko obrzędowe zwyczajów z minacyjnym Bożego widowiska dycyjnych tekstów dano zowanych, wprowadzając do Zespół dawnych, ten Drugi się z kolei rownictwem Zabrzegu tu wiele na zespół Ludwika (pow. Obok (23 osoby), Distla przy bielsko-bialski) raczej wspólnego Od wością ze wyżej i Według 128 zespoły, opinii, Jana obrzędowe, (obsypywanie Łobody. działający pod kie­ Rolniczym dał w „żywą ona charakteru mającego pierwowzorem. odbijały pochodzące pracujący Zespół składające zbożem ze ( i l . 3). niewiele najbardziej (pow. Żywiec), kierunkiem ki" ludowym wymienionych dynamiką ogólnej z Gilowic wisko swym najlepszą ( i l . 4), satyrycznego, urozmaice­ „kóz" Kółku tra­ zaktuali­ szopkowych. również przeglądzie szopkę", ale t a k p r z e t w o r z o n ą , że nabrała widowiska szopkowe doskonałe przedstawień tle kul­ starych, przyśpiewek, przez to na Punktem przedstawienie poszczycić widzianych on w i ­ opracowane lalkami. znanych może wszystkich bielsko-bialski) Narodzenia. było dobrymi wy­ świetlico­ Przedstawił „Kolędnicy", okresu pierwszy zespół (pow. Kubicy. z r u c h o m y m i , dość nie Jako trzydziestosześcioosobowy się n a św. swoją z żywioło­ Żywiecczyzny. podobał przy się ten przedstawił z dwu zespół klubie GS, części: Szczepana) i o obrzęd zwyczaj był zespół „dziadów Żywca już dość on metalowymi znalazi na niezwykle nie — „Jukacami". daleko od trady­ tu prze­ strzelaniem z bi­ przykładów, prawo życzliwie często prze­ noworocz­ dzwonkami. w instruowane jest Żywca z omawiany scenie ma z wystąpił tańcami, głośnym zespoły odbywa­ już tym obrzęd obywatel­ przyjęty nic przez dziwnego, i reżyserowane, tylko okazją do gdzie wy- teatru. ludowych, jeszcze jeśli c h o d z i czy terenie Zakończył Ostatecznie obrzędowe, teatru salę zebraną też tańce zespo­ zaś obrzędów zachowanych na­ pracownik wprowadzając i którzy ludowymi krótkie Turno, zwyczajów miejscowościach „Banialuka", wieloma imprezą, Bernadetta zagadnienie gólnie z udostępnił rozpoczęciem Bielsku-Białej, w i je Zitzmann wygłosiła w kontakt na poprzed­ Wojciech kobyłką, który przedstawionych ludowy został z zwyczaju odszedł dzwonieniem zwyczaj stwa i m ­ też z stare poprzednich ten z (kierownik pochód Hercberg), pierwowzoru. widać porównaniu karnawału. pięknego zespół publiczność. tej od Edward akrobatycznymi czów i zapustny różny zwanych cyjnego gląd na dawnego Niestety, w Małej zademonstrował jący róbką organizatorami Sopotni się Bardzo inicjatorami i z składające (kierownik Bezpośrednimi atrakcyjnym zespół pod wido­ „obsyp- „Kolędy". s �życia się się ów choinkę O twórczych różnymi świecidełkami. wiele bardziej bez pozytywnie rów, z iwność ważna czy jest wreszcie zbliża makijażu t o , że p u ­ reaguje równie autentyk. Dla w i ­ tresura sceniczna, (kiepskich zwykle), t u bezpośredniość, umowność, do Gdy n a scenę która przedstawień wychodzi blas, płci m ę s k i e j mówi i z twarzą zachrypniętym „aż ro­ akto­ szczerość, nieuczony na­ teatr jarmarcznych sprzed z jest uprzejmością godnie odciąć i się turla sposób oto­ dry­ świętoszka głowę, aby a następnie scenie w kierunku samo Boskiej, z się składane, herodowym Herod ( i l . 7), dzieje krzesełko o kiedy Matki To ubogie kosą, diabłowi Boska" „kwestię" patosem obrazek, wyciąga po „Matka wrażenia. wskazując zabawnym Śmieszny z w dwudziestoparoletni obłudnego basem zatyka" „marszałek", mówi jako czy marszałków tronie. wyszukaną śmierć mogła ją stacza się „tronu" kulis, t r a n s p o r t potępionej z wy­ ułatwiając w ten duszy w ogień pie­ kielny. Patrząc się scena trupa na I księcia. dowcipem ludowym dy. autentyczny to teatr szekspirowskiego komediantów dworze tylko na z jeszcze właśnie i Snu że żartem, pełny podbija to ma walor i ludowy, nocy przygotowuje Tylko przedstawień żywej, zarówno prowizacja pewne cych ne po się do w przedstawienia co u Szekspira w autentycznym swoistej przekonuje było umownej do której już teatrze praw­ prostych, l u - tekstu komiczne ności, dużym że dziwie są to kursy na W żyje ubiegłym w roku (szopki z własną W i W się nie już czasem publiczność atrybuty przyj­ bez słusz­ teatru praw­ jak i soło do którzy północy. zebrali mowlęta, innych W się w rodzaj pod venalia?), zauważyć korony, częły „damy" w itp. przeniosło Po do „po stiumowa. z sobą, drobsku" Stary stwarzając dotychczas czajów prócz się we­ tradycyjne nie­ obok wielu franciszkańscy b r a ­ o jak tym, wzorów z podłoże, i za­ ułani z gita­ towarzystwo gdzie harcowała Indian w pióro­ tradycyjnego zabawa moda na którym ale już gospody rondami, wiejska nowa to Lanc­ występujących całe z (Ju- się od Hiszpanie strażackiej, się Dało do szerokimi uzbrojonych zrobiła dawny odległej wieczór t e n sposób zabawa miejskich charakter. niezbyt i że splatają rozwiną nie obrzędów, się tylko cho­ ko­ się inne zwy­ dorocznych. II. 5. Dwaj jeźdźcy z widowiska „Dziady i zespół z Lalik, pow. Żywiec. II. 6. Przebierańcy rzyszący szopce kukiełkowej, zespół z Niepołomic, Bochnia. II. 7. Matka Boska w asyście żołnierzy, Jana Rapciaka, Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot.: Henryk il. 3, 4; Roman iL 5. zbie­ się przebierańców, nich, gospodzie zwyczaj formy, i zabaw w W sa­ przedstawiającymi Poniatowskiego, gromada na głowach. bawili przebrań, pod świetlicy na sali spora ci ostatni i przebierańców, kapeluszach zabawie się w gdzie ks. Józefa czyli od w .wieku szkol­ wśród świadczą dawny grupy dzieci dwaj nowych swój Krzywaczce, czasów dzenia rynku, myślenic­ habitach. jeszcze wyraźniej napływać puszach również wpływem zmienił a niektórych lanckorońśkim w i d z ó w ( i l . 6). znajdowały żebraczki, autentycznych Zarówno rami rynku, noworocz­ kukiełkowe czarnymi GS-u bo­ własnej zapustne" Wieczorem z kukłami n a plecach, i powiecie powiatów twarzami Lanckoronie przebierańców, zwyczaj z do­ zespołów okresie „dziady gospodzie na w domach wsiach młodzież. w żebracy ciszkowie po Etno­ dokonania dwóch w kon­ terenie Muzeum zgromadzonych chodziły i na rekwizyty po d r o b s k u " zarówno dorosła „Cyganki" w chodziły grając uciesze gromadnie ludowy i Niepołomic i lalki) lub pod- różne p o k a z y możność zaopatrzone Zapustów „po autentycznej pracownicy mieli przebraniach, biegały się niż które magnetofonowej wadowickiego „droby". rali i te k u okresie kiego (1&08) kapelą, przedstawienia już rodzi uważając, sta­ komiczną sytuacje, zwyczaj z Zabierzowa produkcji z uciesz- czarownicy mierze formie Krakowie Zespoły jako jednakże twórczość się p o p r z e z nadal filmowej szopkarskich na wsypki, z t y m co w cheńskim. 7 i najistotniejsze scenę, kumentacji nym, dużej że krążą­ nieoczekiwane przedostaje graficznego dzy, w i m ­ kantyczek czy osobistą teatrowi Wiadomo, ludowego. stylizowanej nym diabła zadowoleniem, Równolegle wsi. Żyda, różne potknięcia z z czy teatru. ludowemu wyuczone która Stąd ludzi przedstawienia. najbardziej aktorów, scenie. kukiełkowej i rękopiśmiennych, dziada, zwykle szopki jak dodaje są w s i , tekstów samych na przypomina letniej, uroku trakcie „wygłupy" nowią typu miłośników, w części muje aniołów publiczność dowych Dodatkowego jednak środowisko, zespołów jak stuleci. czeniu gdy na starających poprzybierać jest istotna ani potrzebna raczej kilku względu uczestników ludowy czyli interesujące na pozbawiony nie jest biąca instruktorów, „uscenicznić", bliczność, dza aspiracji zwyczaj Hermanowicz Reinfuss — — il. 6; Jacek il. 1, 2, 7; Jan Szlachcice", towa­ pow. zespół Kubiena Urbańczyk — •— 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf 8599a6fa1d88fc1e24c70b73c82eff9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kultura ludowa badania etnograficzne badania terenowe Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4506 Title A name given to the resource Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1 Chalupa Roman ZE Lukov, dotychczasowej starszej, jak i 1 etnograficzne, nością literaturze etnograficznej współczesnej, przyjmuje 2 istnienie ścisłych paraleli stoków Karpat. Odnosi obydwu Hucułów, j a k i Bojków Łemków, których Popradu p o dolinę Poglądy zarówno się, p r z y p o ­ grzbietem pomiędzy się i Laborea 3 daleko czy lud­ wreszcie począwszy 4 idące odpowiadających Powstaniu zarówno dzieje ciągną Osławy ludności dzielonych sadnione. siedziby grupy od ze sobą k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e uza­ zespołów k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y ruską zamieszkującą i na i pamiętać rozwoju, organizmów gospodarczych), powaniami oraz należy z państwowych sąsiedztwo z ludnością (na zamieszkującej Tematem niniejszego kultury przynależności (a t y m s a m y m północy z językach k u l t u r z e tej samej po o b u stronach od się w końca I w o j n y dań Karpat też możność Łemkowszczyzny obrębie państwa światowej należy północnej, dawniej węgierskiego, zaś d o Czechosłowacji. stanowią w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­ terenowych. Na Łemkowszczyźnie wadziłem j e w drugiej połowie okresu skorzystać Pierwszym wtedy północnej pro­ międzywojennego obiema ze zgromadzonych stroju z okolic B a r - rozdzielonymi Łemkowszczyzny, jest granicą dań prowadzonych wiemy, w ż e starą Karpat miejsce n a ' północnej nazwą była której nazwa lansować lokalne przednio mieszkańca go w p o w i e c i e i pogranicza łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę przyjęła się n a północnej powszechnie. zaczęto „ Ł e m k o " , oznaczające p o ­ sanockim. Rozpowszechniona literaturę n a z w a czyźnie l u b „Ruśniak", 2. poł. u b . w i e k u przezwisko 5 mieszkańców t e j „Rusnak" w samopo­ „Łemko". Z ba­ Łemkowszczyźnie n a określenie dopiero polityczną zagadnienie c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y Wytworzył się n a w e t Łemkowsz­ w związku z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­ woduje, że Ł e m k o w i e swoją gwarę stronie Karpat daleko słabszym w dalszym z dużą i tradycje. samopoczucie nasileniu. ciągu pieczołowitością Po drugiej, łemkowskie Starzy za Rusnaków, m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y występuje uważają młodzi wej pielęg­ południowej w się t a m określają się Łemko i Łemkowszezyz­ ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j miejsco­ treści, j a k t o w i ­ d z i m y p o s t r o n i e północnej. D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę pół­ nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się przebieg niczna, pominąwszy czasie d w u k r o t n y c h w y ­ Etnograficz­ A k . Vied) mia­ szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­ między południową się w Instytutu diowa. i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą zapoznałem Dyrekcji U s t a v u Slovenskej Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­ nują s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­ ludowej Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y przede grupy odrębności. leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która znajdowała ugru­ Polakami, o innych w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e równania t y m , że o d ­ z odmiennymi słowacką) t r a d y c j i powodowało, że w etnograficznej, i o wynikające etnograficznymi południu łem częściami stro­ w 26 czechosłowacko-radziecką. uprzejmości nego (Narodopisneho części jednak warunki różnych Dzięki pierwszy nach Beskidu. Niemniej p o granicę nica światowej, badań miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u sprzyjały po obydwu ( w 1957 i 1964 г.), przeprowadzenia n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o osadnictwa, w którym n a p l a n ludność m i możność pokrewieństwo sobie w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­ ne wzajemne dały w roz­ rodzaju które n a wschodzie. grup, tego j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji się t o t a k d o (Werchowińców), stwierdzające kulturowe do Czechosłowacja. N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y PO O B U S T R O N A C H KARPAT d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e mienne pow. Bardiów, Reinfuss STUDIÓW W jednotraktowa. l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a kilka wiosek o ludności gra­ mieszanej 3 �PLRNiJ CHbŁUP LCHKOHSZCZHZNIE ом. R.ROINFUSS а Mapa 1. Plany chałup na з Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I — granica osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­ łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­ s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e . M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y , 9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­ n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a , 15 Małastóiw, 16 B a r t n e , 17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a , p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o nie wykazała po I I w o j n i e ona do światowej przebiegu. Granica Natomiast na nie momentu najmniejszych ta była terenach mniej renów przejściowych. liczni ujęć autorzy, 7 widoczna Przyczyną różnice. tego niezupełnie przynależności jest które, swoim ona szerokim w zestawione jedy­ części je trybu gra­ cos próbach podstawie sobą, wy­ rzeczy jest poczucie miejscowej ludności po części słabe narodowościowej (która raz podaje zaś postępujący od d a w n a proces 3 asymilacji i wcześniej X V I w. do a l e układ odbywał czasach kolonizacji na temat to w y d a j e działki paster­ gruntów się według na prawie o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­ pewne układu różnice. Jeśli gruntowego (o układ niwach niwowy przyległych regularny, do niwy bu­ n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli t u forma występuje głównie w części (Gelanopisa­ zachodniej (Łemkowszczyzna być n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­ wieś L u b o t i n , położona zesłowaczona bez chowali świadomość, była tej w że na reszty, zachód której jeszcze w s i grecko-katolicka koło od Bardiowa, mieszkańcy połowy cerkiew, za­ XIX zaś w. ludność która ułatwiała n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji proces asymilacji był b r a k p o s t a w „Rus- antagoni- s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę jącą w sposób w y r a ź n y wzajemne kontakty. ogranicza­ w Jasielskiem, Krośnieńskiem c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają hufendorf). z m ó w i ł a p o „rusnacku". Przyczyną, kiego, sądecka i część g o r l i c k i e j ) po­ typem geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej na na map ka­ ile nie wyłącznym) jest w można wsi się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gruntowych którym ist­ Zakładano dostosowanym osadników w dominującym układów dowlanej XV s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y tastralnych, w północnej, j a k i p o ­ osady osadników, tej dziedzinie powiedzieć łudniowej stanu między stosowanych d o c z n e są w w wołoskim, gospodarki i c h podział pracach 8 wyklarowane głównie na tzw. p r a w i e skiego i powstały zarówno nieliczne ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e dziś i. niejące, pominąwszy n i e m i e c k i m . Między się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) , po Łemkowszczyzny pasie t e ­ w ze Wsie łudniowej, wzorów swych ona również 30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­ w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­ m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a [Nizina, 42 W i s ł o k Wielki, 43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e , 52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a , 56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e , 67 O z a r n e , 68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c , 70 S k o r o d m e . W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v , 10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k , 14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a D r i e ó n a , 19 H a v a j , 20 M e d z i l a b o r c e , 21 V y r a v a , 22 R a d v a n V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica. umowny, słowacko-ruskiej podkreślają kartograficznych, kazują p e w n e i Chwiejność narodowościowej ma l u b więcej gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w nicy w ustabilizowana. południowych c h a r a k t e r przybliżony, 6 Łemków zmian absolutnie км ostro. Zubrzyckiego przesiedlenia lais nami) halami naturalnymi spowodowały, niowej, wcześnie jak i że Łemkowie północnej zaczęli stronie ograniczać bardziej opłacalnej Wspólny wypas hodowli owiec , zaś (brak czy p o d opieką zarówno po gór pola­ połud­ stosunkowo owiec na i gospodarki baców zde­ (Wald- wysokich sztucznymi Karpat, hodowlę wołów dalej Sanockiem układy ł a n ó w l e ś n y c h W a r u n k i fizjograficzne rozległymi i 10 rzecz rolnej. zachował się 1 �в—У Мара 2. Plany chałup na Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­ skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny, I V — zagroda j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części goispiodariczeg, V —• z a g r o d a jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a końcu części .gospodarczej, V I — w r o t a boiska wypuszczone p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m , V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i , I X — zagrody wielobudymkowe. Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów, 17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a , 24 Przegonina, 25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o - 11. 2. Stary dom jednotraktowy. Olsinkov, pow. 10 13 кн tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a , 32 W y s z q w a t k a , 33 G r a b , 34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e , 39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i , 46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w , 50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i , 64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę , 69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e , 74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l . W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v , 5 Petrova, 6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a , 10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d , 18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve, 23 N o v a Sedlioa. Medzilaborce, Czechosłowacja. �I I . 3. Dom póltoratraktowy. Beloveza, pow. Bardiów, Czechosłowa­ cja. II. 4. Chałupa półtoratraktowa. Keekovce, pow. Svidnik, Czechosło­ wacja. II. 5. Dom „polok" (przenie­ siony z Polski). Petrova, pow. Bar­ diów, Czechosłowacja. do o s t a t n i e j wojny kowszczyzny. Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s jedynie w zachodniej części Łem- owiec tego t y p u się p o jednej tylko stronie w s i , która wówczas nazy- w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e prze- utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y - c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę ny i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u Krynickiej stronie i w przygranicznej południowej terenach w okolicy Łemkowszczyzny o w s i Dubne, Circa. Na wypasie zaś szałaśniczym chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a dycja (Olchowiec Krosno, i Olsinkov Łemkowszczyzny dywidualny siadali Rymanowska — pow. Medzilaborce). północnej wypas własne Zawadka owiec, koszary. stosowany w Na był gdzie więksi Podobna po pozostałych znana Instytucja caryny północnej Łemkowszczyźnie kowszczyźnie) niowych. W n y m ) pojęcia po- szych pobliżu Vyś. I wojny światowej północnej i zaczęto późniejszy) stosować na wypas 11 Po był n a t o m i a s t pod opieką stronie wypas jednego (czasami funkcję dziennie wypędzali południowej owiec spełniali Cyganie), owce n a paszę ze Niżni Tvarozec, L u b o t i n , Obrućne, Chmelov, Lvov, Keekovce). W powszechniony pastwiskach 6 związku z był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e położonych powyżej pól 2 razy w s i (Hervartov, wypasem Beloveza, owiec zwyczaj, uprawnych we wsiach położo- rozże n a pasło Chmelova, Driećna, wioskach „caryna" n i e jest Z zarzuceniem pobieżnych hodowli owiec badań, jakie znany ogólnie, zanik względnie owiec n a rzecz u p r a w y s t r o n i e północnej, c z e m u roli r u n k i klimatyczne korzystniejsze niowych stokach przeprowadzone, Łemkowszczyzny, ograniczenie hodowli nastąpiły w c z e ś n i e j sprzyjały Beskidu, niż po też n i e w ą t p l i w i e w a - dla rolnictwa n a połud- Karpat. Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po stronie (Lvov, z wcześ- (Ladomirová). zostały w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j biorąc Havaj, zakarpackiej 1 2 niejszym podobtamtej- (Keekovce, Velka paru (lub Bojpołud- wielu Łemkowszczyzny „juhasów" którzy wyraz podanym zarówno polskiej w Łemków mieszkańcom Vyrava, Jedynie u S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e pastwiskach lub d w u gromadzkich tę je granicy powszechnie (i przyległej Łem- rozpowszechniony n a wspólnych są car к wzajemnie znana również poprzednio znane Olsinkov,, Radvañ). tołoki się owiec w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e sezonowe . te w s i . Notowałem nych w Becherov, (okres znaczeniu inbyła występowała i zmieniały n a całej również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie tołoka co r o k u . k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie i za- terenach właściciele forma Caryna trapow. szeroko — zagroda). ma z reguły charakter drugiej łańcuchówki, �z t y m że we wsiach cuch zabudowy łego areału jest należącego zaś p o północnej łanów i leśnych Poza wsi i zabudowa Gelangeflur jest stronie Karpat we ta jest łań­ bowiem bardziej wsiach zwarty, o znacznie ca­ układzie luźniejsza Beskidem Krynickim i zagrody Łemkowszczyźnie kowszczyzny) mnianej ówdzie wiącego jest dachem się z przykłady formą czenia dość w s z e c h s t r o n n i e gospodarczych, mieszkalnej pod rozwoju jed­ wspo­ Notowane prymitywnego, tu stano­ pozwalają budynek się w przy­ składający bardziej zwłaszcza w nia północnej rozbudowanym części z a c h o d n i e j , spełniające (np. w równocześnie — mapa zaopatrzone dosyć często pomieszcze­ sieni 1,3). U wrota wjazdowe znajdują do się sieni, się o b o k osobnego boiska puszczać, że ilustrującą mamy sposób do chałupy niezależne czynienia wyodrębnienia z od połud­ sieni rzad­ ( t a b l . 1,4), szerokie znajdującego pozwala formą się boiska bardzo mające ( t a b l . 1,6), co przy­ („siny") względnie boiska używana była (czego niego przylegając przy nych do sieni, dachem kształciły się legającym Z przykładem budynkach do dwóch nastąpił przybyła s t a j n i a na zaś druga w pośrodku b u d y n k u dobudowana (tabl. 1,2). W idzie w kach nię obydwu kierunku z ze izbę sień mieszkalną. wy­ boiskiem stajnią przy­ (mapa częściej II). występuje d o s i e n i , co wskazy­ rozpowszechnioną formą wypadkach dobudowy ( t a b l . 1,11) i pod gospodarczą, t u odmian zdarza się w boisko zamienia wyj­ i boiska rozwój która między często Czasem dalszy komory, jednotraktowych wchodzi a zostaje opisywa­ zawierających i jedna zaś się Becherovie ( t a b l . 1,10). W odmiany: sieni, gospodar­ dostawiano ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y planu budyn­ l u b staj­ się w drugą jednak, że drugą izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y pierwszej ( t a b l . 1,12). Opisane są p r z e d e niowej stanowią Na jedńotraktowe Dla rozpowszechnione masie a mianowicie części Łemkowszczyzny zagrody u jedyny (mapa Niżny, one dopiero polskich powiatu (np. w Rozdzielę). na terenach Pogórzan gorlickiego i w pół­ na za­ C i s n e j — m a p a 2). północnej charakterystyczne jednobudynkowe o planie d o n i e j równolegle k o m o r y ta zamienia ( t a b l . 1,14), z się z są półtora- t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z o d sieni. K o m o r a I). należą o n e d o r z a d k i c h Regetów występują połud­ ilości b a d a n y c h w s i względnie północnej (np. Kłopotnica, większej natomiast przeważnej t y p dominujący Łemkowszczyźnie wyjątków W tu budynki w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny (dl. 1,2), g d z i e w ściem pomieszczenie budynki o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym tai" stanowiąca są mieszkalną wymienionych nocno-wschodniej t u „chyża") do ( t a b l . 1,9). Jeśli sień jednotraktowych, część dwie z dawnego gdy następnie w y o d r ę b n i ł a stajnia w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j legającej „masztalnia"), jej rozwoju końcu części g o s p o d a r c z e j („stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z lub jako boisko a sąsiednich, („boisko") wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie przypadku, n a końcu części dalszym chodniej Bojkowszczyźnie R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej sieni j e za stajnią ( t a b l . 1,8), zaś w przejściową, boiska. i pierwszym za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w Nowica, Łemków ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e ponadto i Górna, n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują gdzie w bu­ spotykamy, funkcję 2/VIII, tabl. nawet planie pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica Bielanka d l a celów boisko i k l e p i s k o d o młócenia zboża ( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e W — t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e wykorzystywanego przekształcając w szerokie w r o t a w j a z d o w e o dobudowywano jednym był I,3,,4). Boj- części wiejskiej, wyjściową (tabl. całej się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­ dynkach boiska na zagrody również n a konia. b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o , obszarach forma dzieje czasach z jednobudynkowej. biedoty po gdzie I). budownictwa własność wsiami Vola), zlokalizowanych (mapa dziś o d t w o r z y ć zagrody puszczać, że wydłużona składającej byłoby tu Ruská wielobudynkowego, gospodarczych wspólnym Trudno typu typowa pomieszczeń przyległymi (Obrucné, ( j a k i n a przyległych jednobudynkowej, nym k r o w y i woły, a w nowszych S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b czej czechosłowackiej przeważają i do typu nie przecina wydłużona. stronie i niwowych krótszy, przy­ wej­ czasem w �m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień bywa w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­ ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15). Zagrody z układem półtoratraktowym w części miesz­ k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h samych dwóch o d m i a n a c h , co łupy jedńotraktowe, t o znaczy, boisko występuje bądź w opisane poprzednio że w części sąsiedztwie cha­ gospodarczej sieni (tabl. 1,6), bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału części i mieszkalnej przylegającą do w chałupie niej komorę jest łatwa d o wyjaśnienia. łemkowskiej względnie F a k t , że o b s z a r nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie, nia, j a k i północy kowszczyzna), (Pogórze otaczają na izbę alkierz nie występowa­ z a r ó w n o o d połud­ gorlickie) i wschodu tereny występowania (Boj- chałup jed­ notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie łup jednotraktowych czyzny wskazywałby, na terenie że północnej mamy tu z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y go Czajkowskiego, tu wzory Krosno), formą który przypuszcza, z północno-wschodniego gdzie szeroko lizy mapy półtoratrakt kowszczyzny części 13 Łemkowsz­ czynienia jest pogląd że Pogórza rozpowszechnioną . (mapa mieszkalnej w do też południowej na w ( p o w . Jasło, mieszkalnej J a k widać pograniczne okolice ze Jerze­ oddziaływały 1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m dotarla cha­ z w tereny Bardiowa jest ana­ części Łem­ (il. 3) i S v i d n i k a ( i l . 4). II. 6. Chalupa łemkowska z pod­ cieniem słupowym. Daliowa, pow. Sanok. II. 7. Nowszy dom muro­ wany. Keckovce, pow. Svidnik, Czechosłowacja. II. 8. Sypanec (śpichłerz). Obrucné, pow. Sabinov, Czechosłowacja. II. 9. Malowana chałupa. Smolnik, pow. Sanok. �я Interesującym nictwie na elementem Łemkowszczyzny plewy, czyli występującym jest „plewnik" wydłużone („pelewen"), przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j pem dachu przy pomocy w budów- pomieszczenie który powstaje pod szerokim prowizorycznej oka­ ścianki n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południo­ wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie wzdłuż z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e on bezpośrednie kowszczyźnie połączenie południowej, za z boiskiem. wyjątkiem Na paru w s i po­ łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v , występowanie opisywanych tu wiskiem powszechnym (mapa Beskidu tego obudowy nymi rodzaju ściankami występują plewników 1). P o przede Snakov) jest strome budynku Łem­ zja­ północnej prowizorycz­ wszystkim na Łem­ k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­ n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej (Dalejowa — tabl. Boj kowszczyźnie, 1,21) o r a z szczególnie ciej n a t o m i a s t zdarza zrębu lub z belek dwustronne boiska. N a dziła teriału kładem (il. (tabl. trudność ze są zrębem stare 5), które 1,24) w wschodu Częś­ o ścianach b u ­ (tabl. 1,23) tylnej części południowej, gdzie zacho­ odpowiedniego ma­ k o n s t r u k c y j n e stopienie Cigelki przed plan odgałęzienie budynku domy jednak od Jaślisk od Sanu. jednostronne zdobyciu takie zakupione i przeniesione północnej pomieszczenie tworzących budowlanego, plewnika n a przyległej n a zachód Łemkowszczyźnie pewna okolicy się, że p l e w n i k w t a p i a się w chałupy, stanowiąc dowanych w I zachodzi i rzadziej. Petrovej, wojną się Przy­ tzw. poloki światową zostaiy p r z e z granicę z sąsiednich w s i Łemkowszczyzny. runkach k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych. mitywnej stanowią one osłonę winiętej nadal ścian W formie chałupy pry­ głównie weszły swe funkcje dów, ściany łączący i paszę, której z są w boiskiem, (tabl. rozwoju Wymienić pryczynę, tj. wzdłuż Forma Łemkowszczyźnie tu wąski biegnący 1,19). ta roz­ gorlickiej nie n a drugą stronę K a r p a t , m i ­ s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h 2,VII). N a Łemkowszczyźnie południowej ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m ściany (tabl. 1,27) l u b t y l k o mają odpowiednika f r o n t o w e j , a czasem i szczytowej po (tabl. stronie zdarza­ słupowym bieg­ szczytowej 1,28), które północnej. Być nie może e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­ kie wypuszczone p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e wsparte n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie. Jako materiał stosowane polskiej jącą było budowlany w rolę w po przeszłości s t r o n i e , obfitującej budownictwie o b u stronach drewno, w przy lasy szpilkowe, stanowiła sosna Karpat czym po dominu­ lub jodła, zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e na r y b i ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­ kowego nawet (Keekovce, Havaj, Velka brzozowego (Ulié-Kryvé) Driećna), a l u b olchowego. czasem Jedynie zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­ z odleglejszych światowej wanych swe domy często Becherov, po stron, w Olsinkov). zw. t u szyndle sprowadzano budowali do I całości z b a l i s o s n o w y c h północnej Certizné, granicy ściółkę sień na nącym wzdłuż roz­ spełniając stronach Beski­ różnice. tzw. stajni że p o p o l s k i e j podręczny plewy, pewne przeszła o i l e m i w i a d o m o (mapa chałupy, po o b y d w u wszystkim powszechniona mo zrębu niezbędne formie magazynowe. frontowej sosnowe gonty na plan również przede korytarzyk, było a n a l o g i i , które w i d o c z n e występują należy ilości h o d o w l i , zaś w chałupy ł e m k o w s k i e j o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e schowek odpowiedniej one w P r ó c z szeregu planu dulca Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­ w na terenach o intensywnej wyko­ całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y ma przechowywanie również stronie Karpat Kupowali (Becherov). cieśli wojny kupo­ (Obrućne, tam również Czasem z za­ do b u d o w y domów 9 �10 (Obrucné, K e c k o v c e , m y , całe g o t o w e Frićka, Velka domy Gaboltov). drewniana Driećna), a n a w e t , (Cigelka, Podanie stojąca do Petróva, mówi, dziś w że Lukove także Vola, cerkiew przeniesiona zo­ stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e z b u k a czy i n n y c h d r z e w oraz krokwiowa liściastych, konstrukcja dachu tragarze jest z są powały sosny lub Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­ (z wyjątkiem wszechna jest opierają dachu, się n a płatwi położonej budynek w końcach tragarzy konstrukcyjnych dachowy obiegający k r o k i e w k a c h , spo­ wypuszczonych dość z n a c z n e nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych, konstrukcja więźby również jednak na dachowej Łemkowszczyźnie zaniechana, śnieg pokrycia gontowego Pierwotną dzisiejszy łudniowej dawniej tam gromadzący się gnicie dachu na całym kryty tego r o d z a j u w omawianym schodki utrzymują się p o dzień na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny ( i l . 3,4). F o r m ę nowszą stanowią tu poszyciem po­ dachy przy­ czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w ciągu ostatniego stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie 4-spadowe, na południe zaś od Karpat star­ występują o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­ s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j bukowy), używany do pokrywania dachu i okapów bocznych. Łemkowszczyzny całkowicie północnej poszycie przyczółkowego Jedynie (powiat słomiane. obite sposób d e k o r a c y j n y nej, zrębu lub w części wyparł ściany (wyjątkowo także krawędzi zachodniej sądecki) Szczytowe są d e s k a m i np. w dolnych on dachu układane jodełkę) l u b g o n t a m i . były tylko odrzwia w ls nia zastrzały. Poza okoła obramienia i mentów znane okien zbieżności koło w tam nie­ ele­ (il. 9) 1 6 . w zieloną Porównując na Zróżnicowane północnej malatury n i e mają stronie Karpat. zakresie postaci dekoracji pionowych znajdujące lub swych Jedyny zrębu szeregów się czechosłowackiej tradycyjne terenie Do­ barwne lub budownictwa, były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w pujące geome­ wapnem. (Smolnik) zwykle tle, znajdują układy p a s o w e z d r o b n y c h zakresie Wenhrinów kolory­ gliny, malowane robiono po biele­ wschodniej między b e l k a m i oraz wapnem, a (Gor­ (pow. zwyczaj we po sta­ kro­ polskiej i Dubnem w V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e zarówno mianem malatury nadgranicznych wsiach Leluchowie Muszyny, Ruskej logii w wykonanych stronie w łemkowskich czerwonobrązowym po południowej malatury jest zaś palonej motywy na Łemkowszczyźnie nowią znacz­ mieszkal­ p o d względem na wykonane roślinnych przykład pek, bogata szparach okien odpowiedników wapnem ( i l . 2—4). części wsiach zrębu, gdzie l u b roślinne drzwi wap­ Łemkowszczyzny sproszkowanej się b i a ł e p a s y w tryczne w powszechny występuje ze bielenie dekoracyjne części belkami dekoracja, uzyskanym zrębów w tym południo­ mieszkalnej niektórych środkowej sanocki) gór­ na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk między stycznym było występują krośnieński) szpar (pow. w wapnem o narożnikach zróżnicowanie m a l a t u r było gorlickiego, wykonane bardzo zachodniej malatury wykonane części bielenia spotykanego powiatu i została niekiedy rozpowszechnione zrębu jasielski analogicz­ się zaopatrzone kołkowane bieską farbą a n a n i e j t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y słomianym. D a c h y bardzo całego zrąb (Milik). formą dekoracją W zebra­ w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł 10 jedyną i było krynickiej i w n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny lickie) . zróżnico­ występowała krynickiej, ponieważ profilowane leżą­ przed 14 w pięknie zdarzały owalnym n i e większe, prócz w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i sze wykroju P o s t r o n i e północnej krokwie w y m i e n i o n y c h t u elementów dachu wykazuje gorlickiej nym której d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e ( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a na części N a Łemkowszczyźnie krynickiej), po­ r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­ na ok. 1 m okap dookoła — n a d o d a t k o w y c h czywających na Łemkowszczyzny konstrukcja t o m i a s t wystający cej ubogie. wej jodły. nocnej Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h jak wie­ Ruská 11 Obrućnem, wiele jak spod K r y n i c y i ana­ stroju, określane Wenhrińców. formy budownictwa, Łemkowszczyzny po obu wystę­ stronach K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które dotyczą tak typu zagrody (jednobudynkowej), jak i jej �11. 10. Cerkiew łemkowska. Kwiatoń, pow. Gorlice. Fragment krzyża przydrożnego. Saryski Stiavnik, Giraltovce, Czechosłowacja. 3 11. 11. pow. PL к \ cr St в к 1 1 к В Sí St IE Tablica I. Schematyczne plany chałup łemkowskich. L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z , St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P — podcienie, S z — szopa. Miejscowości: 1 Sedldca Nova, 2 Bednarka, 3 Bieianka, 4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­ k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v , 14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j , 19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok Wielki, 23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a , 26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna. Tablica 17 II. 7^ 1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h . 1 — Vyrava (a — w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) . 2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t , d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a (a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a , e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с — k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y — Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 — s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b — przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w izbie, a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół, К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­ nia barwnie malowana p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y , Obrućne. E! л 22 23 26 21 wewnętrznego rozplanowania (widoczne przede strukcyjnych (więźba nictwa się z a u w a ż y ć daje Karpat, gdzie dachowa). Szybszy rozwój jednak rozpowszechniła toratraktowej, nakrytej dachem forma (Cigelka, stronie chałupy przyczółkowym, dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e czyzny południowej obszary Petrova, kon­ budow­ p o północnej się pół- ekspan­ Łemkowsz­ to jest szczególnie nich, okresie I które skutkiem w działań n i e północnej wej, po o d b y w a ł a się w teriały I I wojny wojennych odbudowa stronie i światowej natomiast cieniami narożnymi (Nova (Vyrava bione w plastycznymi postaci luźno najczęściej Zboj) czy Jak czyzny wspomniano poprzednio, (z okolic wyjątkiem na zrębie część i piwnice. rozpowszechniona z dla całej Krynicy) mieszkalną i Na slegowym i ścianach (okolice można sklepieniu nabitych wschodniej dachu Bardiova) położone je tu północnej gliną. N a t e r e n i e klasyczne formy s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się (Konieczna, Łem­ opisywanych jedynie Blechnarka, W y ­ s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j glinianej (Andrzejów- ma­ z pod­ słupach w zdo­ tynku łącząca p o d w s p ó l ­ gospodarczą. z na łatwo kryją (okolice ściągać je przy wysoką południowej beczkowym, zewnątrz są g o n t o w e , budynku, tak polepy pomocy czapą w ułożonym z gliny części razie osęka. Ж 0 II 0 na mie­ zachod­ ( i l . 8), pożaru W stft> \ 1S11 . n części czterospadowego Svidnika, Belovezy). Niekiedy od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v , zrę­ kołkami, dwuspadowe że Jako najczęściej (spichlerza) szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w luźno kowszczyzny Łemkowsz­ Łemkowszczyźnie których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a niej n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e charakterystyczna jest f o r m a „sypańca" o belek czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­ akcentów, w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą bowego stronie Łemkowsz­ tynkowane, wykonanymi typu jednobudynkowego, dachem spichrze środkowej roślinnych. jest zagroda nym są t u z r e g u ł y rozmieszczonych slegową stro­ dużymi płaszczyznami i dekoracjami i sklepioną, południowej formy, np. z pod­ Sedlica, i i n . — i l . 7). D o m y zachodniej ze po pojawiły cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h czasem b a r w n i e m a l o w a n e całej spichlerza występuje tradycyjnego, i palona), się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o na powały świato­ zastosowano niepalona Beskidu t u forma 27 zostały wojnie duchu budownictwa (cegła zmia­ wschod­ s i l n i e zniszczone. Po t y c h w s i , po I południowej ogniotrwałe na terenach konstrukcją we wsiach nadgranicznych Becherov). W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j nie. W i d o c z n e Opisana wszyst­ k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów 8 Frićka). mają one 10 11 I �П. 12. Fragment izby łemkowskiej. k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t dalej Komańcza, wyjątkowo pow. przedostały k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a ) tym terenem występują one, j a k w i a d o m o , 17 u . Mukaczewa się że Poza po w okoli­ nym wpły­ mamy Spiszą (Kacwin i in.) oraz 13 w ó w przedostających się z (Hlynanec, stronie części nas n a n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z obszarze p o l s k i e g o cach R a c i b o r z a Sanok. wschodniej, jest Selestov, południowej częstym podcień Medvedovce) , z t y m 2 1 Beskidu, szczególnie elementem frontowy lub soboty , których 2 2 na Łemkowszczyźnie zaś w architektonicz­ nie północnej. Zakarpacia. Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach zaopatrzo­ Na Łemkowszczyźnie północnej na tragarzach i dachem spadowym, tym niekiedy kowszczyzny, czyźnie podcieniem ostatnie spotyka zachodniej i się p o środkowej (okolice Ostatnim elementem, północnej części cerkwie dają który należy budownictwo drewniane, sakralne które na wziąć a w swój dach . Na 2 3 chowały ka), Łemkowszczyźnie się w y j ą t k o w o n a południu leżącej Łemkowsz­ skiej. W konstrukcji posia­ ne różnice w c z y ź n i e północnej z boku dobudowana p r e z b i t e r i u m mają bywa p r e z b i t e r i u m , do któ­ mała sklepienia slegowe w nymi kopułami Na typ terenie rozdzielonymi Łemkowszczyzny c e r k w i występował najdalej skiego Dalej często wysuniętą n a wschód była n i e istniejąca n a wschód, a w spotykało się już cerkwią cerkwie w bezwieżowe bojkowskiego, w który w formie czasie I I w o j n y r e k u . P o s t r o n i e południowej go sięgały z n a c z n i e nice etnograficzne typowo dalej ją ( i l . 10). opisany typu w dolinie tu gdzie łemkow­ Lipowcu. Osławy, (Komańcza, Tu- cerkwie typu Łemkowszczyzny . łemkowskiej 19 spotykamy g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) , 12 Latorzycy koło reprezentowała cerkiew w nie łemkowskie­ Obiekty o gra­ bryle w dorzeczu ale również w dorzeczu Svaljavy tylko Sme- (Ploske, Obava) czy zbliżoną z od Svidnika do których graniastosłupa dolny ma a górny (mniejszy) (tabl. tak 11,5). Z zwana górnej w powale 100 X 70 c m ) , sieni,, sieni mającą niebezpieczeństwem zarówno kształt do w dwu do zbita i z a stamtąd bitymi, g r u b y m i deskami. W z 4 jak przez i szczelnie tzw. obudowę strychu ta, jest desek, wentylacyjnego ochronę Obudowa góry kwadratu krawędziach komin stanowi podłużnym, czyli formę wyprowadzona ( t a b l . 11,6) w y k o n a n a na węgieł kapa graniastosłupów, rura otworu celu pożaru. kierunku trapezowaty wiązanych na wschodniej raczej zbliżoną kobyłki k o m i n n a s t r y c h . Ślepy wyciętego posiada lub graniasta dym gzymsami, części Medzilaborzec), podstawę części najczęściej kwadratowej, d o k w a d r a t u o ściętych ciwka, odprowadzająca slipyj i „kobyłka" wen­ Łemkowsz­ wystającymi południe pew­ odprowa­ posiada jak n a wschód, przekraczając 2 0 średniej czystej światowej krawędziach t a m określają Na odpo­ bojkow- do podstawie (na rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u spalona o pira­ Jasiołkę, już dziś c e r k i e w szczególności przy strychu. n a d piecem ściętego Novej wylotu przewodu na zakończo­ latarnią po ozdobionego w zachodzą kapy n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w formie północnej od Popradu formowania Nawa zakrystia. m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r , urządzeń o g n i o w y c h kapa ostrosłupa piec k u l t u r o w y m grupie umieszczonego kształt taki za­ (Pielgrzym­ tzw. Werchowiny, dzenia d y m u oraz zabezpieczania tylacyjnego ponad k u r n e izby dzisiejszy zanotowałem sposobie n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j nawy p o dzień p o d względem guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o zaś północnej już n a t e r e n i e wiadającej Są o n e z r e ­ d y m do sieni na strych l u b , co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o p o d uwagę szczególności styl. n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą Sedlicy, Łemkowszczyźnie wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y rego i Łem­ Medzilaborec). p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części jest podpar­ podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­ wschodniej czyzny, N k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­ z wysuniętym n a słupach. T e stronie Beskidu w występują (ok. przed posiadająca poprzecznym, z belek nakryta jest przy­ dłuższych j e j b o k a c h mię­ d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­ ne otwory, po jednym z każdego b o k u , którymi dym �wychodzi n a strych. Opisane t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­ ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h dzisiejszego (Velka Driećna, Bodrużal do dnia i in.) po przypadkach drewnianą rurą d y m na wpuszczoną strych do odprowadzano leżącego na p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o l u b cegieł, iskry gdzie w wygaszały dolnej wydłużonej zanim d y m wyszedł się ana­ powale z kamieni części poziomej p o d strzechę. U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t jest jeszcze często t r a d y c y j n y . P o przekątni, w stosunku do pieca, nieruchome lub ruchome zbiegają ławy i izby druga stoi nogach. W się masywne, stół, obok ława bez głębi izby którego znajduje oparcia w o się prostych od strony drążkowych kącie p o t e j s a m e j stronie co całe 25 północ­ nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W logicznych obejmuje kowszczyzna , Sprzętem u Karpaty wschodnie Huculszczyzna sarkofagowe, tzw. spotykane gwiazda po dzień Zachowała nym z się jednak z nich pamięć i był niejaki Michał drzewa w miękkiego, borce, cym przed We mało mych ławy farnie ławą naprzeciw wnętrzach już jest ław do między okien sprzętów tzw. (Ulic-Kryvé — można wymi nogami. We kowszczyzny wschodniej wspominają o nierucho­ czasem (Becherov) 11,9) i części z tam do t y c h , szaformy drążko­ południowej używanych stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h spotkać lub prymitywne bez o p a r c i a Jed­ Rosolan- wiązane na węgiełki, pokryte stronie Jasło, w Produkcją głównie Muszyna, i po dość skrzyń stolarze ośrodkami d l a Łemkowszczyzny Bardiów Niestety wzory. był stronie odległa malowa­ małomiastecz­ wyrobu skrzyń Rymanów, południowej St. L u b o w l a Jaśli­ Medzila(Lubovnia). ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h n i e udało się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i - Prócz tam roztihaczki tabl. stoją­ Łemkowszczyźnie tradycyjnych. łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w przeciw­ i stołem, ( t a b l . 11,8). izb na południowej przyściennych spania nimi kwieciste malowanych m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie z ławą tradycja. z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­ ska, d o wejścia, Łemków k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­ ległej u w y s z ł y już z użycia. o północnej zani­ szcząt­ dzisiejszy ich wykonawców Po już j a k gdyby skrzy­ bukowego, cyrklowa). północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j kowi. t e n ulega z drzewa (częstym tu się formie występuje stanowią Skrzynie jest zajmowali w jeszcze motywem tu ( t a b l . 11,7). U k ł a d (Boj- ). o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­ nych występuje dziś 27 ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych wejściu i niekiedy południowe formę nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e względ­ kowi i Siedmiogród t r a d y c y j n y m , który z sieni z a j m u j e n i e d r u g i e łóżko , Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a 2e Łem­ dawniej jakie do laborec i Bardiowa . 2 a skrzynie malowane, wchodzący wojną np. w skład światową, na Wiadomo stanowiące j e d n a k ż e , że sprzęt wiana panny przenikały łatwo Łemkowszczyźnie kwieciste reprezentacyjny, młodej przez nadpopradzkiej przed I-szą Karpaty. Stąd (Wierchomla W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o skrzy­ n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e trywał w malowane czego krośnieńskiego i s a n o c k i e g o f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i U. 13. Kobiety w strojach ludowych. Leluchów, zasięg pow. N. Sącz. II. 14. Ubiory „Wenhrinów". w zaopa­ zakarpackich, tu ( i l . 12), których znalazłem Łemków dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­ 2 4 potwierdzenie skrzynie wypowiedziach Dubne, pow. N. in­ Sącz. 13 �też m a l o w a n e skrzynie stolarze wiejscy, ny m i z nazwiska stolarz z Radvana, z Wysowej. Zapewne wyroby tego ostatniego do sąsiednich w s i p o d r u g i e j Do Obrućnego majster chodził z Muszyny Niewiele dycyjnych Wiadomo przez granicę (Cigelka). malować skrzynie na razie dekoracji powiedzieć wnętrza na temat izby bizantyjskim), tra­ łemkowskiej. j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o charakterze graficznej, dość zawieszonych skromna. (oleodruków rzędem na tego poważną rolę odgrywały wyroby (talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j niej części przerwach malowane obrazami fajansowe na listwie poni­ stronie K a r p a t w Łemkowszczyzny między ceramiczne (Obrucné, wieszają talerze pionowo zachod­ Becherov) po dwa w barwnie jeden p o d d r u g i m . N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d — obecnie Owczary, ścianie f r y z u O pow. Gorlice) z małych i l e urządzenie materiału zachodzących w kolorowych wnętrza do rozważań zwyczaj i nam podobieństw Łemków, mieszkają­ niowej na ten temat nie należą już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i po W znacznie znaczniejszym Piękne i bogate w z okolic Starej kształtowanie Lipnik (a połud­ własnych, w prowa­ podkład, został wpłynęły w dość wspólny różnym stop­ zaś ze w s i słowackich. ubiory słowackie szczególnie silnie na kobiecego Orlov, Łem- zewnętrzne, głównie różnorodności j a k Obrucné, i materiału ubiorów t e r e n promieniujące stroju zo­ 3 1 starszy Karpat które wykorzystania . t e n sposób gdzie swej się Bratysławie, do w zakresie Lubowli zapewne Ruská w kilku Vola, Jastrabie, wioskach Ćirć, Maiy Matysová oraz U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e . Kobiety nice do nosiły t a m k o s z u l e ozdobione gorsety przy bogato szyi kolan) nosiły z krótkimi i d o łokcia mankietach szamerowane ( u p a n i e n i młodszych mężatek ręcznie w sztywno II. 15 Druk ręczny na zapasce. Olechowiec, pow. Krosno. II. 16. Kobieta łemkowska. Krempna, pow. Krosno. II. 17. Kobieta łemkowska w pasia­ stej płachcie. Szczawnik, pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia męska. Lvov, pow. Bardiów, Czechosłowacja. U. 19. Łemko ubrany w hunię. Rychwałd (obecnie Owczary), pow. Gorłice. Starej sięgające czepce spód­ zaledwie perkalu lub L u b o w l i . Młodsze nakrochmalone ręka­ krochmaloną n a przodzią, szyte z wzorzystego fabrycznego ki literaturze między­ dotyczące części badań przez w p ł y w y południowo-zachodnie, etno­ w materiałach l a t a c h 1957 i 1964, częściowo w obszarom n i u przysłonięty nie zaś zebranego zróżnicowany, drukowanego szczątkach, z SAV przedstawia jedy­ mizernych częściowo Ustavu świetle kowszczyzna d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się w materiały na Zakarpaciu w Narodopisneho krezą, Badania odnośnie d o części drugiej połowie okresu stały m i ł a s k a w i e udostępnione znacznie możliwości. natomiast jest strojów l u ­ 3 0 ubiorów szersze Łemkowszczyzny, terenie w pochodzą dzonych cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza t y m zakresie ten poruszany zagadnienie zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m ludowych otwiera nami w n a terenie zbieranych w wami, przed temat północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h nadpopradzkich, dostarczyło różnic kulturze ludowej na wycinanek. niewiele na temat naklejania starszej, Omawiając 2 S dowych ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y . Obok zwłaszcza ogólnikowo . wojennego, Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych o przenikały stronie granicy ( t a b l . 11,11). d a się form j a k np. niezna­ czy Ołeksa D u l y n a mężat­ koronkowe �biało-czarne, tworzące partą n a d c z o ł e m robione szydełkiem techniką nazwę klockową) żona wsi leżącej po n a terenie stronie jedną prócz wykonawczyń proboszcza P o l s k i . Zasięg z i Dubnego międzywojennym przez pięknie kobiety owe w zdobione roślinnymi w Snakovie, płachty Muszyny. ubioru tu wsi noszo­ były i na targu w samodziałowe Polsce notowałem koło haftami na Spotykałem czepce Miliku wymienionych kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e oraz 3 2 ruskim J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów nego Dubnego , t y c h czepków n a północny zachód o d B a r d i o w a . W Leluchowa te czechosłowackiej p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y . okresie pod­ wykonywanych z ich słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w położonym w noszą ponieważ budkę ( i l . 13). C z e p c e lewockich grecko-katolickiego obszarach je w zębem (na wzór „polskich", była charakterystyczną trójkątnym białe, aplikacjami Starej Lubowli, lniano-bawełniane, biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne tkane pasy. M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i nosili t a m małe nowo do góry słowackie kapelusze zawiniętych krezach, o białe wąskich, gunie, jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi kami ( i l . 14) oraz białe spodnie wełniane tzw. łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e cza w stroju Według świątecznym tradycji w zastępowały czasach pio­ fałd­ zjawiska cho- z zwłasz­ kupne trzewiki. dawniejszych 18 sięga­ nosili męż­ odległego, tradycji), po szono czuhy (Dubne) znanego stronie koloru białego, czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz włóczkowe mankiety. kołnierzem w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane formacje 17 kwadrato­ w terenie i n ­ są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o dotyczą po wyłącznie (Obrućne) n o ­ polskiej ubioru stronie męskiego sta­ n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi, samodziałowy z dużym zaś — brązowe. Uzupełnienie oraz wełniany informatorom czechosłowackiej „zarukawky", Znaczne nasilenie słowacko-spiskich, w t j . robione elementów na drutach kolorowe, zakarpaokich, a s t r o j a c h występujących w ściślej wymie19 �11. 20. Kobieta w huni z trzema rozcięciami. Daliowa, pow. Sanok. II. 21. Łemko ubrany w czuhę. Czarne kolo Klimkówki, pow. Gorlice. II. 22. Łemko ubrany w czuhę. Bartne, pow. Gorlice. II. 23. Bojko ubrany w czuhę (czapiu). Tworylne, pow. Ustrzyki. Stropkov, Medzilaborce) Łemkowszczyzny przedostawały północnej różne się na wyroby tereny przemysłowe używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety, w a n e chustki na głowę, wzorzyste jednak strój kobiecy chował swój odrębny z długimi p o s t r o n i e północnej rękawami przy szyi zmarszczoną krezą, spódnice sięgające i zapaski, a w nowszym stroju częściej c z a r n e , n a s z y w a n e kinami typu, we wzory kowej Polski, cherov), ubiorach W przeniknęły kobiecych mankietach do kostek aksamitne naj­ roślinnych. G o r s e t y je całej południowej również było i za spotkać Łemkowszczyzny starym ubiorze szczyźnie b y ł y i za­ koszule b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­ na terenie g d z i e można go prawie gorsety o motywach występujące Beskidu charakter. Cechowały ozdobione druko­ wstążki i t p . N i e m n i e j kobiecym środ­ Karpaty w (Be- najnowszych południowej. n a północnej białe l n i a n e płachty tego i Łemkow­ i obrusy oraz duże białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h jeden koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j Chusty takiej, zwanej w Jasielskiem ( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o Strój nionych wyżej wsiach ruskich powodowało, w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali że Łemko­ i c h mieszkań­ ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w " Szereg elementów zaczerpniętych ze strojów w a c k i c h przeniknął w głąb Ł e m k o w s z c z y z n y północ Popradu wzdłuż doliny czy jącymi do (najczęściej wały łokci, w szczyzny, Laborea łącznie Zakarpacia. wpuszczane nego do miały spodni. wioskami Należy (późniejsze) południowej Łemkow­ dopodobnie położonymi w dorzeczu Łemkowszczyznę tu pół­ z południo­ wspomnieć o Iniano- zachodniej na , t a , występująca paru zbadanych miejscowościach Becherov). Z przeniknęły do niektórych i (Cirć, obszywki wsi przy połudnlowo-zachodniej szyi Cigelka, zdobione ne i Muszynka), Starej Lubowli białym kożuchu (tzw. z Bardio- lubowenske rękawami bo­ po obu stronach szczyźnie były informatorzy barwnym Beloveza) czerwonymi, we Łemkowszczyzny Wyszycia (Velka słowackich ja­ szczególnie w paskami. terenów Becherov, Karpat zjawiskiem podkreślają na stosunkowo nabywanym kowym w Bardiowie. Zakarpackiego cholewami pospolicie (zw. używanych k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w Poza karpackich pochodzenia skirni t y m drogą lub „kierpców", kolorze handlową miastach (Stara były odświętne ciżmy), żółtym l u b poprzez targi Lubowla, Bardiow, nie­ czerwo­ w za- Svidnik, nowszym. za noszo­ Łemkow­ ich Starsi młodości pojawiła się dopiero koszul haftem przed I wojną nie­ krzyży­ światową (Olsinkov). noszone szyte że krzyży­ żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m kwiecistymi haftem wschodniej zgodnie, których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a nym. się krośnieńskiej, wsiach zdobionymi zamiast Po zachowały Chmelova, w praw­ tradycje. i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h Preszowie z odległe o niej również posiada wyjątkowo kupowanym buty 3 6 wspomnienia Driećna, pow. k o s z u l e z rozcięciami (Prełuki) aplikacjami, gato wywinięty k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e rozpowszechnionych ( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w kabaty, i części tkanymi łudniowych 3 4 okolicy stojący po­ M u s z y n y , szeroko wzory spotykanymi w podłuż­ obszywki stronie południowej mankiety czepcu kołnierzyk poncho zwykłej południowo-wschodniej Łemkowszczyźnie il. sielskiej kroju postaci Bojkowszczyźnie bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k — biało-czarnym w biegnącymi przez plecy. F o r m a w Na niski W Łemkowszczyzny 17) i Koszule kołnierzyk zewnątrz. występo­ nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y wego 35 i czerwonym) całej Olsinkov). pasiaste aby j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono płachty szyte b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a sięga­ to jest krótkie fluktuacjom p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna z b u f i a s t y m i rękawami wzdłuż z zmiennym na lniano-bawełniane (Vyrava, ulegający lub gdzie k o l o r a c h białym do n i e d a w n a wzdłuż mniej kolan kobiecym, spódnice k o b i e c e , k o s z u l e . sło­ męski przede stroju 16 stronie Beski­ m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą do stoków B e s k i d u . W i d o c z n e wszystkim w 33 czy to na n a wschód południowych w po południowej huńki. facełyk" d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły. 20 wie „wełyki Z płótna s z y t e spodnie o były również nogawkach t z w . nohałky, t j . l e t n i e zszytych jednym szwem, nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone w d w a rozcięcia nami l u b jedno umieszczone po bokach rozcięcie n a d p r a w ą bieg­ z przodu nad pachwi­ pachwiną. �Mapo 3. Rozmieszczenie typów czuh. Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a granica Łemkow­ szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I — z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­ określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­ łym p a s e m z w y s z y c i e m . Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­ giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y , 13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e , 20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a , 25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e , 27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a , 29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) , 32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a , 37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e , 22 42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i , 59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a , 64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­ g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­ t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­ l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e , 87 S e r e d n i e W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a , 95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e , 104 W o b o s a t e . Miejscowości w Czechosłowacji: 1 Luboflin, 2 Obrućne, 3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17 V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e , 22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a . 23 �P o północnej pozbawione czała się s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y zwykle j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a ograni­ nego) p o s i a d a wzdłuż nowe do wąziutkiej szwu nogawek, kolorowej wypustki Druga odmiana huni (również rozcięcia, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz kolorowych łowie ub. w i e k u opisane niebieskiego noszone szą modę, zapożyczaną nohałky sznurowane, szyte fabrycznego z strojone poniżej merunkami „drelichu" przyporów w kształcie S. K o v a c e v i c o v e j wsiach z u b i o r ó w słowackich, występujące okolicy plecionymi własność wojennym sznurowane n a południe i przy­ sza­ materiałów spotykało się od B a r d i o w a . we Spora­ 3 7 dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej gra­ n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a . W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e " tego samego k r o j u rozcięciami były co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z na przodzie. n a północnej cinanego w Krawędzie rozporów Łemkowszczyźnie ząbki boczny wpuszczona wójnie skrawka niebieskiego była zdobione obszyciami sukna, „abranka" kolorowego dwoma zaś ze sukna z wy­ w szew złożonego pod­ (czerwonego, rano biskupów niebieskiego względnie czarnego Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie zelki bez rękawów tzw. lajbyki, druszlaki s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a plecione z wełnianego sznurka. Lajbyki kami­ czy b r u potrzeby samodziałowe noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z kobiety. Na schyłku ubiegłego wieku zostały one wy­ p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a fabrycznego jątkowo niebieskiego, nawet błyszczącymi czerwonego (Velka metalowymi szamerunkami. opisane Na a Łemkowszczyznę Driecna) Karpaty gdzie zdobione czy południowej niewątpliwie przez północną, i wy­ wyszyciami Łemkowszczyzny przyszły następnie czarnego, guzikami, teren tu' lajbyki słowackich, granatowego, z terenów przeniknęły jednak w niektórych o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m Smolnik i in.) ściegiem łańcuszkowym linnych, nie mające zdobione haftem o stylizowanych analogii ani formy t e g o są i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy Łupków, męskie (Komańcza, wykonanym motywach po na naszej, roś­ ani po południowej s t r o n i e K a r p a t . Odzież kurtka nego. wierzchnią Na terenie tzw. hunia. sukna, k r o j u Łemkowszczyzny najstarszą poniżej plecy bioder, zarazem stanowi o kroju poncho gładkie, p o z b a w i o n e m i a s t z małymi Była poncho występują h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą wie opisywana dopodobniej hunia, w kroju i niewątpli­ sięgająca podłużnego, nieco posiadająca j a k i c h k o l w i e k rozcięć, k l i n o w a t y m i fałdami, to podłuż­ wszytymi nato­ u dołu jako wschodniej z 3 części kobiecych w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi wybiegający strojach poza Łemkowszczyznę. wschodnio- i mają zapraso- zasięg Spotykamy środkowosłowackich, u s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d (Grywałd), na wschodzie wioskach (Leluchów, Dubne, Konieczna), używaną. między rzeką Łemkowszczyzny n i e była z n a n a , poza zapożyczeń z się Łemkowszczyzny odmiana huni o kroju sąsiednich Pienin wsi środkowej północnej tylko w hunie strojach pleców złożony szwem jest kloszowym, dwóch części w której połączonych b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa, sporadycznie północnej po strome z w niektórych (Bednarka) i wsiach nie ma bywała Łemkow­ odpowiednika południowej. Charakterystycznym elementem stroju wyróżniającym Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a " lub „czuhania" poncho w szaropopielatego w postaci podłużnego, Wincenty w służyły swym „rody" mieszkańców ubioru . wszyscy o lub kroju rzadziej jednak zwykle górali się n a w e t od nazwy autorzy zwracają dla Łemków bardzo kieszenie. tej nie uwagę karpackich wprowadzić Beskidu Niskiego Inni 3 8 jako podziale starał „ C z u c h o ń c y " , urobioną części płaszcza brązowego n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y rękawy Pol na pomniejsze ruskich z s u k n a samodziałowego, noszona formie narzuconej zeszyte d o ł e m szerokiego szytego nazwę dla grupową charakterystycznej przyjęli na tej czuhę nazwy, jako ubiór t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39 p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej mann i J. Hodinka 4 1 Po stronie odmianach kołnierza 4 2 40 , zaś H . B i e d e r ­ — południowej. północnej czuha różniących się i znajdującej występuje od siebie w czterech głównie formą się n a n i m d e k o r a c j i . N a zachodniej (powiat sądecki i Łem­ znaczna część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­ żym prostokątnym kołnierzem, pleców, o z d o b i o n y m spadającym s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h nych z resztek kołnierz cych wełnianej przybrana takie czuhy Począwszy była osnowy dolna nazywali połowy czuhy frędzli, plecio­ ( i l . 21). P o d o b n i e część rękawów. sąsiedzi od wschodniej Łemkowie do u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­ części o kołnierzu żartobliwie „Torokarami". powiatu gorlickiego mającym wyłogi, przechodzącym zjednało „świczkami" nazwę ( i l . 22), c o „Swicaky". jak Noszą­ z przodu z tyłu w b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych w nad­ najpraw­ je opisy­ nadgranicznych natomiast wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę nie kra­ występowały frędzli, mającym Opisywane pro­ pasem zwanych te czuhy t u czuhy z jed­ n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej kilku wełny razy po stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m zaś u B o j k ó w . w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w obszyte daleko Rusinów ubie­ 3 ( i l . 20). Trzecia jedynie między­ z tyłu gorlickiej występują charakterystyczne lub kroju, tyłu fałdkami puszczonymi okresie brązowym,, z nosili wolno W wsiach „Biskupszczyzny" g d z i e przedostała wynik rozcięciami między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i bocznymi, we stanowiącego ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W i 3 pio­ t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami granicznym Becherovem, kowszczyźnie stanowiła z samodziałowego kolorze z tyłu — o i l e m i w i a d o m o szczyzny (Keckovce). dawnej Łemkowszczyzny południowej poziomym koloru krakowskich. terenie hunie w terenie nie­ informatorów Ropą, Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i bez ozdób l u b z wypustką a j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej na podłuż­ t u h u n i e szyte z białego s u k n a Popradem rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o płat „chołosznie" na się w b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a . noszono między należących d o t z w . państwa muszyńskiego, stanowiły ze s z n u r k a Według były Bardiowa, l u b „ćwilichu" parzenic. nohałky położonych w Now­ poncho b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­ w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w . kroju z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w na powszech­ p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y Czuha zwana przez zachodnich Bojków (mapa 3,V1). „czapyha", „ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w formach zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­ staci lokalnej, gdzie kołnierz pozbawiony jest białego �pasa, a zamiast długich, białych krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e Na terenie troki wschodniej świeczek ( i l . 23, m a p a występują czy-czuhach 3,VII). zdobionym Łemkowszczyzny (dolina Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m pasie zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o wzory geometryczne, wzajemnie dwie we wyjątkowo wsiach (Milik, p o w . N o w y nierze czuh zdobnictwo sznurka na czuhach toreb, i ostatnią 4J czuhy posiadające wyszyciami dołem używanych przez koł­ zarazem kołnierze pętelki Opisane okolicach tu formy również czuh na nych wsiach Na N a ogół z w y c z a j niż po północnej cyjnych, czuh nawet nie wszystkie miały w swoje owalnej co żywo karpackiej, gdzie w r a z pele­ kilkanaście Czuhy z — pup­ mapa „Pupkarami'. w tradycji z mnie opisanych wspomnień Łemko ubrany o części stroju pochodzenia z Karpat. Widoczne to jest za- szeregiem innych się elementów powszechnie s u k n a , przypominająca Pogórza jak badań poprzednio Nie odmian znaleziono czuhach w czuhę: z II. wy­ penetratam pupkami, 24. Bednarka, pospolitą zani­ wcześniej Łemkowszczyzny słowackiego przyjęła wyglądzie licz­ Medzilaborec. czuh opisanych wyżej zachodniej z białego ogólnym 44 kołnierzem twierdzają n a Słowacji jące 1600 . czy roku W 4б węgierski z na w terenie kroju Słowacji 45 kwadratowym szür spadającym materiały tej też zostały mieszkających obszarami u na plecy ikonograficzne, formie słowacka zapożyczone podnóża za k a r p a c k i m i przez halena polskich Beskidu łączyły po­ sięga­ Niskiego, od dawna liczne kontakty. niektórych polskiego południowej, odpowiedniki. stronie w ( i l . 24), obszy ej przeniknęły przeze noszenia i „ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym nazywano Łemkowszczyzny Svidnika knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a postać tu terenie okolicy szczególnie (mapa 3). nika z p r z e p r o w a d z o n y c h w stanowią Cieklińska terytorium miesz­ kołnierzu, których z tego p o w o d u starzy jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w Pogórzan, 3.VIII), których dwie trokami północnej, pupki. Wola pamiętali i czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c Bednarka, białymi stanowiła noszona i Chmelovej. kołnierzu Drugą odmianę kiem (Rozdzielę, paskami i r ę k a w a c h , którą na t a m jedynie i plecy zw. pasem występu­ kształcie i trzema troki górali z białym Występowały czuh, odmianę w z kańcy B e c h e r o v a czuha, szyta na ramiona małe w . białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m centymetrów zdo­ Jedna n a kołnierzu trzema przypominają Łemkowszczyzny rynki, spadającej z się nadpopradzkioj zaopatrzone wełnianego wełnianych jących na t e r e n i e też Sącz). P r z y s t r o j o n e spiskich i podhalańskich Czwartą wełnianą przecinające Łemkowszczyzny łemkowskich, z kręconego nicią lub l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e biny występowały pasami ciemną np. zygzak odmiany. (brązowych) wyszyciami. nieco zajść odmienną, skrzyżowanie z południa tego wskazującą, młodszej ze starszą, która sobie z d o b i e n i a kładem wyraźnie w formy swym przybrała że wyglądzie odpowiadała c z u h o m łemkowskim. są czuhy z białego sukna mogło zapożyczonej i spo­ Przy­ występujące d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające pow. Gorlice. II. 25. Smolnik, kołnierz l u b dolną pow. część Sanok. 19 �jako ubiór lub białego wodzie, wierzchni, tzw. gubanie włochatego lub tkaniny sukna szyte z popielatego folowanego pokrytej na w całej frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych barani kożuch. Włochate gubanie, Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e , karpackie Po prawdopodobnie stronie południowej obejmując również występowały Chmelova, zimnej powierzchni imitujących mające analogie na przedostały się n a t e r e n y z migracjaimi 4 8 Tatry Łemkowszczyznę południową, gdzie uroczysty ślubny Bodrużal, sięgały wołoskimi . po jako guby niemal strój Olsinkov, okolice (Becherov, Havaja). Łem­ kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e , nie umiano B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po i c h robić. Na Łemkowszczyźnie wsiach północnej g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i , gdzie przy­ w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t . IZ. 26. Łemkowski kapelusz słomiany. Komańcza, pow. Sa­ nok. II. 27. „Uhersky kapeluch". Olchowiec, pow. Krosno. Na zakończenie jeszcze ustępu p o ś w i ę c o n e g o wspomnieć Pierwotnie o ubiorze Łemkowie po nóg obu i strojom należy nakryciach głowy. stronach Karpat jako o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory", przywiązane wełnianą do nogi „nawołoką". boczkorów Na okręconym terenach rozpowszechniły się rzemykiem lub południowych od dość z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których n o g a w k i płóciennych buty wpuszczano nohałek l u b w e ł n i a n y c h P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h obok dawna chołoszni. międzywojennych b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o . Jako nakrycia kapeluszy głowy filcowych, „klepanija". używali zwanych Posiadały one Łemkowie „kapeluch", zależnie l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h od czarnych „kalap" l u b mody węższe stromo wywiniętych d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­ skiej stronie", stąd ich nazwy „uherskie (powszechne), l u b „michaloweckie" kapeluchy" czyli robione w Mi- c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y był Bardiów, skąd Łemkowszczyzny, rozwożono do Tylicza, je po targach Nieznajowej, północnej Zdyni i in­ n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­ łożystych krezach, jedynie o n e f o r m ę naśladującą w d o l i n i e Osławy kapelusze filcowe posiadały z niezbyt sze­ roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m zimowym szytej b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej z czterech główce, p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej suknem, zaopatrzone w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k z czarnego b a r a n k a , który w czasie m r o z ó w n a uszy. Czapki te występowały terenach całych Karpat, a w stroju także i poza spuszczano l u d o w y m na nimi. U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a szczyźnie n o s z o n o ze­ niebieskim pasy szerokie Łemkow­ n a o k o ł o 20 c m z p o d ­ w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki. rękawów nym zdobione oraz rzędem tkanymi długich pasami na w kolorze kilkanaście cm C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h lub rękawów wzory wyszywane geometryczne ciemną w e ł n i a n ą kami na rękawach do tego stopnia chodnich terenach Łemkowszczyzny troków. kołnierza nitką (zygzak, skośna k r a t k a O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i brunat­ proste itp.). pasami i wyparły zakanpackiej c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o na tro­ za­ starsze Bardiowie „Rusnaków" przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe czuhy głębi n i e dotarły do w s i łemkowskich położonych w gór . 4 7 Koło S v i d n i k a obok te zaopatrzone zakrytą pókolistą szerokich czuhy ciemnej z jednym białym były boku „czeres", w obszerną używane części Ł e m k o w s z c z y z n y nocnej pasy blisko 2 m , zdobione guzikami. z pojedyncze, Wolny kieszeń, klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j zwanych w zachodniej szerokie czasem koniec były pasów szczególnie południowej i pół­ n a 5—7 c m , długie na mosiężnymi spuszczano kapslami lub z tyłu wzdłuż po­ ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j . Z przedstawionego strojów ludowych tu wynika w sposób jasno, że szkicowy opisu Łemkowszczyzna północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny Łemkom kładów р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni, 20 Pasy męski, mieszkającym w w tym którym czuhę b r ą z o w ą po zakresie czy obu stronach Karpat. Przy­ dostarcza ubiór wymienić popielatą, szczególnie należy białe czapkę zimową, l u b brązowe hunie �z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie, d o w n i c t w a , urządzenia szerokie miejscowego pasy. Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych i południowych działywania było w wpływów dużym stopniu słowackich zakarpackich. W i d o c z n e na wynikiem ubiory to jest przede w s z y s t k i m w stro­ j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i przesycony. spódnice Koszule z krótkimi zeszywane sznurowane ze płócienne to elementy, spodnie elementami bufiastymi stanikiem, które w y r a ź n i e rękawami, pasiaste płachty, mężczyzn, b i a ł e c z u h y — odróżniają w stroju kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e zakarpackie przejęte od­ Łemków przez Łemków Łem­ elementy południowych od wyraźnie na kowskiego. W s p o m n i e ć luszach filcowych, ogólny charakter t u należy ubioru łem­ o „węgierskich" kolorowych lajbikach kape­ zdobionych w n ę t r z a i niektórych bądź ustępowała elementach pod naporem bar­ d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­ obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m wiadający wyższemu gospodarczym doczna u sąsiadów oraz s t a n d a r t o w i lepiej prosperujących Łemków w nowszym odbijająca do 1 w o j n y światowej Karpaty szeregu Na chęć Łemkowie pochodzenia dziedzinie I Łem­ odegrali wojny słowackiego ubiorów). Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej do stroju s t o s u n k u do południowi sytuacja sposób o d m i e n n y . W p ł y w y wionych naśladownictwa w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za elementów (przede w s z y s t k i m w się w odpo­ względem się n a j s i l n i e j w budownictwie. W północnej pod w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­ południowych słowackich, kowszczyzny Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną, wpływając stroju, kształtowała słowackie, m i m o światowej kontaktów z oży­ połu­ d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach, działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j , używanych n a spódnice pewna izolacja chodzenia kobiece. zakarpackiego pogranicznych. z Leluchowa objął Pomijam i tylko tu Dubnego, całkowicie odbiegają Szereg już które wąski pas po­ wsi ską również widoczna w zaś s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­ n i e sprzyjała intensywniejszemu oddziały­ ubiory Wengrinów waniu swym charakterze w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­ w od noszonych elementów na Łemkowszczyźnie bów sąsiedniego Pogórza. Stwarzało kulturowych, skutkiem czego to dogodniejsze północna Łemkow­ północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k szczyzna w y k a z u j e biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e , trafia­ namiki z okolic kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a , Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i „zaru- które o d z n a c z a jące się czasem we kawkach" noszonych wioskach powiatu wsiach przez nadpopradzkich mężczyzn sądeckiego, w nadgranicznych kożuchach kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w ozdobnych z miast zakar­ packich. Pewne północnych mogą być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i . Wpły­ wom odrębności stroju t y m przypisać przez kobiety Łemków należy tutejsze zapewne długich zwyczaj spódnic gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m i haftem noszenia aksamitnych z koralików i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w których wsiach pogranicznych szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h tradycja noszenia na wierzch wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna na posiada w kowszczyzny z trzema stroju zakarpackiej. rozcięciami w powiecie cechy z własne, Trzeba tyłu, noszone dłuż­ spodni (Rych­ Łemkowszczyz- odrębne tu nie­ od wymienić przez Łem­ hunie mężczyzn sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­ sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­ ginalnym zdobnictwie występujących w niebieskich stroju kamizelek kobiecym i (lajbików), męskim Łemków z d o l i n y Osławy. wyniki wybranych stwierdzić, że kulturowego obok kultury niewątpliwie widocznego budownictwa, w Karpaty części z kolei każdą ustawiało w nie zdobnictwem, j a k szereg o d m i a n l o ­ a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­ uzyskując szereg sposób b a r d z i e j oryginalnych Łemków sensie ilościowym, przykładami traktową z częścią północnej prawie było jak i zakresu terytorialnym. a Becherovie Łemkowszczyzny może gdzie i z jest bogatej na tak w paroma z półtora- stroju z (czuhy terenów przedostało uderzające Łupkowskiej, Poza (domy i Chmelovej) nie jej ograniczone budownictwa n i c . Szczególnie przełęczy oddziaływanie bardzo mieszkalną), z trzema pasami w samodzielny, osiągnięć, południowych się tam to w rejonie w zdobnictwo d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z p o ł u d n i o w y c h sąsiadów. Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej budulcowe, wełnę na gdy stronie ubrania, konie, starszych elemen­ składowe ubioru) są o n e historycznego, a w z rozdzielonych innym kręgu przez stosunków stanowiła pod względem zdradzała jedną z najuboż­ gospodarczym wyraźniejszej zaco­ aktywności to, a b y nimi drewno sprowadzali Przyczyny tego że stanu Łemkowie od z być oczywiście z nich posiadali na południa. u był swych a u t o r y t e t u , aby ich nia. Łemkowie po obu stronach Karpat wiedli równie nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a Słowację Д Węgry, które górali symbolem stawały się w oczach szukających nie tylko i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j Upodobnienie się w chłopa m i a ł o w mowie oczach rodzaju atrakcji północnych. p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­ nie nawet k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­ Łemków w Utrzymy­ mogą p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o co o b s e r w u j e m y tradycyjnej. rzeczy to zasługiwały się p o b r a t y m c y północni wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i , kultury biorąc się j e d n a k , że najważniejszą awansu, własnej kulturowych i rzecz zainteresowali różne, w y d a j e fakt, wzorów obiektywnie łecznego w rozwoju swej i bogatszym północnej się w północnych i kulturowych. węgierskiego szych i n a j b a r d z i e j krain, dy­ zakarpac- rozwijała wówczas Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­ fanych Łemkowszczyzny stroju, mającym k a l n y c h , n i e znajdujących Łemków podłoża części rozwoju społecznych, g o s p o d a r c z y c h nego państwa więcej w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y należy wspólnego szeregu niektóre warunkami co zakresie analizy szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w politycznych, w znacznie się większą niż n a południu różnorodnoś­ tu zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e odmiennymi od rozplanowania materialnej przeprowadzonej dziedzin tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e formy oryginalności cią f o r m również t y m zakresie n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d Podsumowując kilku i w czy u b i o r z e ubogiego natomiast byłoby naśladowania. do słowackiego „Rusnaka" zupełnie chleba d o b r o b y t u , ale cechy spo­ pozbawione tego przejmowanie wzorów od 21 �PRZYPISY A . F i s c h e r , Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7. Narody evropejskoj ćasti SSSR, t. 1, M o s k v a 1964, s. 592. R. R e i n f u s s , Etnograficzne granice Łemkowszczyz­ ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 . Z. S t i e b e r , Wschodnia granica Łemków, „Sprawo­ z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 . D . Z u b r z y c k i , Granice między polskim a ruskim narodem w Galicji, L w ó w 1849. J . Husek, Narodopisna hranica mezi Slovaky a Karpatorusy, B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład etniczny Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze etniczne slowacko-ruskie, „Sprawy N a ­ r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6. Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w okresie międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A . Petrova (Narodopisna mapa Uher podle uredního lexiconu osad z r. 1773, P r a h a 1924), m a p a j ę z y k o w a wschodniej Słowacji B. Zaborskiego („Sprawy Narodowościowe", 1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y w Z. S t i e b e r a Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956-1964. 1 2 3 4 5 6 7 8 J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592. R. R e i n f u s s , Układy rolne г kształty wsi [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gor­ lickiego, K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z etnografii powiatu jasielskiego [ w : ] Studia z dziejów Jasia i powia­ tu jasielskiego, K r a k ó w 1964, s. 600. R. R e i n f u s s , Hodowla i pasterstwo na Łemkow­ szczyźnie [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, w y d . c y t . , s. 109 i n a s t . G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a gruntowniejszego z b a d a n i a . W i e m y , że występują one na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­ nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki sianokośne występuje. J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza od pocz. XIX stulecia po dzień dzisiejszy (praca d o k t o r s k a w maszynopisie). T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­ rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­ d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera ( w y d . cyt.). R. R e i n f u s s , Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, „ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V , r y s . l a , l b , m a p a 2. R. R e i n f u s s , Malowane zręby chałup wiejskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14. D . T y l k o w a , Drewniane spichrze beczkowato skle­ pione w południowej Sądeczyźnie, „Etnografia P o l s k a " , t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t . J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Połsce na przełomie XIX i XX w., „ L u d " , t . X L V I I , 1962, s. 306—314; Połski atłas etnograficzny, z. 1, W a r ­ s z a w a 1964, m a p a 47. V . Sićynskyj w p r a c y Drevene stavby v karpatske obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­ stawowych typów c e r k w i , występujących w obrębie ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a rzeczywistości. B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie a v mestcćku, P r a g a 1929, i l . 182, 183. T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224. N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a , c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej ( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a , Narodnaja architektura Zakarpatja, K i j ó w 1956, s. 109. W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y (Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o 9 10 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 2 0 2 1 22 2 3 Fot.: 22 s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y i używany do g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­ n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m d w u s p a d o w y m daszkiem. W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y . P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w okresie międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę z Leluchowa. R. R e i n f u s s , Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. Katalog wystawy mebli ludowych woj. rzeszowskiego, R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d . T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8. W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, t . 1, L w ó w 1902, s. 121, i l . 44. R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas der Vólkerkunde, S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14. W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­ dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y " m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego roboty. A . H o d i n k a , Die Ruthenen [ w : ] Die ósterr. u. ung,. Monarchie in Wort und Büd, t . 5, cz. 2, Wiedeń, J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj odeżde i ubranstve Rusinov iii russkich w Galićine i severno-vostocnoj Vengrii, S. P e t e r s b u r g 1877; H . B i e d e r m a n n , Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach ruskich w Galicji, „Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' , K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. 2 4 2 5 2 6 3 7 2 8 2 9 J. Koma, Uvod do studia ludoveho odevu na Vychodnom Slovensku, „ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963. 31 B y ł y t o n o t a t k i terenowe p. V i e r y Nasalovej i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a . E. M a r k o v a , Slovenske сурку, B r a t i s l a v a 1962, s. 174, p r z y p . 259. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100. Bardiów i Preszów były ważnymi ośrodkami w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­ wiatów: jasielskiego i krośnieńskiego. Dokładniejszej i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova modrotlać na Siovensku, B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków. S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12. S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m Slov. A k a d . V e d w Bratysławie. W . P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat [w:] Dzieła W. Poła wierszem i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109. W nieukończonej p r a c y , poświęconej mieszkańcom B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­ w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol Łemków — Czuchonkami. Ja. Gołowackij, op. cit. I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8. H . B i e d e r m a n n , op. cit. A . H o d i n k a , op. cit. R. R e i n f u s s , Wełniane torby górałskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t . J . P a t k o v a , Ludovy odev v okołi Trnavy, Brati­ s l a v a 1957, s. 112, 113. I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen Vbiker, Leipzig 1932, s. 374. J . M a r k o v , Słovensky ludovy odev v minulosti, B r a t i s l a v a 1955, i l . 2. Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m Kultury Ukraińskiej w S v i d n i k u , mająca pochodzić z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­ p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone. E. M a r k o v a , Vyroba gub na Slovensku, „Slovensky N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75. 0 3 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1994c3996b8be9236d8bd975c510dd9.pdf 7271ab38d17f311948d9605aa793e75e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5404 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5022 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (5). Śladami wymyślonej ucieczki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.65-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text l. Nie mam dla niej dobrej nazwy, ale wierzę, że w antropologii/etnologii powinna powstać specjalność, w ramach której gromadzono by i analizowano materiały na temat ucieczek i wszelkich przypadków wyswobadzania się człowieka z niewoli, więzienia, zesłania. Taka nauka (może eskapologia? chyba lepiej z grecka: eleuterystyka) musiałaby zbierać opisy uwolnień, by na tej podstawie budować strategie ratowania się, przezwyciężania przeszkód naturalnych i sztucznych, pokonywania ludzi wrogich i przekonywania obojętnych. Mogłaby nanosić na mapę ich trasy, tworząc siatkę linii oplatających cały glob. Wynikłyby z tego jakieś nowe modele i schematy ("liminalna faza anty-obrzędu przejścia od Niewoli do Wolności"), ale też praktyczny pożytek dla przyszłych uciekających - katalog typowych błędów, wskazanie na momenty newralgiczne i podstawowe zagrożenia. Etnologia ma tu dobre prawo pierwszeństwa. Może się powołać ma przypadek markiza Condorceta, który w jej historii zajmuje poczesne miejsce jako autor Szkicu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje. Po wybuchu rewolucji francuskiej ten liberał i aktywny wróg terroru miał powody obawiać się o swą głowę i zaszył się w paryskim ukryciu. Po pewnym czasie, by nie narażać osób udzielających mu schronienia, opuścił miasto, a po kilku dniach prowadzony głodem trafił do podparyskiego Clamart, gdzie w jakiejś oberży zamówił omlet. Oberżysta spytał go, z ilu ma być jajek. Światły encyklopedysta wiedział bardzo wiele, ale nigdy nie zadał sobie trudu dowiedzenia się, ile jaj potrzeba do zrobienia omletu -odpalił więc na chybił-trafił, że z dwunastu. Wzbudziło to w karczmarzu podejrzenie, że nie ma do czynienia z prostym człowiekiem. Cichcem powiadomił kogo trzeba i nasz uciekinier został zatrzymany, a w parę dni później zapłacił życiem za swoją niewiedzę. Historię tę poznałem dzięki innemu klasykowi etnologowi, Jamesowi George'owi Frazerowi. 1 Pewnie była ona swego czasu dobrze znana, nie wymagała objaśnień. Aluzja do niej pojawia się przecież bez dalszego tłumaczenia w powieściowej scenie - w Józefie Balsamo Aleksandra Dumas - w której podczas kolacji w arystokratycznym towarzystwie obdarzony nadnaturalnymi zdolnościami Balsamo-Cagliostro przepowiada zgromadzonym, co będzie przyczyną ich śmierci; pod adresem Condorceta pada wtedy budząca wesołość przepowiednia, że umrze on od ... jajka. Nie czytając Frazera, nie zrozumiałbym dowcipu, tak jak nie rozumiał go najwyraźniej redaktor współcze­ snego wydania, skoro nie dał tu żadnego komentarza, wyjaśniającego zapomnianą dziś historyjkę, a niegdyś znaną anegdotę o oczywistym dla czytelnika sensie. 2. Przyszła nauka o ucieczkach dokona ich klasyfikacji, podzieli je na udane i nieudane, znane i nieznane, praw- ETNOLOG W PODRÓŻY (5) JER ZY S. WASILEWSKI ~ Siadami wymyślonej ucieczki dziwe i nieprawdziwe. W relacjach z nich poszuka toposów, konwencji, chwytów. Wskaże te wiarygodne, fałszy­ we i przesadzone. Takie kwalifikacje nie będą absolutne, muszą ulegać zmianie wraz z zapominaniem jakiegoś motywu łub odwrotnie - z rozwojem badań. Oto np. relacja Maurycego Beniowskiego z jego morskiej ucieczki z kamczackiego zesłania była od dawna przedmiotem debaty, w której oskarżano autora o konfabulację; sąd ten trzeba chyba zmienić w wyniku niedawnych prac zasłużonego dla polskiej orientalistyki Edmunda Kajdańskiego, który przez drobiazgową analizę tekstu i kompetentne porównanie go ze źródłami marynistycznymi dowiódł, że ten awanturnik naprawdę otarł się o brzegi Alaski. z Długi marsz - relacja zmarłego przed kiłkoma miesiącami w Anglii Sławomira Rawicza, wrześniowego kawalerzysty z Fińska rodem, który aresztowany przez Rosjan i skazany w wieku dwudziestu pięciu łat na tyle samo łat syberyjskiego obozu ucieka przez Mongolię, Tybet i Himalaje do brytyjskich Indii, by w końcu znaleźć się w polskich siłach zbrojnych na Zachodzie dopiero w ostatnich łatach robi światową karierę) Czekała na nią ponad czterdzieści łat, licząc od daty pierwszego, niepozornego angielskiego wydania. Dziś jej łączny nakład w różnych językach dojdzie niebawem do miliona, ostatnią edycję opatruje przedmową sam Nicolas Bouvier, papież podróżników, recenzują ją największe światowe czasopisma, BBC zrobiła film telewizyjny, a Hollywood zakupił prawa do wielkiej ekranizacji kinowej. Wykorzystują ją jako źródło znani autorzy książek poważnych: a to Anne Applebaum, pisząca o Gułagu (nagroda Fullitzera 2003), a to himalaista Reinhold Messner, który przytacza Rawiczowy opis spotkania z yeti w swojej niedawnej książce, gdzie krytycznie analizuje przekazy na temat himalajskiego "człowieka śniegu". Globtroterskie sła­ wy, takie jak francuski autor-filmowiec Sylvain Tesson z towarzyszem, rozpoczęły już przejście tą samą trasą.4 Tamto stare wydanie The Long Walk wpadło mi w ręce po raz pierwszy na początku lat osiemdziesią­ tych, a dowiedziałem się o nim z pewnej amerykań­ skiej bibliografii książek zawierających doniesienia o spotkaniu z yeti. Nie była to wtedy pozycja znana, ale w bibliotece dobrego amerykańskiego uniwersytetu okazała się łatwa do odnalezienia. Biednie wydana �)erz::j .). WasileWSIU • ;)Lf\U!"\JVll W I NI I ;)LVI'4CJ mą, ale już zmienioną scenerię, porównywać widoki z opisami. Podróżujący po Tybecie u schyłku XIX wieku rosyjski badacz Pozdniejew spotkał (a nawet korzystał z usług) tego samego przewodnika, o którym pisali wcześniejsi o pół wieku pionierzy europejskiej eksploracji, francuscy misjonarze Huc i Gabet. Poruszając się w ciągu kilkunastu lat po różnych partiach tych samych bezdroży, przez które jakoby przeszedł "Slav" i jego towarzysze, zadawałem sobie często pytanie: jak naprawdę musiałaby przebiegać taka ucieczka, gdyby rzeczywiście miała miejsce? Jak powinien wyglądać opis tych krain, gdyby autor widział je naprawdę? Co mogłoby i musiało zdarzyć się po drodze, a nie ma o tym w relacji, bo autor zmyślił ją, nie znając tamtejszych realiów? Co powinno było znaleźć się w opisie, bym mógł uwierzyć w jego prawdziwość? Na syberyjskie rzeki, na tajgę z jej moczarami i gę­ stwiną, na mongolskie i tybetańskie bezludzia patrzyłem pytając: czy tędy dałoby się przejść i dojść do obranego celu - bez mapy, kompasu, bez dobrych butów i odzieży, bez broni, lekarstw i środków zdobywania pożywienia, bez elementarnej znajomości języków i realiów geograficzno-politycznych? Czy można było przeżyć, mając przez cały czas za wrogów zarówno przyrodę, a więc brak ludzi, jak i ich obecność? Albo- · wiem przez ponad połowę trasy, w granicach stalinowskiego systemu, każdy jego syberyjski czy mongolski poddany musiał być chcąc - nie chcąc prześladowcą uciekinierów; natomiast w drugiej połowie trzeba było iść przez tereny ogarniętych wojennym rozgardiaszem Chin północnych i plątaninę pasm górskich wschodniego Tybetu, gdzie grasowały bandy niepłaconych żołnierzy i rabusiów, w tym zwłaszcza z plemion Khampów i Goloków, którzy napadanie na przejezdnych traktowali jak sport. Dopiero niedawno, będąc w Jakucji, zaznajomiłem się z chronologicznie pierwszym, a dotąd mi nieznanym, odcinkiem Rawiczowego szlaku; tam przeczytałem książkę po polsku - z tymi samymi uczuciami zmieszania i zażenowania, co kiedyś. Jak można traktować ją jako autentyk i stawiać autorowi pomnik? Przecież to okraszona gołosłownymi zapewnieniami o prawdziwości powieść przygodowa, która co najwyżej w swej początkowej partii (aresztowanie, obóz) relacjonuje czyjeś autentyczne losy. W tej części, która zapewniła jej popularność, nie jest dokumentem, ale właśnie powieścią młodzieżową, zawierająca tak wiele naiwnych wyobrażeń, prostodusznych lapsusów i pomysłów z kalendarza, że zwłaszcza ktoś, kto był w tych miejscach, musi zakwestionować prawdziwość opisów - ubogich w konkrety, a bogatych w błędy i groteskowe zmyślenia. Chwalący tę książkę nie zauważyli, że autor miesza ze sobą elementy dwóch konwencji- wspomnieniowej i fabularnej. Zapewnienia, iż naprawdę przebył tę niewiarygodną peregrynację, formułuje w pierwszej, ale "dowodów" dostarcza, niestety, tylko w konwencji - szary, byle jaki papier, amatorskie szkicowe rysunki, zapewne niewielki nakład. Najbardziej mnie interesująca część azjatycka okazała się zaskakująco uboga w konkrety. Po jej przeczytaniu wzruszyłem ramionami, i to wcale nie ze względu na krótki opis widzianej z oddali pary ni to ludzi, ni to zwierząt. Znając część opisanej trasy z autopsji, nie miałem wątpliwości- ta książka to oczywista fikcja, naiwna i rażąco nieprawdziwa, przynajmniej od połowy, kiedy młody narrator we wzorowo międzynarodowym towarzystwie (typowym dla młodzieżowej literatury przygodowo-podróżniczej) wyswobadza się zza drutów jakuckiego łagru i dzielnie przewodząc towarzyszom niedoli pokonuje na piechotę kilka tysięcy kilometrów. Załączona mapka śmiałą kreską zaznacza szlak przecinający rzeki Lenę i Witim, pasma Gór Jabłonowych, Czerskiego, Borszczawocznych i parę mniejszych, prowadzący dalej wschodnim brzegiem Bajkału, przez mongolski Chentej, step, pustynię Gobi, tybetański płaskowyż, by gdzieś na zachód od Lhasy przekroczyć grzbiet Himalajów i zakończyć się w nienazwanej miejscowości we wschodnich Indiach. Co do wcześniej­ szych indywidualnych perypetii bohatera, to nie wątpi­ łem w ich prawdziwość, bo aresztowanie przez Rosjan po wrześniu 1939 roku, Łubianka i inne więzienia, droga na Syberię, łagry - to oczywiste elementy losu niejednego, zwłaszcza kresowego Polaka tamtych czasów. Po lekturze wzruszyłem zatem ramionami i nie dokonywałem dalszych sądów krytycznych. Rozumiałem, że opublikowanie doniesienia o sowieckich łagrach w powojennej Europie, gdzie nikt nie chciał słyszeć prawdy o zbrodniach niedawnego sojusznika (przed Sołżenicynem przecież nawet Herling nie był w stanie przebić się przez ten mur), było możliwe jedynie pod warunkiem ubrania relacji w kostium przygodowy i dodanie orientalizującego sztafażu. Powoli zapominałem szczegóły książki, która jednak - na przekór wszelkim spodziewaniom - wydostała się ze zbiorowej mogiły. Po roku 1989 mogło już ukazać się jej wydanie polskie, na którego podstawie zrobiono filmik telewizyjny (z tymi samymi biednymi rysunkami w roli materiału ilustracyjnego), pojawiały się jakieś wzmianki w prasie, potem w Internecie i wszystkie pochlebne. Zatrąbiła narodowa trąbka: "któż inny jak nie Polak mógł być inicjatorem takiego przedsięwzięcia", "drugi Rufin Piotrowski" (XIX-wieczny zesłaniec-uciekinier), domagano się dla autora orderu Polonia Restituta.s Chyba dość nagle wybuchła też światowa kariera Długiego marszu. Czułem się coraz dziwniej: czy tylko ja widzę, że król jest nagi? A może się mylę, może zapomniałem lub przeoczyłem jakąś wartość tej książki w trakcie dawnej, anglojęzycznej lektury? 3. Etnolog jadący śladami jakiegoś U~IC~l.l'>l w teren ma czasem okazję kroczyć sławnego poprzednika, oglądać tę sa- 66 �]ertJ S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI Konno przez Sajany Jerzy S. Wasilewski przygodowej. Nie daje żadnych poważnych świadectw nie stara się przekonać ewentualnych sceptyków. Wrażenie prawdziwości stara się stworzyć na dwa równie sprytnie naiwne sposoby: albo tłuma­ czy się niepamięcią w odniesieniu do spraw zasadniczych, albo serwuje pozornie konkretne szczegóły, które nie mają żadnej wartości dokumentalnej. Z jednej strony są zatem częste tłumaczenia, że "nie potrafię sobie przypomnieć, jak kolejno zmieniała się topografia" (s. 124); z drugiej- kompensująca to zmyślona szczegółowość, pozorująca realność wydarzeń, takich jak dokładne podawanie nic nieznaczących szczegółów, np. że wspinaczka trwała pół godziny. Kiedy autor pisze, że ogrodzenie tybetańskiego domu miało około metra wysokości, to niewiele ryzykuje, zmyślając (bo ile mogło mieć - przecież nie pół metra ani nie pięć); jednak nie podaje już informacji, czy było ono z drewna, kamienia, cegły, gliny czy krowiego nawozu - bo to wiarygodności, musiałby naprawdę wiedzieć. Popatrzmy, co jest w tekście i jak to się ma do realiów znanych etnografowi. Zignorujmy całą tę paplaninę - infantylne dialogi włożone w usta wymyślo­ nych, wyciętych z papieru postaci: dziarskiego rotmistrza, jowialnego siłacza, milczącego Amerykanina Smitha (który nie ma nawet imienia) i paru innych oraz dodanego na okrasę tej męskiej monokultury polskiego dziewczęcia, Krystyny, znalezionej przypadkiem w tajdze (sztuczne to jak przedwojenna kinematografia). Nie chodzi o krytykę literacką, ale o weryfikację autentyczności zdarzeń, które miały jakoby leżeć u jej podstaw. Jeśli rzeczywiście grupa więźniów łagru doszła aż do Indii, to kwestią zasadniczą nie były ich rozmówki, chętnie serwowane przez autora, ale sposoby pokonywania przeszkód terenowych i zdobywania pożywienia oraz rozumna obserwacja tego, co ich otacza- ło- a to wypada w tekście wręcz fatalnie. Zadajmy zatem trzy podstawowe pytania: jak szli bohaterowie, co widzieli i czym się odżywiali? 4. Zacznijmy od ucieczki, a więc od połowy książki, kiedy to w kwietniu 1941 roku siedmiu mężczyzn wydostało się nocą przez druty obozu nr 303, położonego gdzieś niedaleko Jakuckai-mając w oczach mapę, widzianą przez Rawicza u komendanta obozu - skierowało się prosto ku Indiom. Dla dzielnych wędrowców znalezienie drogi nie było żadnym problemem - wystarczyło, że najpierw będą szli na południe, w dowolnym miejscu przekroczą zamarznięta Lenę i skierują się ogólnie na połu­ dniowy zachód. Nawet pościgu nie bali się zbyt dłu­ go, bo ślady zasypywał śnieg. Wszystko szło zatem jak z płatka. Przeszedłszy rzekę, "napiliśmy się jeszcze zimnej, czystej wody z Leny, wspięliśmy się na wysoki brzeg i ruszyliśmy naprzód, w kierunku jeziora Bajkał, następnego etapu naszej wędrówki" (s. 122). Pięknie powiedziane, ale nawet z wysokiego brzegu nie było przecież widać oddalonego o tysiąc kilometrów w linii prostej jeziora, wąskiego jak igła (w syberyjskich proporcjach) i oddzielonego niezliczonymi górami. Jak zatem określili kierunek marszu, że już po paru tygodniach znaleźli się dokładnie nad jego świętymi wodami? Ale dajmy spokój fikcji przygodowo-powieściowego myślenia - w realiach górskich nie ma przecież możliwości marszu po najkrótszej linii. Należałoby raczej spytać, którędy musieliby naprawdę iść uciekinierzy, po czym opisać, jak wygląda taka droga i porównać to z wersją książkową, by wskazać, że nie ma tam tego, co być powinno, a jest to, czego być nie mogło. �Przez obszary bezleśne przepływają często podskórne cieki wodne, powodujące zabagnienia na długości kilkudziesięciu kilometrów, które trzeba całymi dniami obchodzić, gubiąc się i myląc zasadniczy kierunek. Po majowych roztopach na miejscu zamarzniętego i dają­ cego się przejść gruntu pojawią się grzęzawiska; zaraz wylęgną się tu chmary meszek i komarów, które przez całe lato nie dadzą spokojnie przejść przez tajgę; będzie je wspominał każdy, kto tam był - poza autorem. Można by dalej pytać, dlaczego nie zaobserwował takich szczegółów, jak odczuwalne w czerwcu "białe noce", nie skomentował obfitości kwiatów, pojawiających się wraz z falą wiosny, która w błyskawicznym tempie zalewa tajgę (zwłaszcza jeśli idzie się na południe), nie podał kolejności dojrzewania latem jagód, którymi powinien się po drodze żywić (najwcześniej poziomki, potem czarne i czerwone porzeczki, czarne jagody, na końcu brusznice), nie zwrócił uwagi na mnóstwo jadalnych pieczarek w stepie (za to wymyślił tam rydze) itd. Wraz z wkroczeniem na tereny tajgi górskiej musiałoby się zacząć ustawiczne, mozolne wchodzenie i schodzenie, które szybko zaowocowałoby zwątpie­ niem: czy przedzierać się prosto na przełaj, czy raczej korzystać z myśliwskich ścieżek i kuszących dolinek; ła­ twiej byłoby nimi iść, ale za to wiodły one w bok, niebezpiecznie blisko ludzkich siedzib, skądinąd również pociągających dla wygłodniałych zbiegów. Zaczęłoby się ciągłe błądzenie, powroty na to samo miejsce po całych dniach wyczerpującego marszu w koło, okresy apatii, gdy chmury i deszcz uniemożliwiały orientację . Nawet miejscowi gubią się na całe tygodnie w bezludnej tajdze (donoszą o tym co lato jakuckie gazety), strzelba - której uciekinierzy nie mieli - jest zasadniczym warunkiem przetrwania. Korzystanie ze znają­ cych wszystkie przejścia lokalnych przewodników było i jest kolejnym nieodzownym elementem podróżowa­ nia po górzystych partiach Syberii; piszą o tym dawni kupcy i eksploratorzy. Opis próby samodzielnego przejścia małego kawałka tej drogi, właśnie wschodnim brzegiem Bajkału, zostawił nam Konstanty Rengarten, który w ostatnich latach XIX wieku szedł pieszo do Chin (i tak zatytułował swoją opowieść, pełną krajoznawczych szczegółów). Męczamię bezowocnego przedzierania się na własną rękę przez zarośla, stromizny i żleby, kwituje słowami: "Las dziewiczy dał mi dobrą nauczkę, żeby nigdy nie zwiedzać go bez przewodnika". A przecież ten nieprzemyślany epizod trwał tylko jeden dzień!6 Ale nasz autor potrafi sobie poradzić, a jak nie wie, to zmyśli. "Trzeciego dnia, gdy oddaliliśmy się od jeziora, doszedłem do wniosku, że osiągnęliśmy punkt, w którym należało skręcić na południe, by trafić na szlak wiodący w odległości kilkudziesięciu kilometrów od brzegów jeziora" (s. 142). A wolno spytać, w oparciu o co dochodzi się właśnie trzeciego dnia do takiego wniosku? I co to za szlak, i skąd o nim można się dowiedzieć, i jak go w tajdze znaleźć? Tak pisać może O tej porze roku prawdziwą drogą pieszej ucieczki tylko Lena, zamarznięta zawsze do maja, kiedy to zaczyna się ledochod, a w późniejszych miesią­ cach idący wzdłuż niej trakt Irkuck- Jakuck. Ten trakt, podstawowa linia komunikacji lądowej między połu­ dniową Syberią a Jakucją, liczył zawsze 2761 km i ani jednego kilometra mniej. Poruszanie się nim- tak jak i samą Leną- groziło może niepożądanymi spotkaniami, ale był to przynajmniej wytyczony szlak, przetarty i równy; na zamarzniętej rzece jed)rną przeszkodą, a i to niewielką, mogły być wypiętrzone zwały lodowe - torosy. Musiało to skusić każdego uciekiniera. Bo przecież wszę­ dzie dookoła jest tylko gęsta tajga, w maju może już nie bardzo zaśnieżona (zresztą zarówno Jakucja, jak i dalsze obszary stepowe to kraina kontynentalnego klimatu, bez obfitych opadów zimą; jednak w wyższych górach śnieg byłby prawdziwą przeszkodą). Jej pokonywanie oznaczałoby ciągłe przedzieranie się przez suche, czarne gałęzie modrzewi, przekraczanie zwalonych pni, obchodzenie błot i grzęzawisk, mordercze brnięcie w górach. Tajga to teren niełatwy do chodzenia, zwłaszcza na wprost. To wcale nie potężne okazy drzew, wśród których przechadzka byłaby przyjemnością - to gęsty las modrzewi, sosen, brzóz, wprawdzie wysokich, ale niezbyt dorodnych. Obecność lodowej zmarzliny tuż pod powierzchnią uniemożliwia im głębokie zakorzenienie, co sprawia, że cięższe wywracają się, tarasując przejścia, i tak zarośnięte gęstymi krzakami. Do ich przecinania służyły Jakutom krótkie żelazne maczety na trzonku, tzw. palmy. Nie rozpoznaję tego wszystkiego w takich oto opisach: "pagórkowate tereny z rzadka porośnięte karłowatymi drzewami i krzakami", "teren zarośnię­ ty karłowatymi drzewami, krzakami i kępami traw" (s. 122, 124). Oczywiście, niecały obszar, który mieliby do pokonania nasi uciekinierzy stanowiła tajga (ale też na pewno nie byłaby to tundra z opisu powyżej). Począt­ kowe równinne obszary centralne, z brzozami i olchami, powinny przypomnieć autorowi rodzime Polesie (czego nie dostrzega). Częstym elementem jakuckiego pejzażu, na który musieliby się natknąć wśród lasów, są kilkukilometrowe "polany", tzw. alasy. Zarodek alasu stanowi powiększające się latami jeziorko z wytopionej zmarzliny, wokół którego rosną trawy, dobre do wypasu i sianokosów. Stoi tam zwykle jeden lub kilka balaganów - domów z bali, o ukośnych ścianach, obmazanych krowim nawozem i takie same zabudowania gospodarcze, a na skraju - parę starych krzyży rodzinnego cmentarzyka. Ta typowa forma odosobnionego letniego bytowania Jakutów sprzed kolektywizacji była w czasach stalinowskich zastępowana standardowymi domami w kołchozowych wioskach, ale przetrwała do lat 60., kiedy to padła ostatecznie ofiarą polityki ukrupnienia (przesiedlania ludzi do większych wsi) . Do dziś jeżdżąc po ułusach centralnej Jakucji spotyka się takie opuszczone chutory. mogłaby być 68 �jerzY S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI Jak przejść przez taką rzekę - Jangcy w górnym biegu. Fot. Jerzy S. Wasilewski Ulica modlitewnych młynków. Fot. Jerzy S. Wasilewski �Pora deszczowa we wschodnim Tybecie. Z młynkiem modlitewnym w ręku. Fot. j erzy S. Wasilewski Tybetańczyk Fot. j erzy S. Wasilewski 70 z Syczuanu. Fot. jerzy S. Wasilewski �Jerzy S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI tylko ktoś, kto przed oczami ma pustą kartkę papieru, a nie rzeczywiste doświadczenia, i pomaga sobie wodząc palcem po mapie. Ta dziwna droga prowadzi nas do jeszcze dziwniejszej krainy. Ledwie uciekinierzy wyszli znad Bajkału, a już znaleźli się "w krainie sadów, kwitnących wiśni i moreli" (s. 145). Jako żywo, zdziwiliby się mieszkań­ cy Zabajkala, dowiadując się, że mieszkają wśród sadów! Kolejne absolutne zmyślenie z zakresu flory: bawełna. Oto czekający na dogodny moment, by przekroczyć tory kolei transsyberyjskiej (ten prozaiczny fakt jest rozwinięty w nie lada jaki thriller) widzą "przechodzącą w oddali karawanę wielbłądów obłado­ wanych bawełną" (s. 152). Te ustawiczne południowe motywy u autora, który był jakoby w łagrze na północ­ nej Syberii, muszą dawać do myślenia ... Pora w końcu zapytać, co też jedli nasi bohaterowie. Otóż okazuje się, że całkiem spory zapas pożywie­ nia można było odłożyć z głodowych obozowych porcji (i to już po krótkim tam pobycie), a zresztą tajga wprost sama dostarcza żywności, nawet tym, co nie mają strzelby. Pomysłowości nie powstydziłby się baron Munchhausen. "Jeden szczęśliwy rzut kijem, trochę szamotania, pył wzbitego w górę śniegu - i świet­ na kolacja z syberyjskiego zająca dla wszystkich" (s. 123); potem jest jeszcze weselej: na drodze uciekinierów znalazł się jeleń, zaplątany rogami w korzenie zwalonego drzewa, który dostarczył siedmiu mężczyznom takiej ilości mięsa, że nie ·byli w stanie dźwigać go ze sobą; na rewelacje owocowe przyjdzie jeszcze czas. Pisarz jest wobec swego czytelnika w dużo bardziej komfortowej sytuacji, niż uciekinier wobec swego żo­ łądka. Może z łatwością powiedzieć słuchaczowi, że "minęło kilka tygodni" (s. 128) i okrasić to jednym polowaniem na jelenia, a czytelnik nie będzie wymagał codziennego opisywania, jak udało się zdobyć żywność. Inaczej żołądek; ten domaga się jedzenia co dzień, a do jakiego stanu potrafi doprowadzić psychikę, kiedy jest pusty - o tym pisali ci, którzy naprawdę przeszli przez obozy i nie zrobili z tego wesołkowatej przygody. "odziany w charakterystyczny stożkowy kapelusz" pozdrawia ich z uśmiechem (s. 161), zaś na lądzie mongolskie powitania brzmią "oby twoje nogi służyły ci jak najlepiej w drodze" (s. 163; byłby to dobry przykład do studium nad zmyślonymi konwersacjami prowadzonymi przez Europejczyków z literackimi tubylcami, typu "ile odmieniło się księżyców, odkąd szlachetny pan raczył opuścić progi swego pałacu?"). Z Mongołami zamieszkującymi "wioski o płaskich dachach" (nie jest to chyba najdokładniejszy opis obozowiska białych, wojłokowych jurt) rozmawia autor po rosyjsku (którego nieksiążkowi Mongołowie absolutnie nie znają) o ich osłach i mułach (których tam nie ma), oni zaś częstu­ ją go figami i orzechami (jak wyżej). A nawet tym, którzy nie rozumieją rosyjskiego, wystarczy powiedzieć słowo "Lhasa", by "wywołać w odpowiedzi gest ręki, wskazujący kierunek" (s. 158). Zapewne w Azji wszystkie drogi prowadzą do Lhasy, co bardzo ułatwia wymyśloną wędrówkę. Skądinąd owe melony, które nasi uciekinierzy dostali od wdzięcznego starego Chińczyka za pomoc w ściągnięciu dżonki z mielizny, rozwiązały najwyraź­ niej (autorowi) problem zdobywania żywności- wszyscy, łącznie z czytelnikiem, objedli się nimi tak, że nie trzeba było wracać do tej przyziemnej kwestii aż do końca pobytu w Mongolii. No, gdzieś jeszcze pojawi się jednozdaniowe zapewnienie, że "nieraz trzeba było zatrzymać się na kilka godzin, by [... ] po prostu zarobić na żywność" (s. 169). Nie wiadomo wprawdzie, jaka to była żywność i jak na nią zarabiano, ale na pewno "po prostu". Jakże rozczarowany byłby prawdziwy uciekinier, który zamiast tych serdeczności i smakołyków musiał­ by się zetknąć z prawdziwym obliczem stalinowskiej (czojbałsanowskiej) Mongolii. Bez dżonek i melonów, w biedzie wyłącznie pasterskiej gospodarki, za to z obsesją szpiegów i agentów, świeżą jeszcze po ledwie co wygasłych walkach z Japończykami nad Chałchyn gol. Bo ten pasterz owiec, zdziwiony wizytą w jurcie gromady cudzoziemców, bełkoczących coś rozpaczliwie już by on wiedział, tak samo jak ów oberżysta z Ciamart, kogo i gdzie trzeba powiadomić. Nie później niż nazajutrz podjechałby pod jurtę gazik, z którego wysiadłoby dwóch niemających ochoty na żarty panów, w czarnych kapeluszach i tegoż koloru długich, skórzanych płaszczach (sam takich widziałem, bo ta między­ narodowa moda utrzymywała się w Mongolii jeszcze w latach siedemdziesiątych), a zaraz potem dojechała­ by ciężarówka, na którą pod lufami zapakowano by naszych bohaterów i zawieziono na nieprzesadnie dłu­ gie śledztwo z wiadomym zakończeniem. Im dalej w głąb Mongolii, tym częściej pojawiają się w tekście duby smalone. "W drugim miesiącu podróży przez Mongolię trafiliśmy do wioski złożonej z ubogich domostw. Dla Europejczyka uderzający był brak płotów i w ogóle brak jakichkolwiek granic mię­ dzy obejściami. Wieś prowadziła pewnie wspólną go- 5. Wejście na teren Mongolii rozpoczyna autor od opisu, który jest wystarczającym dowodem, że nigdy w życiu, ani przez chwilę tam nie był. Oto wśród "terenów uprawnych" przepływają "liczne rzeki, którymi płynęły wyładowane sampany. Łodzie musiały płynąć do Urgi, miasta leżącego u zbiegu trzech rzek" (s. 159). Śmiać się czy płakać, czytając o tych terenach uprawnych i wyładowanych sampanach, których jako żywo nigdy tam być nie mogło, bo pływają dopiero po rzekach południowych Chin? A gdy jeszcze okaże się niebawem, czym są one wyładowane ... Otóż "melonami wielkości piłki futbolowej"! (s. 168). Nasz Munchhausen śmiało raczy nas zapewnieniami: "widzieliśmy póź­ niej wiele dżonek na innych rzekach Mongolii Zewnętrznej" (s. 162). Na niejednej z nich Chińczyk 71 �spodarkę i płoty były zbędne. Podeszliśmy do zbudowanego z kamienia domu o płaskim dachu. Na twardo ubitym klepisku przed domem stał słup, wokół którego chodził powoli wół [... ]-młócił żyto" (s. 169). To już chyba rekord! Ani jeden z użytych w tym opisie rzeczowników (wioska, wspólna gospodarka, domostwo, kamień, płaski dach, klepisko, słup, wół, żyto) nie ma przecież w Mongolii takiego odniesienia przedmiotowego! Za to, jak na ironię, istnieje to, co autor neguje - szczelne, wysokie płoty z desek często oddzielają poszczególne podwórza w miejskich i osadowych jurtowiskach. Późniejsze obrazy również zasłu­ gują na ulokowanie w światowej księdze etnograficznych nonsensów: woły ciągnące wozy wyładowane snopkami, studnie do nawadniania pól, gdzie w kieracie chodzą kobiety, mongolskie modły odczytywane jakoby z jedwabnej taśmy, wyciąganej z cylindra (jakieś echo młynka modlitewnego? ale z niego nic się nie wyciąga!), owce pieczone na rożnie (Mongołowie wy- nistracji, w imieniu której odpisywał na prośby o wizy, składane w Indiach przez ludzi Zachodu. Wśród starających się byli chorzy na płuca, którzy upatrywali ratunku w wysokogórskiej krainie dalaj-lamy, ale decyzje były wyłącznie odmowne. Nasz autor nie przedstawi ani jednej próbki takiej gęstej prawdy historycznej czy realiów etnograficznych, a przecież mógłby opisać choćby jednego lamę, przydrożne miejsce ofiarne - czortem, wygląd namiotu albo klasztoru. Co najwyżej opowie bajeczkę, jak to konwersował sobie, znów po rosyjsku, z... Czerkiesem, który nie wyjaśnił mu jednak, jak i dlaczego przeniósł się tam spod Kaukazu. To ów góral wskazał jakoby uciekinierom właściwą drogę, a objaśnienia tego starczyło na cały Tybet. Kiedy więc bohaterowie na drodze do Lhasy (którą nie wiedzieć dlaczego ominą - cóż, w tym bogatym w szczegóły mieście autorowi groziła­ by dekonspiracja ... przez czytelnika), spotykają misjonarza, i to ni mniej, ni więcej, tylko niemieckiego, to w porywie uczuć patriotycznych nie chcą z nim rozmawiać. Najwidoczniej nie potrzebują żadnych wskazówek; nie rozumiem tylko, dlaczego przynajmniej Mr. Smith nie był przytomniejszy. Szło się im pewnie jak po maśle. "Gdy trzeba było, przepływaliśmy spienione rzeki [a żadnemu z wycień­ czonych zbiegów nie zdarzyło się od początku trasy choćby dostać od tego kataru; w rzeczywistości w takich przeprawach tonęły nawet konie - JSW]. Forsowaliśmy góry, które [... ] z bliska okazywały się dziwnie łatwe do przebycia" (s. 227). Na tym tle opis spotkania z parą yeti brzmi, muszę przyznać, zupełnie realistycznie. Pośpieszę z nieładnym podejrzeniem, że stworzył go zapisujący książkę ze słów Rawicza Ronald Downing, o którym wiem, że interesował się ta problematyką. Czary mojej irytacji dopełnił za to sposób, wymyślo­ ny przez autora, by wspiąć się na wyjątkowo stromą, zaśnieżoną przełęcz. Oto do niesionego od dawna kawał­ ka drutu przywiązuje on ciężki kamień, przerzuca go na drugą stronę przełęczy i po tym drucie się na nią wcią­ ga! To istne Himalaje groteski. Ale jak inaczej chłopak z Fińska, który pewnie nie był nawet w Zakopanem, mógł wyobrażać sobie pokonywanie tych gór w latach, kiedy na dobrą sprawę dopiero zaczynano je zdobywać? Nie muszę mówić, że autor jest konsekwentny i do końca i nie podaje ani nazwy miejscowości w Indiach, do której trafia, ani żadnych szczegółów na temat tamtejszej jednostki wojskowej czy jej oficerów - anonimowi ludzie bez narodowości, nazwisk, stopni. Podobnie też rozpłyną się w niebycie pozostali przy życiu bohaterowie książki - najwidoczniej zbyt papierowi i ulotni, by dało się odnaleźć ich po wojnie. łącznie gotują mięso). Opis przekraczania pustyni Gobi przekracza granice tolerancji i właściwie odbiera recenzentowi wiarę w sensowność jego krytyki. Autor niestety zupełnie nie wiedział, że jest to ogromna i geologicznie zróżni­ cowana strefa, gdzie dziesiątkami kilometrów ciągną się najpierw partie skaliste i żwirowe (Czarna Gobi, Czerwona, Szara, Fiaskowa i in.). W opisie Rawicza zostaje ona przedstawiona jak pustynia z obrazka: nic tylko piaszczyste wydmy, a po tygodniu chodzenia po nich wprost przed naszymi wędrowcami pojawia się ratująca od śmierci z pragnienia oaza, i to z palmami (ale za to bez ludzi, bo konwersacja byłaby zbyt trudna). A żeby nie wszyscy bohaterowie zmarli z głodu, po drodze aż roi się od wielkich węży, które dostarczają pożywienia przez cały rozdział (nie muszę mówić, że nic o nich nie wie mongolska herpetologia). 6. Niech łaskawy Czytelnik sam sobie czyta dalsze banialuki. Zapewniam, że nie ma w nich ani jednej poważnej obserwacji, jaka mogłaby uprawdopodobnić przejście przez Sinkiang, Kansu, Tybet czy Himalaje. Chętnie dowiedziałbym się, jak wyglądała wówczas sytuacja w północnej części tego buntującego się obszaru: czy jeszcze trwają ruchawki lat 30., na fali których pojawiają się lokalni watażkowie i ich zbiry, ści­ nający głowy na prawo i lewo? Z kolei w południowo­ -wschodnim Tybecie, wzdłuż Himalajów- za przyczyną wojny trudne do wyobrażenia ożywienie: masowy ruch towarów, zarówno przemycanych z Indii do Chin, jak i dostarczanych tędy przez aliantów dla oddziałów Czang Kaj-szeka walczących z Japończykami. A jednocześnie teokratyczna biurokracja lamów, ści­ śle kontrolująca swoich, skrajnie nieufna wobec obcych i bardzo skutecznie broniąca im wstępu. Wiedział coś o tym Heinrich Harrer, który - kiedy już sforsował ten mur - pracował dla tybetańskiej admi- 7. Ktoś, kto nie czytał książki, może spytać, czy na pewno nie ma w niej takiej oto furtki: że autor rozpoczął ją jako opowieść o prawdziwych przeżyciach wię­ zienno-łagrowych, a w pewnym momencie zaczął rela- 72 �cjonować swe obozowe marzenie. Przecież, leżąc na obozowej pryczy, często uciekał na wolność - w myślach. Wyobrażał sobie krok po kroku drogę do Indii; snuł tę słodką myśl, konkretyzował ją, nadawał obrazom postać literacką. A potem, zapisując ją już w Anglii, tylko zrezygnował z wyraźnej granicy, zacierając przejście między jawą i marzeniem. Nic w tekście nie wskazuje, by taka była geneza książki, a jej jednolicie prostoduszny styl wyklucza taką dwupoziomową interpretację. Zresztą przyjrzenie się pierwszej części, tej zupełnie prawdopodobnej, może zaowocować generalną wątpliwością, czy Sławomir Rawicz był w ogóle na dalekiej Syberii. Zwróćmy uwagę na dwa epizody. Pierwszy to opis drogi konwoju więźniów z Irkucka nad Lenę, owe dwa i pół tysiąca kilometrów, przebyte pieszo, przez śnieg, na wspólnym łańcuchu. Otóż "tak naprawdę", to taki konwój nie szedłby z Irkucka. Zawieziono by więźniów koleją transsyberyjską jeszcze dalej na wschód, do stacji Niewier. To właśnie stamtąd szły transporty towarów do Jakucji. Stalin polecił zbudowanie drogi-magistrali od Niewieru przez Tompo, Ałdan, Ojmiakon do Magadanu dopiero w czasie wojny, ale przedtem też biegł tam szlak. Było stąd do Jakucka o półtora tysią­ ca kilometrów bliżej niż z Irkucka, co obniżało straty i koszty logistyczne. Jak pisze sam Rawicz, nawet eskorcie zależało na doprowadzeniu na miejsce jak największej liczby żywych robotników. Szczegół drugi - lapsus etnograficzny zdradzający zmyślenie. Podczas marszu w konwoju pomysł później­ szej ucieczki podsuwa bohaterowi pewien napotkany w drodze stary... Ostiak, który jest tam akurat ze swym synem, saniami, reniferami i peroruje na temat wolności. Widocznie Ostiakom, tak jak Czerkiesom w Tybecie, parę tysięcy kilometrów odległości w lokalizacji nie robiło różnicy. Jak jednak znalazł się on w Jakucji, zważywszy że jego rodacy żyją nad dolnym Obem chyba, że jako stalinowski więzień, co nie było niemożliwe, ale nie obejmowało reniferów. Trzeba też powiedzieć - jakkolwiek dziwnie to zabrzmi- że Jakucja nie była krainą obozów. Osławiona Kołyma i królestwo Dalstroju to był odległy, inny świat. Wprawdzie kwestie te nie są jeszcze dobrze przebadane, ale jakuccy badacze doliczyli się "tylko" 104 obozów, przy czym akurat w środkowej Jakucji (a właśnie tu miałby być Rawiczowy numer 303) ła­ grów nie było w ogóle!7 Nic zatem dziwnego, że wspomniany Sylvain Tesson rozpoczął swój marsz śladami Rawicza od jakiegoś starego łagru nad Ojmiakonem, a więc znacznie dalej na południowy wschód, a do tego na drugim brzegu Leny; notabene, późniejsze doniesienia internetowe na jego temat, pochodzące z Irkucka mówią, że przesiadł się już na rower. Jak sugerowałem, podejrzanie często lapsusy Rawicza zdradzają, że jeśli miał on przed oczami jakieś obrazy (stereotypowe czy autentyczne), to pochodzą one raczej z południowych republik ZSRR: wszystkie te frukty, osły i karawany wielbłądów z bawełną są na Syberii zupełnie nie na miejscu. Parokrotnie powtarza się też idiotyczna myśl, by uciekać do Afganistanu, na który to pomysł nie wpadłby żaden więzień łagru nad Leną, a prędzej już ktoś, kto przebywał w środkowo­ azjatyckiej części Gułagu. Może zatem autor przeszedł w rzeczywistości inną, bardziej typową drogę polskiego żołnierza-zesłańca: z łagru gdzieś za Uralem (tam mógł usłyszeć o Ostiakach) przez południe ZSRR do armii Andersa? Może to wspomniany Downing namówił go na przesunięcie scenerii ku Tybetowi, w czym miał swój interes ze względu na zainteresowanie dla tematu yeti? A skoro już punktem dojścia miała zostać kraina śniegów i Indie, to naturalniej było rozpocząć literacką ucieczkę gdzieś na wschodniej Syberii (im bardziej oddalonej na północ, tym dzielniej, no i ciekawiej dla czytelnika). �Uruchomiliśmy już 8. mechanizm sceptycyzmu, zaostrzmy więc podejrzliwość i spytajmy wprost: czy Rawicz był w ogóle w jakimkolwiek łagrze? Przecież opis przygotowań do ucieczki nie grzeszy prawdopodobień­ stwem (doradza ją nie tylko "stary Ostiak", ale też żo­ na komendanta obozu, która pomaga w jej przygotowaniu). Przemilczane są za to okrutnie rzeczywiste w łagrach kwestie kar za ucieczkę, losu złapanych, a także udziału tubylczych ludów Syberii w polowaniach na zbiegów, dezerterów z armii, "agentów wroga" itp. Patrząc na to chłodnym okiem, trzeba powiedzieć, że grupa nowicjuszy nie miała w tajdze żadnych szans w konfrontacji z jakuckimi czy ewenkijskimi myśliwymi, którzy motywowani nagrodą- 50 lub 100 rubli, butelka spirytusu - dostarczali władzom obozów obcięte głowy lub ręce. Można więc podejrzewać, że przy takich uwarunkowaniach pisać o ucieczce przez całą Syberię w konwencji przygodowej mógł tylko człowiek, który nigdy w łagrze nie był. Na dodatek obraz życia obozowego, jaki rysuje Rawicz, nie jest rozbudowany, a przecież wiemy, jak bogaty i różnorodny był to świat - pod względem ludzkim, przedmiotowym i językowym. Wszystkie te urki, zeki, wory w zakonie, zona, kawecze u Rawicza jest takiej etnografii bardzo mało. No tak, nie każdy musi być Sołżenicynem, Herlingiem czy Sza- Jedno nie ulega wątpliwości: Sławomir Rawicz istniał rzeczywiście, bowiem naprawdę zmarł - 5 kwietnia 2004 r., w swym domu pod Nottingham, pozostawiając kilkanaścioro dzieci i wnuków. W miesiąc póź­ niej ukazało się w Guardianie wspomnienie pośmiert­ ne pióra jego angielskiego znajomego, z którym ten pracował po wojnie jako technik ceramik. Nie podaje ono żadnego szczegółu, który uzupełniałby tekst książ­ kowy - nekrologowa biografia rekapituluje pokrótce książkowe zmyślenie . Podkreślona jest skromność Slava jako człowieka, jego religijność i umiłowanie wolności. Nie ma mowy o jednym choćby przedmiocie gwoździu, pasku, kawałku druta - który autor wyniósł­ by i pokazywał jako pamiątkę tamtych lat. Nie dowiemy się już zatem, co odczuwał skromny, przyzwoity człowiek, którego świat nagrodził uznaniem i pieniędzmi za dokonania nieprawdziwe. Co myślał, kiedy musiał odpowiadać na pytania czytelników - a z obituarium wiadomo, że odpisywał z żoną na wiele listów, zwłaszcza od młodzieży. Jak ów miło­ śnik wolności znosił dożywotnie uwięzienie we wła­ snej fikcji, jak się czuł, będąc - także przed najbliższą rodziną - zakładnikiem swego dawnego zmyślenia, od którego w miarę napływu propozycji kolejnych wydań, przekładów i spotkań z czytelnikami nie było już odwrotu? I najgorsze - co czuł, gdy przypominał sobie (albo dowiadywał się) o losach tych więźniów łagru, którzy naprawdę, a nie w książkowej banialuce, spróbowali ucieczki. Takich jak ten szesnastoletni chłopak, którego złapano zimą po kilku godzinach, przetrzymano gołego przez dobę w karcerze, a potem na placu apelowym posadzono na klęczkach, związanego, z wbitym w ziemię zaostrzonym palem między pośladkami, w taki sposób, by wraz z postępującą utratą sił sam się nań coraz głębiej nabijał; po dwóch dniach dowódca obozu dobił go strzałem z rewolweru w potylicę ... 10 Pewnie to o takich momentach wspomniał w przedmowie spisujący słowa Rawicza Downing: "Nie był zbyt emocjonalnym narratorem, pamiętam jednak, że przynajmniej trzy razy puściły mu nerwy i płakał" (s. 14). Nie dowiem się nawet, jak Sławomir Rawicz wyglądał. Ani w pośmiertnym wspomnieniu, ani w książ­ kach nie ma jego zdjęcia. li łamowem.8 Są jednak w jego opisie nieliczne, ale zaskakująco autentyczne szczegóły; to może śmieszne, ale takim dotknięciem autentyku wydaje mi się opis towarzyszą­ cej konwojowi specjalnie przerobionej ciężarówki na gaz drzewny. Wprawdzie nie jest to żaden dowód, ale rosyjski badacz problematyki łagrowej Wieniamin Ioffe z zasłużonej w tych sprawach organizacji Memoriał nie znalazł w archiwach Gułagu żadnych dokumentów na jego nazwisko; jest on też bardzo sceptyczny w kwestii jego ucieczki. 9 Zdobądźmy się zatem na pytanie najbardziej podejrzliwe, najbezczelniejsze: czy Rawicz w ogóle przeszedł aresztowanie, więzienia, transport? Ile koloryzował, co usłyszał od innych, od dziesiątków Polaków, niemających pretensji literackich? Pytam, bo krytyczna lektura powieści rodzi wątpliwości już od samego jej początku. Oto bardzo młody człowiek traktowany jest przez machinę NKWD, jakby był kimś bardzo ważnym - jego proces trwa długo i odbywa się na Łubiance, w samej Moskwie; autor nie ujawnia, czym zasłużył na takie zaszczytne traktowanie. Dalej, opisy zaliczanych więzień są bardzo schematyczne i znów tylko powieściowe- bez wymieniania prawdziwych ludzi, znanych postaci, dających się sprawdzić nazwisk współwięźniów, realistycznie przytoczonych rozmów na aktualne tematy. Parniętam jednak, że to półliteracka konwencja mogła pociągnąć za sobą zafałszowania czy uproszczenia, które nie muszą być dowodem nieprawdziwości faktu aresztowania. 9. Oczywiście także niewątpliwy uczestnik wydarzeń może po latach to i owo zapomnieć, jak ten weteran napoleoński, który pytany przez wnuki o odwrót spod Moskwy pamiętał tylko, że były wtedy straszne upały. Autor ma też prawo to i tamto zmyślić, a dobre zmyśle­ nie nie podważa przekonania czytelnika o autentyczności reportażu jako całości. W jednym z syberyjskich rozdziałów swej podróży po Imperium Ryszard Kapuściński (skądinąd również pińszczanin) opowiada fa- 74 �Jerzy S. Wasilewski • ŚLADAMI WYMYŚLONEJ UCIECZKI scynującą historię, jak to zimą na Dalekiej Północy idą­ ce rano do szkoły dziecko wyczuwa przed sobą korytarz odrobinę cieplejszego powietrza - wtedy wie, że przed nim szedł już inny, nieco wyższy uczeń. Będąc w Jakucji w okolicach, gdzie temperatura minus 50 stopni jest zimą na porządku dziennym, pytałem, czy możliwe jest takie wyczuwanie ciepła; wszyscy zgodnie odpowiadali (a rozmawiałem także z wytrawnymi myśliwymi, uczulonymi na niuanse stanu natury), że to wykluczone. Jeśli etnologia podjęłaby się roli nauki o ucieczkach, to tym bardziej mogłaby się zająć zmyśleniami. Ma już swoich słynnych fantastów, jak Carlos Castaneda, który rewelacjami o nadzwyczajnych mocach meksykańskiego czarownika najpierw zasłużył sobie na doktorat na UCLA, a potem na jego odebranie (a mimo to wydawnictwo tego uniwersytetu do dziś wydaje jego bestsellery). Nasza nauka zajęła się już takimi facecjami, choć były to raczej miłe przyczynki. Oksfordzki etnolog Rodney Needham przedstawił parę barwnych przypadków, w tym niejakiego George'a Psalmanaazara, który w Europie pierwszych lat XVII wieku zasłynął jako przybysz z Formozy i jej znawca (wtedy jeszcze Tajwan był praktycznie nieznany); zaprezentował on pochodzącą li tylko z jego wła­ snej wyobraźni całościową konstrukcję tamtejszej kultury, społeczeństwa, historii, religii, pisma, języka etc., zyskując uznanie kręgów naukowych i towarzyskich. 12 Nie był zatem Rawicz pierwszy, nie będzie i ostatni. Im ryzykowniejszy przedmiot fałszywej identyfikacji, tym większa pokusa sławy, ale też większe ryzyko kompromitacji. Pod obozy, wojnę, Holocaust też już się podszywano. Było zmyślone dzieciństwo w Oświę­ cimiu - zdemaskowane "pamiętniki" Bruchstucke Binjamina Wilkomirskiego, który, jak się okazało, jeśli widział Auschwitz i Majdanek, to tylko jako turysta. Parniętamy kontrowersje wokół Malowanego ptaka Jerzego Kosińskiego, perwersyjnego zmyślenia zaprezentowanego jako świadectwo okupacyjnej dziecięcej tułaczki. Bo też czytelnik nie chce delektować się jawną fiknabywca, domagający się najbardziej niewiarygodnych historii wewnątrz książki, żąda, by na obwolucie zapewniała go ona o swej absolutnej prawdziwości. Blaga będzie bestsellerem pod warunkiem, że przytrzyma nas w dwoistym poczuciu obcowania z tym, co niewiarygodne, ale prawdziwe. Rozszyfrowane kody Leonarda, literatura spisku i odkrycia wieczystej tajemnicy zawsze są opatrzone klauzulami prawdziwości. Czy nie taka jest zresztą charakterystyka mitów, które nie zdarzyły się nigdy, ale są prawdziwe zawsze? Może zresztą wytaczam zbyt potężne armaty, a tu raczej trzeba westchnąć "sancta simplicitas" i pogodzić się z prawami literatury naiwnej i piśmiennictwa amatorskiego? Tak przynajmniej twierdzi mój rosyjski przyjaciel, folklorysta Sasza Gura, który uznaje za ciekawą cechę mentalności autora "skłonność do marzycielstwa, romantycznych fantazji o dalekich podróżach, cją; charakterystyczną dla przedstawiciela polskiej kultury prowincjonalnej". Tacy zmyślacze, jakie ich czasy. Nie pytajmy autora, dlaczego jest naiwnym fantastą; pytajmy, jak mógł mu uwierzyć czytelnik. W przypadku Długiego marszu rysują się trzy domeny, w obrębie których można szukać odpowiedzi na to pytanie. Pierwsza z nich to styl samego dzieła. Jest w nim trudny do odparcia - bo niby-prostoduszny - swoisty emocjonalny szantaż: prostolinijnością, ułańską szlachetnością, patriotyzmem, wiarą w opatrzność, umiarkowaną boleściwością, łagodzoną siermiężnym humorem. Potraktowany wstępną martyrologią czytelnik przechodzi na odbiór emocjonalny - wyłącza krytycyzm, nie waży się nawet sam przed sobą kwestionować szlachetności autora-ofiary, zawierza narratorowi. Jak chyba w każdym przypadku "wierzenia w coś", działa tu zarówno czynnik zewnętrznego przymusu (autorytet, doxa, przekonanie ogółu), jak i wewnętrz­ nego pragnienia odbiorcy, by to była prawda - by dobro zwyciężało ze złem, a życie ze śmiercią. Drugi obszar to kulturowa (nie)kompetencja czytelników, w tym także osób, które wzięły się do recenzowania książki: brak etnograficznej wiedzy o Wschodzie, o realiach obyczajowych i językowych, o praktycznym wymiarze uwarunkowań środowiska naturalnego. Autor, piszący zaraz po wojnie o Syberii, Mongolii czy Tybecie (a też o łagrach), mógł mieć poczucie bezkarności - dość słusznie uważał, że zwykły czytelnik też nic o nich nie wie, a co najwyżej ma schematyczne wyobrażenie, które wystarczy powielić. Dziś wprawdzie wiemy więcej, ale za to silniej działają okoliczności trzeciej płaszczyzny - mechanizmów przekazu medialnego, w strumieniu którego funkcjonuje także i ta książka. Bardziej niż w czasach jej debiutu zatarta jest obecnie granica między wirtualnym a realnym. Poczekajmy jeszcze trochę, a zobaczymy, że kreacja George'a Clooneya (bo to on kupił prawa do ekranizacji Długiego ma1Szu) w połączeniu z hollywoodzką reklamą filmu jako historii autentycznej ustalą na zawsze kwestię jego prawdziwości w masowym odbiorze. W czasach, w których za rzeczywistość uchodzi telewizyjne realit:y, wszystkim nam coraz mniej zależy na tym, by wiedzieć naprawdę, czy coś jest faktem historycznym, czy medialną kreacją - czy e vero, czy tylko bene trovato. 10. W prawdziwym świecie, aby wyjść żywym z opresji - a też by napisać wiarygodną o tym relację, a nawet by odróżnić prawdziwą opowieść od fałszywej -warto wiedzieć, ile jajek potrzeba do zrobienia omletu. �P rzypisy J.G. Frazer, Gorgona's Head and Other Literary Pieces, London 1927, s. 370-372 E. Kajdański, Tajemnica Beniowskiego. Odkrycia, intrygi, fałszer­ stwa, Warszawa 1994. Tytułowe intrygi i fałszerstwa to rosyjskie działania - poczynając od kontrofensywy ambasady w Paryżu mające zdezawuować zesłańca, który skompromitował imperium carycy Katarzyny w oczach świata. Nic też dziwnego, że i dziś rosyjscy uczeni są sceptyczni w kwestii prawdziwości tej relacji - patrz: D. Griffiths, Maurice August Benyowsky. A Military Adventurer in Revolutionary America, "Mir lstorii. Rossijskij Elektronnyj Żurnal", nr 4/2002, przyp. 7 (www. historia. ru /2002/04/ griffiths. htm). S. Rawicz, The Long Walk, London 1956; wyd. polskie: Długi marsz, Gdańsk 2001 wydawnictwo Gord (dalsze cytaty z podaniem tylko numeru strony według tej edycji). Wydanie polskie podaje jako oryginał tytuł angielski- byłoby to zatem tłumacze­ nie, dlaczego jednak anonimowe? Czy Rawicz sam napisał tekst polski? A. Applebaum, Der Gułag, Berlin 2002, s. 426, 671; R. Messner, Yeti, Warszawa 2002. Rosyjskie głosy o książce i doniesienia o wyprawie Tessona: http:l(if.russ.ru/tssue/6!20010816_ knigi.htrnl; www.gazetayakutia.ru l re a d. a s p? i d = 3 O l O3- l 3 & d a t e s= 5 l 6/2 OO3; http:l/lib.ru/PRIKL!SHKLYARSKIJ1tomek04.txt h ttp: l Iw ww. bgtrk . ru l ru l mod u l e. php? na me= news&go=dat&fid=2747 http:llwww. vgtrk.comlrnews.html?sid = 22&id = 14248&date = 04-07-2003 T. Lisiecki, Sławomira Rawicza ucieczka z lagru 303, "Prace Uczestników Studium Doktoranckiego" [UŚ), t. l, Opole 2002, s. 134; C. Chlebowski, Ciernisra droga Długiego marszu, "Tygodnik Solidarność", nr 912002, s. 14 K. Rengarten, Pieszo do Chin. Wrażenia z podróży, Warszawa 1899, s. 46 E. Alekseev, Priznaju vinovnym. Slużba bezopasnosti Respubliki Sacha Uakutija), Moskva 1996, s. 92 Warto by też sprawdzić, jak relacja Rawicza prezentuje się na tle całościowego obrazu łagru, wyłaniającego się z dziesiątków nieliterackich zapisów; materiał do takiego porównania zestawia np. l. Sariusz-Skąpska, Polscy świadkowie GUŁagu. Literatura lagrowa 1939-1989, Kraków 2002 Opinię tę przywołuje Applebaum, ale nie odważa się dyskredytować dzieła Rawicza, które raz i drugi cytuje jako dokument. IO S. Waydenfeld, Droga lodowa, Lublin 2002, s. 123 II Już po napisaniu tego tekstu natrafiłem na wcześniejsze polskie wydanie (1993, Londyn-Warszawa, wydawnictwo Unicorn) z podobizną autora, a także bogoojczyźnianymi wstępami jego oraz Ryszarda Reiffa. Nie ma w nich ani słowa uwiarygodniają­ cego ucieczkę, lecz jedynie martyrologia, Katyń i Jałta. Oba te teksty znikły z następnych wydań - szkoda tylko, że wraz ze Buddyjskie stupy. For. Jerzy S. Wasilew>ki zdjęciem. Il 13 Miejsce ofiarne u podnóża świętej góry. Fot. Jerzy S. Wasilewski 76 R. Needham, Exemplars, Berkeley 1985, s. 75-116 Janusz Głowacki, pisząc o zakończonej samobójstwem ucieczce Kosińskiego od własnej mistyfikacji, przypomina słowa Audena, że "jak się raz zacznie uciekać, to potem nie ma już ucieczki od ucieczki", J. Głowacki, Z glowy, Warszawa 2004, s. 261 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b94594815ae0e3e366cafb814ac13887.pdf fb17e71d319ca7b5c67fcb1144fb6483 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5405 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia religii podróże - aspekt antropologiczny Candomblé Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5023 Title A name given to the resource Candomblé / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.77-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ ROŻALSKI Przejezdny, przechodząc obok, nie dostrzega nic specjalnego. Wiadomo, za każdą z rozsypujących się ścian tacy sami ludzie, nędza faweli, problemy biedaków brazylijskiego miasta Salvador. Nie zauważa nawet, że mija właśnie świątynie afrobrazylijskiego kultu Candomble. Tu nie ma jednak niewtajemniczonych. Okoliczni mieszkańcy wiedzą, że za tymi szarymi ścianami mieszkają Bogowie. Tu jest świą­ tynia, tu każdy przychodzi, aby podziwiać taniec Bogów i brać nadzieję, która pozwala walczyć z nędzą. Z zewnątrz budynek kościoła wygląda jak cały sze- reg innych, ciągnących się rzędami po obydwu stronach zakurzonej ulicy. Front niemalże rozpadający się ze starości. Taki sam jak wszędzie wokół odpadający, stary tynk. Kilka skarłowaciałych drzewek przed wejściem. Duże poniszczone okiennice, bez wprawionych szyb. Wszystko niepozorne, nie zwraca uwagi swoją biedną szarością. Inaczej jednak sprawa przedstawia się, kiedy przekroczymy próg dużych drewnianych drzwi wejściowych. Okazuje się, że to ukryty przed zewnętrznym światem kościół. Dom składa się z kilku izb. Położone są one wzdłuż schodzą­ cych w poprzek od ulicy schodów. Główne pomieszczenie, "kościół", to mała sala, licząca może 70 m kw. Dziś cała przystrojona jest odświętnie. Różowe firanki, kokardy, sufit pokryty cienkimi wstążkami z krepiny. Na ścianach niewielkie obrazki i zdjęcia przedstawiające obrzęd, wizerunki bóstw, czarno-białe fotografie ludzi o poważnych, skupionych spojrzeniach. W końcu sali znajduje się przystrojone kolorowymi kokardami podwyższenie pełniące funkcję oł­ tarza. Dla Europejczyka wszystko wyglądałoby kiczowato, zbyt kolorowo. Różnica gustu, po prostu w Brazylii kolory są dużo bardziej intensywne, jaskrawość nie razi. Dzisiaj wielkie święto. To specjalny dzień poświę­ cony bóstwu Oxum (oszum), bogini wody. Dzisiejszy obrzęd będzie w całości upływał pod jej znakiem. Jest to jedno z najważniejszych świąt religijnego roku w Candomble. Candomble. Jest ono praktycznie niedostępne dla zwieturystów. Najczęściej można usłyszeć jedynie pogłoski, ukształtowane na podstawie obejrzanych przedstawień teatralnych, które zostają wyreżYserowane na bazie prawdziwych obrzędów. Niewielu jednak ludzi ,,z zewnątrz" widziało i wie na CzYTTl w rzeczYwistości polega odprawiany rytuał. Dodatkowego smaku dodaje fakt opętań, które stanowią właściwy rdzeń obrządku. W efekcie powstaje wiele mitów. Nieraz szkodliwych. Utożsamiających Candomble, podobnie jak haitańskie wudu, z czarną magią, krwawymi ofiarami i zombie. O ile w wypadku wudu można mówić o pewnej zgodności niektórych faktów z niektórymi pogłoskami, to w przypadku Carulomb/e jest zupełnie inaczej. Pewien stary mistrz capoeiry powiedział kiedyś, że kultura afrobrazYlijska nie ma swoich bibliotek, w żadnych księgach tak naprawdę nie jest zapisana jej historia. Jedyną taką księgą jest Candomble, które zawsze było schronieniem dla brazYlijskiego ludu, nieformalną instytucją, dzających BrazYlię Candomble która zbierając CzYniła je stare zwyczaje i tradycje, wchłaniając je, częściami obrządku. Wchodzimy do przystrojonej kolorową krepiną sali. Pod ścianami ławki, podwyższenie dla bębnów. Wokół krząta się kilka osób zajętych ostatnimi przygotowaniami. Panuje dziwny zapach. Nasuwa się skojarzenie palonego kadzidła o mydlano-owocowym zapachu. To tancerze okadzają siebie i stroje, dokonując przedrytualnego oczyszczenia. Decanio, nasz przewodnik i jedna z najbardziej szanowanych osób społeczności, mówi, że trzeba trochę poczekać, bo uroczystość, jak zwykle w Brazylii, opóź­ nia się. Trwa to jakieś półtorej godziny. To jedna z wielkich tajemnic tego kraju, że wszystko jest spóź­ nione, a jednak funkcjonuje. Tak też jest z oczekiwaną ceremonią. Dopiero po dłuższym czasie coś w końcu zaczyna się dziać. Krząta­ nina przybiera na sile. Pojawia się coraz więcej osób na sali. W powietrzu zaczyna się unosić zapach jedzenia, mieszając się z wszechobecnym kadzidłem. Jedzenie jest jedną z pierwszych i najważniejszych części uroczystości. Ma ono chronić uczestników przed niepowoła­ nym opętaniem, ale też dodać sił na resztę wieczoru. My także musimy obowiązkowo się posilić. Zostajemy wprowadzeni do sali pełniącej funkcję kuchni i jadalni. Pomieszczenie ma niski strop i grube kamienne ściany z malutkimi okienkami bez szyb. W środku jest niewiele miejsca. W panującym półmroku walają się sterty drewna na opał, starych garnków i mnóstwa innych sprzętów niewiadomego pochodzenia i użytku . Reszta pomieszczenia zastawiona jest dużą starą kuchnią węglową oraz podłużnym stołem. Siadamy obok kilku innych posilających się przed uroczystością gości. Gruba, nachmurzona murzynka podaje nam od razu po talerzu wypełnionym buchającym parą pożywieniem. Machinalnie przypominają się legendy o starych kapłankach Candomble przyrządzających potrawę z domieszką krwi dziecięcej. Na szczęście są to tylko opowieści, które można usytuować zaraz obok naszej, rodzimej legendy o czarnej wołdze porywającej ludzi, która w latach pięćdziesiątych krążyła po polskich wsiach. Podano mięso przyrządzane na trzy sposoby, ryż, kilka rodzajów mielonych na papkę warzyw i owoców morza (tradycyjny sposób obróbki pożywienia w Brazylii), oraz ciasto z korzenia manioku. Znalazła się także nieśmiertelna farofa. To także korzeń manioky, ale �utarty. Farofy używa się w Brazylii powszechnie, obsypraktycznie każdy nadający się do spożycia rodzaj jedzenia. Dosyć trudno się do niego przyzwyczaić. Historia brazylijskiej kuchni sięga czasów niewolnictwa, a wówczas jedzono w zasadzie wszystko, co było zdatne do spożycia, zwłaszcza farofę. W pewnym momencie zwróciłem uwagę na czło­ wieka siedzącego u szczytu stołu i przyglądającego mi się od dobrych pięciu minut. Był to karzeł, wzrostu około l ,40 m, o czarnym kolorze skóry, nienaturalnie wielkiej, bezzębnej głowie i równie wielkim garbie na plecach. Patrzył się na mnie niezwykle intensywnie, z uwagą lustrując to nowe dla niego zjawisko. Była w nim jakaś dziwna siła. Dawało się niemalże wyczuć energię przyczajoną za taksującym spojrzeniem. Później okazało się, że to on właśnie jest mistrzem ceremonii. Swoim jednostajnym, chropowatym gło­ sem wzbudza w tancerzach szał opętania. To on rozmawia z bogami. lanka wieczornego spotkania meste w sobie drugie dno, będące pełnym szacunku oczekiwaniem. Nagle zaczyna się jakieś ożywienie. Pojawiają się majestatycznie wyglądające kobiety, ubrane w rozłoży­ ste białe suknie i sznury korali. Wszystkie mają obwią­ zane na piersiach chusty. Ktoś daje znak, że to już czas, że ceremonia się rozpoczyna. W głównej sali prawie wszystkie miejsca zajęte, zapchane. Jest duszno i panuje gwar. Wokół rozchodzi się zapach kadzidła. Od razu, przy wejściu następuje podział widowni na męską i kobiecą część. Zostajemy rozdzieleni na dwie gromady, które siadają naprzeciwko siebie, po obydwu końcach sali. Jest około 100 osób. Nie wszyscy mają szansę wejść do środka. Jedni cisną się przy wejściu i pomiędzy ławkami, ci, co zrezygnowali, tłoczą się na zewnątrz, przy dużych, wychodzących na wąskie podwórze oknach. Ta wymarzona publiczność teatralna, niezdominowana przez władzę ponumerowanych miejsc i totalitarnych sektorów, otacza ciasnym, pulsującym kręgiem miejsce, w którym ma spełnić się widowisko. W jednym końcu sali znajduje się podwyższenie dla bębnów. Obok miejsce dla tych najbardziej uhonorowanych, mistrza ceremonii i najstarszych członków społeczności. Między nimi dostrzegamy naszego przyjaciela Decanio, który umożliwił nam uczestnictwo w rytuale. Pomimo, że panuje nieopisany tłok, środek sali pozostaje wolny. Tu będzie się odbywać ceremonia. Nagle wszystko przycicha. Na znak prowadzącego kapłana milkną rozmowy i beztroski gwar. Zaczynają grać bębny. Po chwili z trzeszczącego głośnika wydobywa się chropowaty głos kapłana. Ni to śpiew, ni to monolog. Kolejne strofy mantrującej modlitwy zaczynają się wwiercać w moje uszy. Ten potok niezrozumiałych słów rozpoczyna ceremonię. pując nią Czym jest Candomble? Leszek Kolankiewicz w swojej książce "Samba z bogami" podaje prawdopodobną etymologię słowa Candomble: << .. •candomble» mialoby być hybrydą złożoną ze słów <<candombe» i <<ile»: gdzie pierwsze to zespolenie < <ka» (w narzeczu kimbundu: zwyczaj) i <<ndombe» (w narzeczu kikongo: czarny, murzYński) i znaczY dosłownie < <Zwyczaj murzynów» - a ściślej: dawne tańce murzyńskich niewolników - drugie zaś to słowo jorubijskie oznaczające < <dom». "I to jest pierwszy charakterystyczny rys Candomble. Mówi się o nim jako o religii afrobrazYlijskiej. Jest ono pochodną kultów afrykańskich ludów, głównie plemionJoruba. PrzYwędrowało do Brazylii razem z falą niewolnictwa, która rozpoczęła się w szesnastym wieku i w niedługim czasie zalała całą BrazYlię mieszkańcami Czarnego lĄdu. Był to charakterystyczny i ważny moment, nie tylko dla kształtowania się religii afrobrazYlijskiej, ale także dla całej tamtejszej kultury. Miejscowi Indianie zostali zmuszeni do interakcji z kulturą czarnych ludów Afryki oraz z ekspansywną obecnością białego człowieka. W konsekwencji nastąpiło jedyne w swoim rodzaju zderzenie trzech kultur, które zaowocowało wielobarwnym synkretyzmem obecnym do dzisiaj, zarówno w kulturze, sztuce, jak i brazYlijskiej religii. Tak więc mówi się raczej o zespole różnych kultów niż jednorodnej religii Candomble. Zależnie od obszaru i rodzaju wpływów, jakim były poddane kulty afrykańskie, powstały różne jego odmiany. Odznaczają się one bądź to domieszką wierzeń rdzennych mieszkańców Ameryki poludniowej (np. pajelant;a), bądź wpływem chrześcijaństwa (umbanda), a nawet obecnością elementów europejskiego spirytualizmu' (obydwa poprzednie). Szczególnie wyraźny jest w Candomble rys chrześcijań­ ski. Przez długi czas WSzYstkie przejawy zarówno kultury, jak i rdzennej religii wśród czarnych niewolników były konsekwentnie zwalczane przez ich białych panów. W zamian narzucone zostało Chrześcijaństwo jako religia obowiązują­ ca. Jednak wynikiem panującej chrystianizacji wcale nie lry! zanik dotychczasowych form religii, ale coś wręcz przeciwnego. Oryginalne kulty PrzYwiezione z Czarnego Kontynentu zasymilowały część narzucanego im "białego obrządku", co zaowocowało specyficznym synkretyzmem w dziedzinie religii. Chrześcijaństwo stało się jakby "płaszczYkiem" zarzuconym na formy starego obrządku, zmieniając zewnętrz­ ny obraz, nie zmieniając natomiast ogólnych założeń ani istotowego sensu poszczególnych elementów składowych. I tak na PTzYklad większość bóstw mających pochodzenie jeszcze afrykańskie dopracowała się odpowiedników wśród chrześcijańskich świętych, np. Yemanjd to Matka Boska, Oxóssi to św. JerzY, a Oxumare to święty Bartlomiej.2 W ten sposób czarny niewolnik, mówiąc o jednym z chrześcijańskich świętych, w rzeczYwistości nawiązYwał do bóstw swej właściwej religii. Możliwe to było jednak nie ze wzg~­ du na prosty trik mający ratować elementy represjonowanej Kończymy jeść koło jedenastej w nocy. Niezauwapojawia się coraz więcej osób. Kiedy wychodzimy z kuchni, w wąskich korytarzach świątyni panuje już głośny gwar. Ludzie piją, jedzą, palą papierosy. Daje się wyczuć nastrój wesołego spotkania towarzyskiego. Co mnie jednak zdziwiło - nigdzie nie ma alkoholu, ani wszechobecnych w Brazylii narkotyków, a sieżalnie 78 �Maciej Roża/ski • CANDOMBLE Początek rytuału Candomble poświęconego bóstwu Oxala. Na ziemi widać liście, a powietrze wypełnia ich silna, świeża woń i intensywny zapach. Ruchy tańczących powolne, rytm dopiero się wzmaga i stopniowo przyspiesza ... Zaczyna się szybszy i bardziej rytmiczny taniec. Bęben wybija charakterystyczny, Ł amany porządek dźwięków. Pierwsza postać po lewej, której widać jedynie rękę i głowę zakończy ten wieczór "kontaktem" ze swoim Orixa, który w pełni przejmie jej cialo. Opętany przez bóstwo, któremu poświęcone jest to terreiro ... Powoli zbliża się punkt kulminacyjny ceremonii �Tat'lczący raz jeszcze zataczają w tatku symboliczne koło. Ceremonia dobiega kotka, lecz wyznawcy i goście przenoszą się teraz na "zaplecze" świątyni, gdzie wspólnie posilą się i wreszcie odetchną z ulgą po kilkugodzinnym tat'lcu. Oltarz rytuału Urnbandy stanowiącej inną od Candomble formę opętaóczego kultu. Owoce, ofiary z ptasich piór i kurczaków, w naczyniu po prawej przypominającym bęben- caxasa (wódka brazylijska, tej nocy s ł aba w smaku, raczej słodka jak wino), której wielkość zostanie dziś wypita. Wiszące na liściach woreczki to "magiczne sakiewki z z iołami Boiadeiro" przynoszące szczęście i pomyślność. 80 �Maciej Rożalski • CANDOMBLE kultury, ale dzięki pewnej odpowiedniości na płaszczyźnie ontologicznej obu religii. W Candombli jest wiele bóstw (tych, które wcielają się podczas opętań, jest dokladnie szesnaście). Zwą się orixds. Nie są jednak w ścisłym tego slowa znaczeniu bogami, dlatego możliwe jest ich wzajemne przenikanie z figurami katolickich świętych. To raczej bóstwa odgrywające właśnie podobną rolę jak święci w chrześcijań­ stwie. Każde z nich jest odpowiedzialne za określoną dziedzinę życia zarówno duchowego, jak i materialnego swoich wyznawców. Co charakterystyczne, religia Candombli, podobnie zresztą jak wiele podobnych kultów z obszaru Ameryki Południowej, jest związana mocno z kultem zmarłych przodków, którzy są niezwykle znaczący w życiu ziemskiej spoleczności. Bierze to swój początek jeszcze z afrykańskich kultów, w których wierzono, że zmarli nie odchodzą od razu, lecz przebywają w pobliżu swojej spoleczności. Niektóre z dusz zmarłych zyskiwały sobie większy respekt od reszty, stawały się ważne, niekiedy nawet zyskiwały status bóstwa. Takie jest pochodzenie większości afrykańskich orixds. W pewnym momencie otwierają się drzwi obok dla bębnów. Powolnym tanecznym krokiem do pomieszczenia wkracza dziesięć kobiet ubranych w białe suknie i białe turbany na głowach. To córy bogów, (jak podaje Kolankiewicz tłumaczenie brazylijskiego filhas de santos). Wszystkie obwieszone naręczami kolorowych wisiorów i korali. Niektóre z nich są świętymi naszyjnikami, oznaczającymi bóstwo opiepodwyższenia kuńcze. Ludzie zaczynają klaskać i śpiewać, przyłączając się do chropowatego głosu kapłana, płynącego z rozstawionych w rogach sali głośników. Wszystko to wyglą­ da jak jakaś świąteczna, wesoła zabawa wielkanocna i nic specjalnego na razie się nie dzieje. Zaczynam się nawet w pewnym momencie trochę nudzić i rozglądać wokoło w poszukiwaniu co ciekawszych członków uroczystości. Do czasu. W pewnym momencie orientuję się, że bębny grają coraz szybciej i mocniej. Ich rytm zaczyna się jakby ustalać zgodnie z jakąś potężną energią, która uaktywnia się powoli w śpiewie, tańcu, muzyce. Z początku trudno zorientować się co właściwie ulega zmianie, ale karnawałowy taniec, który dało się zaobserwować jeszcze kilkanaście minut temu, teraz ustępuje czemuś obcemu, nadającemu jednolity wyraz barwnej plątaninie korowodu. Czarny karzeł mocniej chwyta przedpotopowy mikrofon i z nową mocą wznawia niemiłosierny, chropowaty śpiew. Monotonnie i głęboko w moim mózgu coś rozpoczyna kołatanie. Robi się nagle bardzo gorąco, wszystko zaczyna pulsować, a ja łapię się na tym, że tańczę razem z całą salą. Oddycham kilka razy głęboko. Rozglądam się w poszukiwaniu znajomych elementów sali i pulsowanie staje się lżejsze, dając błogie wytchnienie. Chwila spokoju kończy się jednak bardzo szybko. Taneczny korowód trwa co prawda dalej, ale niektóre z jego uczestniczek już po krótkim czasie zaczynają się trząść i rytmicznie wyrzucać w różne strony kończyny swojego ciała. Z małych drzwi przy scenie wypadają in- ne kobiety, ubrane mniej odświętnie (będę je nazywał za Kolankiewiczem ekedes, czyli opiekunki opętanych). Zaczęły one obwiązywać wokół piersi białymi chustami tańczące postacie. Stojąca obok kobieta informuje mnie, że to obwiązywanie zmusza ogarniętych transem tancerzy do głębszego oddychania przez brzuch. W Candombli jest jeden najważniejszy i prawdziwy Bóg, nosi on miano Olórun. Tutaj, tak samo jak w chrześcijań­ stwie, wyznaje się ontologiczną ]ego obecność. Różnica polega jednak na tym, że mimo, że stworzył On świat, to nie jest w ogóle zainteresowany jakąkolwiek weń ingerencją. Dlatego też, mimo, że najważniejszy, to nigdy nie jest on przywoływa­ ny podczas rytualnych opętań. Podczas opętań pojawiają się natomiast orixds. Jest ich szesnaście, które opętują i cztery (cztery ostatnie z wymienionych), które nie opętują: Oxalci (pod dwiema postaciami Oxaguid i Oxalufci), Yemanjd, Nanii, Xangó, Ogun, Iansd, Oxum, Oba, Oxóssi, Oxumarę, Omolu-Obaluaię, Euci, Iroko, Logunedi, Ossdim, Ibęji, Ifci, Baiani, Exu3. Wstępują one w ciała tancerzy, używając ich jako "wierzchowców", które "dosiadają"4. Wlaśnie opętanie jest rdzeniem i jedną z niewielu cech wspólnych wszystkim odmianom kultu Candomble. Nie wiadomo dokładnie, na czym polega, ale przywiezione zostało ono do Ameryki Fałudniowej jeszcze z Afryki, a jego korzenie mogą mieć związek z kultem Dionizosa w starożytnej Grecji. Zostaje wywoływane poprzez rytm wystukiwany na bębnach przy specyficznym sposobie rytualnego tańca. Opętany tancerz zostaje "dosiadany" przez bóstwo, traci na pewien czas indywidualność, niejako "użyczając" swego ciała konkretnemu bóstwu. ]est to najbardziej charakterystyczny element religii Candomble. Z tego też powodu niektórzy uważają religię opętań za czczenie ataku choroby psychicznej. Jakjednak wytłumaczyć to, że opęta­ ny tancerz zachowuje się w bardzo charakterystyczny sposób, właściwy tylko dla danego bóstwa, które pojawia się na wezwanie przypisanego tylko jemu rytmu muzycznego, najczęściej podczas poświęconych mu świąt. Augusto Decanio, emerytowany lekarz i mistrz capoeira, od dawna zajmuje się fenomenem oddziaływania niektórych rytmów na człowieka. - Muzyka jest trwale związana z naturą człowieka. Od zawsze była mu potrzebna, aby żyć i prawidłowo funkcjonować. Natomiast niektóre dźwięki pobudzają bardziej, wyzwalają gwałtowne emocje. Tak właśnie jest w przypadku Candomble. Decania mówi, że ten rodzaj muzyki, oparty na mocnej grze bębnów (atabaque), przy udziale metalicznego dźwięku dzwonków (agogo), stymuluje i wprowadza tancerzy w stan opętania. Co ciekawe, każdemu z bóstw odpowiada inny rodzaj opętania, stymulowany przez specjalnie zarezerwowany rytm. Przybywają bogowie! Trzęsące się kobiety są sygnazaczyna się właściwa część ceremonii. To pierwszy atak. Trwa niespełna &odzinę i charakteryzuje się gwałtownym przypływem niekontrolowanej energii. Jest jak wystrzał tłumionych przez ludzi emocji. Panuje stan pełnego oszołomienia i ekscytacji. łem, że �Podczas gdy kolejne kobiety padają na ziemię w konwulsyjnych drgawkach opętania, bębny jeszcze przyspieszają swą grę, niezauważalnie zmieniając rytm. Ludzie zgromadzeni na sali wybuchają energią, jakby rozjuszeni pierwszymi opętaniami. Tłum faluje, wyrzucając z siebie radosny wrzask, który zderza się z górującą ponad wszystkim grą bębnów, dudniących niczym niezachwiany chór, nadający wszystkiemu jakiś odgórnie narzucony sens muzycznych fraz. Niekontrolowany szał trwa do czasu, aż wszystkie przebrane na biało kobiety zostaną opętane. Szaleńczy występ kończy się przerwą. Tancerki znikają gdzieś, wyprowadzone przez wtajemniczone kobiety, te same, które obwiązują wcześniej chustami ich ciała. To, co się działo dotychczas, było tylko nieukierunkowanym wystrzałem energii. Nie dało się jeszcze dostrzec charakterystycznych cech poszczególnych opętań. Rytuał nie nabrał jeszcze właściwego sobie kształtu. Teraz następuje czas rytualnego posiłku. Ludzie muszą znowu się pożywić, aby mieć siłę na zbliża­ jące się spotkanie z bóstwami. Na dużych liściach podano watapa, tradycyjny posiłek składający się z mielonych krewetek i farofy, zmieszanych z ugotowanymi na twardo jajami i rozdrobnionym chlebem. Przerwa trwa około pół godziny. Głośne śpiewy ustę­ pują na pewien czas miejsca ożywionym rozmowom, które stopniowo budują opanowujący pomieszczenie wesoły gwar. Na chwilę znowu wszystko wygląda jak wieczorne spotkanie, w którymś z miejscowych barów. Po niedługim czasie wracają jednak bębny. Ich donośny dźwięk, na razie powolny i majestatyczny, zwiastuje powrót rytuału, w ściślejszym tego słowa znaczeniu. Bardzo ważne jest wychwycenie specyfiki mszy Candomble, podczas której sfera sacrum pojawia się i odchodzi, z pozoru zupełnie chaotycznie i spontanicznie zamierając na rzecz hurgotu ciżby, która oblepia ze wszystkich stron puste pomieszczenie rytualne. Zrozumienie, że to co święte, to co rytualne, wyradza się i przeplata z gwarem rubasznej, głośnej zabawy, z żywiołowym, pełnym energii spotkaniem lokalnej społeczności, jest niezbędnym kluczem do zrozumienia istoty zjawiska mszy Candomble. kle głośny, radosny, pazomie przypominający właśnie zabaale jednocześnie powala bezpośredniością autentycznego przeżycia. Oczywiście karnawałowe uniesienie, które towarzyszy rytuałowi, nie jest główną jego częścią. Gdyby tak było, to stałby się on właśnie brazylijskim karnawalem. Wydaje się, że tajemnica tkwi w muzyce. Święte rytmy, obecne przez cały czas trwania ceremonii, narzucają porządek, wymuszają wręcz stopniowe przeobrażanie się karnawalu w ceremonię. Mówi się, że Candomble "zaglą­ da" w ludzką duszę. Być może jest tak, ponieważ jego rytmy są skonstruowane w taki sposób, aby wyzwalać i oczyszczać, wyrzucać na zewnątrz to, co głęboko ukrywane. W katolicyzmie chwila obcowania z Bogiem jest zawsze czymś najbardziej prywatnym, niedostępnym dla innych. Podczas gdy w Candomble mamy do czynienia z intersubiektywizacją tego doświadczenia . Staje się ono czymś obiektywnym właśnie poprzez uwspólnienie go w rytuale pełnym radości, muzyki i tańca. Mógłby ktoś powiedzieć, że to samo dzieje się w obrządku katolickim, choćby podczas mszy świętej, nie mówiąc już np. o pielgrzymkach lub dużych zgrupowaniach wiernych. Lecz mimo wszystko chwila, gdy na ołtarzu zostaje dokonana święta ofiara, jest przeżywana przez każdego z wiemych z osobna. Będzie ona doświadczeniem prywatnym. Dla każdego nieskończenie indywidualnym i intymnym, a przez to świętym. W Candomble ludzie wytwarzają ten ołtarz wspólnie. Poprzez muzykę i wspólny taniec społeczność staje się jednością dzielącą się doświadczeniem religijnym. Świętość staje się prosta i czytelna. Dogłębnie porusza właśnie poprzez swoją oczywistość. Maya Deren w swojej książce "Bogowie haitańskiego Wudu" poświęconej pokrewnej Candomble religii wuduistycznej pisze, że cywilizacja zachodnia zatraciła już zdolność tego jednania się w religijnym uniesieniu. Podczas gdy w Katolicyzmie każdy sam przeżywa uniesienie religijne, w rytuale wudu dochodzi do uwspólnienia doświadczenia sacrum, które poprzez swój wymiar społeczny, poprzez to, że wszyscy biorą w nim udział, oczyszcza całą społeczność. wę karnawałową, Rozmowy znowu cichną. Jak na komendę tłum przeradza się z biesiadników na powrót w ofiarników. Nadeszła właściwa część uroczystości. Sala wypełniona jest po brzegi rozemocjonowanymi ludźmi. Jest gorąco, niemal nie do wytrzymania. W powietrzu unosi się duszny zapach kadzidła, zmieszany z wonią potu. Kobiety pojawiają się znowu przy dźwięku bębnów. Wchodzą na salę tym samym rytmicznym, rozkołysanym krokiem, znamionującym stan głębokiego transu. Tym razem nie mają już na sobie białych sukien. Ich stroje różnią się teraz od siebie kolorami i stylem wykończe­ nia. Każda z nich dzierży w rękach małe przedmioty, jak np. miniaturowy miecz, tarczę lub sierp. Odmienność kostiumów ma znamionować konkretnych bogów, którzy opętali poszczególne tancerki. Kobiecy pochód wygląda teraz naprawdę imponująco. Robią wrażenie potężne, strojne suknie, skrzące się błyszczącymi nićmi i wszywanymi, różnokolorowymi świecidełkami. Candomble było prześladowane, tak jak ludzie, którzy je uprawiali. Z powodu niemożności uprawiania jakiejkolwiek aktywności kulturowej zaczęto je więc postrzegać nie tylko jako religię, ale także jako ostatni bastion zatrzymujący w sobie wszystko to, co zwalczała dominująca wówczas kultura europejska. Stało się więc ono swego rodzaju encyklopedią, która zapisywala w swoim obrządku wszystko to, co ważne było dla Afrobrazylijczyków: zarówno sztukę, kulturę, jak i życie po prostu. Bardzo ważna jest ta codzienność, zlączenie candomble z prostym życiem. Sacrum "wychodzi" ze świątyni na ulicę. Przepaja ją, nadając sens codziennym ludzkim sprawom, ale też biorąc z powrotem do świątyni to, co żywiołowe i twórcze, a z życia właśnie płynące. Nadaje to candomble silnego motywu karnawałowego. Rytuał jest zawsze niezwy82 �Maciej Rożalski • CANDOMBLE magając potężną falę rytuału. Widać, że na przygotowanie każdej z nich przeznaczono wiele czasu i pieniędzy. Prawdopodobnie są one warte więcej niż całoroczny zarobek zakładających je kobiet, dla których wielkim zaszczytem jest przywdziewanie tych rytualnych kostiumów oraz to, że one wła­ śnie zostały wybrane do opętańczego tańca. Każda suknia odznacza się swoim indywidualnym krojem, barwą i rodzajem dzierżonych przez tancerki atrybutów. Są to ozdoby przynależne poszczególnym bóstwom. Toteż każda z kobiet musi oddzielnie zaprezentować charakter swojego bóstwa. Tancerki rozpoczynają powolny taniec wokoło sali. W utworzonym przez tłum kręgu ukazują się ludziom ori.xds, jakby na specjalnym pokazie mody, zdominowanym przez boskich modeli. Ten taniec trwa przez pewien czas. Uderzenia bęb­ nów i chroboczący śpiew karłowatego kapłana stają się coraz głośniejsze. Owocuje to intensyfikacją transu, któremu poddane są kobiety. Każde z bóstw porusza opętanym przez siebie ciałem za pomocą specyficznego, przynależnego tylko sobie rodzaju tańca. Korowód nabiera rozpędu, a rozdygotane, wijące się kobiety rozpychają napierający na nie tłum. I w tym momencie muzyka się urywa. Opiekunki w białych sukniach usadzają powoli nieświadome kobiety na ziemi lub na krzesłach w jednym rogu sali, zostawiając wolne miejsce pośrod­ ku pomieszczenia. Zapada absolutna cisza. Dzieje się coś niezauważalnego, a bardzo ważnego, czego współ­ uczestnikami stajemy się także my, obserwatorzy uroczystości. Niekończący się nastrój oczekiwania. Nagle wszystko znowu wybucha. Bębny i mistrz ceremonii zaczynają szaleć ze zdwojoną mocą. Tłum jak na komendę dostaje ataku, wszystko faluje i rzuca się wspo- Jedna z barwnie ubranych tancerek-bóstw zaczyna krzyczeć. Wstaje i dostaje spazmatycznych drgawek, to samo dzieje się w różnych czę­ ściach sali. Tuż obok mnie upada w tym momencie na ziemię i zaczyna się wić stojąca dotychczas w tłumie kobieta. Od razu białe opiekunki podbiegają obwiązać ją chustami. Jak się dowiaduję od stojącej obok mnie kobiety, to jest tak zwany niekontrolowany trans. Bardzo źle widziany podczas tego typu uroczystości przez miejscową społeczność. Nazywa się go tak, ponieważ osoba opętana nie przeszła wymaganej inicjacji, która zezwala na wzięcie udziału w ceremonii, a samo opętanie odbywa się bez przygotowania, które ma wspomóc opętywa­ ną. Moja informatorka dodaje jeszcze: -Widocznie przyszła tu z jakimś dużym, nierozwią­ zanym problemem w swojej duszy. W tej części ceremonii każde z bóstw przedstawia swój taniec. Każda z Murzynek po kolei ukazuje kwintesencję opętującego ją bóstwa. Odbywa się to za pomocą różnej symboliki, przy innym rytmie. To prezentacja mocy bóstw, kwintesencja odprawianego rytuału. To ostatnia, uporządkowana część uroczystości. Potem wszystko pogrąża się w szaleństwie wspólnego tańca i dudnienia bębnów. Rytuał zaczyna zatracać znowu swój uporządkowany wyraz. Jakiś elegancki mężczyzna w garniturze pada także ofiarą opętania. Widzę jego twarz wykrzywioną grymasem napierającej furii. Kobiety mające nad wszystkim pieczę muszą obwiązywać jego ciało ręcznikami, bo brakuje już białych chust. Tłum faluje, wydziera się, wyśpiewuje kipiącą na sali energię. Ludzie zaczynają mieszać się jak w wielkim huczącym tyglu z białymi służkami, niezmordowanymi bębniarzami i bóstwami ori.xds. Potem już tylko zmęczenie. Jest godzina czwarta w nocy. Nie wiem, w jaki sposób znalazłem się w taksówce, razem z Decanio. Czuję zmęczenie, ale też jakieś cudowne ukojenie, jakby świat magii ori.xds, który zostawiłem za sobą w fawelach Salvadoru, podbudował i wzmocnił moją słabą, europejską duszę. Zdjęcia pochodzą z innych niż opisany w tekście rytuałów opętań­ czych. Wykonał je Adam Marciniak podczas pobytu w brazylijskim Salvadorze. W trakcie festiwalu Mediatravel, który ma się odbywać pomiędzy 18-24.04.05 w Łodzi autor zdjęć będzie opowiadał o Candomble i pokazywał swój materiał filmowy. Bibliografia Leszek Kolankiewicz: Samba z bogami, wydawnictwo KR, 1995 Maya Deren: Bogowie haitańskiego Wudu, wydawnictwo A, 2000 Przypisy Dane Dane cza zaczerpnięte zaczerpnięte Zaczerpnięte z Samby z bogami Leszka Kolankiewicza z książki Samba z agami Leszka Kolankiewi- z Samby z bogami Leszka Kolankiewicza z książki Mai Deren Bogowi haitań­ Sformułowania zapożyczone skiego wudu." �Bóstwo zaczyna tańczyć wykorzystując jako medium ciało swego wyznawcy. Zbliża się koniec ceremonii. 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fe4d94e0ecaa7ef77e422863b90584d.pdf 0d625b49e66a1ab97406d0fe64ba2bdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1329 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1228 Title A name given to the resource Warunki gospodarczo-społeczne a stosunek mieszkańców wsi południowo-wschodniego Mazowsza do ziemi (od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.263-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) W A R U N K I GOSPODARCZO-SPOŁECZNE A S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO MAZOWSZA D O ZIEMI (Od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych X X w.) Wśród zagadnień podejmowanych na początku lat siedemdziesiątych w Z a ­ kładzie Etnografii I H K M P A N prowadzono prace na temat stosunku lud­ ności wiejskiej do ziemi. Wnioski dotyczące tego problemu formułowano na podstawie analizy materiału terenowego (zebranego w latach 1969-1973 na obszarze kilkunastu wsi pd.-wsch. Mazowsza) uzupełnionego literaturą przed­ miotu. Badania etnograficzne objęły wsie położone w dorzeczu rzeki Świder (w ówczesnych powiatach: otwockim, mińsko-mazowieckim, garwolińskim) i. Dane służące szczegółowej analizie i egzemplifikacji poszczególnych zagad­ nień pochodziły z trzech wsi: Woli Duckiej, Woli Karczewskiej, Woli Sufczyńskiej. Przeprowadzono tu wywiady we wszystkich gospodarstwach . 2 Podstawowe pytania badawcze związane z opracowywanym tematem do­ tyczyły m. in. zmian zachodzących od uwłaszczenia do lat siedemdziesiątych w postawach społeczności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy i wła­ sności, konkretnych zachowań będących efektem tych postaw oraz czynników je warunkujących. Punktem wyjścia do analizy było założenie, że po uwłaszczeniu ziemia 1 Badania te zainicjowane przez Ośrodek Badań Naukowych Mazowieckiego Towarzy­ stwa Kultury dotyczyły aktualnej sytuacji kulturowej i współczesnych przemian wsi najbliż­ szego zaplecza Warszawy, prawego brzegu Wisły i dorzecza Świdra. Określane jako „ekspe­ dycja kołbielska" tematycznie obejmowały różne dziedziny kultury ludowej. Ich celem miało być zebranie materiałów do monografii etnograficznej tego obszaru. Pracami kierował doc. dr Marian Pokropek, z którym współpracowało liczne grono etnografów i studentów etno­ grafii z ośrodka warszawskiego. Autorka brała w nich od początku czynny udział. Wsie te położone są w odległości ok. 32-40 km od Warszawy. Charakteryzowały się one m. in.: małymi liczebnie rodzinami, wysokim odsetkiem ludności chłopo-robotniczej, niską jakością gleby, niedostatkiem łąk i pastwisk, niewielkimi rozmiarami gospodarstw (prze­ ciętnie 3-5 ha) przy równoczesnej szachownicy gruntów dochodzącej nawet do 40 kawałków ziemi położonych w różnych miejscach w gospodarstwach o łącznej powierzchni 3 ha, pry­ mitywnymi zabudowaniami gospodarczymi, niską mechanizacją prac. 2 �264 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w chłopskim systemie wartości miała range nadrzędną, cenioną najwyżej, 'determinującą życie całej zbiorowości we wszystkich dziedzinach jej życia. Ten agrocentryczny system wartości sprawiał, że ziemia rzutowała na stosunki ekonomiczne, społeczne i kulturowe społeczności wiejskiej. Prześledzenie pro­ cesu zmian zachodzących w ciągu ponad 100 lat w modelu agrocentrycznym i ukazanie jego nowych wariantów, a także głównych czynników spraw­ czych, było jednym z założeń ówczesnych badań. Przedstawiona praca jest nie publikowanym dotąd fragmentem poświęco­ nym zmianom postaw ludności wiejskiej wobec ziemi jako warsztatu pracy, czyli podstawy ekonomicznej bytu ludności, zachodzącym w omawianym okresie pod wpływem konkretnych stosunków gospodarczo-społecznych. Stosunek do ziemi jako warsztatu pracy przejawia się m. in. w intensy­ fikacji upraw, wzroście pogłowia hodowanych zwierząt, inwestycjach podej­ mowanych z myślą o moďernizacji i mechanizacji upraw. Zależy on w dużej mierze od uregulowania prawnego statusu użytkowników ziemi, obszaru go­ spodarstwa, opłacalności produkcji rolno-hodowłanej, możliwości zarobków poza rolnictwem, preferowanych wzorów życia i kariery itd. Zgodnie z tymi założeniami w opracowaniu na plan pierwszy wysunięto strukturę gospodarczo-społeczną badanych wsi, gospodarkę rolno-hodowlaną, powiązania z lokalnym i pozalokalnym rynkiem pracy oraz fakty i opinie dotyczące stosunku współczesnych mieszkańców wsi do podstawowego war­ sztatu pracy — ziemi. I. C H A R A K T E R G O S P O D A R K I CHŁOPSKIEJ N a podstawie informacji z wywiadów terenowych, uzupełnionych staty­ stycznymi danymi porównawczymi z kilkudziesięciu lat i literaturą przed­ miotu, możemy wysnuć wniosek, że struktura gospodarczo-społeczna wsi pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do lat siedemdzieiątych X X w. wy­ kazuje zwiększenie się liczby gospodarstw oraz postępujący proces rozdrabnia­ nia gruntów. N a przykład pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 22 gospodarstwa, natomiast w 1970 r. — 75. Analogicznie w Woli Karczewskiej z 14 ich liczba wzrosła do 47, a w Woli Sufczyńskiej z 28 do 6 3 . Wzrost liczbowy był przede wszystkim skutkiem podziału gospodarstw, rozdrabniania ich obszaru. Ilustrują to najlepiej następujące dane: pod koniec X I X w. były w Woli Duckiej 4 gospodarstwa od 2 do 5 ha, a w roku 1970 było ich już 36; w Woli Karczewskiej liczba gospodarstw od 5 do 8 ha wzrosła z 8 (pod koniec X I X w.) do 22; a w Woli Sufczyńskiej w tej samej grupie 3 3 Wszystkie dane liczbowe zamieszczone w tekście pochodzą z opracowanych przez autorkę materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 77А/1/-90А/1/, 14А/1/-21А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 99A/IV/-108A/IV/, 91/А/Ш/, 109A/VII/-120A/ /VII/, 121/A/VIII/-134A/VI11); materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w War­ szawie (nr inwent. 1760-1771) oraz materiałów G R N w Gliniance i Kołbieli. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 265 obszarowej i w analogicznym okresie z 8 do 15. Zjawisko to świadczy o tym, że nacisk na posiadanie ziemi i gospodarstwa byl tu w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu łat duży. Dokładniejsza analiza zebranego materiału wykazała rów­ nocześnie zmienną dynamikę tego procesu. Przejawia si£ ona w tym, że obok okresów nasilenia działów gospodarstw występują lata ich wyraźnego zaha­ mowania. Ze zjawiskiem pierwszym mamy do czynienia np. w latach 19541970, z tym że jego istotę stanowią przede wszystkim działy nieformalne, natomiast z drugim w latach 1944-1954. Pytania o przyczyny tego stanu rzeczy stawiamy dalej, szukając wyjaśnień m. in. w charakterze gospodarki rolnej, chłonności lokalnego i pozalokalnego rynku pracy. Rozdrobnienie gruntów i związany z nim wzrost liczby ludności „zbęd­ nej" produkcyjnie na wsi pociągały za sobą wiele skutków natury ekono­ micznej, społecznej i kulturowej. Były odczuwane w każdym gospodarstwie. Gospodarkę rolną pd.-wsch. Mazowsza od uwłaszczenia do zakończenia I I wojny światowej cechowały zmiany powierzchni i rodzajów upraw roślin­ nych, wzrost ogólnych zbiorów z ha, dokonujący się na drodze zwiększania powierzchni zasiewów i unowocześniania technik uprawy ziemi, podnoszenie wydajności gleby oraz rozwój mechanizacji produkcji. Postęp ten był jednak powolny i przerywany licznymi okresami wyraźnych zahamowań szczególnie widocznych w latach wojen czy kryzysów. Na przykład w dziedzinie uspraw­ nień technicznych uwidocznił się dopiero od przełomu X I X i X X w., a jego istota polegała głównie na unowocześnieniu podstawowych, znanych wcze­ śniej narzędzi, a w znacznie mniejszym stopniu na mechanizacji. Właśnie w tym okresie rozpowszechniło się wiele narzędzi pełniących funkcje daw­ nego radła (m. in. sprężynówka). Ogólnie jednak w latach 1876-1913 zbiory 4 zbóż wzrastają 2-krotnie, a ziemniaków 4-krotnie. Największe nasilenie zmian w zakresie struktury roślin uprawnych oraz zasiewów, sposobów i technik uprawy ziemi przypada na 20-lecie międzywojenne. G ł ó w n y m czyn­ nikiem rozwoju była szerząca się oświata rolnicza oraz działalność organi­ zacji gospodarczych i społecznych. Niemały wpływ na modernizację gospo­ darki chłopskiej miały również okoliczne dwory, które pełniły rolę swoistych innowatorów na wsi. Pierwsze stosowały nowoczesne maszyny rolnicze, ra­ cjonalniejsze sposoby upraw oraz nowe odmiany roślin. Zmiany następujące w hodowli w omawianym okresie charakteryzował przede wszystkim wzrost liczby koni na skutek zastępowania nimi w o ł ó w oraz spadek pogłowia owiec. N a przykład na przełomie X I X i X X w. prze­ ciętnie w gospodarstwie o powierzchni 4 ha chowano 6-12 sztuk owiec, a w latach 1920-1939 tylko 4-6 sztuk. Jednocześnie wzrosła liczba bydła, szczególnie krów. Natomiast pewne wahania wykazuje stan trzody chlewnej. Ważnym źródłem d o c h o d ó w dla gospodarstw chłopskich, zwłaszcza w okre­ sie 20-lecia międzywojennego, był c h ó w drobiu i sprzedaż produktów po­ chodzących z hodowli w postaci nabiału, j a j , pierza. Po zakończeniu I I wojny światowej nastąpiły zasadnicze przemiany nie tylko w strukturze agrarnej wsi, ale i w charakterze całej gospodarki wiej- �266 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA skiej pd.-wsch. Mazowsza. Szczególnie doniosłe znaczenie miał fakt powsta­ nia wielu nowych gospodarstw ustanowionych w wyniku parcelacji ziemi folwarcznej na skutek reformy rolnej. Tego typu gospodarstw nie było jed­ nak na obszarze trzech szczegółowo badanych wsi. Nie wszystkie dwory na tym terenie rozparcelowano po 1945 г., po­ nieważ były wśród nich takie, których obszar nie przekraczał 50 ha (np. Sufczyn). Parcelowaną ziemię z obowiązkiem jej spłacenia w ciągu 20 lat otrzymali głównie dawni stali robotnicy folwarczni (parobcy, fornale), a na­ stępnie małorolni. Obszar nowo powstałych gospodarstw był różny. Na przykład w Rudnie i Rudzienku wynosił po ok. 4 ha; w Wężyczynie — 4,5 ha; w Kuflewie — 5 ha (przy czym wdowy otrzymały tu po 1,5 ha); w Kiczkach po 3,3 ha w jednym kawałku i po 26 arów na siedlisko. Ponadto podziałowi uległ cały inwentarz i sprzęt dworski. N a przykład w Kiczkach na 3-4 gospodarzy przypadał 1 koń i krowa, niezależnie od tego, że każdy z robotników miał własną krowę. Pewną część ziemi oraz stawy rybne przejęły kółka rolnicze (np. w Rudzienku) lub Państwowe Gospodarstwa Rolne (np. ferma lisia w Gliniance). Natomiast budynki dworu zazwyczaj obejmowały szkoły (Rud­ no, Sufczyn). Dawni robotnicy folwarczni osiedlając się na nowych działkach tworzyli zwykle odrębną wieś (np. Kuflew czy Kiczki), co wynikało z faktu, że grunty dworskie były tu odseparowane od ziemi chłopskiej. W Kiczkach mieszkali oni w odległości ok. 1 km od wsi właściwej, w pobliżu dawnego dworu. N a uwagę zasługuje, że jeszcze w czasie badań mieli oni wspólne narzę­ dzia i pomagali sobie wzajemnie we wszystkich pracach rolnych. Byli izolo­ wani od społeczności dawnej wsi, z której mieszkańcami — tak jak i w okre­ sie międzywojennym — nie utrzymywali bliższych kontaktów, chociaż nie wy­ stępowały między tymi wsiami jakiekolwiek zatargi, kłótnie czy inne prze­ jawy wrogości. Największe zmiany, jakie zaszły w gospodarce wsi pd.-wsch. Mazowsza po zakończeniu I I wojny światowej (do okresu prowadzenia badań tereno­ wych), dotyczyły głównie intensyfikacji produkcji rolnej dzięki stosowaniu n a w o z ó w sztucznych, używaniu nowoczesnych maszyn i narzędzi rolniczych, wprowadzaniu nowych kultur uprawowych (m. in. stale zwiększała się po­ wierzchnia uprawy sadów i krzewów owocowych) oraz kierowaniu się bar­ dziej racjonalnymi metodami gospodarczymi. Obserwuje się jednocześnie stałe doskonalenie technik i sposobów uprawy ziemi. W dziedzinie stosowania narzędzi i maszyn rolniczych najbardziej widocz­ ne zmiany następowały od ok. 1955 r. Zdaniem informatorów, począwszy od tego okresu systematycznie z roku na rok zwiększała się liczba i ro­ dzaje używanego przez rolników sprzętu. Fakt ten znajdował odbicie rów­ nież w liczbie maszyn rolniczych, jaką posiadały poszczególne gospodarstwa. Pojawiły się nie znane dotąd sprzęty i narzędzia rolne, jak: grabiarki do ściętych traw, przetrząsacze do nawozów, śrutowniki, opryskiwacze i ору- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 267 lacze przeciwko szkodnikom i chwastom. Równocześnie wzrosło wyraźnie (szczególnie od końca lat sześćdziesiątych) zużycie n a w o z ó w sztucznych na I ha, przy jednoczesnym intensywniejszym nawożeniu obornikiem oraz wy­ siewaniu poplonów. Charakterystyczne, że rolnicy nie zakupywali na własność maszyn rolniczych (poza podstawowymi), nie inwestowali w nie, lecz wypo­ życzali z kółka rolniczego. Inną cechą specyficzną było użytkowanie najno­ wocześniejszych maszyn rolniczych jedynie w gospodarstwach, w których nie doszło do znacznego rozdrobnienia pól i skomplikowanej ich szachownicy. We wszystkich bowiem pozostałych przypadkach stosowanie nowoczesnego sprzętu było niemożliwe ze względów technicznych. Jałowe gleby przynoszące niewielkie zbiory zbóż, brak pastwisk i łąk przez długie lata hamowały rozwój hodowli. Każde gospodarstwo wymagało kilku sztuk bydła i trzody chlewnej, aby zapewnić utrzymanie rodziny i obor­ nik na pola. Hodowano więc często sztuki o niskiej jakości. Sytuacja nieco się zmieniła od chwili rozpowszechnienia się n a w o z ó w sztucznych, którymi zastępowano obornik. Większą uwagę zaczęto zwracać na jakość posiadanych zwierząt. Jednocześnie nastąpił spadek zachorowań na pryszczycę i inne cho­ roby zakaźne, co wpłynęło na ogólny przyrost liczby bydła i nierogacizny w poszczególnych gospodarstwach. Natomiast w hodowli owiec rejestrowano stały spadek ich pogłowia, co było spowodowane głównie odchodzeniem go­ spodarki chłopskiej od zaspokajania potrzeb we własnym zakresie, a w tym i rezygnacji z samodzielnego wykonywania wełnianej odzieży czy kilimów. D o ok. 1970 r. w każdym gospodarstwie hodowano rocznie przeciętnie 1-2 sztuki świń na potrzeby własne, 1-2 sztuki przeznaczano na obowiąz­ kowe dostawy dla państwa i kontraktacje (lub sprzedaż na wolnym rynku). Należy zaznaczyć, że w latach sześćdziesiątych panowała powszechna opinia, iż lepiej opłaca się kontraktować i sprzedawać świnie niż żyto, ponieważ cena zboża była dużo niższa niż ta, którą uzyskiwano za sprzedaną nierogaciznę. Hodowla krów natrafiała na trudności wynikające z braku łąk i pastwisk, mimo to w każdym gospodarstwie trzymano przynajmniej jedną mleczną sztukę. Gospodarstwa powyżej 2 ha — w przeciwieństwie do okresów poprzednich — posiadały z reguły konia do prac polowych i transportu. Zwiększyła się również ogólna liczba chowanego drobiu. Postęp w hodowli zwierząt gospodarskich był przede wszystkim skutkiem popularyzacji jej nowoczesnych form, oświaty rolniczej, bodźców cenowych. Intensyfikacja tej gałęzi produkcji wymagała jednak odpowiednich warunków, a tym samym nakładów pieniężnych. Konieczne były bowiem doborowe sztu­ ki zwierząt, specjalne pomieszczenia i pasze. Mimo więc ewidentnych zmian, zachodzących szczególnie intensywnie po II wojnie światowej, gospodarka chłopska we wsiach pd.-wsch. Mazowsza wykazywała zapóźnienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju. Przeja­ wiało się ono np. w niskiej przeciętnej wydajności z ha wynoszącej pod koniec lat sześćdziesiątych dla 4 zbóż 17-21,5 q, a ziemniaków 160-190 q czy też niedostatecznej mechanizacji produkcji. Wynikało ono przede wszystkim �268 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ze specyficznej struktury rolnej (małych i rozrzuconych w szachownicy pól zmuszających do stosowania przestarzałych narzędzi i technik rolnych, nie­ wielkich obszarowo gospodarstw) i warunków ekologiczno-glebowych (gleby I V - V I klasy, brak łąk i pastwisk). Wszystkie te czynniki wpływały na fakt, że produkcja rolno-hodowlana w całym omawianym okresie miała na tym terenie charakter e k s t e n s y w n y . Nastawiona była głównie na pokrycie własnych potrzeb rodzin i gospodar­ stwa, a zatem posiadała cechy gospodarki s a m o ż y w i e n i o w e j . D o lat sie­ demdziesiątych naszego wieku nie było w trzech badanych szczegółowo wsiach ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym kierunku produkcji rolno-hodowlanej. Inaczej mówiąc, o żadnym z tutejszych miesz­ kańców (właścicieli ziemi) nie można było powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do p r o f e s j o n a l i z a c j i w zawodzie rolnika . 4 Gospodarka towarowa obejmowała głównie produkty podlegające kon­ traktacji. W znacznie mniejszym stopniu rozpowszechniona była sprzedaż na okolicznych targach, stanowiąca do lat pięćdziesiątych- naszego stulecia do­ minującą formę kupna i zbytu produktów gospodarki chłopskiej. Według opinii przyjętej przez ekonomistów, przedmiotem obrotu towarowego są nad­ wyżki rolne i hodowlane pozostałe po uprzednim uiszczeniu wszelkiego rodza­ ju świadczeń na rzecz państwa oraz odliczeniu produktów przeznaczonych na potrzeby gospodarstwa i samożywienie. W przypadku omawianych wsi mieliśmy do czynienia z brakiem nadwyżek rzeczywistych, a jedynie z istnie­ niem nadwyżek pozornych. Powstawały one w wyniku ograniczenia potrzeb sam ożywieni owych rodziny. Sytuacja taka trwała nieprzerwanie do 1970 г., czyli do momentu zniesienia obowiązkowych dostaw na rzecz państwa i pod­ wyżek cen skupu produktów gospodarki chłopskiej. Charakteryzując zmiany zachodzące w organizacji i funkcjonowaniu chłop­ skiego warsztatu pracy należy zwrócić uwagę na wpływ czynników interwen­ cyjnych administracji państwowej na wzrost zainteresowań wartością instru­ mentalną ziemi. Dotyczyło to przede wszystkim lat siedemdziesiątych X X w. Przełom lat 1970 i 1971 w polityce rolnej naszego kraju oceniano jako początek procesu doskonalenia chłopskich warsztatów pracy. W okresie tym zainicjowane zostały liczne akcje poparte odpowiednimi zarządzeniami i usta­ wami administracyjno-prawnymi. Ich celem był wzrost i przyspieszenie pro­ dukcji rolno-hodowianej oraz stworzenie warunków do dalszych przeobrażeń społeczno-gospodarczych i modernizacji rolnictwa. Ograniczymy się do wymienienia tylko kilku z tych przedsięwzięć, które 4 Dobrze charakteryzuje tę sytuacje następująca wypowiedź: „nie specjalizuję gospodarstwa w żadnym kierunku, idzie mi tylko o to, żeby mi dawał kawałek chleba. Wiem, że takie gospodarowanie nie jest korzystne w szerszej skali, ale w mojej sytuacji jest to najlepsze rozwiązanie". Wszystkie cytaty zamieszczone w tekście pochodzą z materiałów terenowych Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (nr inwent. 1А/1/-13А/1/, 30A/IV/-54A/IV/, 109А/ /VII/-115A/VII) oraz materiałów Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie (nr inwent. 1761-1769). �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 269 jak się wydaje — i co potwierdza materiał terenowy — odegrały decydującą rolę w wystąpieniu przejawów zainteresowania przedmiotową wartością ziemi mieszkańców badanego terenu. Były to: 1) podniesienie ogólnego poziomu opłacalności produkcji rolnej przez korzystną dla chłopa zmianę dotychcza­ sowych cen skupu żywca i mleka; 2) obniżka progresji w podatku grun­ towym; 3) zniesienie obowiązkowych dostaw żywca, ziemniaków i zboża i zastąpienie ich kontraktacjami; 4) wejście w życie z dniem 4 I X 71 r. ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Zniesienie obowiązkowych dostaw dla państwa oraz zwyżka cen skupu żywca i mleka ożywiły w znacznej mierze gospodarkę towarową tutejszych wsi. Idea intensyfikacji i rozwoju hodowli podbudowana przez ustanowienie wysokich cen skupu stała się popularna wśród mieszkańców. N a natychmia­ stową realizację produkcji na większą skalę nie mogły sobie jednak pozwo­ lić od razu nawet zamożniejsze gospodarstwa. Wymagała ona bowiem obok znacznych nakładów pieniężnych na budowę nowoczesnych chlewów oraz za­ kup wyselekcjonowanych sztuk bydła i trzody przestawienia gospodarki z samożywieniowej na specjalistyczną — hodowlaną, a więc również zmiany struk­ tury uprawianych dotychczas roślin i przeprowadzenia scalenia gruntów oraz ich zmeliorowania. Mimo licznych trudności związanych z realizacją tych zadań ewidentny stał się wzrost pogłowia hodowanych i kontraktowanych zwierząt we wszyst­ kich gospodarstwach badanych wsi, tym bardziej że sztuki kontraktowane zajęły miejsce uprzednio przeznaczanych na obowiązkowe dostawy dla pań­ stwa. Mnożyły się przypadki dokupywania pasz oraz rozbudowywania po­ mieszczeń inwentarskich. Ustawa o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, zwana też ustawą uwłaszczeniową, przez prawników porównywana jest w swym znaczeniu i roz­ miarach do reformy rolnej 1944 r. Ustawodawca powołując ją do życia miał m. in. na celu: ograniczenie procesów sądowych „o ziemię" przez ostateczne wyeliminowanie roszczeń rodzeństwa i innych spadkobierców na roli nie pra­ cujących do spłat od dotychczasowych użytkowników ziemi czy też podziału gospodarstwa; wyeliminowanie elementu niepewności (nieformalnych użyt­ kowników) wobec przyszłych losów i zwrócenie ich „ku gospodarstwu" jako jedynemu warsztatowi pracy, a co się z tym wiąże wzrostowi ilościowemu i jakościowemu produkcji rolnej. T o ostatnie dążenie, jak się wydaje, zostało prawidłowo zrozumiane przez mieszkańców badanych wsi, co zaznaczyło się w wypowiedziach kilkunastu informatorów. M o ż n a je krótko podsumować stwierdzeniem jednego z nich: „teraz to wszystko jest moje i nie będę się musiał z nikim dzielić, na nikogo pracować, ani nikomu płacić [...] sam sobie jestem panem, teraz postawię nowe chlewy i dom, bo nie mam już żadnych zobowiązań". Kilku innych w swych wypowiedziach podkreślało ponadto, że pragnęli już wcześniej nastawić się na intensywną produkcję rolną. U źródeł ich postaw leżała potrzeba stabilizacji życiowej poważnie zagrożonej w związku z odczuwaną od kilku lat tendencją do ograniczania �270 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A zatrudnienia niewykwalifikowanych chłopów-robotników w dużych zakładach miejskich, szczególnie Warszawy. N a przeszkodzie w realizacji tych planów stał właśnie brak tytułu posiadania gruntów. Wprowadzaniu zasad nowej polityki rolnej w niektórych wsiach pd.-wsch. Mazowsza towarzyszyła akcja scalania i melioracji gruntów. Dzięki niej reali­ zacja planów intensyfikacji i utowarowienia produkcji gospodarki chłopskiej stała się bardziej realna. II. L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y O m ó w i m y teraz zatrudnienie mieszkańców badanych wsi przy pracach rolnych na miejscu, ale poza własnym gospodarstwem. M o ż e m y bowiem w tym wypadku założyć, że od rozmiarów i chłonności lokalnego rynku pracy — tym samym możliwości „dorobienia" do d o c h o d ó w z własnego go­ spodarstwa na miejscu — zależały decyzje potencjalnych wychodźców „za za­ robkiem" o pozostaniu we wsi, a więc i postawy wobec ziemi, zwłaszcza do jej wartości instrumentalnej. Reforma uwłaszczeniowa 1864 r. zrywając z zasadami feudalnej, pań­ szczyźnianej zależności zapoczątkowała na obszarze pd.-wsch. Mazowsza no­ wą formę koegzystencji wsi i folwarku. Największe znaczenie dla tego współ­ życia ma d w ó r — j a k o l o k a l n y r y n e k p r a c y . Jego ranga była szcze­ gólnie wysoka w okresie międzywojennym, gdy na skutek podziałów rodzin­ nych zmniejszył się obszar gospodarstw chłopskich, a jednocześnie wzrosła w nich liczba osób „zbędnych" produkcyjnie. „Przed I wojną ludzie wiejscy znacznie mniej najmowali się do pracy we dworze niż przed I I wojną, bo mieli wtedy więcej własnej ziemi i mniej czasu". Dlatego też jako podstawę egzemplifikacji zagadnienia wykorzystamy dane z lat poprzedzających I I woj­ nę światową. Kontakty między ludnością wiejską a dworem przebiegały głównie w pła­ szczyźnie gospodarczej, a ściślej specyficznej wymiany. D w ó r dawał pracę za pieniądze i odrobek , udzielał pożyczek (płodów rolnych, pieniędzy) i za­ p o m ó g , wymagając w zamian przede wszystkim odrobków. Natomiast chłopi wykonywali poszczególne prace za pieniądze lub płody rolne. Kontakty in­ nego rodzaju były sporadyczne. N a przykład bardzo rzadko dotyczyły one dzierżawy gruntów pańskich. Wypływało to zazwyczaj z faktu, że tutejsze folwarki były stosunkowo niewielkie, a więc bez uszczuplania swego areału z powodzeniem mogły podołać zadaniom przy pomocy własnych pracowni­ ków, wspomaganych pracą robotników najemnych. W latach 1920-1944 za­ istniało w Woli Sufczyńskiej 5 wypadków wydzierżawiania chłopom ziemi 5 5 Częste też były przypadki, że dziedzic zmuszał chłopów do odrobku jako rekompen­ saty za wyrządzone szkody, np. niedopilnowanie inwentarza, który wszedł w zboże dworskie, za przejście przez park folwarczny bez zezwolenia, etc. �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 271 dworskiej, w Sufczynie — 4, w Radachówce — 4, w Woli Karczewskiej — 3, w Kiczkach — 6, w Woli Duckiej — 4, w Rudnie — 5, w Wężyczynie — 4. Nieomal regułą było, że bogatsi gospodarze dzierżawili ziemie folwarczną za gotówkę, a biedniejsi za odrobek dniówkowy. Na przykład za 1 morgę odrabiano 15 dni w roku wykonując prace, które dwór wyznaczył. Na tym tle powstawały niejednokrotnie zatargi, ponieważ zdarzało się, że folwark zwiększał liczbę wyznaczonych, obowiązujących dni odrobku, nie chcąc za nie wynagradzać. Obok dzierżawy za pieniądze czy odrobek istniała forma dzierżawy za 4 lub 5 kop, będąca jednocześnie rodzajem zapłaty w natu­ rze za najem. Polegała ona na tym, że chłopi indywidualni w zamian za skoszenie dworskiej łąki i wysuszenie trawy otrzymywali có czwartą lub co piątą kopę siana. Kontakty gospodarcze c h ł o p ó w z dworem układały się różnie w poszcze­ gólnych wsiach. Na przykład w Rudzienku nie było przypadków zaciągania na przednówku pożyczek w postaci ziarna czy mąki od dziedzica, lecz wy­ łącznie od bogatszych chłopów. D w ó r w Radachówce, odczuwający brak siły roboczej, udzielał pożyczek wyłącznie za odrobek (np. za 1 q zboża należało odpracować 15 dni). W Kuflewie pożyczki w postaci p ł o d ó w rol­ nych czy pieniędzy udzielane były tylko robotnikom stałym, którym następ­ nie odtrącano należność z ornalii (wynagrodzenia rocznego). We wsiach, gdzie zajęcie na folwarku pańskim stanowiło jedyne źródło dodatkowego zarobku, nie było zatargów na tle odrobków (np. Rudno). „Chłopi obawiali się okazywać niezadowolenie, ponieważ wiedzieli, że nie dostaną pracy, czy też nie mogliby pożyczyć niczego, co się równało z głodowaniem całej ro­ dziny na przednówku". Zupełnie odmiennie układały się stosunki dwór — wieś w Kiczkach. Wła­ ściciele Kiczek według powszechnej opinii byli ludźmi bardzo dobrymi, dla­ tego też niejednokrotnie zwracano się do nich o pomoc. Pożyczano we dwo­ rze płody rolne i pieniądze. Długi zwracano po żniwach lub odrabiano. Częste były przypadki, że dziedzic udzielał z a p o m ó g w postaci pieniędzy i budulca tym, których dotknęła klęska żywiołowa (np. pożar czy p o w ó d ź ) , nie żądając w zamian niczego. Natomiast dziedziczka oprócz wspierania cho­ rych i biednych prowadziła ochronkę dla małych dzieci, uczyła wiejskie dziew­ czyny tkać i haftować. Ten patriarchalny stosunek sprawił, że „ludzie chętnie przychodzili do każdej pracy we dworze" . 6 Praca w dworach wykonywana była przede wszystkim przez pracowni­ k ó w stałych (angażowanych corocznymi kontraktami), a w mniejszym stop­ niu najemnych. Wśród tych ostatnich, rekrutujących się z najbiedniejszych 6 Dwór w Kiczkach jest jednym z odosobnionych pozytywnych przykładów koegzysten­ cji folwarku z własnymi robotnikami. Ostatni dziedzic — Rokicki, który zmarł bezpotomnie w 1930 r. — sporządził przed śmiercią testament, mocą którego każdy z robotników dwor­ skich otrzymał 1500 zł. Testator przekazał również pieniądze na budowę szkoły rolniczej, wyposażenie biblioteki i utrzymanie kościoła. �272 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A rodzin we wsi, byli: zagrodnicy, posiadający po ok. 3-4 morgi ziemi, ogrodziarze mający przywilej wypasania na folwarcznych pastwiskach 4 sztuk owiec lub 1 sztuki bydła, wyrobnicy, wśród których byli chłopi mieszkają­ cy na komornym oraz tacy, co mieli własne chałupy, a nawet 0,5 morgi ziemi. Liczbę rodzin przedstawicieli tych kategorii ludności zamieszkujących po­ szczególne wsie w okresie międzywojennym ilustruje zamieszczona niżej tabela. Rodziny wyrobników, ogrodziarzy, zagrodników w poszczególnych wsiach w okresie międzywojennym (Zestawienie autorki opracowane na podstawie badań w . , terenowych) Wyrobnicy komornicy Ogrodziarze powyżej Zagrodnicy do 4 m ó r g do ok. 0,5 morgi ziemi 0,5 morgi ziemi ziemi Sufczyn Wola Sufczyńska Radachówka 7 4 4 4 3 3 6 3 12 Wola Karczewska Starogród 2 6 3 5 4 7 Wola D u c k a Gocław 2 9 3 12 4 io Kuflew 8 9 6 Weżyczyn Rudno 4 7 3 8 5 9 Kiczki 8 6 9 Najmowano ich do pilnych prac polowych, takich jak: żniwa, koszenie łąk, wykopki, pielenie chwastów, sadzenie ziemniaków i kapusty. Zwykle posługiwali się oni dworskim sprzężajem i narzędziami. Wynagrodzenie robotników dniówkowych było zróżnicowane w zależności od okolicy i wykonywanych zajęć. N a przykład w Starogrodzie w 1938 r. kosiarz otrzymywał 5 zł dziennie, podbieraczka 4 zł. Z a pielenie chwastów płacono tu 1,5-2 zł, a za kopanie ziemniaków 2 zł. W Gocławiu za kopanie uzyskiwano 1 zł. kosiarz dostawał 3 zł, a podbieraczka 1,8-2 zł. Niekiedy stosowano równolegle do pieniężnego również wynagrodzenie w płodach rol­ nych (Rudno, Wężyczyn, Ponurzyca). Mężczyzna otrzymywał wówczas dzien­ nie 80 gr — 1 zł oraz 2 kg żyta, a kobieta 60 gr i 1,5 kg żyta. Przy żniwach i cięciu traw praktykowano jeszcze inną formę zapłaty. Była to tzw. kopka („od kopki"), która polegała na tym, że chłop wykonujący całość prac związanych z sianokosami czy żniwami (koszenie, suszenie, zwózka) otrzymywał co 4-5 kopę siana lub zboża (Rudno. Rudzienko. Kuflew, R a ­ dachówka, Glinianka, Sufczyn). R o b o t n i k ó w dniówkowych werbowano do pracy w kościele po mszy przez ogłoszenie rządcy lub samego dziedzica. „Czasami, gdy brakowało ro­ botników, rządca jeździł po wsiach i mówił, że potrzebuje tylu i tylu ludzi �S T O S U N E K MIESZKAŃCÓW WSI D O Z I E M I 273 i zapisywał tych, co się zgodzili [...] Gdy ktoś zachorował, odsyłano go do domu [...] Były też wypadki, że chłopi sami chodzili prosić o pracę do dworu". Między pracownikami najemnymi i folwarkiem często dochodziło do kon­ fliktów. W Radachówce, „gdy dziewczyny najęte do kopania kartofli zrobiły strajk, bo dwór za mało płacił, zapowiedziano im, że jak nie przyjdą do pracy, to ich więcej dwór nie zatrudni i strajk upadł, bo chętnych do pracy za jakiekolwiek wynagrodzenie było wielu". Niekiedy dwory najmowały do kopania 100-200 ludzi. „ W takiej grupie praca szła szybko. Chłopi starali się tylko, aby karbowy nie widział [...] to ludzie oszukiwali. Zostawiali kartofle w ziemi, aby je w nocy wykopać dla siebie [...] dziedzic, jak kogoś zobaczył, g o t ó w był strzelać". Cieszący się złą opinią dwór w Dłużewie („wściekły dwór"), gdy „potrzebował 40 ludzi z widłami, a stawiła się tylko połowa, kazał pracować im wszystkim do godziny 12 i 2 w nocy bez jedzenia i picia". Jak zaznaczono, gospodarka folwarczna oparta była przede wszystkim na pracy stałej służby, czyli „ludzi dworskich" lub „parobków dworskich", a w znacznie mniejszym stopniu robotników najemnych. C o do tego zgodne są wypowiedzi wszystkich informatorów. Niemniej jednak w okresie pilnych prac polowych, jak żniwa czy kopanie ziemniaków, wśród robotników na­ jemnych pracujących we dworze znajdowali się również synowie i córki naj­ bogatszych gospodarzy. Zdarzało się nawet, że z każdego domu we wsi przy­ najmniej jedna osoba zatrudniona była na folwarku. Stali robotnicy dworscy — fornale, parobcy, stangreci, dojarki, pokojówki, kucharki, ogrodnicy, owczarze, karbowi — obowiązki swoje wykonywali za­ zwyczaj dziedzicznie. Często bowiem „dziedzic nie chciał mieć nowych ludzi, których umiejętności i posłuszeństwa nie znał". Pracownicy folwarczni mieszkali w czworakach. Posiadali oni 0,25 lub 0,5 morgi pod ziemniaki. Wolno im było trzymać krowę (i paść ją wraz z dworskimi) oraz świnie. Zapłatę otrzymywali zazwyczaj w ziemniakach i zbożu oraz częściowo tylko w pieniądzach. T a forma wynagrodzenia nosiła nazwę ornalii (ordynarii). D w ó r ponosił również koszty reperacji i konser­ wacji czworaków. Niekiedy udzielał pożyczek pieniężnych na zakup inwenta­ rza czy ziarna, potrącając je sobie z ornalii (Sufczyn, Kiczki, Rudno, R u dzienko, Radachówka). Dziedzic miał prawo zwolnić każdego robotnika. Przestrzegano przy tym zasad, że wymówienie dawano tylko jednego dnia w roku — 1 stycznia, a odprawiony miał obowiązek wyprowadzić się do 1 kwietnia. Zwolniony napotykał zwykle trudności z otrzymaniem pracy w innych dworach. Dzień pracy rozpoczynano Q 5 rano, a k o ń c z o n o o godzinie 21 (z przer­ wami na posiłki). W zimie pracowano od 7 rano do zachodu słońca, z tym że każdy fornal zaczynał pracę wcześniej (o 3 rano), ponieważ musiał opo­ rządzić konie i przygotować je do zajęć w polu. Każdy z robotników miał wyznaczone stałe czynności. Niezależnie jednak od tego, wypełniał wszystkie 18 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �274 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA inne wskazane przez dziedzica. Ponadto zobowiązany był do tzw. posyłki, czyli posyłania dzieci, a czasem i żony do lżejszych prac fizycznych na folwarku. Mężczyźni wykonujący odpowiedzialne i ciężkie prace wynagradzani byli całą ornalią. Składało się na nią przeciętnie: 13 q żyta, 2 q jęczmienia, 2 q pszenicy, ziemia pod ziemniaki w wymiarze ok. 360 prętów (1 pręt = 2 m), honorarium kwartalne w wysokości 35-40 zł i pasza dla 1-2 krów, które mogli trzymać w dworskich oborach. Zdarzało się też, że ro­ botnicy nie posiadający własnych krów otrzymywali latem po 4 litry mleka dziennie. Inną formą wynagrodzenia robotników stałych była dniówka. Zwykle wynosiła ona 3 kg mąki, 1 kg kaszy, 3 kg ziemniaków, a przy codziennej pracy w ciągu całego roku ponadto 19 q opału i niecałą złotówkę (Radachówka). Pracującym „leniwie odbierano dniówkę lub odsypywano z ornalii". Tej kategorii ludności płacono zazwyczaj 2 razy w roku. Były jednak przy­ padki, że dziedzic wynagradzał ich wcześniej. Tych spośród nich, którzy stale mieszkali we dworze, nazywano „funtowi". Termin ten pochodził od sposobu zapłaty, ponieważ oprócz pieniędzy otrzymywali oni również po kilka funtów zboża. Pracownicy folwarczni mogli zaciągać we dworze po­ życzki w postaci zboża czy ziemniaków. Oddawali je po zbiorach albo właściciel potrącał im należność z ornalii, jaką uzyskiwali za całoroczną pracę. Lokalny rynek pracy na pd.-wsch. Mazowszu cechowały stosunkowo nie­ wielkie rozmiary oraz ograniczenie prawie wyłącznie do zajęć sezonowych wykonywanych w folwarku, a wynagradzanych w naturze i pieniądzach. Tylko dla nielicznej grupy robotników dworskich był on względnie stały, a nawet w pewnym stopniu dziedziczny. Jak się wydaje, o jego powszech­ ności i trwałości zadecydowały przede wszystkim 2 czynniki. Pierwszy, to przywiązanie do wiejskiego sposobu życia występujące nawet wśród ludności zbędnej produkcyjnie, połączone być może z obawą o przyszłą egzystencję w momencie podjęcia zajęcia pozarolniczego wiążącego się zazwyczaj z ko­ niecznością opuszczenia wsi. Drugi — ściśle współzależny z poprzednim — to* słabe uprzemysłowienie całej okolicy uniemożliwiające uzyskanie innych zajęć dodatkowych. Rozwijający się bowiem nieopodal wielkomiejski prze­ mysł warszawski, z braku dróg i środków dojazdowych, wymagał emigracji ze wsi (stałej lub okresowej). Decyzje takie podejmowali z reguły jedynie ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną oraz ci, którzy ziemi nie posiadali wcale albo nie widzieli realnych szans zostania samodzielnymi gospodarzami w najbliższym okresie. Folwark jako lokalny rynek pracy praktycznie przestał istnieć po zakoń­ czeniu I I wojny światowej i parcelacji dworów. Przed wieloma mieszkańca­ mi wsi stanęła wówczas konieczność wyboru nowej pracy, nie zawsze zwią­ zanej już z ziemią. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 275 III. P O Z A L O K A L N Y R Y N E K P R A C Y Mieszkańcy badanych wsi pd.-wsch. Mazowsza nie podejmowali zarob­ kowej emigracji sezonowej ani stałej poza granice kraju. Gdzie zatem znaj­ dowała zajęcie ludność zbędna produkcyjnie w rodzinnej wsi, kiedy zabrakło już dla niej pracy w folwarku? Otóż, jak wykazały badania terenowe, n a j ­ w i ę k s z y m r y n k i e m p r a c y dla tej kategorii o s ó b była przez długie dzie­ sięciolecia W a r s z a w a , a tylko w minimalnym stopniu inne miasta w kraju. C o więcej, przyjazd do stolicy w poszukiwaniu zatrudnienia kończył się z re­ guły pozostaniem w niej na stałe, założeniem „miejskiej" rodziny i powol­ nym uzyskiwaniem statusu robotnika. Dlatego też Warszawa odegrała szcze­ gólną rolę w kształtowaniu się postaw mieszkańców jej najbliższego zaple­ cza w stosunku do ziemi. Ranga Warszawy jako miejsca, gdzie stosunkowo łatwo m o ż n a uzyskać pracę, była doceniana znacznie wcześniej, niż nastąpiło uwłaszczenie chłopów w Królestwie Polskim. N a przykład już pod koniec X V I I I w. zbiegostwo c h ł o p ó w do stolicy przybrało takie rozmiary, że zaczęło zagrażać podstawom gospodarki folwarcznej, zmuszając do zwalczania go przepisami administra­ cyjnymi skierowanymi głównie przeciwko „ludziom luźnym". W okresie póź­ niejszym, wobec obłożenia po uwłaszczeniu gospodarstw chłopskich wysokimi podatkami, w licznych wsiach Królestwa chłopi (zwłaszcza małorolni) re­ zygnowali z prowadzenia swych gospodarstw, szukając pracy poza wsią. Jednocześnie reforma uwłaszczeniowa stwarzała możliwości emigracji do War­ szawy szerokim rzeszom ludności wiejskiej znajdującej tu zatrudnienie. Szcze­ gółowe badania wykazały, że wprawdzie do stolicy napływali w tym czasie mieszkańcy z obszaru całego Królestwa, to jednak najwięcej przybyszów pochodziło z wiosek mazowieckich . 7 Dane zawarte w księgach meldunkowych G R N w Kołbieli i Gliniance oraz uzyskane materiały terenowe dotyczące rodzin wskazują na proces sta­ łej emigracji ludności tutejszych wsi i innych miast mazowieckich, począw­ szy od lat siedemdziesiątych X I X w. Jej charakter i natężenie były jednak niejednakowe w różnych okresach. N a przykład zanikała ona w czasie dzia­ łań I i I I wojny światowej. Jedną z uchwyconych prawidłowości jest bez­ sprzeczna korelacja między falami migracyjnymi a kryzysami rolnymi i lata­ mi prosperity gospodarczej. Liczba emigrujących ze wsi znacznie malała pod­ czas koniunktury rolnej, natomiast rosła w momentach jej załamania. N a przykład w okresie kryzysu rolnego w latach 1929-1935 opuściło wieś na stałe 20 o s ó b z Woli Duckiej, 18 — z Gocławia, 12 — z Rudna, 16 — z Woli Karczewskiej, 17 — z Kuflewa, 15 — z Woli Sufczyńskiej, a w całym 7 Por. też H . Brodowska, Historia Polski w II polowie XIX w., Łódź 1957, s. 15-16; T. Ł e b k o w s k i , Początki klasy robotniczej Warszawy, Warszawa 1956; S. Misztal, Warszaw­ ski Okręg Przemysłowy. Studium rozwoju i lokalizacji przemysłu, Warszawa 1962. �276 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 20-leciu międzywojennym: 25 o s ó b z Woli Duckiej, 21 — z Goclawia, 16 — z Rudna, 18 — z Woli Karczewskiej, 21 — z Kuflewa, 19 — z Woli Sufczyń­ skiej. Wszyscy oni wyemigrowali do Warszawy. Przeciętnie z każdego go­ spodarstwa emigrowały co pokolenie 2-3 osoby w wieku 16-25 lat. Przyczyną tego stanu rzeczy była głównie prymitywna gospodarka rolna, nie zapewnia­ jąca utrzymania wszystkim członkom rodziny i tylko sporadycznie inne po­ wody (np. małżeństwo z mieszkańcem miasta czy wybór innego wzoru egzy­ stencji). Było prawie regułą, że ci wszyscy, którzy opuszczali rodzinną wieś w okresie kryzysu, zadowalali się jakimikolwiek sumami pieniężnymi na „urządzenie się w mieście" i nie rościli sobie pretensji do całkowitej spłaty z należnego im kawałka ziemi. Pozostawiali go do uprawy rodzeństwu, a jeszcze częściej żyjącym rodzicom. Natomiast w latach pomyślności gospo­ darczej, gdy ewidentnie malała liczba ludności migrującej do stolicy, daje się zauważyć tendencja do realnego podziału ziemi między wszystkich spadko­ bierców lub też całkowitej spłaty tego rodzeństwa, które zdecydowało się na zamieszkanie w mieście i pracę w przemyśle. O tendencji tej świadczą wy­ powiedzi informatorów oraz archiwalne materiały sądowe. Znamienny jest fakt, że gdy w latach względnej koniunktury rolnej 1903-1911 powstało w Wo­ li Duckiej 12 nowych gospodarstw, w Woli Karczewskiej — 7, w Woli Suf­ czyńskiej — 10, w Starogrodzie — 9, w Rudnie — 11, to w okresie kryzysu rolnego 1929-1935 jedynie 3 — w Woli Duckiej, 2 — w Woli Karczewskiej, 3 — w Woli Sufczyńskiej, 3 — w Starogrodzie, 2 — w Rudnie. Emigracja stała do innych — poza Warszawą — miast miała znacznie mniejsze rozmiary. Rozpoczęła się ona dopiero w 20-leciu międzywojennym i skierowana była głównie na Zagłębie Dąbrowskie oraz Gdynię. Do tych okręgów wyemigrowało wówczas 11 osób z Woli Duckiej, Woli Sufczyń­ skiej i Woli Karczewskiej. Emigrantami byli w każdym przypadku młodzi mężczyźni. Żaden z nich nie wrócił już do rodzinnej wsi, aby pracować na roli. Exodus ludności do stolicy w latach międzywojennych miał u swych źró­ deł kryzys rolny 1929-1935 r. oraz parcelację okolicznych majątków, a tym samym pozbywanie się przez dwór większej liczby robptników folwarcznych i ubożenie rodzin chłopskich na skutek podziałów rodzinnych. Właśnie ta kategoria mieszkańców wsi — zubożali chłopi i bezrolni — stanowiła trzon wychodźców. C i , którym udało się znaleźć względnie stałe zatrudnienie w War­ szawie (w przeważającej części jako pracownicy na budowach i inni niewy­ kwalifikowani robotnicy fizyczni), osiedlali się zazwyczaj w prawobrzeżnej części stolicy, gdzie rozbudowujący się przemysł stwarzał większe możliwości uzyskania pracy. Zasiedlali oni przede wszystkim Szmulowiznę oraz inne peryferie Pragi. Mieszkali z rodzinami w obskurnych i ciasnych kamienicach czynszowych tej części Warszawy. Niektórzy z tych pierwszych przybyszów pozostali w nich do dzisiaj. Ich stare domy, które nie uległy zniszczeniu w czasie działań I I wojny światowej, koegzystują ze współczesnym budow­ nictwem. W okresie badań byli oni już z reguły emerytami, którzy wykształ- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 277 ciii w stolicy swoje dzieci. Te ostatnie już jako „warszawiacy" zamieszki­ wali wraz z rodzinami nowoczesne osiedla metropolii. Jak wspomniano, jest cechą charakterystyczną, że ludność przybyła ze wsi mazowieckich do Warszawy — poza nielicznymi wyjątkami — nie wracała już na wieś. Nawet w latach kryzysów przemysłowych znajdowała ona pra­ cę i utrzymanie w mieście lub korzystała z państwowych zasiłków dla bez­ robotnych. P o w r o t ó w na wieś nie obserwuje się również w okresie wojny i okupacji niemieckiej, chociaż zdarzały się wówczas przypadki, że do wiej­ skich rodzin wysyłano dzieci, aby zapewnić im większe bezpieczeństwo. Ogółem w latach 1919-1945 do 3 badanych szczegółowo wsi powróciło 5 osób. Każda z nich, aby przejąć całe gospodarstwo rolne. Po zakończeniu działań I I wojny światowej w latach 1945-1954 trwa nieprzerwanie wychodźstwo stałe ludności chłopskiej do miasta. N a przykład w okresie tym opuściło wieś na stałe przenosząc się do stolicy lub innych miast (w tym Otwocka, Mińska Mazowieckiego) 65 osób z Woli Duckiej, 48 — z Glinianki, 44 — ze Starogrodu, 59 — z Woli Karczewskiej, 42 — z Wo­ li Sufczyńskiej, 64 — z Kiczek. Zwiększył się jednocześnie zasięg terytorialny wychodźstwa. Poza Warszawą i pobliskimi miastami objął on przemysłowe miasta Śląska oraz Wybrzeża Gdańskiego i Szczecińskiego. Ogółem w latach 1950-1973 znalazło w tych ośrodkach zatrudnienie ok. 30 osób (w tym 4 ko­ biety) z trzech badanych szczegółowo wsi. Spośród nich jedynie dwie osoby powróciły na wieś: kobieta, która wyszła za mąż za syna sąsiada, i męż­ czyzna dziedziczący ziemię po rodzicach. Odbudowujący się po wojnie przemysł stolicy bardzo dotkliwie odczuwał deficyt siły roboczej. Jednocześnie na słabo uprzemysłowionych i posiadają­ cych nieurodzajne gleby terenach podwarszawskich (w byłych powiatach otwockim, mińskim, wołomińskim i in.) nadal istniały poważne nadwyżki ludnościowe. Głównie więc przybysze wywodzili się z tych stron. Ich znacz­ ny odsetek stanowili robotnicy folwarczni, zwłaszcza ci, którzy na skutek likwidacji d w o r ó w zostali pozbawieni dotychczasowego źródła utrzymania, a nie przejęli ziemi z reformy rolnej. Ponadto małorolni oraz członkowie rodzin pochodzący nawet z dużych gospodarstw, ale zdecydowani na zmianę „stylu życia". Masowa stała emigracja ludności wiejskiej Mazowsza do stolicy trwała nieprzerwanie do 1954 r. Charakteryzował ją brak zainteresowania ziemią i gospodarstwem rolnym, a tym samym spadkami czy sprawami działowymi. Opuszczały wieś całe rodziny pozostawiając ziemię i gospodarstwo jednemu krewniakowi, który nie miał obowiązku spłacania rodzeństwa „za wszelką cenę" poza zwyczajowo przyjętym dostarczaniem im produktów żywnościo­ wych na większe święta, do czego zresztą sam się „poczuwał". Formalnie użytkował on całość gruntów, płacąc z nich jedynie świadczenia na rzecz państwa. W latach 1945-1954 powstało w Woli Duckiej tylko 1 nowe gospo­ darstwo, w Woli Karczewskiej — 2, w Woli Sufczyńskiej — 2, w Gocławiu — 4, w Kuflewie — 3. Dążenie do opuszczania wsi w tych latach wiązało się �278 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA również z ówczesną polityką rolną państwa, preferującą kolektywizacje drob­ nej gospodarki indywidualnej. Od 1954 r. władze miejskie Warszawy wprowadzając administracyjne ograniczenia meldunkowe zahamowały znacznie trwający od lat napływ lud­ ności wiejskiej do miasta. Nowe przepisy meldunkowe dotyczyły głównie samej stolicy. Później została nimi objęta również strefa podmiejska. Te ograniczenia już wkrótce przyniosły oczekiwany skutek. Ich konsekwencją praktyczną dla wielu mieszkańców pd.-wsch. Mazowsza była konieczność pozostania na wsi połączona z codziennymi dojazdami do pracy czy szkoły w Warszawie, Otwocku, Mińsku Mazowieckim. Dzięki jednak rozwojowi sieci dróg bitych (np. Warszawa — Lublin) i kolejowej trakcji elektrycznej (np. Warszawa — Pilawa czy Warszawa — Mińsk Mazowiecki) kontakty z me­ tropolią i okolicznymi miastami mogły stać się intensywne, wielostronne i nieuciążliwe. Natomiast przeniesienie się do stolicy pozostało realne głów­ nie przez małżeństwo z jej mieszkańcem. Fakty takie miały miejsce w kilku­ nastu przypadkach. Zaistniała sytuacja — „przymusowe" pozostanie w rodzinnej wsi — spowo­ dowała dążenie do wydzielenia każdemu z dorosłych dzieci zakładających rodzinę działki pod siedlisko i niewielkiego kawałka ziemi pod uprawę (a nawet tylko ogród warzywny). Analogicznie, gdy po śmierci rodziców dzieci dzieliły się schedą „między siebie", wówczas również każdy spadko­ bierca chciał mieć małe gospodarstwo, obejmujące do 2 ha ziemi. Tendencja ta objęła wszystkie kategorie mieszkańców. Ziemię na siedlisko i ogród pragnęli posiadać również absolwenci szkół zawodowych i średnich. N a przy­ kład w latach 1955-1973 powstało ogółem w Woli Duckiej 29 nowych go­ spodarstw, w Woli Karczewskiej — 16, w Woli Sufczyńskiej — 13. Dążeniu do posiadania niewielkich (przyzagrodowych) działek, trwającemu nieprzer­ wanie do ok. 1970 г., sprzyjała także wysoka progresja podatkowa (rosnąca bardzo wraz z obszarem posiadanej ziemi) oraz korzystna w tym okresie atmosfera, jaką chłopo-robotnicy otaczani byli przez władze administracyjne i publikatory. Z przytoczonych wyżej przykładów wynika, że oddziaływanie pozalokalnego rynku pracy (w tym szczególnie Warszawy) na mieszkańców wsi było znaczne. Świadczą one równocześnie o wahaniach i zmianach wartości ziemi, zarówno autotelicznej jak i instrumentalnej, znajdujących swoje odbicie w po­ stawach społeczności wiejskiej. IV. STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO GOSPODARSTWA R O L N E G O JAKO W A R S Z T A T U P R A C Y Wskaźnikami pozytywnego stosunku do prowadzonego gospodarstwa są: stan wyposażenia w budynki, narzędzia i sprzęt zmechanizowany oraz realne plany inwestycyjne. Generalnie m o ż n a stwierdzić, że od momentu uwłaszczenia do zakończę- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 279 nia I I wojny światowej postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa wiej­ skiego był bardzo powolny i niewielki, co wynikało głównie ze znacznego zapóźnienia gospodarczego tych terenów, ubogich wsi prowadzących w za­ sadzie gospodarkę samożywieniową. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby, nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się dopiero po I I wojnie światowej, w latach pięćdziesiątych, gdy mieszkańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy z pracy pozarolniczej. Funkcja produkcyjna ziemi miała przez cały omawiany okres dla lud­ ności pd.-wsch. Mazowsza rangę najwyższą. C i wszyscy, którzy pozostawali na roli, mieli społeczno-moralny obowiązek takiej jej uprawy, aby przynosiła jak największe korzyści. Obowiązek ten był tym silniejszy, że częstokroć — szczególnie od lat dwudziestych naszego stulecia — rada całej rodziny decy­ dowała o tym, kto na gospodarce zostanie, a kto odejdzie do miasta zado­ walając się spłatami, albo i obejdzie się bez jakiegokolwiek ekwiwalentu, jak to miało miejsce w okresie opuszczania wsi w latach kryzysów rolnych. Stąd też pracowitość i zaradność były wysoko cenione przez społeczność wiejską, a ich brak spotykał się z opinią negatywną. Jednocześnie jednak, wobec niedostatku funduszy na inwestycje gospodarcze, efekty tej pracowi­ tości i zaradności były stosunkowo mało widoczne, a walory produkcyjne ziemi niewielkie, wystarczające jedynie z trudem na prowadzenie gospodarki samożywieniowej i opłacenie podatków. Sytuacja ta uległa znacznej popra­ wie dopiero w latach pięćdziesiątych X X w., kiedy na wieś zaczęła napły­ wać gotówka z wykonywanych równocześnie zajęć pozarolniczych. Wówczas jednak już nie pracowitość była jedyną drogą osiągnięcia sukcesów gospo­ darczych i maksymalnego wykorzystania produkcyjnych walorów ziemi, lecz mechanizaeja oraz ogólne unowocześnienie warsztatu pracy. W 1971 r. na terenie trzech badanych szczegółowo wsi planowano w 17 przypadkach remont istniejących zabudowań gospodarczych (w Woli Sufczyń­ skiej — 8, w Woli Duckiej — 4, w Woli Karczewskiej — 3), w 61 przypad­ kach budowę nowych (w Woli Sufczyńskiej — 28, w Woli Duckiej — 20, w Woli Karczewskiej — 13) oraz w 76 budowę nowych d o m ó w mieszkalnych (w Woli Sufczyńskiej — 22, w Woli Karczewskiej — 21, w Woli Duckiej — 22). Te ostatnie inwestycje podjąć miały głównie młode małżeństwa mieszka­ jące dotychczas z rodzicami. Było ich w Woli Sufczyńskiej — 15, w Woli Duckiej — 17, w Woli Karczewskiej — 13. Ponieważ w poprzednim okresie nie podejmowano większych przedsięwzięć budowlanych o charakterze gospo­ darczym, dane te świadczą z jednej strony o szybkim nadrabianiu zanied­ bań, z drugiej wskazują na rzeczywiste dążenie gospodarzy do unowocześnie­ nia i usprawnienia podstawowego warsztatu pracy. Przy tym można zauwa­ żyć, że gospodarstwa małe (3-5 ha) pragnęły podjąć obie te inwestycje równocześnie, natomiast większe (ponad 5 ha) na plan pierwszy wysuwały remont lub rozbudowę istniejących budynków inwentarskich. Postawa pierw­ szych, jak się wydaje, wynikała z większego zasobu gotówki uzyskiwanej �280 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA zwykle z pracy pozarolniczej oraz łatwiejszego dostępu do pożyczek i kredy­ tów państwowych umożliwiających podjęcie równocześnie dwóch przedsię­ wzięć. Natomiast nie deklarowali żadnych inwestycji ludzie starsi (ponad 60 lat), pracujący sami we własnych gospodarstwach, których dzieci przed laty opuściły wieś na stałe. Było ich w Woli Duckiej 8, w Woli Karczew­ skiej — 6, w Woli Sufczyńskiej — 7. N a stosunek do gospodarstwa rzutuje również stopień wyposażenia w zme­ chanizowany sprzęt rolniczy. Sytuacja w tej dziedzinie nie wyglądała w la­ tach siedemdziesiątych najlepiej. Poza podstawowymi narzędziami nawet naj­ większe i najzamożniejsze gospodarstwa nie dysponowały nowocześniejszymi maszynami. Spowodowane to było z jednej strony niemożnością zastosowa­ nia takich maszyn rolniczych, jak kopaczki do ziemniaków czy traktory wobec bardzo wąskich kawałków nie skomasowanej ziemi, z drugiej ich łatwą dostępnością w kółku rolniczym. Dopiero po przeprowadzonej koma­ sacji rolnicy zaczęli deklarować i stopniowo wprowadzać w czyn zakup ma­ szyn, przydatnych szczególnie do zbioru ziemniaków i rozwoju hodowli (np. kosiarki do traw i zagrabiarki). W Woli Duckiej nabyto 2 kopaczki do ziemniaków, planowane były dalsze — 3. D w ó c h gospodarzy z Woli Duckiej i jeden z Woli Karczewskiej wyraziło chęć zakupu przetrząsaczy do traw. Byli to rolnicy posiadający po 3 i 3,5 ha łąk. Doskonalenie gospodarstwa, czyli wprowadzanie wszelkich innowacji, ma­ szyn i nowych technik uprawy jest przykładem stabilizacji ludności rolniczej i wykładnikiem jej przystosowania się do życia i pracy na wsi. Stabilizacja ta na terenie badanych wsi zdawała się wzrastać z wiekiem informatorów. Przy tym tak samo jak na początku X X w. jej bezpośrednią przyczyną było zakładanie rodziny i posiadanie dzieci oraz zabezpieczenia materialnego w po­ staci ziemi. Fakty te w sposób zasadniczy determinowały ruchliwość spo­ łeczną mieszkańców, rzutując na profesjonalne podejście do zawodu rolnika. Opinie o gospodarstwie rolnym jako warsztacie pracy, wypowiadane w trak­ cie badań, uzależnione były silnie od płci i wieku informatorów. Wobec „przymusowej sytuacji" pozostania na wsi, jaka zaistniała na tym obszarze dla wielu młodych ludzi z powodu ograniczonych możliwości uzyskania miesz­ kania w mieście, postawy względem gospodarstwa dzieliły się na: a) takie, które negatywnie oceniały w ogóle pracę na roli i posiadanie gospodarstwa, wraz z negowaniem wynikających z jego prowadzenia korzyści materialnych i innych (24% ogółu badanych); b) takie, które przy pozytywnej ocenie ko­ rzyści materialnych i innych płynących z gospodarki negatywnie oceniały pra­ cę na roli i tryb życia wiejskiego (61% ogółu badanych); c) takie, które pozytywnie oceniały i pracę na roli, i korzyści z niej wynikające (15% ogółu badanych). Oceny typu pierwszego charakteryzowały młodych ludzi, posiadających wykształcenie pozarolnicze, mających aspirację do innego, „miejskiego" mo­ delu życia (ok. 80% z nich to osoby między 16 a 35 rokiem życia; kobiety stanowiły tu więcej niż połowę, ok. 56%). Oceny drugiego typu wypowia- �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 281 dane były zarówno przez młodych nastawiających się na unowocześnienie i utowarowienie produkcji rolnej, jak też i przez ludność starszą, która z ra­ cji braku wykształcenia oraz predyspozycji osobowościowych pozostała na wsi, ale jednocześnie dążyła do uzyskania jak największych profitów ma­ terialnych z prowadzonego warsztatu pracy. O k o ł o 48% tej kategorii osób liczyło 25-45 lat; kobiety stanowiły ok. 28%. Pozostałe 52%, wśród których było 49% kobiet, to osoby powyżej 45 roku życia. Natomiast oceny ostatnie­ go typu wypowiadali gospodarze najstarsi (ok. 85% liczyło ponad 60 lat), prowadzący sWoje gospodarstwa. Byli to częstokroć analfabeci i ludzie sa­ motni (ok. 55%). Jak więc widać z przytoczonych przykładów, ważnym czynnikiem okreś­ lającym współczesne postawy wobec ziemi i gospodarstwa był wiek oraz płeć mieszkańców wsi. Z reguły osoby starsze wykazywały większe przywiązanie do posiadanej ziemi niż ludzie młodzi. Wiązało się to bardzo silnie z fak­ tem braku podstawowego wykształcenia (częstym analfabetyzmem) i pozarol­ niczych umiejętności w grupie starszych mieszkańców wsi. C o zatem idzie, mieli oni ograniczony* wybór warsztatu pracy. Wśród młodzieży szczególnie kobiety deklarowały chęć pracy poza wsią i gospodarstwem. Natomiast pośród młodych mężczyzn w latach siedemdziesiątych uwidoczniła się wy­ raźna tendencja do pozostania we wsi i prowadzenia wysoko dochodowych gospodarstw owocowo-warzywnych lub hodowlanych, będąca wyraźnym prze­ jawem racjonalizacji postaw. Dążenie to jednocześnie natrafiało na istotną przeszkodę stawianą przez starsze pokolenie. Otóż coraz częściej zdarzały się przypadki celowego nieprzekazywania gospodarstwa dzieciom, ale pań­ stwu w zamian za rentę. W okresie badań było ich już w Woli Duc­ kiej - 2, w Woli Karczewskiej - 1, w Woli Sufczyńskiej - 4. Ten nowy prąd zaznaczył się pod koniec lat sześćdziesiątych X X wieku szybko obej­ mując coraz większą liczbę mieszkańców wsi. Uważali oni. że renta pań­ stwowa jest lepszym zabezpieczeniem przyszłości, niż „pozostanie na łasce u dzieci". Generalnie jednak wśród młodego pokolenia dominowała ten­ dencja do opuszczenia wsi i podejmowania pracy w mieście. Pewnym kom­ promisem było godzenie się na mieszkanie na wsi, ale połączone z równo­ czesną pracą w mieście. Nawet w tych wszystkich przypadkach, gdzie ziemia nie b>la trakunwina jako wartość wyłącznie instrumentalna (czyli środek do zwiększenia zysków i niezbędny warsztat pracy), podnoszono jej znaczenie zabezpieczające przy ewentualnej sytuacji kryzysowej oraz jako ekwiwalentu pewnej sumy kapi­ tału. Stąd też wynikała bardzo wysoka ranga samego faktu własności i „pracy na swoim", („u siebie jestem panem"). Samodzielność, niezależ­ ność, pewność w podejmowaniu decyzji stanowiły ważkie elementy w ocenie prowadzonego warsztatu pracy. Jak wynikało z wypowiedzi, walory te wy­ suwane były na plan pierwszy przede wszystkim przez pokolenie starsze oraz młodzież zdecydowaną na pozostanie na wsi i intensyfikację produkcji. Inaczej mówiąc świadczyły one o pozytywnym stosunku do samej pracy �282 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A na roli, której jedną z najważniejszych zalet jest samodzielność i pewność. Problem ten był znacznie bardziej złożony w grupie młodzieży pragnącej „za wszelką cenę" w najbliższej przyszłości opuścić wieś. Potencjalni „wy­ chodźcy" z reguły uważali za bardziej samodzielne wszelkie zawody poza­ rolnicze, głównie ze względu na normowane godziny zajęć. Częstokroć wśród nich występował rzeczywisty brak szacunku dla ziemi i gospodarstwa, bę­ dący w dużej mierze skutkiem popularyzacji miejskich wzorów kariery. Prze­ jawiał się on nie tylko w negatywnych ocenach życia w środowisku wiej­ skim, ale i w odmowie wykonywania jakichkolwiek czynności związanych z gospodarstwem rodziców. Młodzież kreowana na następców z reguły wy­ rażała opinie pejoratywne głównie o ciężkiej, brudnej pracy „bez końca", ale jednocześnie podkreślała, że , j a k mądrze rządzić, to jest lepiej niż w mie­ ście". Ziemia według nich pełniła funkcję nie tylko warsztatu pracy (często jedynego), przynoszącego określony dochód, ale i środka zapewniającego wyższy poziom życia. W kształtowaniu się ujemnego stosunku do ziemi jako warsztatu pracy znaczną rolę odgrywała negatywna ocena wyczerpującego fizycznie zajęcia „od świtu do nocy", na co wskazywało ok. 80% badanych. Ponadto brak wolnego czasu i rozrywek kulturalnych na miejscu (45% wszystkich bada­ nych), niski w porównaniu z miastem standard mieszkania wiejskiego (ok. 25% wszystkich badanych), niepełne wyposażenie gospodarstw w sprzęt zme­ chanizowany (ok. 25% wypowiedzi), niedostatek kanalizacji, bieżącej wody (ok. 10% wypowiedzi). N a pejoratywną ocenę wartości ziemi wpływały rów­ nież wyraźnie przykłady nieefektywnego gospodarowania. Nawiązywało do nich ók. 63% wszystkich wypowiedzi. Starsi mieszkańcy niechęć do prowa­ dzenia gospodarstwa tłumaczyli częstokroć dotychczasowymi kłopotami wyni­ kającymi z organizacji pracy i zbytu, wysokimi podatkami, a w mniejszym stopniu także trudami samej pracy rolnika. Postawy wobec ziemi i jej oceny jako warsztatu pracy były więc zróż­ nicowane, uzależnione zwykle od konkretnych sytuacji rodzinnych i obiek­ tywnych możliwości korzystnego gospodarowania. Różnicowały się one szcze­ gólnie w grupach wieku oraz w zależności od wielkości gospodarstwa i ty­ tułu posiadania jego użytkownika. N a przykład pozytywne opinie wyrażało 35% właścicieli gospodarstw powyżej 8 ha, 38% właścicieli gospodarstw 3-8 ha, 18% właścicieli 1-3 ha oraz 9% właścicieli poniżej 1 ha. Opinie pozytywne miały w okresie badań wyraźną tendencję zwyżkową. Wyrażały one przede wszystkim wzrost znaczenia produkcyjnego ziemi, który wynikał głównie z zasad nowej polityki rolnej państwa, otwierającej gospodarce wiejskiej szer­ sze perspektywy rynkowe. Nie m o ż n a jednak zapominać, że na stosunek do pracy w rolnictwie mają niebagatelny wpływ predyspozycje indywidualne oraz rola, jaką jednostka pełni w gospodarstwie. Samodzielny rolnik jest za go­ spodarstwo odpowiedzialny. I mimo, że status ten powoduje zwielokrotnie­ nie jego obowiązków, to jednak równocześnie pozostaje mu przywilej po­ dejmowania decyzji i zarządzania całością spraw. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 283 Perspektywa dziedziczenia ziemi przesądza o sytuacji jednostki w rodzinie i społeczności wiejskiej. Przyszły właściciel ma większy udział w decyzjach dotyczących gospodarstwa. Wybór następcy jest doniosłym czynnikiem warun­ kującym aktualną i potencjalną migrację reszty rodzeństwa oraz ich dalsze kariery życiowe. Wyznaczenie dziedzica nie oznaczało jednak podjęcia przez niego nauki o kierunku rolniczym. Powszechnie (ok. 85% badanych) pano­ wała opinia, że praca na wsi jest najodpowiedniejszym zajęciem dla tych, którzy nie są zdolni („nie mają głowy do nauki"). Wśród badanych właści­ cieli ziemi wszyscy byli rolnikami tylko z praktyki bez specjalnego przygo­ towania w tym zakresie. Ich synowie zaakceptowali już zwyczaj (poparty sankcjami administracyjnymi) uczęszczania na zimowe kursy przysposobienia rolniczego. Gospodarzy starszych cechowała nieufność wobec zaleceń agro­ noma — uważanego wyłącznie za teoretyka — preferowanie wiedzy praktycz­ nej (ok. 85% przypadków) i negatywny stosunek do informacji przekazy­ wanych przez środki audiowizualne. N a przykład ponad 96% badanych po­ wyżej 55 roku życia wyrażało opinie o niewielkiej przydatności rolniczych audycji radiowych i telewizyjnych. Byli oni zdania, że: „ważne jest przede wszystkim doświadczenie [...] oczywiście można skorzystać z tego, co w gazecie piszą [...] tak na przykład piszą, że za 1 m żyta dają na skupie 185 zł, a za 1 m saletrzaku płaci się 220 zł, to się przecież nie kalkuluje, bo za drogi [...] i chociaż lubię sobie poczytać, radia też słucham [...] dobrze gadają, ale nigdzie się tak nie robi". N a usprawiedliwienie swojego stanowiska często podkreślano fakt, że programy radiowe i telewizyjne emitowane są w nieodpowiednim dla rolnika czasie. Jednocześnie jednak zaczynał się upowszechniać coraz bardziej model idealnego, nowoczesnego gospodarza, reprezentującego takie zalety: „opanowanie z wódką, żeby nie przepił wszystkiego, musi hodować inwentarz, a nie patrzyć, że ciężko koło tego chodzić. Trzeba tak robić, żeby nic nie leżało odłogiem [...] tu musi chłop kalkulować. Potrzebna mu jest fachowość [...] szkołę powinien mieć, bo jak jest ciemny, to kiepskie gospodarowanie. Poznać go można po tym, że ma pełny komplet najpotrzebniejszych maszyn, sporządza kiszonki na zimę, kalkuluje i planuje przychody i roz­ chody". Dobry gospodarz powinien mieć przynajmniej zasadnicze wykształcenie rolnicze, czytać prasę, słuchać radia, eksperymentować, „bo nie wszystko, o czym tam mówią, nadaje się w każdym gospodarstwie". Jest on człowie­ kiem starannym, dbającym o dobre zasiewy, właściwą orkę. Cechuje go za­ radność, umiejętność obsługiwania maszyn rolniczych, „posiada odchowane konie, dobre budynki i ogrodzenia, nie chodzi obdarty i ma dużo pieniędzy". W nowoczesnym gospodarstwie „musi być dużo ziemi i odpowiednia ilość ludzi, którzy by w nim pracowali [...] musi być ono zmechanizowane". Ludność badanych wsi podkreślała z jednej strony braki i niedogodności swego życia w porównaniu z miejskim wzorem bytowania, z drugiej jednak zaznaczała zalety wsi. Dodatnio wyrażano się o takich walorach życia ru­ stykalnego, j a k : cisza, spokój, świeże powietrze, ładna okolica, niezależność przy jednoczesnej bliskości dużego miasta (stolicy) i kilku mniejszych (Otwock, �284 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Mińsk Mazowiecki). Wielu z tutejszych mieszkańców (ok. 85% wszystkich wypowiedzi) było przeświadczonych o tym, że w niedalekiej przyszłości te­ reny te stanowić będą administracyjne przedmieście stolicy. Dogodna komu­ nikacja ( P K P i P K S ) już umożliwiała bywanie w Warszawie nawet kilka razy dziennie. Jako mankamenty wiejskiej egzystencji wysuwano natomiast brak ciepłej wody, centralnego ogrzewania, bardzo ciężką pracę wykonywaną mało zmechanizowanym sprzętem. Wartość wsi jako środowiska społecznego, miejsca urodzenia, wychowa­ nia, spędzenia młodości zaznaczana była w wypowiedziach informatorów jedynie sporadycznie. Akcentowała ją głównie ludność starsza, licząca ponad 50 lat, w tym szczególnie kobiety. Fakt ten, jak się wydaje, wynikał przede wszystkim z otwartości rodzin, słabej więzi terytorialnej oraz niewielkich powiązań gospodarczych i krewniaczych. Rekreacyjne wartości wsi zdecydowanie ustępowały walorowi bliskości miasta, chociaż zdarzały się wypowiedzi świadczące o dużej skali odczuć i przeżyć artystycznych, a także refleksje filozoficzne wynikające z bezpo­ średniego obcowania z przyrodą oraz wiejskim trybem życia. Relaksowe zalety środowiska wiejskiego były natomiast w większym stopniu uznawane i doceniane przez członków rodzin mieszkających w mieście. Wyrazem tego było chociażby spędzanie przez niektórych z nich części urlopu na wsi czy pozostawianie tam dzieci na wakacje. Nie należy jednak zapominać, że w tych ostatnich przypadkach kierowano się równocześnie względami ekonomicz­ nymi. Ogólnie można powiedzieć, że życie na wsi i pracę na roli oceniano podług subiektywnych hierarchii wartości, a głównie w zależności od indy­ widualnych warunków bytowych. Decydowały w tym przypadku przede wszystkim udogodnienia w pracy, dzięki zmechanizowaniu licznych czynności, warunki i rodzaj rekreacji, nieunormowany czas poszczególnych zajęć oraz samodzielność. * Podsumowując dotychczasowe rozważania dotyczące współzależności mię­ dzy warunkami gospodarczo-społecznymi a stosunkiem do ziemi mieszkań­ c ó w wsi pd.-wsch. Mazowsza należy stwierdzić: Od uwłaszczenia (1864 r.) do lat siedemdziesiątych X X w. na terenie badanych wsi zachodził szybko postępujący proces rozdrobnienia gospo­ darstw chłopskich, którego bezpośrednią przyczyną były działy rodzinne i nieformalny obrót ziemią. Proces ten pociągał za sobą — obok skutków ekonomicznych odczuwanych w każdym gospodarstwie — gwałtowny wzrost ludności zbędnej produkcyjnie. Na jego podstawie możemy wnioskować, że dążenie do posiadania ziemi i gospodarstwa było tu w ciągu kilkudziesięciu ostatnich lat duże, ale zmienne. Dynamika rozdrabniania gruntów wykazuje bowiem obok okresów nasilenia lata wyraźnego zahamowania tego procesu. N a przykład wyraźny spadek działów gospodarstw następuje tu w latach �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI DO ZIEMI 285 1944-1954, natomiast ich gwałtowne nasilenie — przede wszystkim przez działy nieformalne — w latach 1955-1970. Niska jakość gleby ( I V - V I klasy), brak łąk i pastwisk, znaczne rozdrob­ nienie położonych w szachownicy gruntów — a co się z tym wiąże prymi­ tywne techniki i narzędzia pracy oraz niewielka wydajność z ha, z trudem tylko pokrywająca potrzeby samożywieniowe rodzin chłopskich — wpływały na to. że produkcja rolno-hodowlana na omawianym terenie od uwłaszcze­ nia po lata siedemdziesiąte X X w. miała charakter głównie ekstensywny. Wymienione przyczyny rzutowały na ujemną ocenę instrumentalnej wartości swojej ziemi przez tutejszych chłopów, chociaż równocześnie dzięki obserwa­ cji gospodarki folwarcznej byli oni świadomi dużej wartości ziemi w ogóle. Podstawowy warsztat pracy — gospodarstwo rolne, wykazując znaczne opóź­ nienie w porównaniu z innymi dzielnicami kraju, nie przejawiało nawet sym­ p t o m ó w profesjonalizacji. N a przykład do lat siedemdziesiątych X X w. o żad­ nym z tutejszych mieszkańców (właścicielu ziemi) nie można powiedzieć, że w swej działalności gospodarczej zmierzał do profesjonalizacji w zawodzie rolnika. Wskaźnikami pozytywnego stosunku do ziemi i gospodarstwa, a tym samym postaw skierowanych „ku gospodarstwu", są m. in.: tempo mechani­ zacji, wyposażenie w narzędzia i maszyny rolnicze, stan budynków inwen­ tarskich, inwestycje i realne plany inwestycyjne w zakresie rolnictwa czy ho­ dowli, modernizacja technik upraw, etc. Świadczą one równocześnie o wy­ sokiej wartości ziemi. W przypadku badanych wsi w ciągu omawianego okresu postęp w dziedzinie modernizacji gospodarstw był niewielki i powolny. Ludność ograniczała do minimum swoje potrzeby nie mając funduszy na jakiekolwiek poważniejsze przedsięwzięcia inwestycyjne. Wyraźny postęp w tym zakresie zaznaczył się po I I wojnie światowej (w latach 50-tych), gdy miesz­ kańcy tutejszych wsi zaczęli uzyskiwać większe wpływy pieniężne z pracy pozarolniczej. W latach siedemdziesiątych — na skutek zniesienia obowiązko­ wych dostaw na rzecz państwa, nowej polityki cen skupu żywca i mleka oraz wejścia w życie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw, czyli w wyniku oddziaływania czynników interwencyjnych — wzrosło wśród miesz­ k a ń c ó w badanych wsi zainteresowanie przedmiotową wartością ziemi. Od tej pory zaczynamy obserwować widoczne symptomy zmian sposobu gospoda­ rowania. Lokalny rynek pracy, jakim były aż do 1945 r. okoliczne dwory — względnie stały jedynie dla nielicznej grupy robotników folwarcznych, a dla pozostałej ludności ograniczający się do zajęć sezonowych — był zbyt wąski, aby zapewnić zatrudnienie wszystkim ubiegającym się o zajęcie. Dlatego też wiązał on z pracą na roli i z ziemią jako warsztatem pracy tylko niewielką część ludności zbędnej w gospodarstwie rodziców lub całkowicie ziemi nie posiadającej. Sytuacja taka sprzyjała odpływowi ze wsi osób produkcyjnie zbędnych, które miały odwagę podjąć ryzyko zerwania z wiejskim sposobem życia i niepewnej egzystencji w mieście. Bliskość i dostępność pozalokalnego rynku pracy (szczególnie Warszawy) �286 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A były bezpośrednią przyczyną tego, że stała migracja zarobkowa — bezpo­ wrotne opuszczanie ziemi jako warsztatu pracy, a nawet własności — obser­ wowana współcześnie jako masowa w innych dzielnicach kraju, rozpoczęła się tu na większą skalę już na przełomie X I X i X X w. Jej nasilenie miało miejsce w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku. Została ona zahamowana dopiero w latach pięćdziesiątych przez administracyjne ograni­ czenia meldunkowe w Warszawie i strefie podstołecznej. Od ok. 1954 r. powszechną formą zawodowego ruchu ludności są codzienne dojazdy do pra­ cy w mieście połączone ze stałym zamieszkaniem we wsi. Ziemia i gospo­ darstwo nie były więc jedynymi możliwościami zapewnienia egzystencji dla mieszkańców tutejszych wsi, ponieważ istniała zawsze alternatywa migracji do miasta, z której — jak wykazały badania — w ogromnej większości korzysta­ no. D o s t ę p do pozarolniczych źródeł utrzymania zadecydował o tym, że sto­ sunkowo szybko po uwłaszczeniu ilość posiadanej ziemi przestała decydować 0 powodzeniu ekonomicznym. Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawo­ wego źródła egzystencji p o w o d o w a ł tu więc od kilkudziesięciu lat stały wzrost atrakcyjności dużego centrum miejskiego. Sytuacja „przymusowa", jaka za­ istniała na terytorium badanych wsi, polegająca na administracyjnym zatrzy­ maniu w ich granicach potencjalnych wychodźców, spowodowała dalszy ciąg ich zależności od wartości instrumentalnej ziemi oraz warunków życia w śro­ dowisku wiejskim (w znaczeniu środowiska społeczno-bytowego i przyrodni­ czego). D l a tych mieszkańców wsi ziemia nie była jedynym i wyłącznym środkiem zapewnienia egzystencji, ale wieś miejscem zamieszkania i przeby­ wania nieomal przez całe życie. Właśnie ten jej walor p o w o d o w a ł wiele da­ leko idących konsekwencji kulturowych, społecznych i ekonomicznych. Wzro­ sło m. in. znaczenie ziemi jako źródła konfliktów. Ogólnie m o ż n a powiedzieć, że w badanych wsiach pd.-wsch. Mazowsza ziemia nie traciła wartości autotelicznej, a tym bardziej przedmiotowej (in­ strumentalnej) w warunkach gospodarczo-społecznych, w których była jedy­ nym warsztatem pracy zaspokajającym potrzeby rodzin chłopskich, podsta­ wą ich utrzymania. Wartość tę traciła natomiast wówczas, gdy istniały moż­ liwości innej egzystencji, a funkcje ekonomiczno-zabezpieczające ziemi przej­ mowały zajęcia pozarolnicze. Prawidłowość ta dotyczyła wszystkich kategorii gospodarstw, niezależnie od ich struktury ekonomiczno-społecznej. Wobec bli­ skości dużego centrum miejskiego — stolicy kraju, już od końca X I X w. ludność tutejszych wsi starała się świadomie realizować dwa odmienne wzory kariery życiowej: pracę na roli w gospodarstwie nie obciążonym spłatami 1 zadłużeniami lub emigrację do miasta. Degradacja wartości ziemi była na­ tomiast widoczna w postawach tych, którzy wbrew własnym aspiracjom ży­ ciowym i przekonaniom o innej „miejskiej" karierze zostali zatrzymani przez zarządzenie administracyjne lub inne wypadki losowe w rodzinnej wsi. Zie­ mia nie stanowiła dla nich wartości odczuwalnej, chociaż zdarzało się, że uznawano ją za wartość instrumentalną, a wieś za własne środowisko spo­ łeczne. �STOSUNEK MIESZKAŃCÓW WSI D O ZIEMI 287 Mirosława Drozd-Piasecka SOCIO-ECONOMIC CONDITIONS AND T H E A T T I T U D E S O F T H E PEASANTS F R O M S O U T H - E A S T E R N MASOVIA TOWARDS L A N D (Since the enfranchisement till the 70-ties of the 20 century) Summary The paper presents the results of field researches carried out in the years 1969-1973 in several villages of the eastern part of Poland (South-Eastern Masoviá). The researches concerned the changing peasants' attitudes towards land and agriculture — their main field of activity and base of support. The author examined the changes within the period since the enfranchis­ ement of peasants (the 60-ties of the 19 century) till the early 70-ties of the 20 century, determined by particular socio-economic circumstances. Several particular issues have been analysed here: the socio-economic structure of village communities, cultivation and animal husbandry, the connections of the rural areas with local and over-local labour markets and the attitudes of the modern peasants towards land and agriculture, their essential field of activity. The conclusions drawn from the analysis of field data are as follows: The author analysed the economic structure of the examined villages in order to learn what sizes of holdings, level of peasant household's self-sufficiency and social categories of farm holders appeared after the agrarian reform in 1864. The analysis proved that there were different types of holdings on that area: few middle-sized manorial estates along with a considerable number of small peasant holdings, usually 3-5 ha on average, the ones of 10 ha were regarded very rich. Statistic data covering several periods together with field material were the evidence of the quick process of comminuting of peasant property causing, besides economic effects, the growth of a "surplus man power". It was, first of all, due to family partitions and informal transactions of buying and selling the plots. The growing comminut­ ing of holdings, characteristic for the changes of economic structure of the whole region allows to assume that the pressure on posessing land and farmes must have been great for the last 70 years, but not the same all the time. There were some periods when the holdings were being comminuted more than in other ones. For example less holdings were divided among children in the years 1944-54, while in the years 1955-70 the process took up on speed and most of the partitions of family property were informal. Poor quality of soil, scarcity of meadows and pastures, dispersion of small plots and primitive agricultural technology and implements, low productivity of the farms hardly covering the family's needs caused that the cultivation and livestock raising were of extensive character. Hence the local peasants underestimated the instrumental value of their own holdings although watching an efficient production of manors they were aware of high value of the land in general. In comparison with other areas in Poland the agriculture in the examined region was considerably retarded and the agricultural activity of peasants bore no mark of professionalisation. Till the 70-ties of the 20 century no peasant from the examined villages aimed to the professionalization in his occupational activity. The indexes of a positive attitude towards land and farming are: the rate of mechanization, the machinery equipment, the condition of farm buildings, the investiments, and real plans of investing, the moderni­ zation of cultivation technology etc. The same indexes prove that the land is highly valued. In the villages under examination the advancement in modernization was slow. The villagers curtailed their consumption to a minimum having no funds for any investements. The more distinct advancement was to be seen first in the 50-ties when the villagers began to earn cash in the industrial employment. In the 70-ties due to the abrogation of obligatory provisions of the crops for the state, new, higher prizes paid to peasants by the state trade �MIROSŁA WA DROZD-PJASECKA and new regulations concerning the ownership of land the peasants' СОПСеГП with the^^S^ of land increased. From that time on changing ways of farming could be noticed. Till 1945 local labour market for additional work, the local manors could secure permanent employment only to their land labourers, other peasants could obtain employment only in seasonal works. There was not enough work for all who wanted to be employed. Hence not all the young peasants who were underemployed in their parent's farms and those who did not possess any holdings could work on manorial farms and thus continue their association with the agricultural job and with land. That situation fostered migrations to towns of those people who had courage enough to break with the rural way of life and face the risk of unsecure existence in town. Due to the proximity and accessibility of the over-local urban labour market (mainly Warsaw), permanent migration of the rural people, leaving even their own land, begun in Masovia on a large scale at the turn of the 19 and 20 centuries, much earlier than in other regions. The process of migrations became more intense in the 20-ties and 30-ties of the 20 century and was restrained in the 50-ties due to the administrative restrictions in registering newcomers as the citizens of Warsaw and its surroundings. Since about 1954 the most common form of additional work has been the daily commuting of the villagers employed in towns. Thus for a long time land and farming have not been the only ways of securing the villagers' support, as there was always an alternative — migration to town. The majority of the villagers took that chance. Because of the access to other sources of support soon after the enfranchisement the size of holding did not determine one's economic prosperity. Hence for some scores of years the growing attractiveness of a big urban centre have contributed to the devaluation of land as the essential source of support. The "foreed" situation in the 50-ties i.e. sort of administrative detention of the potential emmigrants in their villages led to their further dependence upon the land and rural social as well as natural environment. For those peasants land was not the one and only possible source of support, but yet it had to be the place of their residence where they had to remain hardly all their life. This fact had many far-reaching cultural, social and economic consequences, the role of land as a source of conflicts among them. The character of families in the examined villages as well as the local communities of the "open" type caused the lack of community consolidation and of the individual's identification with the group. None of the described circumstances provided for the forming of positive opinions about the rural social environment. The most relevant facts concerning the general interrelations of socio-economic conditions and the peasants' attitudes towards land are: Land never lost its autotelic and the more, instrumental value as long as it was the peasants' one and only possible field of activity, their basis for support. It lost its value in case there arose the possibilities of other way of existence and the functions of economic / security were taken over by different occupations. The same concerned the owners of all the categories of holdings in different socio-economic structures. By the proximity of a big urban centrethe capital — since the end of the 19 century the people living in the studied villages aimed consciously at two models of life career: either to farm efficiently on one's own farm not encumbered with debts or to migrate to town. Degradation of the value of land could be noticed in the attitudes of those people who have been detained in the country as a result of administrative regulations or other reasons, despite their life expectations and conviction about the advantages of an "urban" career. Land had no held value for them although sometimes they accepted it as an instrumental value and as the their own social environment. Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c62194240328ce2e47476e967cc37b0.pdf ab398511b7e2985c45c9ffb1ad070b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5406 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5024 Title A name given to the resource Pamiętniki poetyckie pustyń / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.85-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z nając z autopsji petroglify syberyjskie, mongolskie z Gobi, a także afrykańskie, głównie z Sahary, mogę z pełnym przekonaniem używać w stosunku do rytów naskalnych z Ameryki Foludniowej określeń: n aj n i e zwyklej s z e czy wyjąt­ kowe i niepowtarzalne. W stosunku do petroglifów z Azji i Afryki, amerykańskie wyróżnia przede wszystkim obecność wyobrażeń drobnych i najdrobniejszych zwierząt (owadów, pająków, ślimaków) oraz długość samej ekspozycji naskalnej, 7 tys. km, a w samym Peru 2 tys. km. JACEK OLĘDZKI Pamiętniki poetyckie pustyń Peru, ikonosfera petroglifów najniezwyklejszych W Ameryce nie byłem i już nie będę Chociaż już dawno bez trudności mogłem się tam znaleźć i dostatnio bytować. Żyją jeszcze w Northridge w Kalifornii ostatni znani sprzed wojny bliscy krewni, potomkowie Dyjecińskich z ul. Bednarskiej, dzieci dzisiaj staruszkowie - znanego generała od Ligi Morskiej i Kolonialnej II RP. Opuścili kraj całą piątką w 1939 roku Wszelako od jakiegoś czasu sympatyzuję z amerykanistami z Instytutu Krajów Rozwijających się i czę­ sto korzystam z ich dobrego słowa i merytorycznej pomocy. Zatem moja wiedza w interesującym mnie przedmiocie, między innymi peruwiańskich petroglifów, wiele ma do życzenia. Zawsze zajmowała mnie "kwestia kultury Polski" i jeśli ulegałem młodzieńczym pokusom interpretacyjnym, to bliżej, w krajach europejskich, w Azji i na koniec w Afryce. Jednakże, wciąż ulegając niepokojącym zaciekawieniom, od kilkunastu lat jestem niepokojony urzekającym fenomenem naskalnej sztuki Ameryki Łacińskiej. A w dziedzinie dawnej i współczesnej kultury artystycznej na świecie jestem - jak mi się wydaje - jakimś tam, intuicyjnie pojmującym rządzące nią prawa czy reguły, a bardziej jeszcze kształtujące ją odrębności i podobieństwa ści­ śle formalne. A więc bezwzględnie najistotniejsze w SZTUCE. Proszę amerykanistów o pobłażliwość, szczególnie- rozumienie mej spontanicznej ignorancji. Czasami w procesie poznania, w zbliżaniu się do prawdy w zainteresowaniach, ignorancja może być trochę pożyteczna, nie obezwładnia, nie paraliżuje woli. Nie potrafiłem być badaczem gabinetowym, ale w wieku zaawansowanej, błogosławionej starości, pozostaje bezruch i praca wyobraźni, dająca poczucie wolności ... Ponadto nieco pocieszające dla ignoranta jest to, że wczytując się w bibliografie znanych dysertacji fachowych, raz po raz natrafiasz na jawne uchybienia. Oto badacze od lat pracujący ze sobą w jednym zakła­ dzie naukowym nie cytują się, bo po prostu "nie wiedzą". Istnieją inne rozgrzeszające mnie osobliwości. Dlatego zacznę od bardzo ważnej dla mnie lektury, a przeoczanej przez doborowych znawców przedmiotu. Ambasador Republiki Kuby w Peru W kraju ojczystym był dyrektorem Muzeum Narodowego Antropologii i Archeologii, a w Peru, pełniąc dostojną funkcję ambasadora, był... niestrudzonym, mozolnym badaczem petroglifów w 72 miejscach wzdłuż Kordyliery Wschodniej Andów (2 tys. km). Oto on i jego monumentalne dzieło. ANTONIO NUNEZ JIMENEZ, PETROGLIFOS DEL PERU. Panorama mundial del arte rupestre, Editorial Cientifico-Technika Ciudad de La Habana, 1985, t. 2. Oprawa płócienna, papier kredowy, najwyższy poziom wydawniczy, blisko 1400 s. w tym 4000 ilustracji. 1985, o roku ów! Pojawienie się dzieł Jimeneza (wcześniej wydanych we Włoszech jego dwóch znakomitych, barwnie ilustrowanych książek poświęconych kubańskie­ mu malarstwu jaskiniowemu) w księgozbiorach UW rodziło nadzieję. W tym czasie, oczekiwanie na wydanie dysertacji habilitacyjnej trwało nawet sześć lat! A jak je wydawano? Po prostu wstydzę się powiedzieć. Miałem okazję poznania wielu polskich ambasadorów, żaden z nich nie daje się porównać do formatu człowieka reprezentowanego przez Jimeneza. Widać Polacy na placówkach to nie Latynosi, nawet z pięt­ nem komunistycznym. Od 1985 roku dzieło Jimeneza nawiedza mnie i prześladuje. Dzieło to odbiega od znanych mi "mądrzących" się dokonań. Może stanowić wzór niezwykle starannej i rozważnej pracy, przede wszystkim dokumentacyjnej. Wiadomo że w dziedzinie tak tajemniczej - jaką jest malarstwo i ryty naskalne czy na koniec geoglify z Nazca, albo innej części świata - łatwo, bardzo łatwo, w próbach objaśnień, tworzenia ogólnych interpretacji, dokonywać nadużyć, błądzić, by nie rzec, bredzić ... Chyba każdy coś wie o tym, jeśli czytał Wspomnienia z przYszłości, z powrotem do gwiazd albo czY się myliłem? Dzieło Jimeneza jest przemyślnie zbudowane. Po lakonicznych informacjach o petroglifach w innych częściach świata oraz oszczędnych- niczym przypisy porównaniach z odrębnymi rodzajami sztuki peru- �wiańskiej następuje prawdziwa lawina przerysów zarejestrowanych piktogramów. Można na ich podstawie mówić o ikonosferze. Oczywiście wyobrażeń, ale przy okazji też myślenia. I tu wielce przydatna staje się jedna z myśli i zarazem ważnych konkluzji Claude'a Levi-Straussa: zwierzęta bardziej się nadają do myślenia niż do jedzenia. Dlaczego przydatna? Albowiem, jak było powiedziane na początku tego tekstu, petroglify z Peru wyróżniają się spośród naskalnych rytów i malowideł z innych stron świata tym, że ukazują wyobrażenia najdrobniejszych zwierząt, aż po pająki czy owady (insekty). C. Levi-Strauss wyartykułował swoją bezcenną myśl, wykorzystując dane pochodzące głównie z zachodniej półkuli. A to być może dlatego, że kiedy pisał, sławny Smutek tropików, obezwładniły go zjawiska przetwarzania po konkwiście, zjawiska w kulturze Indian Ameryki Południowej z zakresu adaptacji i twórczego przetwarzania europejskich wzorów. Może, tak ongiś sądząc i po części dzisiaj, uniknąłem kontaktów z Nowym Światem, chociaż jedyny brat po każdym powrocie stamtąd (habilitacja w Cleveland, wykłady w Aims itd.) roztaczał mi ujmujące i do jakiegoś stopnia zachęcające wizje. Ale ad rem. Człowiek w pewnych okolicznościach nawet dzisiaj, w pełni- jak studenci afrykańscy- uwspółcześniony zjada z wielkim smakiem (na surowo) gromadnie zlatujące się do lamp ... termity. Pod lampami na najnowocześniej­ szych kampusach pozostają rano do uprzątnięcia tylko kopczyki skrzydełek. Gnębienie zębami pędraka w buzico kojarzy się z żuciem gumy - przez dziewczyny z Konga tłukące stępami sorgo - i to nie jest nam obce. Być może i pająki dają się wprowadzić do przełyku. Dlatego każda genialna myśl etnologiczna może być tylko genialna pozornie. Stąd wszelkie dalsze moje dywagacje proszę traktować jako przypuszczenie czy wręcz domniemanie. Co najbardziej urzeka w petroglifach z Peru? Odpowiadam od razu. Lapidarność formy obrazowania rzeczy, rzeczywistości, charakterystyczna dla kultur chłopskich. Czyli związanych przez pokolenia z uprawą ziemi w ekstremalnie nieraz trudnych warunkach. Ale tym cięższych, że bez użycia sprzężaju, czyli pomocy zwierząt. Mówimy więc o kopieniactwie, kopieniaczach, niezwykłych ludziach, którzy najprostszymi ręcznonożnymi narzędziami umieli pola na stopniach przygórskich tarasów zazielenić kukurydzą, ziemniakami i innymi roślinami. Oczywiście, sztuka naskalna to niekoniecznie dzieło chłopów. Przeciwnie, najczęściej, jak w Europie, Azji i Afryce, - łowców lub pasterzy. Wszelako mówimy o części Ameryki Południowej. I pod Saharą, i pod Nazca potrafiono stworzyć zdumiewający system podziemnych ujęć wodnych, niczym 86 "lochy Watykanu" albo warszawskie kanały. Uczynili to kopieniacze! W przypadku afrykańskimto-jak wiadomo - dzieło przybyszy, ich doświadczeń w stwarzaniu kwitnących oaz na pustyniach, ale w przypadku, który nas tu najbardziej interesuje, mamy możliwość poznania całkiem lokalnej, rodzimej wynalazczości. Być może miała ona związek z comunidades campesinas, czyli rzeczą niezwykłą - istnieniem wspólnot chłopskich · władają­ cych ziemią, jako jej właściciele. Mówię o tym, bowiem dzieje rolnictwa są niezwykłe jak zmiany klimatu itd. Sahara, nim spustynniała, była miejscem niczym sawanna, gdzie żyły słonie i żyrafy. Na stepach środko­ wej Mongolii, kiedy trawy jeszcze nie wyrosną, łatwo dostrzec ślady po ... zagonach i bruzdach. Twarcizi ewolucjoniści a za nimi marksiści, sądzili, że zawsze pasterstwo poprzedza w rozwoju rolnictwo. Dzisiaj powiada się, że Nazca jest sucha jak pieprz. Ale w 2002 roku jedna z pustyń na tym kontynencie, Atakama w Chile, ku zdumieniu świata pokryła się nie tylko trawą, lecz również ... kwiatami roślin raczej nietrawiastych. Zatem, szanowny Czytelniku, powracając do mówienia, że petroglify, a przy okazji należy - jak się wydaje- dodać również, sławne geoglify peruwiańskie, to dzieło wspólnot rolniczych i że to sztuka iście chłop­ ska ... Tylko chłopi na świecie od Starożytnego Egiptu, poprzez Japonię, Indie, aż po dawne Peru wiedzieli, co oznacza dla wegetacji roślin obecność ranidae, żab i ropuch. I stąd ich szczególna, więcej - zdumiewająca obecność w sztuce, o której wciąż mówię. Niczym leluja kurpiowska Oto jeden z rytów (il. l). N a kaktusie saguaro siedzi ptak, u dołu zaś, u podstawy, wyobrażenie żaby lub może ropuchy. W tym związku rośliny i dwu odmiennych zwierząt kryje się wiedza, jaką mają ludy uprawiające ziemię. Nieprawdopodobne ujęcie o charakterze syntetyzującej wiedzy o środowisku. Proszę zwrócić uwagę, jak realistycznie, a zarazem w zredukowanej do minimum formie, ukazany został ów komunikat. Patrząc na ryt, ptaka, saguaro, żabę, badacz Kurpiowszczyzny natychmiast skojarzy go z wczesną wycinanką z użyciem nożyc do strzyżenia owiec, równie lapidarną, syntetyczną formą lelui. Nazwa ma swój zwią­ zek - jak wiadomo - z gwarową odmianą słowa lilia, ale również z alleluja, czyli wielkanocnym śpiewem. Wiadomo zaś, że takie wycinanki pierwotnie tworzono do przystrajania izby w chacie przed Wielkanocą. W owej wczesnej lelui- niczym saguaro- jest ... wyobrażenie monstrancji. Z lewa i prawa u podstawy ukazywano serce gorejące. Wkrótce nazywano te religijne symbole burakami, bo pamięć nasza, nawet zbiorowa, jest zawodna. Nieważne są szczegóły, liczy się wielkie podobieństwo w twórczym, artystycznym myśleniu chłopów, bez względu na to, w której części świata żyli i z jakich korzystali środków przekazu. �jacek Olędzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ Inny ryt, Metafora * żaba pląsająca w koronie (il. 2), albo wyobrażenia niewielkich ptaków (il. 3-4), wywołują skojarzenia z podobnymi w swej istocie, a przede wszystkim w sposobie formalnej symbolizacji, ornamentyce ludowych wyrobów garncarskich z 2. pał. XIX w., chociażby tylko z Iłży czy Łążka Ordynackiego. Zbliżamy się do postawienia podstawowego pytania, w czym się kryje niezwykłość, o której jeszcze dalej będzie, czucia i badawczego determinizmu Antonio Nunez Jimeneza. Ale jeszcze przed tym pytaniem konieczna jest mała dygresja też komparatystyczna, pozwalająca docenić wielkość dokonania naukowego Kubańczyka Jimeneza. Geopoetyka Otóż, zacny Czytelniku, wyobraź sobie, że Antonio Nunez Jimenez, jest również autorem Geopoetyki (Hawana 1992). Trzeba mi było zająć się petroglifami amerykański­ mi, aby do mej słabej geograficznej wiedzy trafił ów odkrywczy, wręcz genialny termin. Obcując z warszawskimi geografami na co dzień, od wielu lat nie spotkałem się z podobnym spojrzeniem na jeden z możliwych aspektów tej doniosłej nauki. Jimenez nie jest geografem, raczej historykiem, ma na swym koncie książkę sławiącą rewolucję kubańską, zapewne też dlatego mógł pojawić się ów odkrywczy termin geopoetyka. Wprawdzie na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych mamy dwie poetki, jednego geografa humanistę, ponadto autorów geografii różnorodności, ale ów kierunek i owe poetki obezwładnia konwencja, sciencji czy zawodowych stałych powinności. U Jimeneza się tego nie czuje, może dlatego że jest Latynosem, jak Marquez, Borges i członkowie środo­ wiska literackiego Argentyny, które na lata w swym czarodziejskim świecie uwięziło, a może usidliło, naszego wielkiego Gombrowicza. Geopoetyka kojarzy się ze znanym określeniem "pejzaż semiotyczny", czy z myśleniem Osipa Mandelsztama w jego Slowie i kulturze, pozwalającym mi przed laty ukuć sformułowanie "poetycka teoria kultury". Dzięki Jimenezowi zakres poezji należy poszerzyć . Otóż można być poetą nie pisząc, lecz kując w skale, czynić to nie indywidualnie, ale zbiorowo. Nie wykluczam, że owa skłonność do poetyckiego postrzegania rzeczywistości jest tak prastara jak dzieje czło­ wieka. Geopoetyka Jimeneza prezentuje się znakomicie. Książka wydana została na Kubie, tak jak dzieło poświęcone petroglifom z Peru. To niezwykłe, jeśli weźmie się pod uwagę, jak w latach 80. wydawano książki naukowe w europejskim kraju dyktatury komunistycznej. Zdaje się, że poezja sięga do myślenia określanego między innymi tym jednym słowem. Otóż w naszych petroglifach odnajdziemy takie metafory: chwytanie przez człowieka, ręką lub za pomocą prymitywnej chwytki, promienia słońca lub gwiazdy. Niczym w tekście jakiegoś śpiewanego u nas niegdyś szlagieru, uchwycić promień słońca... Można te przedstawienia interpretować tak jak, to uczynił zwięźle Jimenez: "pomnażanie dobra słońca". Ponieważ przy gwieździe podobnej uwagi nie ma, uzupełniam. To odwieczne nasze pragnienie, aby gwieździstego nieba nie przesłaniały nocą chmury. To pragnienie ludzi na Ziemi, bez względu na miejsce, w którym żyć im przyszło. Pragnienie odwieczne, niezmienne, powszechne. Tak mi się wydaje. Fostrzegamy w rytach naskalnych z Peru, niczym w poetyckim poemacie, eksplikacje, w których - niestety - rozpoznawalne i jako tako zrozumiałe są pojedyncze wyobrażenia, np. żaby, jaszczurki, jakiegoś czworonoga czy człowieka w przebraniu wieńczącym głowę (masce?) . Nie ma w tych petroglifach elementów kronikarskich, dotyczących sfery wpływów kulturowych czy cywilizacyjnych, jak w rytach z Mongolii, ukazujących często chińskie dwukołowe wozy ze szprychami, z budą na wierzchu dla dostojnika. I nie odnajdziemy "lirycznych" wyobrażeń kobiet, jak w odkrytych malowidłach naskalnych na Saharze w Tassili. To surowsza lub oszczędniejsza w swych uniesieniach poezja. I tak jak w tego rodzaju poezji liczy się przede wszystkim słowo, tak i w tych rytach występują lapidarne skróty formalne, zawsze wykute jednym, cią­ głym działaniem, bez jakichkolwiek świadectw kłopo­ tów związanych z twardym tworzywem i posługiwaniem się prymitywnym narzędziem. Również w tych słowach­ rytach nie występują jakieś - o zgrozo - upiększenia. Metaforą pośród rozmaitych, obficie występują­ cych w omawianych petroglifach przedstawień jest przede wszystkim znak krzyża równoramiennego, nieraz wyłaniający się z wyobrażenia żaby z rozłożonymi kończynami (il. 5-6). Ostatecznie znak ów będzie pojawiał się w rytach samoistnie, a podobne do niego można, o dziwo, spotkać na świecie, w Skandynawii czy Nowej Zelandii, oczywiście w realizacjach bez wpływów chrześcijańskich. Uczestniczące w plenerach Murzynowa dwie malarki w jednym znaku dostrzegły ów osobliwy związek wyobrażenia realistycznego z abstrakcyjnym i swoje obrazy, ukazujące Matkę Boską Bolesną i Jezusa w Ogrójcu, "przyozdobiły" nimi. Obraz Matki Boskiej jest prezentowany w ekspozycji Pod wiosłem zielonym na ul. Karowej. To dzieło Beaty Jaszczak. Nasi uczeni, antropolog historyczny i opromieniony sławą znawca światowych megalitów archeolog, objaśniając ryt ukazujący krzyż, korzystają z terminu kosmogram (Z. Krzak 1981, J. Trzeciakowski 1987). �t ~ 4 ·~ ........ .... ... ~·. ·::..:·.. ·. :· ::: ... -.· ...:........ .·.:.. . ·.·.·: .. ... ...... .·;; • 9 .. •••!. ••••• ~ ..... 5-6 ~. -..-.. .. .. ~ ~ .... -. ··--. ·--' .. • ••• ._ 7 ...... . /!3:,; 11 12 l. Saguaro, żaba i ptak. Reprodukcja z A. N. Jimenez, Petroglifos del Peru, fig. 1486, Cochineros, wys. ok. 40 cm. 2. Żaba w koronie, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 473, Yonan, wys. ok. 30 cm. 3-4. Ptaki, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 696, Al to de la Guittara, fragment kompozycji szer. ok. 1,20 m., fig. 1717, Huancor, szer. ok. 50 cm., fig. 1813,tamże, wys. ok. 80 cm. 5-6. Krzyże równoramienne i żaba, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1268, Checta, szer. ok. 20 cm., fig. 621, Altode la Guitara, wys. ok. 20 cm. 7. Komar, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 866, Queneto, wys. ok. 160 cm. 8-9. Deszcze, strugi i krople, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 117, Cerro Mulato, wys. ok. 60 cm., fig. 143, tamże, wys. ok. 70 cm., lub fig. 88, tamże (z zwierzętami), wys. ok. 40 cm. 10-11. Pająki, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1930, La Caseta, wys. ok. 70 cm., fig. 148, Cerro Mulato, wys. ok. 20 cm. 12-13. Chwytanie promienia gwiazdy, A. N. Jimenez, Petroglifos ... , fig. 158, Cerro Mulato, szer. ok. l m, chwytanie promienia słońca, Huanacor, fig. 1791, szer. ok. l m. 14. Roślina, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 1582, Huari, wys. ok. 50 cm. 15-16. Tancerze sławiący powrót wojowników z trofeami ściętych głów wrogów, Jimenez, Petroglifos .. ., fig. 2303, Toro Muerto, dł. ok. 2m., fig. 2304, tamże, jeden z wojowników, ryt zachowujący szczegóły. 17. Tancerze, Jimenez, Petroglifos ... , fig. 2223, Toro Muerto, dł. ok. 220 cm. 88 �jacek Olędzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ 14 Wyczuwam w twórczości naskalnej rytownictwa czy malarstwa jako ważny, a może najważniejszy, czynnik sprawczy, autoteliczną chęć czy wewnętrzną potrzebę dania świadectwa istnienia. Niekoniecznie świadomie, lecz zawsze spontanicznie i bezinteresownie ... Tak. Co innego geoglify ... Tu mogły dojść do głosu czynniki heteroteliczne, związane z mocarstwem królestwa Inków. Poezja należy niewątpliwie do najbardziej wyrazistych przejawów owej czułej, spontanicznej potrzeby dania świadectwa. Podobnie jak muzykowanie dla własnej przyjemności. Stąd określenie Poetyckie pamiętniki pustyń, zainspirowane bezpośrednim spotkaniem z Geopoetyką Jimeneza (dzięki nieocenionej Beacie Maciejewskiej). Wspomniane wcześniej tajemnice sztuki mogą nieraz być, ale nie zawsze, stosunkowo -jak się wydaje łatwe do rozpoznania, wśród jeszcze żyjących artystów, i dodać należy- tam, skąd kulturowo badający pochodzi. Gorzej jest ze szwajcarskim bogatym hotelarzem "na wyjazdach" czy z Niemką Marią Reich, która poświęciła 40 lat życia w Peru na zgłębianie astralnych kalendarzy w tamtejszych geoglifach. Kultury artystyczne, szczególnie ludów pierwotnych, dla nas kształconych, żyjących w zupełnie innym czasie, pozostaną na długo, a może na zawsze, TAJEMNICĄ NIEODGADNIONĄ. Każda próba czyniona w tej dziedzinie -jak to postanowił rozgłosić na cały świat Daniken - może być chybiona, a nawet graniczyć z brednią. Stąd dzieło A. N. Jimeneza stanowi wzór postępo­ wania badawczego. Proszę zwrócić uwagę, że autor ograniczył się do minimum interpretacji czy jakichś komentarzy z własnej strony. Czasami korzysta z krótkich tekstów innych osób. Natomiast dokonał zdumiewającej, nieprawdopodobnej, użyję tego nieeleganckiego w środowiskach akademickich słowa, roboty. Roboty dokumentacyjnej. I jeszcze jeden ważny szczegół w jego niezwykłym dla poznania sztuki Peru dziele: dosyć dyskretnie wprowadza zdjęcia geoglifów oraz wyobrażeń w wyrobach ceramicznych, pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Odczytuję to jako rodzaj kompleksowego rozumienia dziedzictwa artystycznego Peru, inaczej mówiąc, traktowania tego dziedzictwa, w jego bogatych i rozmaitych przejawach, jako modelu kultury jednorodnej z cechami �b a. 18. 19. 20. 21. 22. 23. c:l c Skały wapienne w Cerro del Samuario de Cumbemayo. Reprodukcje zdjęć z A. N. }iminez, Petroglifos del Peru Wielka rozmaitość skal, grubo i drobnoziarnistych, granity, piaskowce i wapienie. Rumowisko granitowe w Huaricanaga. Kamienie, siedlisko zmarłych w Alto de la Guitarra. Głaz granitowy z wyobrażeniami żab i deszczu w Palamenco. Tancerze sławiący powrót wojowników z trofeami ściętych głów wrogów, Jiminez Narzędzia rolnicze według: M. Frankowska, Podstawy gospodarki wiejskiej Peru. Motyka i tłuk kamienny, a i c mogły słu­ żyć przy pracach kamieniarskich, sporządzaniu rytów. ~l <Ł 90 f 9 h �Jacek O~dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ powtarzających się Ponownie Peru motywów czy form obrazowania rzeczywistości. Chcesz lub nie, ale w świetle takiego postępowa­ nia, możesz samodzielnie dopuszczać swoje własne "interpretacje" czy domysły. Do takich należy, między innymi, mniemanie, że w gigantycznej pracy przy geoglifach dochodziły do głosu- jak w przypadku piramid amerykańskich i egipskich - "kaprysy" albo mówiąc inaczej - potrzeby władców dysponujących rzeszami poddanych . .. Bukiet okazały pomyłek Tajemnice sztuki dawnej, szczególnie prekolumbijskiej, albo są jako tako rozpoznawalne, np. w przypadku solidnie udokumentowanych przez A. N. Jimeneza petroglifów z Peru, albo wciąż niepojęte. Tak należy powiedzieć, kiedy stawia się pytanie o genezę geoglifów z tej samej części świata, sąsiadujących ze sztuką naskalną. Śródtytuł sprokurowałem dzięki nieocenionemu Erichowi von Danikenowi, który rozprawiając się z kilkunastoma interpretacjami pochodzenia geoglifów wykluczającymi udział kosmitów, znaleźć się powinien w owym bukiecie w samym środku, jako kwiecie najokazalsze, najbardziej zachwycające. Jednakże należy przyznać, że w jego Czy się myliłem ? Nowe wspomnienia z przYszłości, znajdziesz sporo ważnych informacji o środowisku naturalnym Nazca, których próżno szukać w pracach geografów amerykanistów. I co istotne, wypowiedzianych trafnie, zwięźle, bez specjalistycznych zawiłości. To zjednało autorowi ogromną rzeszę czytelników, chociażby w Polsce. Nie przeszkadza to, aby jego fantasmagorie, wywodzące się z fałszywej tezy o kulcie cargo z Nowej Gwinei, grasowały po świecie w internecie, jako "pasy startowe". Powiedziałem o tezie fałszywej . A to dlatego, że wg Jerorno Jacopetiego i jego głośnego filmu Mondo cane, ukazującego Gwinejczyków sławiących przez siebie zbudowane samoloty (niczym obiekty kultu), istnieje prostackie mniemanie o ludach pierwotnych. W niczym niezbliżone do rozumienia danej nam wyobraźni bajkowej, potrzeby imaginacji itp. Z czasem może przybędą nowe próby wyjaśnienia genezy i sensu geoglifów. I być może będą to próby pozbawione dotychczasowej fantasmagorii. N a razie pozostają owe geoglify przykładem dokonań niepoję­ tych. Wszelako jest też faktem niezbitym, że w omawianych tu petroglifach i również geoglifach występują wyobrażenia zwierząt bardziej nadających się "do myślenia niż jedzenia" (C. L. Strauss) . Należą do nich pająk , koliber i chyba również ... małpa. przerwie, spowodowanej złamaniem we domu nogi, mogę kontynuować pisanie o najwspanialszych petroglifach na świecie, czyli dziedzictwie kulturowym i artystycznym prekolumbijskiego Peru. W tym upartym pisaniu, szczególnie przy podejmowaniu próby interpretowania sensu całego przedsię­ wzięcia (łącznie z peruwiańskimi geoglifami), znaczenia, czyli rozumienia przeznaczenia poszczególnych w tych działaniach sprzed wieków wyobrażeń pewnych tylko zwierząt oraz ludzi, niezwykle pomocne staje się klasyczne już w etnologii - studium Claude'a Levi-Straussa, Totemizm dzisiaj. Korzystać będę ze wznowionego wydania, w przekładzie Anieli Steinsberg, wydawnictwo KR, Warszawa 1998. Dzieło wydane zostało po raz pierwszy we Francji w 1962 roku. I do dzisiaj sięga­ my do niego, wcześniej nie dostrzegając w nim wciąż szalenie istotnych ustaleń i stwierdzeń autorskich. Autor przebrnął przez nieprawdopodobną liczbę prac, w których jest mowa o totemizmie, ale tylko nieliczne z tej niewyobrażalnej masy zapisanych relacji stanowić będą w jego studium główną osnowę rozważań i ostatecznie przyjętych stwierdzeń. W pracach poświę­ conych kulturze ludów pierwotnych XIX i początku XX wieku totemizm stanowi nieodłączny składnik prowadzonych rozpoznań. Niezwykły sukces zainteresowań totemizmem można porównać do obsesyjnego w średnio­ wieczu tropienia grzechu pierworodnego. W przypadku ludów pierwotnych -jak u Eskimosów - koniecznie dopatrywania się istnienia kultów totemicznych. Tam zaś, gdzie się one bujnie rozwijały, przechodzono do porząd­ ku rzeczy, nie próbując rozpoznać zawiłości owych kultów. Podobnie się działo w średniowieczu z teologicznym znaczeniem grzechu pierworodnego. Tam gdzie były jakieś podstawy stwierdzenia jego triumfu, uznawano zjawisko za nader oczywiste, aby się mu przyjrzeć dokład­ niej. Natomiast sytuacje np. bezżenności mężczyzn, istnienia do końca swych dni starych panien podlegały mozolnej analizie, aby widzieć w nich piętno adamowe, konsekwencje zdarzenia biblijnego w raju. Ważna książka, która będzie nas przez jakiś czas zajmować, nie jest poprzedzona żadną dedykacją w rodzaju: rodzicom, moim dzieciom, mej mistrzyni "w uczoności" itp., dedykacjom coraz częstszym pośród zdolnych lub pracowitych reprezentantów Nauki. Natomiast interesujące nas dzieło otwiera motto z 52. wykładu filozofii pozytywnej Augusta Comta. Motto to można traktować jako rodzaj tezy czy podstawowego założenia przyjętego przez autora w prowadzonych wywodach w jego rozprawie. Początek motta to: .. .Prawa logiczne, które ostateczPo długiej własnym nie rządzą światem (. . .) -stosują się nawet w snach ... Strauss rozpoczyna swoje wywody charakterystycznymi dla niego błyskotliwymi, śmiałymi i wielce poruszającymi porównaniami losów pojęcia totemizmu do historii wzlotu i na koniec zapomnienia terminu z końca XIX wieku, histeria. �Od siebie dodam, że -jak wiadomo- jeszcze przed ze słowa histeria korzystano u nas w Polsce przy byle okazji. Wydaje się, że zanik tego terminu wiąże się z jednej strony z pełniejszym dzisiaj rozeznaniem skłonności tkwiących w osobie ludzkiej, a z drugiej, rodzajem deprecjacji przesadnie czy pochopnie diagnozowanych cech człowieka. I dlatego dopatruję się skutków tego ważnego procesu w dosyć lekceważą­ co, lub pobłażliwie wypowiadanych od jakiegoś czasu słowach, nieraz z uśmiechem, a nie pryncypialnie i ponuro: psychiczny i fizyczny, schizo i schizio, czubek, głupi oraz wśród ludu- p ... dolec. Już na wstępie Totemizmu ... korzysta ze wspomnianego argumentu, że Eskimosi, miłośnicy fok, otaczają­ cy czcią białe niedźwiedzie, najcierpliwsi z cierpliwych łowców ryb, korzystający z psich zaprzęgów, nie znają żadnej ze znanych licznych odmian totemizmu. Do tego argumentu autor będzie się odwoływał jeszcze parokrotnie. W dalszej części z wielką starannością przybliża czytelnikowi- jak mówi- wybrane spośród 42-44 teorie totemizmu: (. .. ). Radcliffe-Brown wypowiedział się co do totemizmu w 1929 roku w sposób tak samo negapółwieczem tywny jak Boas, uwzględniał jednak silniej fakty australijskie, proponując rozróżnienia praktycznie takie same jak Elkin. Ale podczas gdy Radcliffe-Brown używał tych rozróżnień, aby doprowadzić do -jeśli można się tak wyrazić - rozsadzenia pojęcia totemizmu - Elkin zwraca się w innym kierunku: z różnorodności australijskich form totemizmu nie wysnuwa - po Tylorze, Boasie, Radcliffe-Brownie - wniosku, że pojęcie totemizmu jest nieustalone i że sumienny przegląd faktów prowadzi do zachwiania koncepcji. Ogranicza się on do zakwestionowania jedynie jedności totemizmu, tak jakby myślał, że uratuje jego realność - pod warunkiem sprowadzenia go do wielości form heterogenicznych. Nie ma dla niego jednego totemizmu, lecz istnieją totemizmy, z których każdy jest niedającą się do niczego sprowadzić całością. Zamiast przyczYnić się do zniszczenia hydry (tak, to słowa samego autora Totemizmu) i (to na terenie, na którym mialoby to znaczenie decydujące, ze względu na rolę, jaką odgrywały fakty australijskie w wypracowaniu teorii totemistycznych), ćwiartuje ją i zawiera pokój z kawałkami. A właśnie samo pojęcie totemizmu jest złudne, a nie tylko jego jedność. Inaczej mówiąc, Elkin myśli, że można reifikować pojęcie totemizmu, pod warunkiem że się je zatomizuje. pod jego nazwą rozważać różniące się zjawiska kultowe. Nas będzie wszelako interesowało nie samo zjawisko totemizmu lecz przy okazji jego badania nagromadzenie danych, które posłużą próbie rozumienia sensu, kultowego znaczenia peruwiańskich petroglifów. W cytowanym wyżej tekście poznaliśmy już dwóch wielkich amerykańskich badaczy kultur pierwotnych, F. Boasa i A. R. Radcliffe-Browna. O mniej znanym A. P. Elkinie pisze Strauss "australijski etnograf słynący z najwyższego uszczegółowienia danych". Obok tych badaczy wystąpią w książce Najsławniejsi. Ich wyliczenie zajęłoby prawie stronicę. Ale nie zrezygnuję z wymienienia niektórych. Listę tę otwiera H. Bergson, a po nim następują: G. Dumezil, E. Durkheim, E. E. Evans-Pritchard, R. Firth, ]. G. Frazer, S. Freud, A. L. Kroeber, R. Linton, R. H. Lovie, Me Lennan,. P. Murdock, J. J. Rousseau, B. Spencer, F.]. Gillen, T. G. H. Strehlow, N. W. Thomas, E. B. Tyrol, Van Gennep oraz D. Zelenine. Pośród tych znakomitości znajduje się również "niezrównany badacz etnograficzny B. Malinowski. I jeśli z jednymi teoriami, jak w przypadku E. Durkheima, rozprawia się krótko i zwięźle, pozbawiając totemy- jak wielki francuski uczony sobie życzył- świę­ tości (s. 79), to w przypadku Firtha, Elkina i Malinowskiego mamy w książce dane - chociaż krytyczne - to obszerne, nacechowane wysokiego stopnia szacunkiem, ponadto rzetelnością w referowaniu wyników prowadzonych badań. Przypatrzmy się kłopotom związanym z interpretacją "pożyteczności" zwierząt czy zjawisk naturalnych, trafiających w obręb zainteresowań, które badacze nazwali totemicznymi; będzie o kłopotach Malinowskiego: ( ... ) . A zatem z szacunku dla zasad trzeba przeprowadzić różne manipulacje z kategorią interesu, nadawać jej za razem stosowny sens, tak że postawiony na począt­ ku wymóg empiryzmu przeksztalca się stopniowo w werbalizm, petitio principi i tautologię. Sam Malinowski nie zdalał wytrwać przY aksjomacie (który jest podstawą jego systemu) sprowadzającym gatunki totemiczne do pożytecz­ nych, przede wszYstkim jadalnych; był od razu zmuszony do powolania się na inną motywację lub lęk. Ale dlaczego spotyka się w AustraUi totemy tak odbiegające od normy, jak śmiech, różne choroby, wymioty, zwloki?(s. 84). każdym Wszystko dotąd dla naszych celów interpretowania sensu wyobrażeń występujących w petroglifach z Peru ma dosyć abstrakcyjne znaczenie. Postarajmy się jednak potraktować to jako rodzaj wstępu, albowiem już na stronie następnej znajdujemy wiadomości mające niezwykle istotne znaczenie. Chodzi o stosunek człowieka pierwotnego do ... pijawek, a bardziej jeszcze do much, szczególnie zaś komarów. Oto dzięki badaczowi U. McConnelowi, The Wik-Munkan, Tribe of Cape York Peninsula, "Oceania", t. I (1930-1931), nr 1-2, s. 161, mamy z wybrzeża zatoki Carpentaria w północnej Australii taki bezcenny zapis: Tak czy inaczej, hydra w całości czy uczenie poistnieje. I autor będzie ją "hołubił i czule do końca doglądał." Przypomnę tym, co zapomnieli metaforyczne rozumienie hydry z mitologii greckiej, że stanowi określenie zła (potwora), którego nie sposób pokonać. Sam Herkules starał się potwora-hydrę uśmiercić, odcinając jej głowy. Ale na miejsce głów odciętych wyrastały głowy nowe. Dlatego może bardziej istotne niż owa hydra, jest drugie słowo czy określenie: "samo pojęcie totemizmu jest złudne". Inaczej mówiąc, totemizm, to uczonych złudzenie, że można ćwiartowana 92 �Jacek Olędzki • PAMIJ;TNIKI POETYCKIE PUSTYŃ Muchy i komary są taką plagą, że na pierwszy rzut oka trudno zrozumieć, dlaczego istnieją obrzędy mające na celu ich rozmnażanie ... Nie należy jednak zapominać, że muchy i komary, chociaż nieznośne jako takie, są ściśle związane z tym, czego tubylec pragnie ponad wszystko w pewnych porach roku, tubylec mianowicie pragnie w i elki e g o d e s z c z u. (Podkreślenie ].O.)! Oto wyobrażenie komaropodobne z rytów naskalnych w Peru, ił. 7. Na wystawie, o której mówiłem na wstę­ pie zostało ukazane pośród innych, najdrobniejszych zwierząt, płazów, mięczaków, pająków i owadów. Od razu należy powiedzieć, że o wiele częstsze w peruwiańskich petroglifach są wyobrażenia pająków, a nade wszystko żab i ropuch. Te trzy zwierzęta - ich nagłe pojawianie się i panujące wśród nich ożywienie - możemy obserwować także w Polsce. Stanowią one widome znaki, że po nękającej suszy spadnie z dawna oczekiwany deszcz. A zatem pojawianie się w sław­ nych amerykańskich rytach naskalnych owych wyobrażeń - znaków zmiany pogody - możemy interpretować jako obrzędowe z czcią czynione zaklęcie mają­ ce spowodować najcenniejszą w obrębie płaskowyżu Nazca rzecz - d e s z c z. Zresztą oprócz wyobrażeń deszczowych zwierząt pojawiają się w tych rytach prawdziwe wizerunki opadów. Mogą nimi być ukośnie wykute kreski w znacznych ilościach albo równie liczne kropki, okrągławe wgłębienia (il. 8-9). Chodziłoby o dwa rodzaje deszczu? Zacinającej swymi strugami ulewy i... choćby mizernego deszczyku ... Jak się dowiadujemy z bezcennego źródła, Bogowie i ludzie z Huarochiri, zapisków z końca XVII w., dotyczących świadomości religijnej nawracanych w Peru Indian (przekład, wstęp i objaśnienie Jan Szemiński, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985), pająk zajmował w niej osobliwie doniosłe miejsce. Na podstawie owego źródła można mniemać, że uznawano pająka za pośrednika między światem żywych a zmarłych. Natomiast, uwaga(!) - to niesłychanie ważne - za ich, przodków - siedlisko, podobnie jak w innych częściach świata, nie wyłączając Polski uznawano kamienie i skały. W przypadku Peru ryty naskalne można interpretować jako komunikaty skierowane do przodków, którzy życzenia i prośby wyraża­ ne w konkretnych, symbolicznych wyobrażeniach, zrozumieją z przejęciem, albowiem za życia doświad­ czali tych samych trosk i nieszczęść. Cytat, jaki przedstawię, uprzedzam, jest dosyć długi. Wszelako zawarte w nim wiadomości mają dla rozumienia peruwiańskie­ go fenomenu monumentalnych geoglifów i skromniejszych, niekończących się "pacierzy" petroglifów, niewyrażalne, liczące się znaczenie: Już w innych rozdzia- łach mówiliśmy opłakiwali o tym, jak ludzie idąc czcić Pariacakę i karmili swoich zmarłych. Wspominając te podzisiejsi ludzie, ponieważ nie stali się jeszcze do- częstunki, brymi chrześcijanami, powiadają: "Na WszYstkich Świętych Hiszpanie tak samo karmią i częstują swoich nieboszczyków i ich kości, chodźmy więc i nakarmmy naszych zmarłych". W dawniejszych czasach zanosili tam jadło, ile i jakie jest, a wszystko dobrze ugotowane. Po śmierci człowieka, wspominając, jak było bardzo dawno temu, czekali i mówili: "Nasz zmarły po pięciu dniach wróci, zaczekajmy więc". Od jego śmierci przez całe te pięć dni czuwali przez wszystkie noce. Piątego dnia jedna z kobiet, wło.żywszy dobre szaty, szła do Yarutini mówiąc: "Stamtąd go przyprowadzę" albo "Tam będę czekać". Kobieta, o której mówimy, szła niosąc swoje piwo i jadło. Słyszałem, że w miejsce, które nazywamy Yarutini, po wschodzie słońca przybywała dusza. Dawnymi czasy były to dwie, trzy duże muchy. Ludzie nazywają je llacsa anapalla. Siadały na tych szatach, które ona przyniosła. Siedziała tam dość długo, a gdy część tych robaków hunancoy odeszła, mówiła: "Dalejże, chodźmy do wsi", i wracała zabierając ze sobą tylko jeden maleńki kamyk, jakby chciała powiedzieć: "To właśnie on". Gdy docierała już tutaj i gdy jej dom czym prędzej porządnie wysprzątano, zaraz zaczynali ów kamyk karmić, a nakarmiwszy, poili. Gdy nieboszczyk jadł, i oni jedli. Już pod wieczór wszyscy jego krewni tańczyli, pięciokrotnie śpie­ wając i zalewając się łzami. W chwili gdy piąty raz skoń­ czyli śpiewać, tańczyć i płakać, wyrzucali na ulicę kamyk, który przyniosła, mówiąc: "Teraz wracajmy, już nie umrzemy". do kościola I oto oczekiwana, najważniejsza wiadomość. Tego dnia wróżyli sobie przy pomocy pająka mówiąc: "Czemu umarł ten człowiek?" Jeśli ów odpowiedział: "Bo ten czy tamten się rozgniewał", "Bo się rozłościł" albo jeśli wskazał któregokolwiek boga lub Pariacakę, albo wymienił kogokolwiek z nich, kończyli to ofiarą ze świnki morskiej i innych rzeczy, zależnie od wskazanego. Tyle wiemy o ludziach zmarłych (i l. 10-11) . Teraz w Guarocherim albo też w Quintim podczas Wszystkich Świętych, jakeśmy wspominali, nadal jeszcze mówią: "Zanieśmy coś gorącego do kościoła", i nagotowawszY ziemniaków, umieszczają je tam z suszonym mię­ sem, dobrze przyprawionym papryką, jakoby po to, by je żywi ludzie jedli; zanoszą też pieczoną kukurydzę i gotowane mięso, a poza tym dla każdego po jednym dzbanku piwa. Ponieważ oni kładą te rzeczy na znak, że ich nieboszczycy je jedzą, że właśnie po to, by uczcić ich pamięć, skła­ dają im te różności świeże i jeszcze gorące (s. 94-95). * Ukazywane w rytach przedstawienia pająków czy ptaków to - jak się wydaje - przejaw kultów samoistnych tych zwierząt, ale również rodzaj znaków na niebie oczekiwanej zmiany pogody czy wręcz pory roku, jak w przypadku nagłego przylotu z końcem zimy bocianów afrykańskich do Europy. Ogromnych rozmiarów wyobrażenie w peruwiańskich geoglifach, kolibra, pająka oraz małpy (znane są "deszczowe tańce małp") to inny rodzaj zaklęć. Wykonanych w taki sposób, aby w obrzędzie zaklinania deszczu mogły uczestniczyć �większe zbiorowości ludzkie i- jak można się domyślać - korzystające z zachowań oralnych, śpiewnych, muzycznych czy tanecznych lub dla ludów pierwotnych tak charakterystycznych, tanecznopodobnych wystę­ pów w maskach, o zdecydowanie narracyjnym, teatralnym charakterze. W innych częściach świata wykorzystuje się w tych celach specjalne place przypominające nieraz stadiony, natomiast w Peru służyły temu ścieżki wykonane z towarzyszącym im przesłaniem, może rodzajem magicznego założenia, które pewien znany fantasta nazwał "pasami startowymi" pojazdów kosmicznych. Włączanie kosmitów do spraw czysto ludzkich jest rodzajem anomii (termin wprowadzony do nauki przez E. Durkheima), oznaczającym kryzys, rodzaj nieoczekiwanych, a zarazem przyspieszonych przemian w dziejach itd., no i rodzaj lęku czy niepokoju panującego w danej zbiorowości. Niewykluczone, że geoglify peruwiańskie mogły mieć jakiś związek z anomią, która nawiedziła przed wiekami Inków. I w zasadzie przedstawiona próba rozumienia sensu petroglifów i geoglifów z Peru stanowi dosyć kompletną interpretację, a zarazem włącza się do okazałego już bukietu - używając słów znanego kosmitofila - zastanowień nad jedynym tak okazałym i zarazem wyrazistym przejawem sztuki naskalnej na świecie oraz, w pełnym rozumieniu znaczeniu tego słowa, naziemnych kreacji artystycznych. Pozostaje jednak nadal rodzaj niedosytu w pojmowaniu omawianego tu zjawiska. Dlatego skierujmy jeszcze uwagę na obfitujące w wiadomości studium C. L. Straussa. Otóż u U. McConnela ów dla nas mający niesłycha­ ne znaczenie cytat, z którego dowiedzieliśmy się, jak osobliwie czcić można muchy i komary jako zwiastuny deszczu, znajduje się zastanawiająca wiadomość o wyjaśnianiu sobie zjawiska spadającej gwiazdy, od razu dodam, że owo zjawisko w myśleniu europejskim łączone jest zazwyczaj z czymś zdecydowanie optymistycznym, np. spełnieniem się pomyślanego w czasie lotu gwiazdy życzenia, w obszarze wyobraźni ludów badanych u wybrzeża zatoki Carpentafia w północnej Australii uzyskuje zasadniczo inne, negatywne proroctwo. Stanowi- niczym pohukiwanie u nas nocą puchacza - zapowiedź śmierci, "zwiastuje śmierć krewnego" (s. 85). W peruwiańskich rytach naskalnych (il. 12-13) odnajdujemy dwa intrygujące wyobrażenia, jedno zdecydowanie astralne, a drugie solarne. To drugie Jimenez opatruje objaśnieniem: "pomnażanie dobra słoń­ ca". I w pełnej zgodzie z naszym potocznym rozumieniem roli w życiu słońca, słoneczka, odbieramy owo objaśnienie jako całkiem sensowne. Powiem więcej, wpatrując się w to przedstawienie, na którym postać człowieka wyciągniętą ręką sięga do jednego z promieni, natychmiast skojarzyłem sobie to z popularną jakąś naszą pogodną piosenką na lato o "chwytaniu promienia słońca", a więc z niezbyt wyszukaną na tę porę roku metaforą, oczywiście w klimacie europejskim mają- 94 cą swój zamierzony sens. Na drugim przedstawieniu ludzka korzysta przy sięganiu do promienia gwiazdy z prostego urządzenia, popularnego (głównie u hodowców koni czy bydła w Ameryce Południowej), które nazwałbym chwytką. Zakończona ciężarkami, rzucona w odpowiedni sposób, pęta zwierzęciu pęciny i powala je na ziemię. Może więc w strefie peruwiańskiej suszy nie chodzi o "pomnażanie dobra słońca," ale o coś całkiem przeciwnego, powstrzymanie jego morderczego dla roślin i zwierząt działania. I również w przypadku chwytania go jakieś nieszczęście ... Zresztą, wyobraźnia ludów jest tak nieodgadniona, zawiła i obfitująca w niepojęte dla nas, współczesnych, możliwości korzystania z niej, że wszystko to, co napisałem, proszę traktować wyłącznie jako rodzaj przypuszczenia. Wielości ich i odmienności nie sposób - przy najlepszych chęciach - przewidzieć, a cóż dopiero po prostu sobie wymyślić ... Tak jest chociażby z naszym, polskim wróżeniem z pohukiwań puchacza. Czy i w tym przypadku sąd Augusta Comta, że prawa logiki są wszechwładne, może być pomocny, aby postrzegać jakiś związek mię­ dzy zachowaniem nocnym sowy, a oczekiwaniem czyjejś śmierci? O wiele łatwiej ten związek, mający cechy myślenia logicznego, postrzegam w australijskim przypadku łączenia zjawiska spadającej gwiazdy również ze śmiercią. Wszak ubyło na nieboskłonie jednej gwiazdy ... I znowu nasze europejskie wróżby spełnienia łą­ czone z tym samym zjawiskiem- jak z wróżbą dotyczą­ cą zachowania puchacza - o wiele więcej sprawiają kłopotu, mimo że jesteśmy z tego samego kręgu kulturowego, z którego owa wróżba pochodzi. postać Złuda totemizmu To tytuł oryginalny- po Wstępie - dociekań prowadzonych przez C. L. Straussa. W ich świetle totemem może być np. śmiech (jak u afrykańskich Pigmejów Bambuti-rozpoznanie własne), wielka radość i dzięk­ czynienia kierowane do Najwyższego przez Masajów z powodu wyładowań atmosferycznych, zapowiadają­ cych deszcz (rozpoznanie własne), jak też zachowania pająka, jeśli wieczorne i nocne (zapowiadające również opady - wyrażane w przysłowiu europejskim - nadzieję), a jeśli poranne (niepokój, albo jak u nas zmartwienie). I dalej w tym duchu kontynuując interpretacje zaproponowane przez Straussa, to sarrio zjawisko - zależ­ nie od kultury - może mieć posmak zdecydowanie negatywny lub pozytywny, trafiać w obszar kultów o charakterze totemistycznym albo pozostać jedynie zapowiedzią dobrej wróżby, która niekoniecznie się spełni. Ale dopiero w rozdziale IV W stronę intelektu odnajdujemy najwięcej danych uzasadniających główny tytuł mej pracy oraz ogólny kierunek prowadzonych zastanowień. Przyporządkowane są one szeroko rozumianemu pojęciu poezji, poetyki oraz charakterystycznej dla tego rodzaju wypowiedzi (w naszym przypadku �Jacek O~dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ nialnej konkluzji, mówiącej, że zwierzęta w systemach totemistycznych bardziej nadają się do myślenia niż jedzenia. ( ... ) . Zwierzęta totemiczne przestają być jedynie - pracochłonnego działania, kucia prymitywnym narzę­ dziem - być może kamiennym - wcale nie kruchej czy stosunkowo podatnej, jak wapień - twardej skale), terminologii, zbioru terminów, pośród których szczególne znaczenie ma metafora. C. L. Strauss o niej mówi wielokrotnie, ale najdosadniej powołując się na rozważania E. E. Evansa-Pritcharda. Analizowany materiał pochodzi od Nuerów w Afryce. Nim mu się przyjrzymy, parę jeszcze słów o poemacie. Poemat, to raczej dosyć rozbudowana (nieraz aż rozwlekła, jak ryty na peruwiańskiej kordylierze) forma wypowiedzi poetyckiej. I też najbardziej temu terminowi poetyckiemu odpowiadają właśnie interesujące nas dzieła w Peru, mające 2 tys. km. Ale około 100-kilometrowe ryty z pustyni Gobi czy krótsze z Sahary, chociaż zbudowane z całkiem odrębnych epizodów (wyobrażeń i przedstawień) również zbliżone są do czegoś w rodzaju poematu - zapisu o własnej narracji, konsekwentnie powtarzającej przyjęte motywy np., od mongolskich czy syberyjskich znad Angary rytów, będących wrażeniami czy olśnieniami nagłych doznań (przejazdem dostojników wyszukanymi pojazdami czy przemarszem niezwykle licznego stada jeleni). Chociaż i w przypadku mongolskim występuje dobrze znany ryt o wymowie poetyckiej magii; otoczenie wyrazistym, zamkniętym rytem zbliżonym do prostokątu licznych wgłębień o kształcie kolistym interpretowanym jako owce oraz ludzkiej postaci (powierzchnia skały wyniesienia Bogdo Uły na krańcu stolicy, a więc w pobliżu stanowisk pasterskich). lub przede WSzYstkim - istotami, które budzą lęk, uwielbienie lub pożądanie; poza rzeczywistością zmysłową moż­ na dostrzec pojęcia i stosunki ujęte przez myśl spekulatywną, na podstawie danych zaczerpniętych z obserwacji. Rozumiemy wreszcie, że gatunki naturalne nie są wybierane dlatego, że "nadają się do jedzenia", lecz dlatego, że "nadają się do myślenia".(s. 118). Stwierdzam zaś od siebie, że owa konkluzja jest- jak dostatecznie przekonywującą próbą wyjaśnienia ikonosfery, zaskakujących wyobrażeń, także scen rodzajowych, ich bogactwa i niezwykłej rozmaitości drobnych zwierząt, w tym zdecydowanie niejadalnych - jak komary - na powierzchniach głazów najdłuższej na świecie galerii sztuki na wolnym powietrzu, przebiegającej przez kilka krajów Ameryki Południowej, wzdłuż Kordyliery Wschodniej Andów, która tylko dzię­ ki poświęceniu "przypadkowego" badacza A. N. Jimeneza została z należytą starannością opracowana jedynie w swym częściowym, peruwiańskim odcinku. I już zbliżając się do końca tych przemyśleń, należy powiedzieć, że C. L. Strauss z całą mocą akcentuje znaczenie w postępowaniu badawczym komparatystyki, która aby objaśniać czy jedynie rozumieć fakty amerykańskie, objęłą przede wszystkim rzeczywistość Australii, Wyspy Trobrianda, Tikopii, jednym słowem Oceanię, ale również kilka miejsc w Afryce. Autor sporo uwagi poświęca zjawisku powtarzania się pewnych wątków myślowych z miejsc bardzo od siebie odległych, które w dziejach nie miały ze sobą jakiejkolwiek styczności. Jak wiadomo, prawo konwergencji dywergencji kulturowej wyjaśniło w pełni w etnologii te zjawiska już przed ponad 130. laty. Przemilczanie przez Straussa znaczenia w etnologii i antropologii kulturowej prawa konwergencji jest czymś w rodzaju dziwactwa. Spotyka się je u największych, ale nie jest przejawem ignorancji. .. Wydaje się, że w tym dziwactwie zawarte jest jednak coś z przemyślanego zabiegu. Mówienie o prawie konwergencji sprzed stu laty, mogłoby osłabić wymiar własnych procedur badawczych, szczególnie u potencjalnych czytelników przedstawianego studium, czytelników niemających zielonego pojęcia o prawie konwergencji. Jeśli przyjmiemy, że jednym z głównych czynników sprawczych tworzenia rytów naskalnych w Peru było zaklinanie deszczu, wpływanie na przerwanie nękają­ cej suszy, to nawet przy takim utylitarnym założeniu, jak w każdej twórczości o charakterze artystycznym, rodzą się niespodziewane dodatkowe czynniki mające swój wpływ na rozwój całości przedsięwzięcia. Jednym z takich stałych ubocznych motywów jest rywalizacja, chęć sprostania umiejętnościom innych osób, a nawet zgodnie z regułami towarzyszącymi różnym rodzajom rywalizacji pojawia się potrzeba wyróżnienia się, zaimponowania rezultatem swego dokonania. dotąd- jedyną Mitopoetyka Z tym terminem spotykamy się u E. E. Evansa Pritcharda, Nuer Religion, Oxford 1956, s. 80 (podaję za C. L. Straussem, Totemizm ... , s. l 05): W ogólności totemy plemienia Nuer nie są tym bardziej stworzeniami, których spotkania można by się spodziewać z racji jakiejś szczególnej cechy, zwracającej uwagę. Wręcz przeciwnie stworzenia, które natchnęły wyobraźnię mitopoetyczną pleminia i które zajmują poczesne miejsce w ich baśniach, nie występują wśród totemów lub występują rzadko i niewiele znaczą. W tym miejscu przypomina się wydanie sporej A. N. Jimeneza, Geopoetyka ... Zupełnie różni autorzy podążają podobnym tropem, wprowadzając do swych rozważań odmiennych gatunkowo to samo sło­ wo - poetyka. Owa poetyka w rytach naskalnych z Peru jawi się w sposobie ukazywania realnych zwierząt z czułością przypominającą powszechną u Latynosów, w ogóle inną niż europejska postawę wobec naszych "mniejszych braci". Postawa ta kojarzy mi się z powszechnie znaną czułością graniczącą z umiłowaniem, jaką mają Nowogwinejczycy do świń, a ludy pasterskie do jagniąt. A nasi chłopi głównie do źrebiąt. Zbliżyliśmy się wreszcie do miejsca w rozważaniach C. L. Straussa, w którym wyjaśnia dojście do swej geksiążki 95 �Nie ma wątpliwości, że realizacje naskalne były zbiorowym, chociażby odrębnych klanów, na których terytorium występowały stosowne głazy do podjęcia ambitnego wyzwania "przyozdobienia" ich powierzchni, a pośrednio oznaczenia swego związku (własności?) z danym miejscem. Być może w rodzaju euforii, jaka się rodzi w podobnych przypadkach, objawiały się samotne indywidualności, całkowicie pochłonięte samym procesem tworzenia. W ekspozycji "sufitowej" w IKR umieściłem dwie kopie wyobrażeń "człowieka papugi". Wyobrażenia te odbiegają wyraziście stylistycznie od pozostałych. Być może jest to przykład trafiania - jak to się zdarza w sztuce europejskiej, również polskiej, do jednorodnej stylistycznie twórczości miejscowej chłopskiej rodzaj rarytasu, wykonanego z większą znajomością sztuki rzeźbienia (kucia rytu). W Europie owe rarytasy to dzieło artystów zawodowych, a zarazem wędrow­ nych, którzy mimo swego kunsztu, jaki osiągnęli, poszukiwali zatrudnienia. mające utylitarny i bezpośredni stały kontakt ze zwieczy udomowionymi. Natomiast sztuka naskalna i naziemna (geoglify) Ameryki, przede wszystkim Południowej, była dziełem stosunkowo póź­ niejszym, ludności chłopskiej, związanej z uprawą ziemi, hodowlą roślin. I możemy obecnie odwołać się do tych wyjątkowych wyobrażeń roślinnych. To najważ­ niejszy w omawianej ikonosferze sztuki naskalnej wskaźnik, a nawet wyznacznik jej zdecydowanego osadzenia w kulturze rolniczej (il. 14). Owo przepiękne ukazanie wiotkiej rośliny, obok paru innych florystycznych rytów, charakteryzują­ cych się kształtnym i delikatnym kuciem w skale, A. J. Jimenez umieścił w początkowej części II tomu swego dzieła. Skrupulatny dokumentalista, obszar 2 tys. km peruwiańskich petroglifów podzielił na 72 stanowiska (patrz mapa zamieszczona we wstępie I tomu), oznakowanych nazwą najbliższej, zamieszkanej dziś miejscowości . Przedstawiane tu wyobraże­ nie pochodzi z Huari, a jest to również nazwa kultury archeologicznej datowanej w przybliżeniu na VIII w. p.n.e. Należą do niej między innymi przepięknie malowane wazy ceramiczne. Autor zamieszcza fotografie obiektów dekorowanych motywami roślinny­ mi, wśród których dominują, zwielokrotnione cew- dziełem rzętami łownymi * Totemizm dzisiaj, pomijając genialne przemyślenia samego autora, wykorzystuje ogromną ilość danych zaczerpniętych z dzieł często najsławniejszych badaczy. Innymi słowy owo studium bazuje na źródłach pochodzących "z drugiej ręki", ponadto jakby celowo omijających samą Amerykę Łacińską. Jest to zastanawiające pytanie, zważywszy że Claude Levi-Strauss jest amerykanistą obydwu kontynentów, zarówno południowego z omawianym tu Peru, jak również północnego. Dowodem tej kwalifikacji jest przede wszystkim sławny Smutek tropików, ale również Opowieść o rysiu, a więc jak już sam tytuł mówi, rzecz ściśle korespondująca z dominującą tematyką zwierzęcą petroglifów. Wielka szkoda, że autor wstrzymał się z przekazaniem swych amerykanistycznych doświadczeń, przemyśleń w dziele, któremu poświęciliśmy sporo uwagi. kokształtne liście. Na sufitowej wystawie w IKR zabrakło już miejsca na ukazanie tych arcyważnych wyobrażeń roślinnych. Zatem niniejszy tekst może zamieszczoną reprodukcją ów brak chociaż w części uzupełnić . * I jeszcze jedno należy chyba dopowiedzieć . Użyłem w tytule słowa dosyć ogólnego, ale też jednoznacznego - pamiętniki. Otóż pamiętniki wszelkiego rodzaju charakteryzują się - jak wiadomo - solidnym osadzeniem w realnych faktach z otaczającej pamiętnikarza rzeczywistości. Ale też owe fakty, niczym zdarzenia w prozie codziennego bytowania, mają swoją nieubła­ ganą cechę przypadkowości. Owa przypadkowość, mimo powtarzających się wyobrażeń głęboko symbolicznych (np. żaba - krzyż równoramienny, jako zaklęcie deszczu, rozwoju, płodności), dominuje w ciągu rozległej narracji rytów naskalnych. Wszelako, pojawiają się również sceny nieprawdopodobnie złożone. W scenach tych tylko część przedstawień jest dostatecznie "czytelna", rozpoznawalna. Znaczną jednak resztę otacza tajemnica znana jedynie samym twórcom, może również ich niegdyś żyjącym odbiorcom. Niektóre z tych scen sugerują, że mogły stanowić w swym zamierzeniu rodzaj pierwotnego poematu, a więc utworu o rozbudowanej, wewnętrznej dramaturgii, pozostającej dla nas tylko tajemniczym przekazem. * Pozostaje już tylko na sam koniec powrócić do stwierdzenia wstępnego, że poznawaliśmy najznakomitszą, pod każdym względem wyjątkową galerię dawnej twórczości artystycznej na wolnym powietrzu, prezentację szczególnej sztuki, występującej również w Azji, Australii oraz Afryce. Wskazywałem we wstępie, że galerię amerykańską wyróżnia, przede wszystkim, ukazywanie wyobrażeń drobnych zwierząt, łącznie z owadami oraz pająkami (mającymi osiem odnóży, a nie tylko sześć), jakich chyba nigdzie indziej na świecie dotąd nie stwierdzono. Główną przyczyną tej różnicy - wydaje się - jest sam rodowód peruwiańskich twórców, rytowników w skałach. Poza Ameryką ową dawną sztukę, łącznie z malarstwem jaskiniowym zachodniego skrawka Europy, tworzyły od czasów epoki kamiennej głównie ludy łowieckie, w najlepszym razie -jak w przypadku Mongolii - ludy pasterskie. A więc ludy 96 �jacek Olędzki • PAMIĘTN!Kl POETYCKIE PUSTYŃ 24. F. Bourgois, Pająk, Zachęta, jesień 2002. Fot. K. Sabak 25. F. Bourgois, Pająk, Zachęta, jesień 2002. Fot. K. Sabak �Stałym elementem działań w Murzynowie była rozmaita twórczość Wojciecha Marchlewskiego. Możemy ją w części poznać obecnie na ul. Karowej w jego oryginalnych PTASZORACH. Stanowią one, jako rodzaj wstępu, integralną część ekspozycji Petroglify Peru. W zorganizowaniu obecnej ekspozycji s łu ży ł wielką poligraficzną pomocą Krzysztof Sabak, absolwent Etnologii i Antropologii Kulturowej UW PS Ranidae, żaby i ropuchy, w dawnych kulturach świata - tak jak w starożytnym Egipcie - mają nie tylko powszechną w świadomości ówczesnych ludzi konotację zdecydowanie pozytywną, ale także kultową, bywają włączane do wybranych zwierząt sakralnych. W przedchrześcijańskich kulturach Europy czy Ameryki Środkowej i Południowej, znajdujemy też wiele świa­ dectw wskazujących, że owe płazy otaczano jak nie czcią, to osobliwym szacunkiem. Ewangelizacja tych stron świata starała się znaleźć w tych stworzeniach dogodną lokalizację, jeśli nie samego szatana, to symbolikę grzesznej rozwiązłości, kłamstwa czy chociażby gorszącej hałaśliwości. Anthony Mello sławny misjonarz katolicki naszych już czasów w niechęci do takiej bigoteryjnej postawy, , Modlitwą żaby (zbiorem napisanych w Indiach religijnych przypowieści przemyśleń), starał się przywrócić głoszonym prawdom ów aspekt utraconej w chrześcijaństwie pierwotnej adoracji natury, nawet w jej niezbyt przystojnych przejawach. W Peru nastąpiło, tak jak w Europie, spotkanie odrębnych systemów wartościowania i łączenie z jednym stworzeniem przeciwstawnych pojęć. Odnalazłem w kulturze Inków z okresu ścierania się dawnych wierzeń z nowymi coś w rodzaju salomonowego wyjścia. Zachowania, jak można się domyślać, trwałego szacunku do interesujących nas płazów. Natomiast, aby sprostać wymaganiom misjonarskim, kreowano istnienie ... ropuchy dwugłowej. I jej, a nie zwykłej, przypisywano pojawianie się chorób, nagłego starzenia się itp. nieszczęść. Oto zapis w znanym już nam dokumencie epoki, Bogowie i ludzie z Huarochiri: Literatura J. Bogowie i ludzie z Huarochiri, przełożył, wstęp i objaśnienia Jan Szemiński, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985 2. Maria Frankowska, Podstawy gospodarki wiejskiej w ostatnim okresie panowania Inków i pierwsZYm stuleciu po konkwiście . Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Prace Wydziału Filozoficzno-Historycznego, Seria Etnografia nr 5, Poznań 1967 3. Jerzy Grodzicki, Nasca: Los Simomas Geológicos del fenómeno el nino y sus aspectos Arqueo-Lógicos, CesJa Uniwersytet Warszawski Centrum Studiów Latynoamerykańskich, Warszawa 1994 4. El Hombre y su Ambiente en los Andes Centrales, editado por Luis Millonesy Hiroyasu Tomoeda, .,Senri Ethnological Studies", no. 10 National Museum of Ethnology Osaka 1980: Shozo Masuda, Dinamismo Inter-regional en los Andes Centrales, s. 93-106; Franklin Pease G. Y., Relaciones entre los Grupos Etnicos de la Sierra Sur y la Costa: Conttinuidades y Cambios, s. 107; Hiroyasu Tomoeda, Folklore Andino y Mitologia Amazónica, s. 275-306 5. Jerzy Makowski, PrZYrodnicze uwarunkowania rolnictwa w Amazonii Peruwiańskiej, Dissertationes Universitatis Varsoviensis 308, Warszawa 1988 6. Maria Skoczek, Zróżnicowanie struktury agrarnej i produkcji rolniczej w krajach andyjskich, .,Prace i Studia Instytutu Geograficznego UW", zeszyt 20, Warszawa 1976, s. 163- 172 7. Zygmunt Krzak, Kosmogram - kTZYż - bóstwo, ,,Wiado mości Archeologiczne", t. 46: 1981, s. 135-144 8. Jan Trzeciakowski, Po sąsiedzku z Aztekami. Od Sinantropa do Taina, ISKRY, Warszawa 1987 9. Andrzej Wierciński, Kamień, analogia i archetyp, nr 4 (420), R. XXXVIII: 1984 .,Architektura", s. 30-35 10. Dick A. Van Ruler, KTZYż i kolo: archetyp, krZYż i kolo: dusza świa­ ta, krZYż= strukturalne prawo kosmosu, tamże, s. 18-25 Potem kazał podnieść żarna. Wtedy z ich wnętrza wyszla dwugłowa ropucha i odleciała do wąwozu Anchicucha. Tam po dziś dzień mieszka, (. ..). Słyszałem, że źródło to teraz, gdy doń ludzie przychodzą, czasem ich gubi, czasem czyni starcami (s. 25). Przypisy W czasie wakacji 2002 roku zorganizowałem .,sufitową" prezentację peruwiańskich petroglifów w Instytucie Krajów Rozwijaj ących się Uniwersytetu Warszawskiego w Warszawie przy ul. Karowej 20. Owa prezentacja nawiązuje do wystawy sprzed paru lat w Pałacu Kazimierzowskim, zatytułowanej KrajobraZY nieba. Bodźcem do nowego przedsięwzięcia były głównie dwie ważne warszawskie wystawy: Wielcy mistrzowie meksykańskiej sztuki ludowej na Zamku Królewskim oraz w żoliborskiej galerii Art Ofis Nad zwierzę­ ta -pod zwierzęta, Dornicelli Bożekowskiej i Andrzeja Goryńskiego. Autorzy, przyjaciele od wielu lat, w moim przedsięwzięciu mają swój bardzo istotny udział. Przede wszystkim pomogli w reaktywowaniu ekspozycji Pod wiosłem zielonym, którą przez lata prowadziłem w Murzynowie, ponadto służyli intelektualną zachętą, więcej -dostarczyli ze swego ogrodu wspaniałych roślin, a ze zbiorów, jarmarczne wyobrażenia żab. Murzynowskie ekspozycje dzieła Dornicelli Bożekowskiej Świat się żabie, 1997, Suidae, 1999, przyciągały spore rzesze mło­ dych i najmłodszych zwiedzających, twórczo inspirowały plenery organizowane przez znaną dobrze .,Kontekstom", niezwykłą Beatę Jaszcza k. wspiera na 98 �Jacek Oi{dzki • PAMIĘTNIKI POETYCKIE PUSTYŃ MIĘDZY DOBREM A ZŁEM. WYBRANE WYOBRAŻENIA W PETROGLIFACH ICH PRZYPUSZCZALNE ZNACZENIE Krzyż równoramienny • . • • • • • . • • • • . • • • • • • • . • • • • • • • • • • . • • • • • 4 strony świata. Istnienie w 4 zorientowanych strefach bytu; w przestrzeni ziemskiej i ponadziemskiej Żaba, ropucha z rozłożonymi kończynami . • • • • . . . . . . . . . . . • . • . . . Pierwowzór krzyża równoramiennego. Światy - chtoniczny, akwatyczny, geotyczny i celestyczny Paj ą k . • • • • • • • . . . . • • • • • • . • • • • • . . . . • • • • • . . • • • . . . . • • • • Wieszczek. a ludźmi Jaszczurka, wąż Pośrednik między zaświatami .....................••••..•...•.•....... Nadzieja. Przemiana- odrodzenie Ś l i m a k (muszla) . • • . • . . . . . . • • . • • • . • . . . . . • • . • • • • • • • . • • • B e z p i e c z e ń s t w o Ż ó l w . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . • • • • • • • • • • . . . . . • . • • • . . . . . Długowieczność Żaba, komar, ślimak, pająk, małpa, ptaki . . • • • . . • • . • • . . . . . Wróżba-zaklęcie - prośba o pogodę; obfitość deszczu, obfitość plonów Ryb a ......•.........................•..•••••••••••• Czystość i czujność (stale otwarte oczy) Lis, lisica • . • • . . . . . . • . . . • • . . . • • • • • • . • • • • • • • • • • • • • • • • . . . . Wzór cnót męskich i macierzyńskich. Gwaranci życia rodzinnego i we wspólnocie Ścięta głowa wroga Bezpieczeństwo. Trwałość zajmowanego terytorium Chwytanie promienia Słońca . •••. •. . . . . . . . . •. ••••. •. . . . •••• "Pomnażanie Chwytanie promienia gwiazdy • . • . • • • . . . • . • • • . . • . . • • • . . . • • • . Zapobieganie Papuga. Człowiek-papuga •. . . . . . . •. . . •. . •••••••••. . •••. . . . . Sytość, dobrobytu" śmierci uroda Żaba dwugłowa (tylko w przekazie werbalnym) .•••••••.••.•••..• Zł o K A M I E Ń (S K A t Y) POJĘCIA, WYOBRAŻENIA, WIERZENIA W RÓŻNYCH KULTURACH Skały, kamienie . . . • . . . • . . . . • • • • • • • . . • • . • • • • • • • • • . . • • . . . . Siedlisko zmarłych, siedlisko przodków, gwarantów płodności, źródło nadprzyrodzonej m o c y Skamienieć . . . . . . . • . • . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . • . . . . . . . . . Byt pomiędzy tu i tam Życie kamienne • . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . . . . . . . . . • . . • • . • • Bez powodzenia, martwe, nieszczęsne Kamień symboliczny . . . . . . . . . . . . . . • . . . . . • . • . . • • • • • • • • Znak pamięci, trwania, w i a r y, graniczny, zastawny, obrazy, zniewagi, prawdy, sądowniczy, probierczy, wróżeb­ ny, czarodziejski, kultowy, święty, otaczany czcią � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a832ab7a113ae8b1ef835b31007527e.pdf e5c8b7f3440c808715d9449f24978334 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5025 Title A name given to the resource Cicho i głośno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JACEK OLĘDZKI Cicho i nącą do ujścia, tylko oceanem. Patrzę na Barnako chciwie, żarłocznie i nie mogę dość nakarmić oczu tym miastem, tonącym w zieleni ogromnych drzew, spowitym czerwonym pyłem laterytowej ziemi. Nasycić się spojrzeniami ludzi. Okrutną i upajającą obietnicą niezaspokojenia (s. 80). głośno Nasza bohaterka opanowała swobodnie- niby nicw jej pracy metodę zdobywania najskrytszych wiadomości. Oto jedna z dosyć wielu, wykorzystywana w zależności od samopoczucia, nastroju czy - oczywiście - założonego sobie celu: najtrudniejszą T o wszYstko minęło. Dzisiaj w starej części Chingu- etti spod poduch piachu sterczą szczYty uduszonych domów. Rankiem w ich labiryncie chłopcy bawią się w chowanego. Jest cicho. Piasek tłumi kroki, a podnoszenie głosu, jak pośpiech, to oznaka prostactwa. Pod wieczór, kiedy dogasa pożar słońca, przYchodzą kobiety - posiedzą, zaparzą na paru węglach herbatę, popatrzą na dawny dom, gdzie pustynia przesypuje się przez okna, ziarnko po ziarnku, jak w klepsydrze. Wiatry wieją tu stale, z północy, i z tym wiatrem wydmy weszły do miasta. Są ludzie, którzY budują nowe domy na dachach zasypanych budynków. Ale nie minie pewnie wiele lat, zakryje je także. i język, jakim napisała swą piękną książkę Olga Stanisławska- RONDO DE GAULLE'A, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2002, s. 10. Opis dotyczy Mauretanii, kraju omijanego przez turystów, ale również przez reporterów, badaczy i in. Od tego niewdzięcznego miejsca rozpoczyna autorka swoją podróż samotną przez kontynent. Dodajmy, nie jest to jej pierwsza obecność w Afryce. Zacząłem swój szkic od opisu scenki z Chinguetti, albowiem z podobnych lapidarnych, zarazem niezwykle spostrzegawczych, nieraz wprost odkrywczych ujęć zbudowana jest opowieść mająca 206 stronic. Bliższych wiadomości o autorce nie próbowałem zgromadzić, czytając np. recenzje z jej książki w najpoważniejszych pismach, jak "Tygodnik Powszechny", czy też inną drogą, chociażby prośbą o spotkanie i rozmowę. W pełni wystarczyło mi, to co sama dyskretnie napisała o sobie w Oto spostrzeżenia Rondzie ... : Co potem? Pokój w tanim hotelu.( ... ). Nikt oprócz mnie nie wie, gdzie jestem. Jestem w Ghanie. Tym, którzy dom z nocy i samotności, podobno nic więcej nie może się przytrafić. Samotność ma najpierw twarz, CzYjąś twarz, CzYjeś ramię. Potem już nie. W koń­ cu przeradza się w rodzaj spokoju. Nie żałuję tych wieczorów na oswajaniu samotności (s. 126) . potrafią zbudować W jakiejś mieścinie, nie pamiętam jakiej, pisze, że lubi iść "ze wzrokiem wbitym w ziemię", wpatrując się w mijane przedmioty na zaśmieconej drodze ... Idę więc po południu brzegiem chodnika przY Avenue d'Independence i nie potrzebuję już wiedzieć, jak długo tu zostanę i co będzie dalej, jakby czas nie był już rzeką, pły- Wieczorami w Mao przesiaduję zwykle na ławce przed komisariatem. ]ak majak bez jednego dźwięku, przesuwają się cienie. Światło chińskiej latarki omiata kopyta bezgłośnie dotykające piachu, buklaki na grzbietach wielbłą­ dów, twarze jeźdźców zakryte zawojem. - Założę się, że mają kałasznikowy przY siadlach - wzdycha komisarz i gasi latarkę. - Że też oni tu zawsze muszą podróżować nocą. Noc kładzie do snu rolnika. (Początek Podróży przez fikcję zwaną Czadem, s. 91). Raczej głośno Po znalezieniu się w głębi kontynentu cisza, o której na początku, zanika. Pojawi się w jakiejś mierze może dopiero w Togo, i nie wiatry, i nie piasek, lecz majestat Atlantyku uśmierzy nasze skłonności. Nawet w tropikalnych lasach, pośród Pigmejów, dominują zachowania dosyć głośne, tłumione tylko w czasie ło­ wów, wypatrywania jadalnych roślin czy w ogóle przemierzania leśnej przestrzeni. Natomiast u siebie, w obozowisku, pomijając dudnienie wieczorne bęb­ nów, śpiewy, oracje, głośne wyrażanie aprobaty lub dezaprobaty - w czasie tych powtarzających się nieraz codziennie zgromadzeń obozującej grupy - w środku dnia zobaczyć możesz pękającego ze śmiechu mężczy­ znę, który aby opanować swój głośny stan radości ... kładzie się na ziemi i ściska brzuch rękami. To nie pomaga i dalej zaśmiewa się do rozpuku. Nie byłoby bluesa, gospels, w ogóle współczesnego radowania się jazzem, gdyby nie aprobata wśród czarnych u siebie w Afryce i w USA, spontanicznego, bardzo szybkiego, skrótowego, zawsze głośnego komunikowania się w byle sprawach i odpowiednio wzmacnianych owych zachowań w czasie swych rozmaitych obrzędów, uroczystości, nawet pogrzebowych ... tkania wśród Bamileke, kobiet z dalszej nawet rodziny zmarłej niespodziewanie dzieweczki nie zapomnę do końca życia. W czasie tym żegnano jakiegoś notabla i jego pogrzebowi nie towarzyszyły łkania, tylko którąś już z rzędu noc smętne dudnienie bębnów, na tyle gło­ śne, aby słyszeli je nawet odlegli, nieprzyjaźni sąsiedzi. Charakterystyczne jest, że w strefie Afryki głośnej, gdzie żyją potężne zwierzęta, wydające najrozmaitsze donośne dźwięki, nie postrzegłem, aby stanowiły one było 100 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/655a00ebe4cfe22d00b8ab4d078c668c.pdf aa25c827b10b07637a93428c3da443e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5029 Title A name given to the resource Karmienie zmarłego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.153-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text formuły zawieszone w czerni nocy na granicy tego co ludzkie i boskie. Jej ruchy wypracowane do perfekcji przeobrażają przestrzeń - zwykłe otoczenie glinianej chaty na wzgórzu staje się niezwykłe. Tej nocy w świetle pochodni uczestnicy misterium mają kontakt ze światem bogów, duchów i dusz przodków. Jest to opowieść o pieśniarce then, która dokonuje heroicznych czynów dla dobra ludu Tajów i o armii duchów then, które pod jej dowództwem uczestniczą w bataliach. G esty i oscylują Pieśniarka then Przyjechałam do dystryktu Van Quan w prowincji Lang Son w północno-wschodnim Wietnamie na staż w wietnamskiej organizacji zajmującej się rozwojem terenów górskich. Miałam nadzieję swobodnie poruszać się po okolicy i poznać kulturę Tajów zamieszkujących region. Ale zarówno program projektu, jak i mój czas wolny ograniczone zostały do krótkich wizytacji pod czujnym okiem opiekunów z komitetu ludowego. Tłumaczyli to niebezpieczeństwem ze strony miejscowych, którzy są na niskim poziomie rozwoju. Pilnowali, bym poznała oficjalną wersję kultury wietnamskich mniejszości etnicznych promowanej przez ministerstwo informacji. Po kilku tygodniach rygoru zaczęłam "nielegalnie" wymykać się z hotelu na piesze wyprawy w góry. Podczas jednej z nich dotarłam do domostwa Kit, tradycyjnej uzdrowicielki, tajskiej szamanki, czyli pieśniarki then. Jest ładną kobietą o dziwnie błyszczących, nieobecnych oczach i bladej cerze, co jest naturalne u osoby, która nie w pełni należy do świata ludzi i ma konszachty z umarłymi. Młoda jak na ważną pozycję zajmowaną wśród szamanek w prowincji Lang Son opowiada o tajemnicach swojego ginącego zawodu. Wła­ dza tępi szamanizm jako oznakę zacofania i zepsucia społecznego. Nazywa go społecznym diabłem. W Van Quan o ołtarz przodków, który znajduje się w reprezentacyjnym pomieszczeniu tajskiego domu na palach, dbają kobiety. Tajki są strażniczkami tradycji i życia religijnego. Ale nie każda może zostać wybranką bogów, która śpiewając pieśń then nawiązuje z nimi kontakt. O powołaniu można dowiedzieć się ze snu lub tajemniczej choroby, na którą nie pomagają leki. Kiedy przyjdzie czas powołania przodkowie then wchodzą w ciało wybranki i łapią duszę . Nie można od tego uciec; bogowie karzą brak pokory wobec przeznaczenia ślepotą lub szaleństwem. Mianowana przez bogów na pośredniczkę między światem ludzkim i boskim Kit musi odchować dzieci i zająć się nauką. Uczą ją przodkowie then w snach. Asystuje również swojej mistrzyni, która przekazuje jej tajemną wiedzę . Rytuał Lau Then jest inicjacją, podczas której zostaje oficjalnie uznana przez przod- MAGDALENA PROSIŃSKA Karmienie zmarłego ków then, bogów, inne szamanki i społeczność, która odtąd korzysta z jej usług. Składa przysięgę, że nie bę­ dzie popełniać wykroczeń wobec rodziny i społeczno­ ści, dotykać rytualnie nieczystych przedmiotów, jak zwierzęce odchody, zabijać zwierząt, jeść mięsa. Zła­ manie tych zakazów mogłoby być ukarane obłędem lub szalonym tańcem, którego nie mogłaby powstrzymać. Otrzymuje nakrycie głowy z pięcioma wiszącymi pasami. W miarę zdobywania doświadczenia Kit otrzymuje od przodków then coraz więcej pasów. Dziś ma ich trzynaście, co jest rzadkością. Ma również coraz więcej pomocnic. Zaliczają się do nich dzieci, które wyleczyła z choroby lub kalectwa. Powiększa się też jej armia duchów then. Pieśniarka nabiera mocy. Wzywana do wiosek rozsianych w dystrykcie Kit wiecznie wędruje. Trudno jest jej godzić życie rodzinne z pracą. W czasie, gdy jest zwykłą kobietą, żoną i matką, musi zadbać o rodzinę i gospodarstwo. Wspomina, że mężczyźni boją się pieśniarek then, bo mają one kontakt ze światem ponadnaturalnym i widzą to, czego inni dostrzec nie potrafią- przeszłość, teraźniej­ szość i przyszłość. I są wykształcone . Niektóre z koleżanek Kit nie wyszły za mąż, co jest nieczęste wśród kobiet tajskich. Tajowie mówią, że pieśniarkę then można odróżnić po "dziecinnie lekkiej duszy". Szanowana pieśniarka oprócz wiedzy medycznej i umiejętności odprawiania rytuałów odznacza się łagodnym charakterem i uczciwością finansową. Musi być uzdolniona aktorsko, pięk­ nie śpiewać i ruszać się. Podkreślają, że od perfekcji wykonania ceremonii zależy pomyślność mieszkańców wioski. Ale ceremonie są również rozrywką w społecz­ ności, która nie ma dostępu do teatru, kina i telewizji. U Tajów bogowie, przodkowie i duchy są uczestnikami życia rodziny, asystują, radzą, karzą. Aby zachować dobrobyt i bezpieczeństwo, ludzie żyją w harmonii z porządkiem stworzonym i rządzonym przez siły ponadnaturalne. Kto naruszy pokojowe stosunki i porzą­ dek rzeczy, podpali las, zabrudzi rzekę, nie okaże respektu lub naruszy normy społeczne, sprowadza nieszczęście na siebie i swoich najbliższych. Na przykład kazirodztwo lub pozamałżeńska ciąża mogą być ukarane suszą lub powodziami, które mają zgubne skutki dla całej społeczności. W takich sytuacjach wzywana jest Kit, która ma moc pertraktowania z mieszkańcami zaświatów. W Nowy Rok Kit wędruje po domostwach �i odprawia rytuał zapewniający zdrowy i bogaty przyszły rok. Podczas uroczystości, przed posianiem ryżu, zaprasza Matkę Księżyc, by prosić ją o deszcz. Przed żniwami prosi o bogate zbiory i ochronę przed szkodnikami. Tajawie wierzą, że niektóre okresy życia są niebezpieczne. Kit wzywana jest więc, by przeprowadzić rytuał chroniący przez zgubnymi siłami kosmicznymi lub odwrócić nieszczęście zapisane w gwiazdach. Podróżuje również w zaświaty, by odszukać czyjąś duszę, która uszła z ciała, kogoś, kto został przestraszony, wędrował podczas snu i zgubił drogę powrotną lub został porwany przez demony. Sprowadza też do ciała duszę zgubioną podczas wędrówki po lesie. Odłączenie się jednej z dusz od ciała objawia się chorobą. Kit wraz ze swoją armią duchów walczy i pertraktuje z nimi o powrót duszy, czyli przywrócenie zdrowia. Jest również zapraszana przez ludzi, którzy chcą odnaleźć zgubione przedmioty lub zrozumieć przyszłość zapisaną w snach. ,,Wszystko przedstawia się tak, jak gdyby istniał jawedle którego każda rzecz musi przybyć na swoje miejsce w swoim czasie i którego przestrzeganie jest nad wyraz ważne. Podważa go każ­ de gwałtowne zjawisko, głównie zaś przejścia między tym a drugim światem, które mogą naruszyć równowagę, doprowadzić do niekontrolowanego wybuchu zgubnych energii, do niebezpiecznego zmieszania tego, co powinno pozostać oddzielone. Dlatego porody i agonie wzbudzają taki strach i wymagają tylu zabezpieczeń. Zakłócają bowiem ustalony porządek" - pisze francuski badacz mitologii Roger Caillois w książce Człowiek i Sacrum. Jednym z obowiązków Kit, która zna geografię zaświatów, jest odprowadzanie zmarłych do Krainy Przodków podczas rytuału nazywanego karmieniem zmarłego. Kit zaprasza mnie i Daniela, etnografa z Freiburga, byśmy wzięli udział w ceremonii, kiś porządek świata, którą opisuję poniżej. Wędrówka przez góry Van Quan Dwie wysłanniczki idą przez góry dystryktu Van Quan. Mieszkają w oddalonej o 10 kilometrów wiosce Chu Tuc Huyen, gdzie dziś w nocy zostanie odprowadzona do Krainy Przodków dusza zmarłego przed stoma dniami pana Tuana. Punktualnie o ósmej rano docierają do domu szamanki Kit, aby zabrać ją do wioski zmarłego. Wesoło witają się i pytają o zdrowie domowników. Cichy mężczyzna jak cień przemyka z kuchni, aby obsłużyć nowo przybyłe. One zmęczone piją zieloną herbatę, żartując i śmiejąc się. Szamanka siada ze skrzyżowanymi nogami przed ołtarzem i zapala kadzidła. Zasłania twarz purpurowym wachlarzem z papieru. Monotonnym głosem w języku Tajów prosi bogów o oczyszczenie jej i przedmiotów leżących na ołtarzu. Opowiada przodkowi pieśniarek then o swoich planach, pyta o pozwolenie na mobilizację armii duchów then. Prosi o wsparcie podczas dzisiejszej nocy. Następnie wzywa swą armię . Zaopatrza w zbroje, strzelby, naboje, sztylety, stożkowe nakrycia głowy, sztandary z wyszytym słońcem, księży­ cem i gwiezdnymi konstelacjami. Kit pakuje rytualne szaty, haftowane serwetki, kadzidła, sztylet, dzwonek o płaskim kielichu i wiązkę łańcuszków z okrągłymi dzwonkami do ręcznie wyszywanej, czerwonej, płóciennej torby z frędzlami w kolorze zielonym. Trzystrunową drewnianą lutnię dan tinh o kulistym pudle rezonansowym i smukłej szyjce owija materiałem. Przedmioty staną się instrumentem komunikacji z mieszkańcami zaświatów, batutą dyrygują­ cą armią then, orężem walki z demonami. Kit jest ubrana w codzienne ubranie - szerokie, czarne spodnie z jedwabiu i białą, bawełnianą bluzkę. Rytualne stroje będzie nakładała dopiero podczas ceremonii; są z nimi związane siły ponadnaturalne. Na czarne, aksamitne nakrycie głowy, charakterystyczne dla kobiet tajskich, Kit zakłada słomkowy kapelusz w kształcie stożka chroniący przed żarem słońca. Wyruszając z domu, trzykrotnie wstrząsa prawą ręką- z gracją nie do opisania, z hukiem otwiera i zamyka purpurowy wachlarz. Armia duchów then rusza z nią w drogę. Pomimo upału wędrujemy bez zatrzymania. Ogrody pachną bananami i grejpfrutami. Mijamy drewniane domy na palach o dwuspadowym dachu, galerii biegnącej dookoła i obszernej platformie dobudowanej od frontu, gdzie suszy się ziarno, a kobiety wykonują domowe roboty. Za nami, w bezpiecznej odległości, biegnie tłum dzieci zainteresowanych białą kobietą i dwumetrowym mężczyzną z brodą i w okularach. Z piskiem uciekają, gdy on odwraca się w ich stronę. Wysłanniczki dźwigają torbę i lutnię. Rozmawiamy o urodzie mężczyzn z wioski, do której idziemy. Gdy szamanka dowiaduje się, że jestem niezamężna, żarto­ bliwie oferuje pożyczeniem na wieczór bransoletki z jadeitu. Kobiety zapewniają, że czarodziejskiej biżuterii nie oprze się żaden mężczyzna. Mam szczęście, że jestem kobietą. Dzisiejsze obchody organizowane są przez kobiety, i to one będą jego głównymi aktorkami. Ale jest z nami Daniel. Speszony, gdyż nie czuje się w tym towarzystwie na miejscu. Tajki śmiało zerkają w jego stronę, a ich nastrój świadczy o tym, że "dobre maniery" dziś nie obowiązują. Proszą Daniela o pokazanie członka. Śmiejąc się do rozpuku, zastanawiają się nad możliwościami seksualnymi Daniela. Ale ile można dyskutować o męskim członku? Po kilku godzinach niekończącej się rozmowy o seksie, zaczynam się zastanawiać czy rozwiązłość nie jest rytualną częścią święta. W szale nadchodzącej nocy, podczas której dokona się przemiana surowego życia codziennego w czas odświętny, wszystkie wybryki i nadużycia będą dozwolone. Daniel coraz częściej spogląda w moją stronę, szukając wsparcia. Ja też się cieszę, że nie idę w nieznane sama. Oboje czujemy, że te tajskie żarty wcale nie są żartami. 154 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE Przechodzimy przez przełęcz; po drugiej stronie zielona dolina. Szczyty gór o obłych kształtach są miękko porośnięte dżunglą. Dolne partie zamienione w tarasowe pola ryżowe i ogrody. Chaty na palach kryją się w bananowych zagajnikach. Zbliżamy się do wioski. Mimo że Kit udziela nam kilku informacji na temat rytuału, zaraz po rozpoczęciu ceremonii zrozumiałam, że i tak nie mam szans pojąć tego, co widzę. Gdyż każ­ dy gest jest ważny, każdy ruch wachlarza i lutni, każdy dźwięk. A podczas ceremonii z mistrzynią nie ma kontaktu. Nie wolno jej dotykać, nie wolno do niej mówić. Zresztą i tak nie usłyszy. Jest daleko, w podróży. Jeszcze z nami żartuje, ale jest coraz bardziej skupiona i nieobecna. Coraz bardziej wydaje się iść wyznaczonym szlakiem, poboczem drogi. Przeistacza się w mistrzynię rytuału. Zwalnia. Już za nami nie nadąża. Zaczyna stąpać inaczej. Jak gdyby tańczy. Unosi stopę w górę . Czubkiem pantofelka wywija w powietrzu. Zapala kadzidło. Rysuje nim w powietrzu chiński znak. Pałeczkę kadzidła wsadza za ucho. Twarz zasłania wachlarzem. Mówi zza niego niskim głosem. Czynności powtarza kilkakrotnie jak rytmiczny takt. Przygotowuje się na batalię dzisiejszej nocy. Buduje strefę ochronną, wyznacza ścieżkę w góry; "most", którym zmarły odejdzie do Krainy Przodków. Wspinamy się na wzgórze labiryntem ścieżek przez tarasowe pola. Chatka, w której spędzimy noc, ma gliniane ściany. Jest zbudowana bezpośrednio na ziemi. Oszczędność drewna świadczy o biedzie mieszkańców domu. Mam wątpliwości, jak odebrana będzie nasza wizyta w tak ważnym momencie. Pani domu wita nas serdecznie mimo spuchniętych od płaczu powiek. Niezapowiedziani goście wpisują się w scenariusz dnia, dodając mu niezwykłości. Ponadkulturowy refleks, stosunek do gościa, zaproszenie na czarkę zielonej herbaty i kieliszek wina domowej roboty pozwala nam znaleźć wspólny symboliczny język, mimo że należymy do innych światów. O godzinie czwartej po południu rozpocznie się ceremonia. Szamanka pomoże panu Tuanowi bezpiecznie dotrzeć i osiedlić się w Krainie Przodków. Będzie pertraktowała z bóstwami w sprawie pomocy w trakcie niebezpieczeństw wyprawy i przekonywała innych zmarłych, aby wpuścili pana Tuana. Kit sprawi, aby dusza zmarłego nie wyrządzała krzywd rodzinie, opiekowała się nią, była ambasadorem jej spraw w świecie bogów. Zmarły osiągnie spokój. Dla rodziny jest to wyjątkowy dzień. Jej członkowie, będą mogli poprzez medium z nim porozmawiać. Już od kilku dni w domu pana Tuana panuje zamęt. Kobiety z wioski pomagają wdowie w przygotowaniach do święta. W chacie na podłodze zbudowane jest miniaturowe miasto. Z kolorowej bibuły i bambusowych patyków. Domki, rynek. Na rynku miniaturowe stragany z jedzeniem, miseczkami, mebelkami, ubraniami. Różowy koń z różową grzywą z bibuły na ZMARŁEGO czterech sztywnych nogach z patyków. Wszystko ozdobne, zrobione starannie. Tajki siedzą grupkami na podłodze i cały czas wycinają. Miniaturowe żółte ludziki, które szamanka będzie rzucała w ogień demonom na pożarcie. Stosy papierowych pieniędzy, które weźmie pan Tuan na dostatnie życie wieczne i którymi Kit przekupi bogów, aby przepuścili ich dziś w nocy przez niebiańskie bramy. Papierowe łańcuchy, które ułatwią żywym kontakt ze zmarłymi. Mężczyźni konstruują drewniany podest, na którym odbędzie się ceremonia. Kit krąży dookoła swoim dziwnym krokiem. Mruczy. Fortyfikuje. Pani domu przynosi posiłek. Nasza tłumaczka Hay nie tyka jedzenia ani wina. Gdy zmarli są blisko, nie wolno jeść. Można zachorować. Wołanie duszy zmarłego Zmrok w tropiku zapada szybko. Nagle robi się czarno i spada temperatura. Stoimy przed chatą. Pod nami zatopiona w ciemności dolina. Nad głową niebo usiane gwiazdami i płaska twarz księżyca. Wokół góry. Podwórze rozświetlone jest pochodniami. Na ziemi rozłożone są tace z jedzeniem dla zmarłego i dla armii duchów then. Czarki z ryżem i mięsem. Ucięta głowa bawołu. Rodzina zmarłego wychodzi z domu ubrana w dłu­ gie szaty z białej gazy, z kapturami opadającymi na twarze. Wyglądają jak zmory. Rzucają się na ziemię. Dla okazania zmarłemu żalu płaczą. Lamentują. Lament odbity górskim echem powraca przed chatę, gdzie stoją mistrzyni wraz z dwoma uczennicami w krwawoczerwonych szatach i w rytualnych nakryciach głowy. Gotowe do rozpoczęcia wołania duszy zmarłego. Szamanka stoi w rozkroku. Asystentka po lewej stronie mistrzyni trzyma sztylet o szerokim ostrzu gotowa do zadania ciosu. Odstrasza demony, które mogą przyjść podczas wołania duszy. Z tłumu wychodzi przygarbiona staruszka. Poprzez nią przyjdzie pan Tuan. Mężczyźni ucinają giętkie drzewko. Na nim zawieszają ozdobny pojemiczek, w który wejdzie dusza. Wręczają go staruszce. Rodzina tarza się po ziemi i wyje. Włosy stoją na głowie. Wstrząsają mną dreszcze. Kit gra na lutni i śpiewa pieśń then. Zapala pałecz­ kę kadzidła. Pisze chiński znak w powietrzu. Zawieszony w przestrzeni błyszczy podświetlony pochodnią. Dym stopniowo unosi się . Znika. Przechodzi do tamtego świata; prowadzi pieśniarkę w podróż. Kit przestaje grać, wsadza kadziclełka za ucho. Następnie gwałtownie trzykrotnie z hukiem otwiera purpurowy wachlarz. Wzywa duszę do siebie. Osłania twarz wachlarzem. Rozmawia z duchem. Widać tylko jej pięk­ ne oczy. Zapada cisza. Kit wyjmuje dzwonek o płaskim kielichu i uderza w niego trzykrotnie metalową pałeczką. �Dźwięk niesie się po dolinie; drzewko w rękach starej kobiety zaczyna się wyginać. Staruszka zaczyna szarpać się jak oszalała. Wytrzeszcza oczy i szczerzy zęby. Podskakuje na dwóch nogach w kierunku domu. Czterech mężczyzn łapie ją i wprowadza do chałupy. Dusza pana Tuana uchodzi ze starej kobiety do pojemniczka. Podróż do Krainy Przodków Narracja misterium oscyluje na granicy tego i tamtego świata. Uczestnicy słuchają zawartych w słowach pieśni then wiadomości z dalekich krajów, siedząc wokół ołtarza. To, co rozgrywa się w niewidzialnej dla śmiertelników rzeczywistości, ma wpływ na ich życie. Szamanka niesiona pieśnią then i dymem z kadzideł podróżuje z towarzyszami niebezpieczeństw po niebiańskich terenach i napotyka nieludzkie postacie. Jednocześnie jej ciało jest wśród ludzi. Kit siedzi na podeście przed ołtarzem ku czci przodków. Dyryguje armią then, wykonując ruchy końcem szyjki lutni. Gdy wskazuje przed siebie, armia przekracza bramę. Gdy lutnia ustawiona jest pod kątem, armia przemierza równinę lub przekracza rzekę albo ocean. Również wachlarz jest instrumentem komunikacji. Otwierany z hukiem jest rozkazem dla armii, by podążać za przywódcą. Przy przekraczaniu rzek wachlarz służy za wiosło. Gdy szamanka udaje się z petycją do któregoś z bogów, zasłania wachlarzem twarz. Przed przejściem z jednego boskiego departamentu do następnego rozmawia z bogami. Opowiada o życiu pana Tuana. Płaci im, paląc papierowe pieniądze. Następnie nabiera na koniuszek wachlarza ryż i zsypuje go na ziemię. Ryż opada lekko i rozpryskuje się. Czynność powtarza trzykrotnie, żeby zmarły nie był głodny zgodnie z zasadą - jeśli masz ryż, nie jesteś głodny. Pieśń then opowiada o tym, że Kit i zmarły podróżu­ ją konno; armia then na koniach o różowych grzywach i na słoniach. Najpierw muszą przekroczyć Niebezpieczną Bramę. Wysłannicy pod dowództwem Najwyż­ szego Mandaryna zostają wysłani na zwiady. Mają sprawdzić trasę przejazdu i powrócić do Kit z raportem. dzwonkami przez cztery pomocnice siedzące w rogach podestu. Kit wybiera mnie na jedną z nich. Wiele godzin uderzam łańcuszkami w kwadratową, wyszywaną w tajemne symbole serwetkę, którą Kit rozłożyła u moich stóp. Szybko udaje mi się wyczuć rytm koń­ skich kopyt; bardzo specjalny ruch prawej ręki. Powoli wchodę w trans. W momencie przekraczania wrót jednego z królestw raptem pomiędzy nas na ołtarz wdziera się syczą­ ca kobieta z wyszczerzonymi zębami. Wstąpił w nią demon! Zamiast oddać demonowi duszę pana Tuana, Kit przekupuje go, paląc stertę żółte ludziki. Uciekamy po równinie waląc łańcuchami w rytm nadawany przez pieśń then. W takich momentach od cwału wierzchowców może zależeć pomyślność wyprawy. Krwawe ślady po łańcuszkach na palcach mojej prawej ręki wyryte podczas momentów galopu zaatakowanej armii, pozostały namacalnym dowodem, że to wszystko mi się nie przyśniło. Na pieśń then składają się setki wersetów śpiewa­ nych bądź recytowanych w różnych etapach podróży. Zaświaty obejmują bezkresne przestrzenie, a królestwa różnią się od siebie. Zamieszkane są przez najróżniejsze węże o nieziemskich rozmiarach i duchy o wielkich paszczach. Pojawiają się nazwy takie jak: Most Przeznaczenia, Ocean, Dżungla, Las Cykad, Kłaniający się Las Bambusowy. Wędrowcy składają ofiary w Królestwie Jadeitowego Cesarza, Boga Ziemi, Boga Matki, Boga Kuchni, Boga Nieszczęścia, Niebiańskich Generałów, Buddy Avalokitesvary. Na swej drodze mijają Trzy Dziwne Wioski - Bezdomnych, Upośledzonych i Hermafrodytów, Wioski Wdów i Wdowców, Tereny Bezchmurnego Nieba, Księżycowy Pałac, gdzie mieszka Księżycowa Królowa i piękne nimfy, które tańczą i śpiewają. Podróżnicy zatrzymują się, aby zaśpiewać miłosne pieśni i zarecytować wiersz. Szamanka, używając magii, musi pokonywać przeszkody. Przekroczyć morze, które chroni dostępu do najwyższego poziomu Niebios. Moja armia i koń docierają nad brzeg wody. Moje konie docierają na brzeg morza, Na morzu zawsze panuje burza. Najwyżsi Mandaryni Wykształceni wyruszają tłumnie. Mandaryni jadą na koniach o różowych grzywach. Szamanka jedzie na dużym, wysokim koniu. Nie używać Nie używać liści Idę do wioski na górze, aby nauczyć się magii. drzewa sosny do budowy szerokiej do budowy Otwórzcie drzwi natychmiast by wyruszyć na czas! Nauczyłam się magii przekraczania rzeki, Mam dekret Króla Niebios. Nauczyłam się magii przekraczania wody. Aby wypełnić złoty Poprzez przedzielenie wody na dwie dekret królewski, przemierzyć Duże trzy światy. konie i słonie wyruszają imponująco. Są tam Są tam węże wielkie jak pale domu. węże wielkie jak drzwi, Then wydaje uroczyste oświadczenia do armii duchów. Używam magii przekraczania, Wraz z armią w podróż by ofiarować czarki. Używam magii by Przemieszczają się z królestwa do królestwa w takt wystukiwany łańcuszkami z umocowanymi do nich części, buduję ścieżkę, Na brzegu burzliwego morza. Pierwsza mowa jest modlitwą do bogów, Aby łodzi, łodzi, przejść przez morze. W jednym z pierwszych etapów podróży oddział dociera do mitycznego targu, który został symbolicznie 156 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE odtworzony w chacie. Pieśń then opowiada o miejscu pełnym wszelakich dóbr. Kit zabiera pana Tuana i swych rycerzy na zakupy. Kupują wszystko, czego bę­ dą potrzebowali w podróży i w Krainie Przodków. Pan Tuan zaznaje bogactwa, którego nie doświadczył podczas życia na ziemi. Zakupione na miniaturowym targu przedmioty zostają spalone. Z dymem przechodzą do niewidzialnego świata. Pod koniec ceremonii całe misternie zbudowane miasteczko, a także łóżko pana Tuana zostają z dymem wysłane w zaświaty. Pomiędzy kolejnymi etapami podróży Kit wycień­ czona posila się cukrem z przygotowanej na ołtarzu cukiernicy. Żona częstuje pana Tuana herbatą, którą nalewa do malutkiej czarki i podaje szamance na oł­ tarz. Wokół ołtarza siedzi tłum kobiet. Żujemy orzechy betelu z tytoniem. Krwawoczerwonymi resztkami spluwamy do specjalnej metalowej spluwaczki. Mię­ śnie rozluźniają się przyjemnie. Dym z kadzideł, po. chodni i lamp oliwnych gryzie w oczy. Pod glinianymi ścianami, w półmroku piją ryżowy alkohol mężczyźni. Przez cały czas kobiety próbują mnie namówić, bym wyszła za chatę z jednym z młodzieńców. Wykonują gesty kopulacji. Pokazują na migi ogromne rozmiary członka chłopaka. W miarę upływu nocy są coraz bardziej natrętne. W pewnym momencie próbują wycią­ gnąć mnie z chaty siłą. Boję się pójść do toalety. Nasza tłumaczka wróciła z podbitym okiem. Cudem udało jej się uniknąć gwałtu. Ale czy naprawdę gwałtu? Czy nie jest oczywiste, że kto włóczy się po ogrodzie w taką noc, szuka miłosnych przygód? Gdy w końcu wychodzę w ciemność, w poszukiwaniu toalety, rusza za mną dwóch chłopaków. Ukrywam się w bananowym zagajniku. Na szczęście po chwili chłopcy dają spokój poszukiwaniom. Również Daniel ma powodzenie. Grupa kobiet siedzi dookoła niego i daje znaki gotowości wyjścia w mrok. On jednak trzyma się męskie­ go towarzystwa, co oznacza picie ogromnych ilości ryżowego wina. Również szamanka znów rozlewa alkohol. Mam szczęście, że Europejki mają mocniejszą gło­ wę od Azjatek. Pornocnicy szamanki i gościowi z daleka znów nie wypada odmówić. Naszej tłumaczce Hay, która kierując się przestrogami matki, przez długi czas nie piła, tym razem nie udaje się wykręcić. Po wypiciu odrobiny wina zwala się na podłogę. Trudno mi uwierzyć w to, co widzę. Początkowo posądzam Hay o to, że udaje. Ale Hay naprawdę leży nieprzytomna, sina na twarzy. Czyżby aż tak zasugerowała się tym, przed czym ostrzegała ją matka? Kobiety zaczynają ją masować, delikatnie uderzać po policzkach. Ale to nic nie daje. Jej stan pogarsza się. Ogarnia mnie panika. Co ja zrobię w tej głuszy, gdzie nie ma lekarza. Przenoszą ją na łóżko, otulają ciepło, masują. Mówię do niej, staram się ją obudzić. Po półgodzinie zamieszanie przyciąga uwagę Kit. Kobiety coś jej w pośpiechu tłumaczą. Moje przerażenie wzrasta, gdy widzę szamankę na wpół ogarniętą transem zbliżającą się z igłą w palcach. Co ona chce zro- ZMARŁEGO bić?! Nie wiem, czy zaufać czy odgonić ją od łóżka? Ale co wtedy? Najbliższy lekarz mieszka 20 kilometrów stąd, a z Hay jest naprawdę źle. Kit podchodzi do głowy Hay. Dotyka ją palcem między oczami i szybko wbija między oczy igłę. Masuje palcami skronie. Hay odzyskuje przytomność. Na zaokrąglonych szczytach gór pojawiają się pierwsze promienie słońca. Szamanka i jej pomocnice tańczą. Na podwórzu słychać kwik zabijanych w ofierze świń i kur. Zaraz zaczną je gotować. Armia i pan Tuan posilą się po raz ostatni. Kit i jej towarzysze podróży docierają nad brzeg Drogi Mlecznej, wielkiej rzeki z czarującą scenerią. Oddział then musi siłą rekrutować przewoźnika, aby przekroczyć rzekę. Delikatne ruchy wachlarza naśladują wiosło. Rozżarzone kamienie pani domu polewa roztworem z ziół. W chacie robi się parno jak w łaźni. Pachnie ziołami. Oczyszczający prysznic na granicy następnego królestwa. Zaczynają się pertraktacje ze zmarłymi w sprawie "wizy" do Krainy Przodków. Duchy dostają ubrania; liliowe koszulki z bibuły zostają spalone. Po długiej, niebezpiecznej podróży pan Tuan zostaje doprowadzony do celu. Jego rodzina może być spokojna. Kit zatrzymuje oddział. Rozbraja, nakazuje uwolnić konie i słonie, które odważnie niosły ich na swoich grzbietach. Armia otrzymuje trzeci posiłek przed powrotem do kwatery głównej pieśniarki then. Tamta noc była dla mnie przeżyciem duchowym i estetycznym. Ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, mieszanina gestów, dźwięków, smaków, zapachów, emocji złożyły się na arcydzieło. Wspominam i mam przed oczami ubogą chatę na wzgórzu i wdowę, która rozmawia ze zmarłym mężem i której żal zostaje przynajmniej po trosze ukojony. Widzę twarze ludzi uczestniczących w misterium. Jest ono dla nich oknem na świat boski. Z jednej strony się go boją. Dlatego wzywają Kit i jej armię do pomocy zmarłemu w drodze przez zaświaty. Z drugiej pragną go poznać, naśladować, zbliżyć się do niego. Jest nierozłączną częścią ich życia. Słowa pieśni then pokazują bogatą wyobraźnię Tajów. Bogactwo, które podobnie jak dziedzictwo pozostałych 53 grup etnicznych Wietnamu, niechronione, niepielę­ gnowane, znika bezpowrotnie dzięki polityce komunistycznej, a także współczesnym zjawiskom globalizacji. A przecież to niezastąpione źródło pięknych historii, niezeksplorowane, mimo że mamy wiek XXI, mogłoby na przykład zainspirować niejednego współczesnego pisarza lub filmowca. Tak jak mitologie i eposy nordyckie i celtyckie, które były zawsze śpiewane bądź recytowane, zainspirowały J.R.R. Tolkiena, autora Władcy pierścieni. Narrację tej bogatej w przygody wojenne opowieści snutej na 1500 stronicach czyta się w tempie dziejących się wydarzeń. Słuchanie czytanej na głos wydaje się idealne do poznania przygód grupy bohaterów przemierzających nieznane krainy. Tak jak słuchałam relacji z wydarzeń mających miejsce w zaświatach otulacjących góry Van Quan. �l. Wysłanniczki, uczennica i Kit (druga od prawej strony) wędrują przez góry do wioski Chu Tuc Huyen na rytuał karmienia zma rł ego. 2. Krajobraz Van Quan, zaokrągl one szczyty gó r miękko porośnięte dżunglą. 158 �3. Rodzina zma rl ego ubrana w szaty z białej gazy. Fot. Daniel Apolinarski 4. Portret kobiety z wioski. 5. Rodzina nung 6. Mijany dom grupy etnicznej Nung. Chłopcy stoją przy sratu le psa, zwierzęci a czczonego przez Nungów, strzegącego wejścia do domostwa. 7. Ciekawskie dzieci przyglądają się przybyszom z daleka. �8. Gliniana chata wdowy po panu Tuanie, w której odbył się rytuał karmienia zmarłego. 9. Portret Kit w rytualnym stroju. lO. Kit i jej uczennica. Przygotowania do rytuału. 11. Uczennica Kit przed ołtarzem w swoim domu. 160 �Magdalena 12. Łóżko zmarłego, na nim tymczasowy o łtarzyk ze zdjęciem pana Tuana. Po prawej stronie widoczny ozdobny pojemniczek, w który zosta ła złapana dusza zma rłego. 13. Szamanka Kit i jej uczennice w trakcie odprawiania rytuału. Fot. Daniel Apolinarski Prosińska • KARMIENIE ZMARŁEGO �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e4214305c9f809a1396bcf0497724f.pdf dc3a43e4aec473904b9e66932d619277 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1221 Title A name given to the resource Kult świętych - patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza, funkcje, przemiany / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW JASIEWICZ (Instytut Etnologii U A M , Poznań) K U L T ŚWIĘTYCH - P A T R O N Ó W RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ. GENEZA, FUNKCJE, PRZEMIANY Przedmiotem mego opracowania będą wierzenia i obrzędy, związane z pro­ dukcją w ramach rzemiosła i jego organizacją, praktykowane przez rze­ mieślników badanej przeze mnie części Azji Środkowej. Szczególną uwagę poświęcę kultowi świętych — patronów rzemiosła, eksponowanemu i najbar­ dziej rozbudowanemu elementowi tych wierzeń. Pragnę przedstawić koncepcje dotyczące genezy wierzeń i obrzędów rzemieślniczych oraz ich funkcji spo­ łecznych. Innym celem opracowania jest zwrócenie uwagi na odmienne me­ chanizmy i kierunki zmiany w badanej dziedzinie wierzeń i praktyk z nimi związanych na dwóch obecnie odrębnych politycznie, ekonomicznie i ideolo­ gicznie obszarach: w Uzbekistanie i Tadżykistanie, środkowoazjatyckich re­ publikach radzieckich i w Afganistanie — terenach, które jeszcze w połowie X I X w. stanowiły w miarę jednolity region historyczno-kulturowy, zamiesz­ kany głównie przez różne grupy Tadżyków i U z b e k ó w . Chciałbym wreszcie ukazać różnice w wierzeniach i obrzędach w odrębnych kategoriach rzemio­ sła, wydzielonych ze względu na odmienność organizacji, środowiska osadni­ czego, płci wytwórców oraz miejsca w systemie społeczno-kulturowym. O m ó ­ wię głównie rzemiosła metalowe, choć korzystać będę również z materiałów dotyczących innych rzemiosł. Ramy chronologiczne opracowania obejmują koniec wieku X I X i wiek X X . Z tego bowiem okresu pochodzą materiały, którymi się posługuję — zgromadzone i opublikowane przez etnografów ra­ dzieckich oraz materiały z moich własnych obserwacji i badań terenowych, głównie z obszaru Afganistanu, zebrane w trakcie Etnologicznej Ekspedycji Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M w roku 1976. Problematyka rzemiosła badanej przeze mnie części Azji Środkowej wydaje się bardzo interesująca z kilku przyczyn. Pierwszą z nich jest dawna metry­ ka rzemiosł na tych terenach o starożytnych centrach miejskich, takich jak Taszkient, Samarkanda, Buchara, Chiwa, Balkh, Mazare — Šarif. R o z w ó j rze­ miosła w tych i wielu innych miastach związany był nie tylko z zaspokaja­ niem potrzeb ludności rolniczej, ale również z produkcją dla pasterzy — no- �136 ZBIGNIEW JASIEWICZ madów. Drugą z przyczyn jest współczesne zróżnicowanie tego kiedyś jedno­ litego terenu, który w 2 połowie X I X i w X X w. znalazł się w granicach różnych państw i poddany został oddziaływaniom różnych systemów kultu­ rowych. Trzecią przyczyną jest występowanie odrębnych kategorii rzemieślni­ ków, będących wytworem dziejów i obecnych stosunków społeczno-kulturo­ wych, a jednocześnie stanowiących interesujący element miejscowych struktur społecznych. M o ż n a wyróżnić następujące ich rodzaje: 1. Rzemieślników zorganizowanych w cechy, występujące w przeszłości we wszystkich większych miastach tego regionu i obejmujące również część rzemieślników zamieszkałych wsie podmiejskie. Cechy rzemieślnicze w wielu miastach Afganistanu istnieją do dnia dzisiejszego, pełniąc z jednej strony funkcję samorządu rzemieślników, a z drugiej narzędzia kontroli administracji państwa nad rzemiosłem. W Uzbekistanie i Tadżykistanie natomiast cechy zanikły w okresie po Rewolucji Październikowej, a rzemieślnicy zorganizo­ wani zostali w spółdzielnie. W latach pięćdziesiątych spółdzielnie rzemieślni­ cze przekształcone zostały w przedsiębiorstwa przemysłu państwowego (por. Jasiewicz, 1968, s. 516). 2. Rzemieślników żyjących w ramach wędrownych — jak je nazywa Aparna R a o — „nie produkujących żywności" grup, których charakter społeczno-kulturowy dobrze określa wskazanie na połączenie w nich cech marginalności i symbiotyczności (Rao, 1982, s. 115). Tego rodzaju grupy skupiają kowali, producentów sit, wytwórców wyrobów z drewna i cyrulików. Część z tych grup osiadła, znalazłszy korzystne warunki, np. w pobliżu wielkich miast. Taką osiadłą grupę stanowią Haydarihá — dotąd endogamiczna i o ni­ skim statusie społecznym grupa kowali, mieszkająca w okolicy Qaysár w pro­ wincji Fáryab w północnym Afganistanie, wstępnie zbadana przeze mnie w roku 1976. Osiedlenie się -tej grupy związane było z jej podporządkowa­ niem Kipczakom na zasadach przypominających przed kilkudziesięciu laty niewolnictwo domowe, przekształcone później w stosunki typu patron — klient. 3. Rzemieślników rozproszonych, pracujących zarówno w małych miastach i wsiach rolniczych, jak i wśród pasterzy — nomadów. Ich status społeczno-ekonomiczny przyjmował i przyjmuje bardzo różne formy: niewolnika do­ mowego, rzemieślnika społeczności lokalnej, posługującego się należącym do tej społeczności warsztatem i zespołem narzędzi i pracującego za naturalia, rzemieślnika pracującego za pieniądze, rzemieślnika w kołchozie lub sowchozie. 4. Rzemieślników — kobiety, pracujące zarówno w mieście, jak i na wsi. W tych miastach lub wsiach, w których pracowała większa liczba kobiet — rzemieślników, pojawiały się niekiedy pewne formy organizacji oraz wierze­ nia i obrzędy związane z profesją. Szczególnie interesujące na tym terenie było kobiece garncarstwo wysoko­ górskich regionów Tadżykistanu, nie znające koła garncarskiego i pieców do wypalania garnków. �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 137 Profesjonalne wierzenia i rytuały Azji Środkowej stanowią zespół religijno-magiczny, który rozwinął się i najszerzej funkcjonował w ramach cechów. Wyodrębnienie się cechów stworzyło zapotrzebowanie na ideologię, która z jednej strony mogłaby integrować rzemieślników i dać im poczucie wartości własnej pracy, a z drugiej w sposób korzystny prezentowałaby rzemieślni­ k ó w wobec innych grup społeczeństwa. Takie funkcje spełniał kult świętych patronów rzemiosła, zarejestrowany przez etnografów radzieckich, szeroko praktykowany w ramach organizacji cechowej na terenie Uzbekistanu i Tadży­ kistanu przed przemianami wywołanymi Rewolucją Październikową. Niektóre przejawy tego kultu nadal są natomiast żywotne na terenie Afganistanu i zarejestrowałem je w trakcie badań terenowych w roku 1976. Kult ten polega na wyborze przez poszczególne rzemiosła lub grupy rze­ miosł jednego ze świętych, czczonych szeroko w świecie muzułmańskim lub w skali regionu i uznaniu go za założyciela, a jednocześnie za patrona rzemiosła (pir). W islamie, religii w swojej doktrynie konsekwentnie mono­ teistycznej, kult świętych pośredniczących między ludźmi a Bogiem należy do rozwiniętej i trwałej sfery religijności ludowej (por. Mensching, 1964, s. 272). Patronami rzemiosł były nie tylko postacie wyłonione przez islam (hazrati Ali — patron polerowników tkanin lub Fatima — patronka garncarek), ale również postacie biblijne czczone przez muzułmanów (Dawid — Doud — patron kowali i wszystkich rzemiosł metalowych, włączając w to szyjących złotą nicią hafciarzy z Buchary; Noe — Nuch — patron rzemiosł pracujących w drewnie; E w a — patronka różnych rzemiosł kobiecych), wybitni przedsta­ wiciele sufizmu oraz święci lokalni. Zainteresowanie wzbudzają postacie pa­ tronów rzemiosła nie wywodzące się z kręgu muzułmańskiego: patron rzeźników z Chorezmu — Dżonmardi — Kassob wiązany z zoroastryzmem, patron wszystkich halfa — najemnych majstrów — hazrati Burch oraz patronki ko­ biecych profesji — różne prababki — momocho. Oprócz tego udział w dosko­ naleniu każdego rzemiosła, choćby najmniejszy, przypisywano także szatano­ wi. Analiza imion świętych patronów rzemiosła, głównych i drugorzędnych, umożliwia próby zrekonstruowania ich następstwa w czasie. Przyjmuje się, że święci patroni związani z islamem stopniowo wypierali patronów wywo­ dzących się z poprzedzających islam systemów religijnych (Suchareva, 1960, s. 197 п.). Świętym patronom przypisuje się nie tylko zapoczątkowanie umiejętności rzemieślniczych otrzymanych od Boga i ich przekazanie ludziom, ale także wprowadzanie udoskonaleń. Powiązanie innowacji w rzemiośle z imieniem świętego stanowiło religijne usankcjonowanie złamania tradycji i oznaczało przywrócenie zasady podporządkowania praktyki produkcyjnej przekonaniom religijnym (Suchareva, 1960, s. 203). Zasada ta kierowała również kreowa­ niem patronów dla nowo powstałych rzemiosł i cechów. N a początku X X w. na terenie Chanatu Chiwijskiego patronem cechu krawców posługujących się maszynami do szycia został Singer — znany niemiecki fabrykant polskiego �138 Z B I G N I E W JASIEWICZ pochodzenia, zidentyfikowany ze świętobliwym mężem islamu, który dostar­ czył ludziom efektywnego narzędzia pracy. Legendy o świętych patronach rzemiosła przekazywane były ustnie i w for­ mie pisemnej. Upowszechnieniu tych legend służyły rękopiśmienne lub na po­ czątku X X w. także litografowane (głównie w Taszkiencie) książeczki tzw. risola. Oprócz legend o świętym patronie rzemiosła zawierają one modlitwy i wersety z Koranu, które należy czytać przy wypełnianiu czynności pro­ dukcyjnych, a także zasady postępowania rzemieślników. Najczęstsze były risola w języku tadżyckim (perskim). Rozwój drukarni w Taszkiencie pod koniec X I X w. i na początku X X w. przyczynił się do upowszechnienia risola w języku uzbeckim (Andreev, 1928, s. 117). Risola rzemiosł w Azji Środkowej od dawna były przedmiotem badań historyków i etnografów rosyjskich i radzieckich. Początkowo porównywano je ze statutami cechów rzemiosł europejskich. Rację ma znakomita badaczka Azji Środkowej O. A . Suchariewa, która traktuje risola jako modlitewnik i amulet (Suchareva, 1960, s. 201). Taką rolę pełniły risola (zresztą litogra­ fowane w Taszkiencie), które spotykałem w północnym Afganistanie. Naj­ częściej starannie owinięte w chustkę przechowywane były w warsztacie lub noszone przez rzemieślników. Kult świętych — patronów w połączeniu z innymi treściami wierzenio­ wymi odgrywał ważną rolę w trakcie zgromadzeń i obrzędów rzemieślni­ czych. Ogólne zebranie, na którym wybierano starszego cechu (kalantar, oksokoł), poświęcone było patronowi rzemiosła i nosiło nazwę pirawi (Dżabbarov, 1959a, s. 380). Oddaniem pod opiekę świętemu — patronowi rzemiosła był także obrzęd poświęcania ucznia i wyzwolenia go na mistrza, zwany na terenie Chorezmu patija — pirawi (Dzabbarov, 1959b, s. 84). Uroczystość ta stanowiła również włączenie ucznia do wspólnoty żyjących i zmarłych mistrzów — członków korporacji (Peščereva, 1955, s. 280). Obejmowała ona, obok czytania risola, także przewiązanie ucznia pasem i wypowiedzenie przez mistrza formuły błogosławieństwa i zezwolenia na samodzielne wykonywanie zawodu (fotiha) (Tadżiki..., 1966, s. 209). Rytuałowi temu towarzyszyła uczta, która w zależności od możliwości materialnych ucznia gromadziła większą lub mniejszą liczbę gości. Rytualne poświęcenie i wyzwolenie ucznia nie było obowiązkowe, kiedy był on synem lub innym bliskim krewnym majstra. Wystarczyło wówczas błogosławieństwo (Tursunov, 1972, s. 112). Ze świętym — patronem rzemiosła związane były również uroczystości odbywane w czwartek wieczór, kiedy to w warsztatach — w kuźniach na pa­ lenisku, zapalano lampki na cześć dusz zmarłych mistrzów i przygotowywano specjalne potrawy o zapachu miłym dla dusz (Peščereva, 1955, s. 280; Uzbeki..., 1962, s. 244). Łączenie w trakcie niektórych rytuałów kultu świę­ tego patrona rzemiosła i kultu zmarłych przyczyniło się do sformułowania hipotezy o ich genetycznym związku (Basilov, 1970, s. 70). Do świętego patrona rzemiosła odwoływano się również w trakcie trudnych czynności produkcyjnych, np. odlewania wyrobów metalowych, wyrobu lub naprawia- �K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 139 nia kowadeł czy też wypalania naczyń glinianych. W czasie wypalania naczyń przez kobiety — garncarki w Karateginie, w Tadżykistanie przy ognisku sa­ dzano dwie kukły, które miały przedstawiać patronki rzemiosła. W rzemiośle cechowym w czasie trudnych czynności zaproszony mułły czytał risola lub odpowiednie wersety z Koranu. Risola i Koran czytano również w czasie sporządzania narzędzi dla nowo wyzwolonego mistrza — kowala, która to praca gromadziła kilku doświadczonych rzemieślników i połączona była z ucztą w kuźni. Uczty składkowe lub wyprawione przez jednostkę trakto­ wane były jako ofiara — dzielenie się dochodem ze świętym patronem rze­ miosła. Zarejestrowano ofiarę składaną Dawidowi przez hutników wytapiają­ cych rudę żelazną w regionie Wancz w Tadżykistanie. Polegała ona na od­ dawaniu części uzyskanego żelaza pierwszemu kowalowi, który się pojawił (Suchareva, 1960, s. 199). Praktyki kultowe związane ze świętym patronem rzemiosła odbywały się w warsztatach, w domach rzemieślników, w miejscach zebrań członków ce­ chu (były to niekiedy karawanseraje). Specjalnym miejscem kultu były jednak groby świętych. W Bucharze zebrania cechu hafciarzy złotem odbywały się przy grobie Boboj Paraduz — jednego z patronów tego rzemiosła, który był jednocześnie patronem cechu szewców (Peščereva, 1955, s. 280). W trakcie badań terenowych w Dawlatábád w północnym Afganistanie dowiedziałem się o grobie proroka Dawida w miejscowości Kešendeh w prowincji Balkh, odwiedzanym przez rzemieślników metalowych z odległych nieraz miejsco­ wości. Grób ten nie jest "Wymieniony w pracy L . Dupree na temat kultu świętych w Afganistanie; autor ten zresztą nie odnotowuje tej funkcji nie­ których świętych, jaką była opieka nad rzemiosłami (Dupree, 1976, s. 1 п.). Niestety, nie udało mi się dotrzeć do Kešendeh. Kult świętych — patronów rzemiosła i kult przodków występujący wśród rzemieślników w niektórych przejawach bliski był wierzeniom i praktykom magicznym. Oczywiście z rzemiosłem łączyły się również przekonania magicz­ ne nie związane z tymi kultami, m. in. wiara w uroczne oczy i szczęśliwe lub nieszczęśliwe dla działalności produkcyjnej dni. Nie są mi znane wierzenia i rytuały rzemieślników praktykowane we współczesnym Uzbekistanie i Tadżykistanie. Nie usłyszałem o nich w czasie r o z m ó w z rzemieślnikami, nie informują o nich również prace etnografów radzieckich, sięgające raczej do pamiętanej przeszłości. Likwidacja cechów i nowe formy organizacyjne działalności rzemieślniczej, a także laicyzacja życia publicznego, doprowadziły do ich ograniczenia. Zapewne przeniesione zostały do życia rodzinnego i utrzymały się w niewielkich zespołach rze­ mieślników. Niektóre wierzenia i rytuały współczesnych rzemieślników udało mi się natomiast zarejestrować w czasie badań w Dawlatábád w prowincji Balkh w Afganistanie w 1976 r. W niewielkim mieście posiadającym rozwijający się dopiero w ostatnich latach bazar działa kilka cechów, w tym również cech kowali. Spotkania kowali, mimo że mają swego kalantara, są rzadkie — �140 ZBIGNIEW JASIEWICZ każdy z rzemieślników, jak mi powiedziano — zajęty jest własną pracą. Jedną z okazji do spotkań jest poświęcenie ucznia i wyzwolenie go na mistrza. W uczcie, która towarzyszy wyzwoleniom, poza uczniem uczestniczy mistrz, kalantar i kilka innych zaproszonych osób. Mistrz — half a odmawia modlitwę „aby prorok Doud zawiązał tobie pas", natomiast nie ma czynności zawią­ zywania pasa. Uczeń w podzięce za naukę nakłada mistrzowi chałat — czopan, mistrz z kolei obdarowuje ucznia zespołem podstawowych narzędzi i niekiedy również risola przepisaną własnoręcznie lub przez mułłę. W risola znajduje się m. in. wykaz kolejnych nauczycieli rzemiosła, prowadzący od no­ wego mistrza aż do proroka Dawida. Nie wszyscy jednak rzemieślnicy po­ siadają risola. Inną okazją do spotkań kowali są naprawy kowadeł. Zbiera się razem kilku mistrzów, pracy towarzyszy uczta i czytanie risola. Rzemieślnicy zbie­ rają się także na weselach i pogrzebach c z ł o n k ó w cechu. Specjalną okazją jest pilgrzymka do grobu proroka Dawida w Kešendeh. Pielgrzymka odby­ wa się w miesiącu Amal, członkowie cechu kowali za składkowe pieniądze kupują barana albo kozę, ryż, tłuszcz i wynajmują samochód. Przy grobie proroka Dawida, pod przewodnictwem kalantara czytają Koran i risola, poza tym ucztują, śpiewają, odbywają spacery. Pobyt w Kešendeh trwa tydzień i ma charakter religijno-rekreacyjny. D o Kešendeh jeżdżą tylko zamożniejsi. Zdaniem mego informatora - usto Jakuba — wielu jest takich, którzy nie jeż­ dżą. On źle ocenia tych, którzy nie odwiedzają grobu proroka. Materiały z D a w l a t ó b ó d mówią o tym, że obrzędy rzemieślnicze uległy redukcji (np. brak zawiązywania pasa), a niektóre z nich nie są uznawane za obowiązkowe. Nie miałem możliwości stwierdzenia, czy obraz zarejestro­ wany w D a w l a t ó b ó d jest typowy dla terenu północnego Afganistanu. Ogra­ niczenie wierzeń i rytuałów w tym mieście może być spowodowane również tym, że D a w l a t ó b ó d jest stosunkowo nowym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. O niektórych wierzeniach i rytuałach związanych z rzemiosłem opowiada, li również Haydarihá należący do grupy endogamicznej, o niskiej pozycji spo­ łecznej, zajmującej się głównie kowalstwem. Nie przyjęli oni organizacji ce­ chowej, nie jeżdżą na grób proroka Dawida w Kešendeh, dopiero ostatnio niektórzy spośród nich kupują risola. Natomiast, jak wynika z ich relacji, odbywają rytuał poświęcenia ucznia wyzwalanego na mistrza, oczywiście w tym wypadku, kiedy nie jest to syn mistrza. Również wśród Haydarihá brak pokrewieństwa wymaga szczególnie silnego włączenia pod opiekę sacrum i zespołu rzemieślników, co nie jest potrzebne w stosunku do p o t o m k ó w mistrza. Spotykają się także w kilku lub kilkunastu, aby wyprodukować narzędzia dla nowego mistrza i naprawiać kowadła. Tym wspólnym pracom towarzyszy czytanie Koranu i uczta (Jasiewicz, 1978, s. 37 п.). Przypuszczam, że rzemieślnicy z owych nie produkujących żywności grup, odrębnych etnicz­ nie i nie związanych w przeszłości z osiadłymi rzemieślnikami w miastach, dopiero ostatnio przejmują wierzenia i obrzędy związane z rzemiosłem ce- �KULT PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ 141 chowym. Przyjęcie tych wierzeń i rytuałów traktują jako jedną z możli­ wości awansu społecznego i porzucenia swojej dotychczasowej niskiej pozycji społecznej. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, czy w grupach tych istniały wierzenia i rytuały własne, odrębne od spotykanych w cechach rzemieśl­ niczych. Wierzenia i obrzędy rzemieślników w omawianej tu części Azji Środko­ wej stanowią synkretyczny zespół religijno-magiczny, poddany długotrwałym wpływom islamu i rozwinięty w obrębie organizacji cechowej. Z miast prze­ nikał on do grup rzemieślników wiejskich oraz rzemieślników z endogamicznych grup pariasów. W radzieckiej Azji Środkowej dokonało się prawdo­ podobnie przeniesienie części z tych wierzeń i rytuałów z dawnych cechów do życia rodzinnego i życia niewielkich grup rzemieślników, natomiast w Afga­ nistanie zmiany polegały na ich redukcji i osłabieniu społecznej kontroli nad ich przyjmowaniem i wykonywaniem. Najważniejszą funkcją omawianych wie­ rzeń i rytuałów była, jak się wydaje, bezpośrednia i symboliczna ekspresja wartości grupowych: dążenia do integracji grupy, traktowanej jako wspólno­ ta żywych i zmarłych członków cechu oraz uzyskania uznania dla wykony­ wanej pracy przez jej sakralizację. Dzięki wierzeniom i rytuałom zabezpie­ czano trwałość grupy oraz odpowiednie dla niej miejsce w strukturze spo­ łeczeństwa. Drugą ważną funkcją tych wierzeń i rytuałów bylo dostarcze­ nie wzorów zachowań ułatwiających organizację pracy i dających poczucie panowania nad procesami technologicznymi w rzemiośle. LITERATURA Andreev M. 1928 Poezdka letom 1928 g. v Kasanskij rajon, „Izvestija Obščestva dlja Izučenija Tadżikistana i Irańskich Narodnostej", vol. 1. \ Basilov V. N. 1970 Kül't svjatych v isláme, Moskva. Dupree L . 1976 Saint cults in Afghanistan, "American Universities Field Staff Reports. South Asia series", vol. 20, nr 1. D z a b b a r o v I. 1959a Novye materiály к istorii gončarnogo řemesla Chorezma, [w:] Trudy Chorezmskoj archeologičesko-ětnografičeskoj ěkspedicii, t. 4, Moskva. 1959b Oh učestničestve v remeslennych cechach Srednej Azii v konce XIX — načale XX v., [w:] Materiały II Soveščanija Archeologov i Etnografov Srednej Azii, Moskva. Jasiewicz Z. 1968 Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 polowie XIX i w XX wieku, „Etnografia Polska", t. 12, s. 491-517. 1978 The Haydarihá. An Afghanistan community of blacksmiths. An attempt to change the ethnic situation and social position, [w:] Poland at the X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wroclaw. Mensching G. 1964 The masses, folk, belief and universal religion, [w:] Religion, culture and society, L. Schneider (ed.), New York — London. �142 ZBIGNIEW JASIEWICZ P e š č e r e v a J. M. 1955 Bucharskie zo/ološvei, „Sborník Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 16, Leningrad. Rao A. 1982 Non-food-producing nomads and the problem of their classification: The case of the Ghorbat of Afghanistan, "The Eastaren Anthropologist", vol. 35, nr 2. Suchareva O. A. 1960 К voprosu o genezise professional'nych kul'tov и tadžikov i uzbekov, [w:] Pamjati M. S. Andreeva, Duszanbe. Tadtiki... 1966 Tadiiki Karategina i Darvaza, t. 1, N. A. Kisljakov, A. K . Pisarčik (red.), Duszanbe. Tursunov N. 1972 1z istorii remeslennych cechov Srednej Azii. Na materiałach tkačeskich promyslov Chodzenia końca XIX — načala XX v., „Sovetskaja Etnografía", vol. 1. Uzbeki... 1962 Uzbeki, [w:] Srednaja Azija i Kazachstan, t. 1, seria Narody Mira, Moskva. Zbigniew Jasiewicz C U L T O F T H E P A T R O N SAINTS O F H A N D I C R A F T IN C E N T R A L ASIA. ITS ORIGINS, FUNCTIONS A N D T R A N S F O R M A T I O N S Summary The subject of the paper is the cult of patron saints of handicraft in Central Asia. The Author's aim is to explain its origins, functions and trends of its changes. The discussed cult makes the most developed and expressed element of the beliefs and rituals connected with production and organization of handicraft. The study concerns Uzbekistan, Tadjikistan and north Afghanistan and it rests upon the data derived from literature and the author's own field researches. The author associates the cult of patron saints of handicraft with the origins and function­ ing of the artisans' guilds which have existed for a considerably long time on the discussed areas and played an important role there. Within the guilds' activities there arose a strong necessity of the beliefs and practices which would contribute to the integration of the artisans, give them the sense of control over technology and the feeling of the value of their work and, on the other hand which would represent them positively towards other groups of those segmentary societies. These needs were satisfied properely by the cult of holy persons called as the patron saints connected with particular branches of craftmanship or their groups. In islam that cult belonged to the well developed and constant domain of folk religiosity. Other categories of craftsmen working outside the guild structure e.g. the artisans from endogamous, sometimes strolling groups of low social position adopted some elements of the cult of saint patrons in order to advance their status. The author discovered the differences in mechanisms and trends of the changes of the discussed beliefs and rituals between the countries belonging to Soviet Central Asia and Afghanistan: In Uzbekistan and Tadjikistan the guild structure broke down in consequence of the changing organization of handicraft. This fact as well as the general secularization of public life have resulted probably in transferring the rites and beliefs into family cricles and small groups af artisans. Whereas in Afghanistan where the guilds are still active the only changes of those practices are in reduction and weakening of their obligatory character. This is connected among others with the reduction of controlling and integrative functions of guilds. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1ee1e822b9ed3ea5287eba012d0ec80.pdf 26339f0e9fc9a129114e045a179b6ec3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1222 Title A name given to the resource Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.143-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzinska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (IHKM PAN, Warszawa) GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM. PRÓBA WYJAŚNIENIA P R Z Y C Z Y N I C H SEZONOWOŚCI Motto: „Ludzkość odgrywa lad przyrody w taki sposób, w jaki go sobie uświadomiła [...]. W sakralnej zabawie odgrywa ona cały ów po­ rządek istnienia. W grze tej i poprzez nią realizuje na nowo przed­ stawiane wydarzenia i dopomaga w utrzymaniu porządku świata [...]. Gra służy [...] uprzytomnieniu, przedstawieniu, asyście i realizacji wydarzeń kosmicznych". Leo Frobenius I. CZAS G I E R I I C H OGÓLNY C H A R A K T E R . T E Z Y Jedno z pierwszych ustaleń, jakie poczyniłam badając zachowania ludyczne pasterzy mongolskich początku X X w., dotyczyło sezonowości gier. Badania, które przeprowadziłam na terenie Mongolii w ramach prac ekspedycji P A N kierowanej przez prof. Witolda Dynowskiego, wykazały, że pasterze dzielili gry występujące w tym okresie na wiosenne i letnio-jesienne . Gry wiosenne inicjowane były w 2-3 dniu o b c h o d ó w Nowego roku (mong. Cagaan sar), w gry letnio-jesienne zaś zaczynano grać w 1-2 dniu lata. W X I X - X X w. ten przełomowy moment cyklu rocznego, jakim było nadejście lata, nie był świętowany przez M o n g o ł ó w . Przechodząc na letnie koczowiska składali na­ tomiast pasterze ofiary, prosząc duchy opiekuńcze o soczystą trawę na pa­ stwiskach i obfite deszcze. Nastanie lata było też sygnałem do rozpoczęcia niektórych prac pasterskich, takich jak np. strzyżenie jagniąt i baranów oraz sczesywanie wełny wielbłądziej. Zaczynano też dojenie klaczy, z których mle­ ka produkowany był następnie kumys, i kontynuowano rozpoczęte wiosną strzyżenie owiec. Być m o ż e owo składanie ofiar i inicjowanie niektórych ważniejszych prac pasterskich możemy traktować jako znak sytuacji zmiany. 1 1 We wspólny letnio-jesienny cykl obrzędowy łączą się też np. wszystkie czynności zwią­ zane z cyklem produkcyjnym. Cykl ten kończy się uroczystym najrem z okazji zespołowego uboju bydła na zimę. Potem następuje długa przer^^zimowa trwająca do wiosny, kiedy to rodzi się młodniak. Szerzej na ten temat patrz: Z u k o v s k a j a (1984, s. 172). �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ W podobny sposób, jak mi się wydaje, możemy spojrzeć na gry charak­ terystyczne dla szczególnych m o m e n t ó w cyklu letnio-jesiennego. D o takiego wniosku prowadzi przede wszystkim analiza tych gier, zwłaszcza ich reguł, rodzaju występujących tu rekwizytów, bohaterów i innych składników, a tak­ że sposobu interpretowania tego typu zachowań ludycznych przez pasterzy. Być może gry te w przeszłości towarzyszyły obchodom święta lata (jego początku lub momentu przełomu). O świętowaniu tych sytuacji zmian w cy­ klu rocznym w przeszłości donoszą m. in. kroniki mongolskie (np. Bohr Erikę, 1959, s. 115; Men-da-bej-lu, 1975, s. 75, i Altan Tobči; patrz: Baldanzapov, 1970, s. 143). W kronikach mówi się również o świętowaniu początków wszystkich pór roku (patrz np. informacje podane przez Serruysa, 1974). D o gier typowych dla okresu letnio-jesiennego w Mongolii pocz. X X w. należą przede wszystkim: cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki) oraz igrzyska, zwane eriin gurwan naadam, tj. trzy gry mężów. D o zespołu tych gier należą zapasy, wyścigi konne i łucznictwo. Jak j u ż wspomniałam, wymienione gry (poza igrzyskami) inicjowane były w 1-2 dniu lata. Towarzyszyły one także zazwy­ czaj zakończeniu ważniejszych prac pasterskich, np. strzyży zwierząt i wyrobu wojłoku. Igrzyska organizowali natomiast pasterze w związku ze składaniem ofiar na tzw. owoo (mong. owoo tachich). Były one poza tym elementem ważniejszych świąt religijnych i państwowych. Specjalna ustawa z 1778 r. wydana przez cesarza mandżurskiego nakazywała, by M o n g o ł o w i e organizo­ wali igrzyska tylko ku czci świętych gór, owoo, dla uświetnienia zabaw feudałów świeckich i duchownych oraz z okazji świąt religijnych (Cevel, 1951, s. 20; Dzorig, 1960, s. 12: Magsardżaw, 1960, s. 6). 2 D o gier charakterystycznych dla okresu wiosennego, inicjowanych w 2-3 dniu Cagaan sar, należały przede wszystkim gry w kości (szagaj togloom) — rekwizytami były tu niewielkie kości pochodzące z dolnych części tylnych n ó g zwierząt hodowlanych, najczęściej owiec i baranów, rzadziej krów. Poza tym grali pasterze w gry planszowe (chblog togloom) oraz gry, w których używano specjalnie oznakowanych kamieni (np. domino, gry typu ger barich togloom). W okresie noworocznym gry tego rodzaju były obowiązkowe, co wynikało przede wszystkim z przypisywanych im funkcji, a także z ogólnej zasady wesołego początku, mającego zapewnić pomyślność na cały nadcho­ dzący rok. Wiosną grali w nie czasem pasterze podczas spotkań towa­ rzyskich, nierzadko wypasając stada lub po pracy. Należy tu wyjaśnić, że zima nie była przez pasterzy traktowana jako czas gier. Grali też w tym okresie sporadycznie, np. w szachy, karty, kości. 2 Owoo to kamienne usypiska znajdujące się najczęściej na wierzchołku góry, na przełęczy, nad brzegiem jeziora lub w stepie. Jest to rodzaj swoistej świątyni, miejsce kultu duchów — gospodarzy terenów. Składanie ofiar na owoo odbywało się latem (nie musiał to być jednak początek tego sezonu), rzadziej odbywało się to jesienią. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 145 Miało to przeważnie miejsce po przejściu na zimowe koczowiska, a wiec również w sytuacji zmiany. Przez współczesnych nam pasterzy związek gier ruchowych i igrzysk z okresem letnio-jesiennym tłumaczony jest najczęściej racjonalnie i praktycz­ nie. W swych wypowiedziach podkreślają oni, że organizacja tych zachowań wymaga dobrej pogody i obecności większej grupy osób na pobliskich koczowiskach. W ten sam sposób tłumaczą też nierzadko pasterze brak tego typu zachowań w kontekście noworocznym, choć — jak wiadomo — Cagaan sar jest czasem intensywnych kontaktów społeczno-towarzyskich związanych z obowiązkiem odwiedzania rodzin, przyjaciół i znajomych w tych właśnie dniach. Jak wykazują badania, mroźna pogoda panująca w okresie noworocz­ nym nie zawsze była przeszkodą w organizowaniu wyścigów konnych czy cagaan mod. Niektórzy spośród moich ojrackich informatorów (choć trzeba przyznać — nieliczni) mówili o urządzaniu wyścigów na Čagaan sar. Nie miały one jednak tak uroczystego przebiegu ani tak ściśle określonych reguł, jak wyścigi organizowane podczas owoo tachich. Nie były też o b o w i ą z k o w e . Torguccy informatorzy Sławoja Szynkiewicza, który również prowadził bada­ nia w Mongolii jako członek polskiej ekspedycji kierowanej przez prof. W. Dynowskiego, wspominali natomiast o grze w cagaan mod na Nowy Rok. Grano 2-3 razy w czasie całego święta, podczas gdy na grę w okresie letnio-jesiennym przeznaczone były całe noce . 3 4 Ogólnie rzecz biorąc, gry letnio-jesienne są dynamiczne, wymagają otwar­ tej przestrzeni i co najmniej kilkunastu uczestników, podczas gdy gry wio­ senne są statyczne, zamknięte przestrzenią jurty, a liczba uczestników może wynosić 2-4 osób. Patrząc racjonalnie i praktycznie istotnie dochodzimy do wniosku, że warunki atmosferyczne i związana z nimi organizacja wypasów, a tym samym — rozlokowanie pasterzy, m o g ą mieć decydujący wpływ na występowanie poszczególnych gier w określonych sezonach. Czy są to jednak jedyne i zasadnicze przyczyny sezonowego podziału gier, a przede wszystkim ich związku z przełomowymi momentami w cyklu rocznym? Jeżeli odpowiedź brzmi: nie, to nasuwa się kolejne pytanie, co w takim razie decyduje o tym, że pewne gry zaliczane były przez M o n g o ł ó w do wiosennych, inne zaś były typowymi grami letnio-jesiennymi? Jak mi się wy­ daje, wyjaśnienie może przynieść analiza gier i ich składników, takich jak np. charakter występujących tu postaci, rodzaj rekwizytów, stosowana termi­ nologia, reguły, a także określenie funkcji, jakie pełniły poszczególne gry. Wcześniej wspomniałam też o pewnych zewnętrznych cechach różniących gry wiosenne i letnio-jesienne. Analiza składników gier wykazuje пр., że w grach wiosennych głównymi rekwizytami są astragale, plansze, specjalnie 3 Informacje pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam z mieszkańcami somonu Erdenebüren w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Należeli oni do mongolskiej mniejszości etnicz­ nej Eletów. Informacja ustna tego badacza. 4 10 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ oznaczone kamienie, a także orzechy, kawałki lodu, byczego rogu itp. W grach letnio-jesiennych zaś jako rekwizyt występuje drewniana pałeczka, a także (umownie) sierść i sól. W przypadku z a w o d ó w łuczniczych będzie to również m. in. skórzany rzemień, skóra owcy lub wojłok, a także — oczywiście — łuki i strzały. Poszczególne gry sezonowe różnią się też np. formą działalności człowieka, zwłaszcza zaś stopniem zaangażowania jego energii i siły w grę. W grach wiosennych udział graczy polega przede wszystkim na manipulowaniu rekwizytami — rzucaniu kości, przesuwaniu p i o n k ó w na planszy, układaniu kamieni itp. W grach letnio-jesiennych zaś człowiek staje się widoczny, a jego dynamicznym zachowaniom (bieganiu, zmaganiom z przeciwnikiem, zmianie miejsca) towarzyszy krzyk, hałas, śmiech, klaskanie itp. odgłosy, wydawane zarówno przez uczestników gier, jak i przez widzów. G r y wiosenne są pozbawione tych elementów. Wyjątkiem jest tu szagaj charwach, będąca swoistą miniaturą z a w o d ó w łuczniczych. W grze tej każdemu celnemu trafieniu w astragal towarzyszą radosne okrzyki widzów. Reguły jednej z gier wiosennych (duuguj doloococh, tj. milczeć i grać „siedem") wymagają natomiast całkowitego milczenia. Różnice te nie są przypadkowe. Odpowiedź na pytanie o ich przyczyny m o ż e — jak sądzę — przynieść analiza gier sezonowych, m. in. pod kątem pełnionych przez nie funkcji. Istotna jest tu zwłaszcza funkcja symbolicznokomunikacyjna. N a funkcję tę nie zwracano dotychczas uwagi w literaturze mongolistycznej, koncentrując się przede wszystkim na funkcji edukacyjno-wychowawczej gier i innych zachowań ludycznych (np. BassanofT, 1974; Hamayon, 1981; Namdżildordż, 1963, 1964; Oćerki..., 1971). Badanie symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier mongolskich pozwala nam rozpatrywać je jako znak, odczytać przekazywane przez nie treści, a co za tym idzie — zrozumieć przyczyny łączenia pewnych gier z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym. Jak wykazują moje badania, związki te nie były przypadkowe. Jeszcze w początku X X w. obowiązywały tu bowiem pew­ ne zasady doboru zachowań ludycznych właściwych dla danego kontekstu czasowo-sytuacyjnego. N a możliwość badania gier jako znaku wskazuje przede wszystkim ich związek z kontekstem świątecznym (zwłaszcza Cagaan sar i owoo tachich). Według Bajburina np. dowolny obiekt może być badany jako znak, o ile występuje on w kontekście rytualnym, i jako rzecz, gdy jest z tego kon­ tekstu wyłączony (Bajburin, 1981, s. 216; 1982, s. 13). W ten sposób - jak sądzę — możemy spojrzeć również na gry. Jak jednak badać gry letnio-jesien­ ne? Nie występują one przecież — z wyjątkiem igrzysk towarzyszących owoo tachich — w ramach święta. Czy m o ż e m y więc mówić o nich jak o znaku? Zauważmy jednak, że gry te łączą się wyraźnie z okresami przełomu w cyklu rocznym. Są one inicjowane w 1-2 dniu lata, a kończy się w nie grać rów­ nież w przełomowym momencie, jakim jest 16-17 dzień środkowego miesiąca jesieni. Wierzenia pasterzy mówią, że w 1-2 dniu lata schodzi z Nieba na Ziemię jej gospodarz, zwany Lus sabdagiem, by przebywać tu do p o ł o w y �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 147 jesieni, kiedy to znów przenosi się na Niebo. Wydaje mi się, że związek gier z tym niecodziennym kontekstem czasowym uprawnia nas do szukania w nich znaku, mimo że wspomniane tu momenty przełomu nie są szczególnie świętowane przez pasterzy. Takim niecodziennym (przełomowym) momentem jest też np. zakończenie ważniejszych prac pasterskich. Wydarzenia te pod­ kreślane są nie tylko przez zachowania ludyczne. Towarzyszą im również biesiady, organizowane w szczególnym porządku, zwane najrem. Całości zaś właściwa jest atmosfera radości i podniecenia, jaką niesie za sobą zazwyczaj udział w przełomowych momentach cyklu gospodarczego, kalendarzowego czy życia rodzinnego. O znakowym charakterze gier wnioskujemy nie tylko na podstawie ich obecności w niecodziennym kontekście czasowo-sytuacyjnym. Wskazują na to również np. wypowiedzi .pasterzy, dotyczące zwłaszcza gier noworocznych i eriin gurwan fiaadam, zamykające się zwykle stwierdzeniem: „trzeba grać w . . . , bo to święto". Związek gier z określonym sezonem strzeżony był przy tym przez zakazy dotyczące występowania poszczególnych gier poza właści­ wym dla nich okresem. Szczególnie wyraźnie ujawnia się to w przypadku gier w kości, niektórych gier planszowych (np. bugd) i gier z kamieniami (np. chorlo/dzendeme) . Istniały również zakazy dotyczące gry w pewnych okresach (np. zakaz gry w domino i „palce", podczas Cagaan sar, wystę­ pujący u Eletów i Miangatów). W przypadku gier letnio-jesiennych nie za­ notowałam tak kategorycznych zakazów. Praktyka potwierdza jednak, że gry typowe dla tego okresu nie występowały w innym sezonie. Zdarzały się rów­ nież wypowiedzi pasterzy, świadczące o dążeniu do związku niektórych gier letnio-jesiennych z właściwym dla nich sezonem. Przykładem może być gra czono tarwagacach (wilk i świstaki), w którą nie grano zimą, ponieważ w tym okresie świstaki (tarwaga) spały. Również sposób interpretacji gier, np. cagaan mod czy eriin gurwan naadam, o których będzie mowa w części I I I , wska­ zuje na to, że właściwy dla nich jest okres letnio-jesienny. 5 Ponieważ poszczególne gry występowały tylko we właściwych dla nich okresach roku, co było dodatkowo chronione przez wspomniane zakazy — przynajmniej taka była sytuacja modelowa, o której wnioskujemy "na pod­ stawie wypowiedzi informatorów — m o ż e m y traktować je nie jako rzecz, lecz jako znak określonego sezonu. Tak więc np. gry w kości byłyby znakiem wiosny, a cagaan mod czy eriin gurwan naadam — znakiem okresu letnio-jesiennego. Z tak szerokim rozumieniem znaku spotykamy się w literaturze etnologicznej. Operuje nim np. Anna Zadrożyńska pisząc o pracy jako zna­ ku codzienności i zabawie jako znaku święta (Zadrożyńska, 1983). Znaczącą funkcję gier ujawnia także analiza ich składników i sposobu interpretowania tego typu zachowań przez pasterzy. Prowadzi ona do wnio- 5 W artykule używam nazwy łącznej chorlo/'dzendeme. Gra ta jest bowiem znana Mon­ gołom zarówno pod nazwą chorlo (u Chałchasów, jak też u Ojratów) oraz jako dzendeme idzendmene, dzumbe) — przede wszystkim u Chałchasów (np. w ajmaku centralnym). �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sku, że gry właściwe dla poszczególnych okresów zmiany w cyklu rocznym (nowy rok, nadejście lata i jego pełnia, przełom jesieni) za p o m o c ą właści­ wych sobie środków przekazują informacje o istotnych cechach kontekstu, w którym występują, podkreślają jego zasadnicze idee określone przez spo­ sób widzenia świata oczami pasterzy (zwłaszcza widzenia Natury w momen­ tach zmiany). Okres wiosenny, którego początkiem jest Cagaan sar, to czas re-kreacji Natury, odradzania się wszelkich podstaw istnienia, powrotu do początku, nastania życia na ziemi po zimowej śmierci. Jest to jeszcze czas chłodu i mrozu, niosący jednak zapowiedź płodności i mnogości osiągającej pełnię w okresie letnio-jesiennym. Mongołowie w czasie Cagaan sar na wszelkie sposoby podkreślają właśnie ideę owego początku, nowości, a także — ogól­ ne życzenie mnogości i płodności (piszę o tym szerzej w swoich artykułach: Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985; patrz też: Zukovskaja, 1984). Okres letnio-jesienny to czas dojrzewania życia, jego pełni, rozkwitu i mnogości. Szczególną manifestacją tej pełni jest święto pierwszego kumysu lub (u Ojratów) pierwszego mleka (güü barich bajar, güünij dzelnij bajar). Piszą o tym np. Serruys (1974), Sodnom (1965) i in. Różnice w charakterze kontekstu, w jakim osadzone są gry sezonowe (pełniące funkcje komunikacyjne), wpływają nie tylko na odmienność przeka­ zywanych treści. Powodują również wyraźną odrębność charakteru samych gier, sposobu zachowania się ich uczestników, rodzaju stosowanych rekwi­ zytów, występujących tu bohaterów itp. I tak, w momencie narodzin, re-kreacji, obietnicy mnogości i płodności, a także wszelkiej obfitości dóbr, gdy nowe życie wymaga szczególnego wzmocnienia i ochrony, występują gry statyczne, w których obecność czło­ wieka jest niemal niewidoczna. Pełnią one istotne funkcje magiczne, pobu­ dzając Naturę do życia, rozkwitu. Niezwykle ważne są tu przede wszystkim gry w kości, które — z uwagi na symbolikę tych rekwizytów — mają (zgod­ nie z wierzeniami pasterzy) wpłynąć na rozwój i pomnożenie stad. G r y noworoczne symbolizują ponadto ó w szczególny moment początku i zmiany, której towarzyszy walka życia ze śmiercią. W okresie letnio-jesiennym, gdy Natura osiąga swą pełnię i moc, zmienia się również charakter gier. Są one dynamiczne, z wyraźnie obecnym elementem ruchu, zmiany miejsca. N a wszel­ kie sposoby demonstrowana jest tu siła, dominacja aktywności i mocy nad biernością i słabością. Poszczególne elementy tych gier symbolizują również kolejne momenty zmian w cyklu rocznym. U ż y w a się tu jednak innych rekwi­ zytów niż w przypadku gier noworocznych (wiosennych) ponieważ mają one przekazywać innego rodzaju treści, idee. Po tych ogólnych informacjach o charakterze gier sezonowych przejdźmy do omówienia rodzajów gier typowych dla poszczególnych sezonów, pełnio­ nych przez nie funkcji i nadawanych im znaczeń dla wyjaśnienia związku poszczególnych gier z właściwych dla nich kontekstem czasowym. Chciałabym tylko dodać, iż gry noworoczne (wiosenne) przedstawiłam tu w znacznym �GRY MONGOLSKIE W C Y K L U ROCZNYM 149 skrócie. Omawiałam je j u ż bowiem szerzej w swoich artykułach, opisując m. in. reguły, charakter uczestnictwa, symbolikę rekwizytów i zachowań gra­ czy, funkcje pełnione przez poszczególne gry itp. (Kabzińska-Stawarz, 1983, 1984, 1985). W artykule skoncentrowałam się na funkcji symboliczno-komunikacyjnej i magiczno-wróżebnej. Te bowiem funkcje pozwalają przede wszyst­ kim wyjaśnić obecność tego typu zachowań w kontekście noworocznym i okresie wiosennym. Dokładniejszej prezentacji wymagały natomiast gry let­ nio-jesienne. Znaczeniu tych gier i próbom wyjaśnienia ich obecności w kon­ tekście, który stanowią przełomowe momenty okresu letnio-jesiennego, nie poświęcono bowiem dotychczas baczniejszej uwagi w literaturze mongolistycznej. Dokładna analiza gier mongolskich wraz z ich opisem i prezentacją pełnionych funkcji przeprowadzona została w mojej pracy doktorskiej. Nosi ona tytuł „Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich" (egzemplarz pracy znajduje się w Archiwum I H K M P A N w Warszawie). II. G R Y NOWOROCZNE (WIOSENNE) Jak już wspomniałam, wśród gier noworocznych inicjujących gry wiosenne najbardziej popularne są gry w kości. Grali w nie pasterze, „by było dużo bydła", „by rok był dobry", jak też „by nie powtórzyło się to, co było złego, by zniszczyć zło". „Dużą ilością gier dawano też wyraz swojej ra­ dości z powodu nadejścia nowego roku" . „Aby uchronić bydło przed cho­ robami i zniszczeniem, by zniszczyć z ł o " budowali też pasterze z astragali figurę żaby lub żółwia {melchij, jast melchij), która stawała się następnie rekwizytem w grze zwanej alag melchij óroch (stawianie pstrej żaby lub pstrego żółwia). Figurę tę budowano również, „by wszystko mnożyło się i aby być bogatym", „aby wszystko długo trwało, było długowieczne i aby rok był spokojny" . Zwycięstwo w grze miało znaczenie magiczno-wróżebne. Zapowiadało pomyślny rok dla gracza i jego bliskich, obfitujący w bydło, wróżący pomyślny rozwój rodziny. Taka interpretacja wyników gier łączyła się przede wszystkim z symboliką astragali. Kości te są bowiem dla pasterzy symbolem gospodarki pasterskiej, a także niektórych zwierząt hodowlanych^ zwłaszcza owiec i koni. Są one ponadto symbolem kontynuacji życia, płod­ ności. O symbolice astragala pisałam szerzej w swoich artykułach (Kabziń­ ska-Stawarz, 1983, 1985). Symbolika astragali koresponduje z zasadniczymi ideami noworocznymi: ideą narodzin, re-kreacji i kontynuacji życia, obietnicą 6 7 6 Cytaty pochodzą z wywiadów, jakie przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978-1980 wśród mieszkańców śbmonu Erdenebüren i Miangad ajmaku kobdoskiego oraz somonu Dalandżargałan ajmaku wschodniogobijskiego, a także — somonu Erdene ajmaku centralnego i mieszkańców Ułan Bator. Zapisy wywiadów znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie. Przykłady wypowiedzi pochodzą z wywiadów nr: 203, 243, 245, 247, 249, 251, 255, 256 i 262. Wywiady nr 213, 222, 251, 252. O magicznych funkcjach alag melchij mówili też np. informatorzy nr: 101, 200, 202, 211, 213, 222, 223, 224, 232, 247, 251, 252, 260, 265. 7 �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ mnogości i płodności. D o idei re-kreacji szczególnie wyraźnie nawiązuje wspom­ niana gra alag melchij órdch. Według samych pasterzy ma ona przypominać wierzenia o powstaniu naszej Planety Ziemi na grzbiecie żaby lub żółwia. Koncepcję tę potwierdzają również teksty folklorystyczne (patrz п р . : Potanin, 1883, s. 221, 224-225). Symbolikę kreacyjną odnajdujemy' także w grach, w których głównymi rekwizytami są specjalnie oznakowane kamienie. D o tej grupy należą przede wszystkim gry określane jako ger barich togloom (gry polegające na budowaniu jurt), np. chorlo[dzendeme, oldzij, daaluu i in. „Budowanie jurt" w trakcie gry w okresie noworocznym m o ż e być in­ terpretowane jako symboliczny akt re-kreacji kosmosu. Jurta bowiem jest dla M o n g o ł ó w symbolem universum (szerzej na ten temat pisze Wasilewski, 1977). W chorloIdzendeme występuje również wiele elementów symbolizujących długo­ wieczność, odradzanie się czasu, szczęście. Występują tu m. in. wizerunki 12 zwierząt, których nazwy noszą kolejne lata dwunastoletniego cyklu kalenda­ rzowego. Zwierzęta te są również symbolem długowieczności. Także w grze, w której rekwizytami są kamienie domino, „budowanie jurt" łączy się z symboliczną re-kreacją życia i sytuacją zmiany. G r a ta nosi nazwę ger barich togloom (budowanie jurt). U Chałchasów np. była ona obowiązkowa w czasie Cagaan sar, podobnie jak obowiązkowe było w ca­ łej Mongolii granie w chorloIdzendeme w tym okresie. Popularne legendy mongolskie o genezie domino wskazują na symboliczny związek tej gry z sy­ tuacją przejścia, zamianą śmierci w życie, pozorną śmiercią i kontynuacją życia w innej postaci niż pierwotna (z legendami tymi zetknęłam się pod­ czas badań). Pozorna śmierć, przejście od śmierci do życia i jego kontynuacja, to także główne rysy wierzeń noworocznych. D o nich też nawiązuje prawdo­ podobnie swą symboliką domino. M o ż n a dodać, że największa liczba oczek znajdujących się na kamieniach domino wynosi 12. Wskazuje to również na związek gry z czasem i kalendarzem. „Kalendarzowa" symbolika cyfr wy­ stępuje także w chorlo ¡dzendeme. Gracze rozkładają tu bowiem 60 kamieni na 12 części („jurt"). Każda „jurta" składa się z 5 kamieni. 60 to cyfra odpowiadająca latom wielkiego cyklu kalendarzowego, 12 zaś to cyfra odpo­ wiadająca liczbie miesięcy w roku i lat tzw. małego cyklu (wielki cykl składa się z 5 cykli małych). M o ż n a przypuszczać, że idea re-kreacji i płodności symbolizowana jest także przez gry, w których rekwizytami są: orzechy (chuszga charwach — strzelanie do orzechów), kawałki lodu, byczego rogu lub drzewa (móson szagaj charwach — strzelanie do lodowej kostki), metal, pióra lub sierść (teweg osziglooch — wielokrotnie kopać pędzelek). Wspólną cechą wymienio­ nych tu przedmiotów jest udział w akcie zapłodnienia oraz symboliczno-magiczny lub mityczny związek z pierwotną kreacją, potwierdzony m. in. przez wierzenia i mity. Pełnią one także funkcje magiczno-ochronne, na co wskazuje przede wszystkim czynność „strzelania" czy np. obecność metalu i sierści. Jedna z zasadniczych informacji przekazywanych przez gry noworoczne �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 151 ROCZNYM dotyczy czasu zmiany.. Zmiana jest przędę wszystkim komunikowana za po­ średnictwem gier, w których rekwizytami.są kości. Astragal jest bowiem sam symbolem dokonującej się lub pożądanej zmiany. Zmianę symbolizują rów­ nież gry planszowe, a także gry polegające na „budowaniu jurt", w których sytuacja wyjściowa jest zawsze różna od końcowej. W grach polegających na „budowaniu jurt" zachowania graczy mogą być także interpretowane jako symboliczny akt re-kreacji universum. W grach planszowych zaś — jak są­ dzę — przypomniana zostaje idea pierwotnej walki dwóch sił, toczącej się w momencie przejścia od śmierci do życia i narodzin. Do gier planszowych, w które pasterze grali obowiązkowo podczas Cagaan sar. należały przede wszystkim: szachy (szatar), warcaby (daam), różne gry typu buga (jeleń), ewer buch (róg byka), temeen tawag (kopyto wielbłąda) dórwdn berch orchoch (rzucanie „czterech trudnych") i in. Istotą tych gier jest walka dwóch przeciwników. Opozycja walczących podkreślana jest przede wszystkim przez sposób oznaczenia p i o n k ó w i figur, ich nazwy, kolory i kształty, oraz sposób ich ustawienia i oznakowania plansz, ich barwę, wyróżnienie szczególnych miejsc itp. Nasuwa to przypuszczenie o możliwości interpretowania walki toczącej się na planszy jako walki symbolicznej, zde­ rzenia się dwu opozycji uniwersalnych. M o ż n a też przypuszczać, że planszo­ we gry noworoczne przypominały o wydarzeniach zachodzących w tym czasie w Naturze. Przykładem dążenia do zachowania zgodności charakteru gier z właściwym dla nich kontekstem m o ż e być m. in. wypowiedź jednego z informatorów dotycząca gry w szachy: „ W czasie Cagaan sar grano w szachy. One są związane z walką, to można wtedy grać" . 8 Trzeba jednak dodać, że tego rodzaju wypowiedzi należały do rzadkości. Nie zanotowałam też informacji świadczących o symbolicznym interpreto­ waniu gier planszowych. Tocząca się tu walka interpretowana jest bowiem najczęściej jako naśladowanie rzeczywistych wydarzeń, zwłaszcza wojny i po­ lowania. Ten typ interpretacji prezentowany jest też najczęściej przez bada­ czy gier mongolskich (np. Amarsana, 1980; Bassanoff, 1974; Namdżildordż, 1963; Popova, 1974). N a szczególną uwagę zasługują — moim zdaniem — te gry planszowe, w których walka toczy się o dostęp do wody (np. tugal, dórwdn buch, oloon sanad). Miały one — jak można przypuszczać — symbolikę kreacyjną. Miej­ sca związane z wodą oznaczane były na planszy jako studnia, morze lub po prostu woda. W wierzeniach ludów mongolskich woda reprezentuje ko­ bietę. Morze określane jest też jako matka (Humphrey, 1974, s. 17, 18, 26). Woda (w postaci rzeki, morza lub studni) występuje ponadto jako granica między „swoim" i „obcym", łącząc i zarazem dzieląc dwa światy. Jest media­ torem, umożliwia przejście, przemieszczenie się (Trocevič, 1981, s. 68). Ze względu na tę symbolikę gry, w których występuje woda, można — jak 8 Wywiad nr 247. �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ sądzę — interpretować jako symboliczny wyraz sytuacji zmiany, zwłaszcza że osadzone są one w kontekście noworocznym. Interesujący wydaje się fakt, że bohaterami gier planszowych są przede wszystkim zwierzęta: konie, bydło rogate, cielęta, wielbłądy," psy, jelenie, wiewiórki ziemne, wilki. Pojawiają się również ptaki, np. jaskółka i słowik. W wierzeniach mongolskich wspomniane zwierzęta m o g ą pełnić funkcje me­ diacyjne. Niektóre z nich są też symbolicznie związane' z płodnością, po­ czątkiem życia, a nawet z człowiekiem, jako jego przodkowie i zamiennicy. Są także, podobnie jak ptaki, pomocnikami Stwórcy (wyjątkiem jest tu wie­ wiórka ziemna dżirch). Wydaje mi się, że gry, w których występują tego rodzaju postacie, pełnią również funkcje mediacyjne, nawiązując zarazem sym­ bolicznie do idei zmiany. Dzięki swej symbolice podkreślają one także ideę noworocznego powrotu do początku i odradzania się życia. Niektóre z gier planszowych są szczególnym przypomnieniem kolei ludz­ kiego losu, symbolicznym wyrazem walki z jego przeciwnościami, wzlotów i upadków. W ten sposób interpretują np. pasterze zasady gry czüüczamaj (nazwa nieprzetłumaczalna), szambalyn szoo (rajska^kostka) i badżij (nazwa nieprzetłumaczalna). T a ostatnia gra ma również pełnić funkcje magiczne. Zapobiega bowiem powrotowi zła na z i e m i ę . 9 III. G R Y POCZĄTKU L A T A I PRZEŁOMU JESIENI (LETNIO-JESIENNE) ORAZ IGRZYSKA Jak już wspominałam, do gier charakterystycznych dla tego okresu należą przede wszystkim gry ruchowe, zwłaszcza cagaan mod (białe drzewo), cagaan temeecech (biały wielbłąd), czono tarwagacach (wilk i świstaki), oraz igrzyska {eriin gurwan naadam). W przeciwieństwie do gier wiosennych charakteryzują się one dynamiką, ruchem połączonym ze zmianą miejsca uczestników, wy­ stępuje tu również nie notowana w przypadku gier wiosennych bezpośrednia próba sił i ich demonstracja. Siła podkreślana jest na różne sposoby, przede wszystkim przez zachowania uczestników, zgodne z regułami gier, rodzaj bohaterów, charakter rekwizytów i treść dialogów, towarzyszących niektórym grom. Pasterze zwracają na nią również uwagę interpretując poszczególne zachowania. Poza siłą w grach letnio-jesiennych podkreślana jest też w spo­ sób symboliczny obecność życia i jego rozkwit. Analiza gier wskazuje rów­ nież na symboliczny związek próby sił i jej demonstracji z sytuacją zmiany. M o ż n a więc przyjąć, że gry charakterystyczne dla tego okresu podkreślają zasadnicze cechy kontekstu — okresu letnio-jesiennego. Gry związane z początkiem lata lub środkiem jesieni, a także igrzyska połączone ze składaniem ofiar na owoo, pełniły funkcje magiczne. Podobnie jak gry noworoczne, były one związane z magią płodności i mnogości oraz 9 Na przykład wywiad nr 255, a także: 232, 243, 247 i 251, wskazujące również na symboliczno-magiczne znaczenie tych trzech gier. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 153 ROCZNYM magią ochronną. W cagaan mod np. grali pasterze, gdy chorowało bydło. Grano przede wszystkim latem. Miało to — jak twierdzili pasterze — związek z rozprzestrzenianiem się chorób, zwłaszcza ospy bydlęcej. Grano wówczas, gdy pojawiły się pierwsze objawy choroby, by zapobiec jej przeniesieniu do innych jurt. Jeżeli nie występowały objawy choroby, grano dla przyjemności lub w celach magicznych, np. „by kobyły dawały dużo mleka". Drzewo rzucano w grze, „by nie zbiednieć, by zapewnić sobie bogactwo". Ogólnie uważano, że cagaan mod jest grą „pożyteczną dla bydła". „Chodziło o to, aby bydło nie umierało tak jak drzewo, które rzucano. Wyrzucając drzewo wyrzucano też chorobę, która nie była potrzebna". W cagaan mod grano także, „by odegnać wilki" (będące dla M o n g o ł ó w personifikacją straty) i wszel­ kie złe s i ł y . 10 Wyścigi na owoo tachich organizowali natomiast pasterze, „by było dobre lato lub zima", „by L u s sabdag nie gniewał się, by było dużo deszczu i by rosła trawa", „aby było dużo deszczu, gdy w danym roku była susza", „aby było dobrze ludziom i koniom". Organizowano je także „przez szacunek dla bóstw, by przyniosły ludziom bogactwo, dały dużo deszczu i szczęście". „Były one związane z wiarą, że właśnie dla owoo jest to potrzebne, żeby ucieszyć owoo. Gdyby chorowało bydło, gdyby była susza, to owoo powstrzy­ małoby nieszczęście grożące człowiekowi". Zawody łucznicze natomiast orga­ nizowano przede wszystkim, „by nie było chorób bydła, zwłaszcza młodnia­ ka, aby i _ ludzie nie chorowali w nadchodzącym sezonie" . Podobieństwo między celami, dla których organizowano igrzyska, i celami owoo tachich jest bardzo wyraźne. M o ż n a przypuszczać, że igrzyska miały wzmacniać zabie­ gi pasterzy związane ze składaniem ofiar na owoo, będąc zarazem jednym ze środków magicznych, za p o m o c ą których pasterze próbowali wpływać na Naturę (o magicznych funkcjach owoo tachich patrz п р . : Bawden, 1958; s. 37; Hasslund, 1949, s. 139-145; Tatar, 1976; s. 31; U n k r i g , 1933, s. 531; Zukovskaja, 1977, s. 38; Kabzińska-Stawarz, w druku). 11 Gry i igrzyska pełnią także funkcje symboliczno-komunikacyjne. Cagaan mod пр., w którą zaczyna się grać w 1-2 dniu lata — według słów paste­ rzy — „miała podkreślać przejście od wiosny do lata". Jesienią „miała ona [natomiast] podziękować L u s sabdagowi za dobre lato" . W tych samych dniach, w których inicjowano i kończono grę cagaan mod, grali pasterze w inne gry ruchowe, np. cagaan temeecech, czono tarwagacach, dorgococh (borsuk), dawsand jawach (jazda po sól). Podczas swoich badań nie zetknęłam się wprawdzie z tak wyraźnym, jak w przy­ padku cagaan mod, podkreśleniem komunikacyjnych funkcji tych gier, można jednak — jak sądzę — przyjąć, że pełniły one również tego rodzaju funkcje. 12 1 0 Cytaty pochodzą z wywiadów nr: 206, 243, 247, 248, 260. u Wywiady nr: 236, 243, 247, 255, 260, 263, 264, 265. Z tego typu interpretacjami zetknęłam się przede wszystkim u Ojratów (Eletów i Miangatów), np. wywiady nr 207, 232 i 241. 1 2 �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ D o takiego wniosku uprawnia nas nie tylko informacja o czasie występo­ wania tych gier, towarzyszących zazwyczaj cagaan mod. N a ich związek z sytuacją zmiany w cyklu rocznym wskazuje również analiza tego typu gier, zwłaszcza pod kątem występujących tu bohaterów, rekwizytów, zacho­ wań uczestników itp., prowadząca także do wniosku, iż takie gry, jak: cagaan temeecech, czono tarwagacach, dawsand jawach czy dorgococh, pełniły funkcje symboliczno-komunikacyjne. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że bohaterami gier letnio-jesiennych są zwierzęta. Najczęściej jest to wilk i wielbłąd. Wilk występuje np. w grze czono tarwagacach, dzorchoo jamaa (wilk i koza) i dorgococh. N a z w ę czono (wilk) nosiła też czasem jedna z drużyn biorących udział w grze cagaan mod. Drużyna przeciwna nosiła natomiast nazwę er choń (barany). W opozycji do wilka w wymienionych grach występują np. świstaki, kozy, owce i barany. Opozycja ta podkreślana jest także przestrzennie (najczęściej zakreśla się krąg, wewnątrz którego znajdują się zwierzęta atakowane następnie przez wilka). Współcześni nam M o n g o ł o w i e interpretują przeważnie gry, w których wy­ stępuje wilk, jako naśladowanie takich zachowań, jak polowanie lub napad wilka na stada zwierząt. Przypisują też tym grom funkcje edukacyjne. Sądzą bowiem, że dzięki nim dzieci poznają prawa rządzące światem Natury. Nie­ które zachowania uczestników gier wskazują jednak na to, że nie mamy tu do czynienia ze zwykłym naśladownictwem sytuacji występujących w rzeczy­ wistości. Przykładem może być chociażby sprawdzanie znaków życia ofiary przez wilka w grze dorgococh (wilk łaskocze swą ofiarę zmuszając ją do powstrzymania śmiechu i do bezruchu). Innym zabiegiem, wskazującym rów­ nież na to, że gry nie są zwykłym naśladownictwem rzeczywistości, jest za­ wiązywanie oczu wilkowi w grze dzorchoo jamaa lub nadawanie mu tytułów (gra w wilka i owce, którą opisuje Kljueva, 1960, s. 42). Wymienione tu przykłady wskazują przede wszystkim na symboliczne podkreślanie sytuacji zmiany przez gry. Taką sytuację symbolizuje też np. dialog, jaki wiodą świstaki z wilkiem we wstępnej fazie gry czono tarwagacach. Istotne jest przy tym to, że świstaki proszą wilka o ogień lub telegę (arbę), a więc o obiekty o właściwościach mediacyjnych. Dialog inicjujący grę jest jakby zaproszeniem do zmiany istniejącego porządku. Interesujący wydaje się fakt, że obiekty, o które proszą świstaki, mają im posłużyć np. do gotowania kleju, aby mogły zrobić łuk i strzały (ogień), lub do przewiezienia drew (arba), aby ugotować mleko, by nakarmić psa. Pies miał złapać srokę, z piór której świstaki chciały zrobić strzały (przykłady dialogów podaje np. Kljueva, 1960, s. 41; Očerki..., 1971, s. 206-207). Strzały, łuk i mleko, o których mówią świstaki, są znakami życia. Występują również jako elementy magii płodności. Informacja o gotowaniu kleju czy mleka wskazuje również na pożądanie zmiany sytuacji i na obecność ognia — symbolu lata, dzięki któ­ remu rozwija się życie Natury. W wymienionych grach wilk reprezentuje postawę aktywną. Jest wyraźnie �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 155 silniejszy od przeciwnika. Rolę wilka powierza się też najczęściej silnemu dziecku, a niekiedy dorosłemu. Aktywność wilka ujawnia się szczególnie w zestawieniu ze sposobem zachowania się pozostałych uczestników gier. Zachowują się one biernie, co nie znaczy — bezczynnie. Nie atakują jednak wilka, starając się tylko unikać dotknięcia jego łap. Ofiara złapana przez wilka nie stawia oporu, lecz odchodzi na bok, kładzie się na ziemi, gdzie wilk sprawdza jeszcze oznaki jej przynależności do świata żywych. W grze czono tarwagacach wilk musi czasem wyganiać świstaki z nor, w dorgococh zaś także domaga się, by kozy wyszły poza bezpieczne dla nich koło. W grach, które przewidują role człowieka (np. wilki i óVce), nie dochodzi do bezpośredniego starcia z wilkiem. M o ż n a przypuszczać, że gdybyśmy mie­ li do czynienia z naśladownictwem rzeczywistych sytuacji, znanych paste­ rzom z codziennej praktyki, to człowiek próbowałby walczyć z napastnikiem, broniąc swych stad. W grach natomiast współzawodnictwo między człowie­ kiem i wilkiem zostaje rozstrzygnięte np. w trakcie wyścigu, w którym bie­ rze udział dziecko grające rolę wilka i dziecko będące jeźdźcem (wilk i owce). W dzorchoo jamaa z wilkiem walczy pies. W dorgococh natomiast starzec i starucha zachowują się biernie. Parę wilk — świstak spotykamy nie tylko w grze. Występuje ona także, np. w wierzeniach i legendach mongolskich oraz w praktykach myśliwskich towarzyszących polowaniu na świstaki. Interesujące wydają mi się zwłaszcza legendy o ś w i s t a k u , będące prawdopodobnie częścią wielkiego mitu słonecz.nego występującego w różnych wariantach od Sumatry po Kalifornię (szerzej na temat tego mitu pisze np. Brodjanskij, 1985, s. 115-121). Wskazują one m. in. na dwoistość natury świstaka i jego związek z sytuacjami zmiany. Są to przypuszczalnie zmiany w cyklu rocznym. Zachowania człowieka-zwierzęcia osadzone są bowiem wyraźnie w określonym kontekście czasowo-sezonowym. M o ż e to być lato, na co wskazuje np. nadmierna liczba słońc i silna emisja ich promieni, jak i jesień (obecność Plejad). U ludów mongolskich 13 13 Legendy mówią, że świstak był kiedyś człowiekiem. Raz Burchan zapytał go, czy trafi z łuku w Plejady. Człowiek zgodził się na próbę, lecz w trakcie zawodów Burchan zamienił jedną z zestrzelonych gwiazd. Gdy łucznik otworzył oczy, które wcześniej zasłonił mu Burchan — zobaczył, że nie trafił do celu. Odrąbał sobie wtedy duży palec u nogi i ręki i zamieszkał pod ziemią zamieniwszy się w zwierzę. Odtąd gdy świstak pragnie wyjść z nory, niebo próbuje dosięgnąć go strzałami. W walce tej pomaga mu wilk (Potanin, 1916, s. 32). W innym miejscu Potanin przytacza następującą opowieść: W Plejadach było niegdyś 7 gwiazd. Były one dawniej wspaniałymi ludźmi żyjącymi na ziemi. Jeden z nich był celnym strzelcem. Dla zakładu zaczął on strzelać do Słońca i Księżyca, ale nie trafił. Wtedy odrąbał sobie duży palec, umarł i odrodził się jako świstak, a pozostali bracia przenieśli się na niebo i utworzyli Plejady (Potanin, 1883, s. 232). W innej opowieści mowa jest o świstaku, który był również niegdyś człowiekiem, walczącym ze złymi duchami. Pewnego razu nad ziemią pojawiły się trzy słońca. Było bardzo gorąco i ziemia zaczęła wysychać. Burchan zapragnął, by człowiek zestrzelił niepotrzebne słońca, ale ón trafił tylko w jedno z nich. Ze wstydu obciął sobie duże palce u rąk i nóg i zamienił się w świstaka, chowając się pod ziemię (Smolev, 1903, s. 101-103). �1 156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Plejady pojawiają się również w sytuacjach zmiany. Jak pisze Pozdniejew, w mongolskich klasztorach, gdy pojawiły się Plejady, urządzano święto lamp, wyznaczające początek zimy (Pozdneev, 1887, s. 371-380). Niektóre rody buriackie obchodziły natomiast nowy rok jesienią, gdy na Niebie ukazały się Plejady (Changalov, 1960, s. 367). Wilk w kulturze mongolskiej ma odmienną pozycję niż świstak. W wie­ rzeniach występuje on m. in. jako przodek, poprzedzający o kilka (18, 22) pokoleń Czyngiz-chana (Godziński, 1981, s. 31-34; Kałużyński, 1978, s. 99). Jako przodek, a zarazem reprezentant Nieba, jest on symbolem mężczyzny, a co za tym idzie — siły i aktywności, stanowiących atrybut mężczyzn. W grze wilk jest właścicielem ognia, co wskazuje na jego nadnaturalne właści­ wości i możliwości pełnienia funkcji mediacyjnych. Jako mediator wilk wystę­ puje w wierzeniach i obrzędach wielu ludów, zwłaszcza w praktykach inicja­ cyjnych (patrz np. Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska, 1982). Przypuszczal­ nie tego rodzaju funkcje pełni również wilk, występujący jako centralna postać w wielu grach, które stają się mediatorami. Nasuwa się przypuszcze­ nie, że gry, w których występuje wilk, symbolizują moc i siłę Natury w okresie letnio-jesiennym, a także — podobnie jak np. cagaan mod — ko­ munikują o sytuacji zmiany (przejście od wiosny do lata, przełom jesieni). N a związek gry z tym okresem zmiany i przełomu wskazuje też — jak są­ dzę — charakter uczestnictwa. Uczestnikami gier, o których tu wspomniałam, są przede wszystkim dzieci w wieku 10-13 lat. Wiek ten uważany jest przez M o n g o ł ó w za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Wydaje się on odpo­ wiedni do symbolicznego podkreślania przekroczenia progu dzieciństwa Na­ tury (wiosna) i wejścia w okres jej młodości (lato). Odmienność tych okre­ sów zdają się także podkreślać zachowania uczestników (opozycja: siła— słabość / aktywność — bierność). Jest ona wyraźnie widoczna zwłaszcza wów­ czas, gdy przeciwnikiem dzieci staje się osoba dorosła, grająca rolę wilka. Być m o ż e gry, o których tu mowa, były niegdyś związane z obrzędami inicjacyjnymi? Nie dysponujemy, niestety, informacjami, które wskazywałyby na istnienie tego typu obrzędów (związanych ze zmianą przynależności do określonej grupy wieku, zwłaszcza młodych chłopców) w kulturze mongol­ skiej. Bez tych informacji zaś teza ta nie może być rozpatrywana. Jak już wspomniałam, bohaterami gier letnio-jesiennych były także wiel­ błądy. W grze cagaan temeecech np. młody, biały wielbłąd był atakowany przez wielbłąda-samca lub (aczkolwiek o wiele rzadziej) przez biedaka z cho­ rym wielbłądem, staruchę, a także wilka. Napadniętego bronili ludzie (bo­ gacz, gospodarz i jego pomocnicy, dzieci) lub wielbłądzice (cały czas jest tu oczywiście mowa o rolach, w które wcielają się uczestnicy gry). Atak poprzedzony był improwizowanym dialogiem lub monologiem jednej ze stron, z którego wynikało, że przedmiotem toczącej się w czasie gry walki jest nie tyle sam wielbłąd, ile jego sierść. Napastnicy powtarzali np. wiele razy cagaan temee noos, chóós, co można przetłumaczyć następująco: biały �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 157 14 wielbłądzie, daj nam wiele dobrej s i e r ś c i . Potanin natomiast podaje, że dzieci naśladujące wyganianie wielbłąda z zagrody we wstępnej fazie gry (tj. przed atakiem) mówiły, że garb tego zwierzęcia jest tak wielki, jak czło­ wiek, jego stopy są jak łopaty, mięśnie — jak naczynia do picia herbaty, a sierść m o ż e wypełnić cały kosz (Potanin, 1881, s. 120). W grze tej ujawnia się mediacyjna rola sierści i samego wielbłąda, pot­ wierdzona przez wierzenia mongolskie. N a uwagę zasługuje m. in. fakt, że wśród osób pragnących zdobyć białego wielbłąda czy jego sierść, znajdują się chorzy, starcy, biedacy (chory jest też wielbłąd towarzyszący biedakowi). C i zaś, którzy posiadają białego wielbłąda, są bogaci, zdrowi i silni. Zdobycie pożądanego obiektu ma — jak m o ż n a się domyślać — przynieść napastnikom korzystną dla nich zmianę. Magiczne funkcje sierści, jej udział w magii mno­ gości i płodności są sprawą powszechnie znaną (np. Bajburin, 1983, s. 42). U niektórych ludów Azji Środkowej występują też np. wyraźne związki sierści wielbłądziej z magią ochronną (np. Firštejn, 1978, s. 202, 204-205). Mongo­ łowie przypisują białemu wielbłądowi funkcje mediacyjne i magiczne. Jest on przede wszystkim związany z bogactwem . Wierzą też, że zwierzę to po­ chodzi z Nieba, że jeździ na nim sam Burchan-bagsz (Potanin, 1883, s. 273). Białe wielbłądy, podobnie jak białe konie, należały do najcenniejszych po­ darunków noworocznych ofiarowywanych Wielkiemu Chanowi (Marko Polo, 1954, s. 249). 15 W grze cagaan temecech toczy się również walka między aktywnym na­ pastnikiem (jest nim zwłaszcza wielbłąd-samiec, będący dla M o n g o ł ó w uoso­ bieniem siły życiowej) a ludźmi lub wielbłądzicami ochraniającymi obiekt ataku — białego wielbłąda. Zwierzę to, mimo swych cennych właściwości magiczno-symbolicznych, jest uważane przez M o n g o ł ó w za uosobienie sła­ bości, podobnie jak np. bladzi ludzie. Opozycja: silny — słaby nie występuje tak jawnie, gdy napastnikami są ludzie. Mamy tu natomiast opozycję: zdro­ wie/bogactwo/młodość — choroba/starość/bieda. W obydwu przypadkach po­ stacie stanowiące jeden człon opozycji są właścicielami białego wielbłąda i jego sierści [wielbłąd i sierść z konotacją dodatnią — znak + ] , postacie stanowiące drugi człon opozycji nie posiadają natomiast tych rekwizytów [wielbłąd i sierść z konotacją ujemną — znak — ]. Cagaan temee występowała w tych samych okresach, w których Mongo­ łowie grali w cagaan mod. N a związek ten zwraca również uwagę Tangad (1983, s. 58). M o ż n a przypuszczać, że również ta gra — analogicznie do cagaan mod — miała symbolizować przejście od wiosny do lata. I tu uczestni- 1 4 Na przykład wywiad nr 264. Na grzbiecie białego wielbłąda przewożono np. posag dziewczyny w obrzędzie wesel­ nym, pragnąc zapewnić jej bogactwo. W tym samym celu trzeba było np. położyć posążek bóstwa na grzbiecie białego wielbłąda po zakończeniu modlitw i wyjściu ze świątyni (np. wywiad 226, 255). 1 5 �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kami były dzieci w wieku 10-13 lat, a więc uważanym za przejściowy od dzieciństwa do młodości. Inna gra, w której centralną postacią jest wielbłąd, to dawsand jawach (jazda po sól). Dzieci uczestniczące w niej naśladowały karawanę kupców i wielbłądzic. Po drodze karawana atakowana była przez wielbłąda — sam­ ca. Nazwa gry wskazuje na to, że walka toczy się o sól (prawo do jej posiadania). Informacja ta wydaje się istotna. Pozwala bowiem wnioskować o znaczeniu gry. M o n g o ł o w i e przypisywali soli właściwości lecznicze. Nie pożyczali jej np. nigdy w obawie przed chorobą dzieci, która mogła stać się następstwem pożyczki. Sól objęta też była zakazem wynoszenia z jurty w ta­ kich sytuacjach szczególnych, jak np. kastracja baranów, pogrzeb, poród wielbłądzicy (o zakazie tym pisze Wasilewski, 1980, s. 286). Podobny zakaz dotyczył ognia, który — tak jak sól — traktowany był przez pasterzy jako obiekt, bez którego nie m o ż n a żyć. Sól miała więc znaczenie magiczne. * W grze ujawniają się również jej właściwości mediacyjne. D o p ó k i znajduje się ona w posiadaniu kupców [sól o konotacji dodatniej — ze znakiem + ] wykonują oni czynności, które można traktować jako znaki życia (jedzą, rozmawiają, poruszają się, jadą, naśladują picie herbaty itp.). Jeżeli jednak kupcy zostaną pozbawieni soli przez wielbłąda [sól ze znakiem — ], to gra kończy się i działania kupców ulegają zawieszeniu. W roli mediatora wystę­ puje tu również wielbłąd. I w tej grze dochodzi do starcia dojrzałości i siły ze słabością. Siła reprezentowana jest przez wielbłąda — samca (czasem przez wilka), słabość zaś przez samice, które w walce wspomagane są przez człowieka (kupcy). Inną grą letnio-jesienną, będącą próbą sił, jest szirdeg tatach (rozciąganie wojłoku), a także ols dees tatalcach (przeciąganie liny). Szirdeg tatach orga­ nizowali pasterze przede wszystkim w okresie produkcji wojłoku (informacje o tej grze znajdują się np. w O cerkach istorii kultury MNR, 1971, s. 206). Trudno dziś jednak powiedzieć, czy zawody te miały w przeszłości jakieś znaczenie poza sprawdzianem sił zawodników. Podobnie w przypadku ols dees tatalcach, o której pisze np. Dzorig (1960, s. 100), nie podając jednak informacji o sposobie interpretowania tej gry przez pasterzy ani nawet o jej kontekście czasowo-sytuacyjnym. Z informacjami o tej grze nie zetknęłam się podczas swoich badań. M o ż n a tylko przypuszczać, że ob dees tatalcach, jak też szirdeg tatach, miały niegdyś dla M o n g o ł ó w znaczenie magiczno-wróżebne (podobnie jak miały dla niektórych ludów zawody polegające na przecią­ ganiu liny; por. np. zawody organizowane przez Eskimosów, o których pisze Mauss, 1973, s. 626-627). Być może i w tym przypadku siła reprezentowana przez graczy była symbolicznym wyrazem siły Natury w okresie letnio-jesiennym. Charakter rekwizytów występujących w grach letnio-jesiennych u Mongo­ łów wskazuje — moim zdaniem — wyraźnie na związek tych gier z życiem, płodnością i mnogością. Drzewo i sól są np. symbolami życia. Sierść asocjowana jest z płodnością i mnogością, podobnie jak wojłok. Zauważmy, że �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 159 ROCZNYM posiadanie tych przedmiotów oznacza zawsze sytuację korzystną dla graczy, ich utrata zaś prowadzi do porażki. Zwycięstwo i przegraną możemy tu rozpatrywać zarówno w kategoriach sportowej rywalizacji, jak też symbo­ licznie. Dotychczasowe rozważania służyły ilustracji tezy o symboliczno-komunikacyjnej funkcji gier ruchowych, które w określonym kontekście czasowym znaczą moment zmiany, przekazując zarazem informacje o tak istotnych ce­ chach okresu letnio-jesiennego, jak zwycięstwo siły Natury, jej aktywność i pełnia życia, mnogość i płodność. Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły także igrzyska (generalnie) oraz poszczególne „gry mężów". W przekazie informacji o zasadniczych ce­ chach kontekstu uczestniczyły także pojedyncze zachowania składające się na kompleks określany mianem igrzysk. O komunikacyjnej funkcji igrzysk możemy wnioskować m. in. na podsta­ wie wypowiedzi pasterzy, którzy twierdzili, że „trzeba było organizować nadom, bo to święto" (informacja dotyczy nadomu na owoo tachich); „nadom miał pokazać, że to święto"; „dzięki koniom, które są największym skarbem człowieka, owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi"; „trzeba było zauważyć, że trudny czas jest poza nami" (ta wypowiedź dotyczy organizacji igrzysk w związku z owoo tachich, które przypadało na początek l a t a ) . 1б Funkcje komunikacyjne pełnił np. szczególny sposób przystrajania koni wyścigowych. Ogon konia przewiązywano w połowie długości, na grzywie zaś robiono pęczki z włosia. W tym celu używali pasterze rzemieni ze skóry jelenia. Rzadziej były to kawałki czerwonego materiału. Według zanotowa­ nych przeze mnie informacji, zabiegi te służyły nie tylko celom dekoracyjno-estetycznym („bo k o ń musiał być ładny w święto"), lecz także miały infor­ m o w a ć samego konia o czasie święta. Znakiem święta są też rzemienie z je­ leniej skóry używane przez M o n g o ł ó w do ozdabiania świątecznej odzieży. M o ż n a przypuszczać, że wplatanie rzemieni we włosy konia było również znakiem święta — zmiany . 17 Funkcje symboliczno-komunikacyjne pełniły też np. naszycia, jakie znajdo­ wały się na kostiumach jeźdźców (np. znak oldzij, skrzydlaty k o ń , pentagram, ptak w locie, motyl i in.). Według informacji samych pasterzy, miały one symbolizować wyścig. Znaczące funkcje pełniły też np. okrzyki gyn-gool, wydawane przez jeźdź­ ców. Były one nie tylko bodźcem dla zwierząt, lecz także — według samych 6 1 Na przykład wywiady nr 243, 247, 259, 260, 262, 274, 275. Rzemienie wplatali też Mongołowie we włosy chłopcom, którzy ukończyli 15 lat i prze­ chodzili do innej grupy wieku (Szynkiewicz, 1981, s. 179), a więc także w sytuacji zmiany. Podobne traktowanie młodzieńca i konia nie wydaje się dziwne, jeśli zważymy na ich sym­ boliczną tożsamość, na którą wskazują np. wierzenia i eposy bohaterskie Mongołów (pisze o tym Lipec, 1984). Można też dodać, że młodym ludziom wplatano również we włosy czerwone dodatki, asocjując je zarazem z młodym wiekiem, rozwojem i płodnością oraz roz­ kwitem (Szynkiewicz, 1981, s. 175). 1 7 �160 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ pasterzy — „miały informować konie o tym, że nie uczestniczą w jakiejś zwykłej grze, lecz w wyścigu". Wiele zachowań uczestników igrzysk m o ż n a określić jako niecodzienne. D l a przykładu wymieńmy tu tzw. taniec zapaśnika, polewanie karków i głów koni kumysem lub mlekiem, nadawanie tytułów i sławnych imion zwycięz­ com, specjalne gesty powitalne wykonywane przez zapaśników (skierowane do ważniejszych gości), trzykrotne, okrążanie placu, a także owoo i koniowiązu, do którego przywiązywano konie przed wyścigiem, przez jeźdźców przed rozpoczęciem biegów, śpiewanie pieśni informujących o kolejnych fa­ zach wyścigu i sławiących zwycięzców, specjalne stroje jeźdźców i zapaśni­ ków, ozdoby koni, golenie w ł o s ó w przed walką przez zapaśników czy jazda bez siodeł (o niektórych z wymienionych tu zachowań będzie jeszcze mowa). Wydaje mi się, iż zachowania tego rodzaju służyły również podkreśleniu sytuacji szczególnej dla człowieka i całej Natury, zwłaszcza czasu zmiany. Niektóre z nich pełniły też funkcje magiczne, np. przewiązywanie włosów ogona i grzywy końskiej miało — według samych pasterzy — wpływać dodat­ nio na samopoczucie tych zwierząt (a także Natury, owoo i gór) i pomagać im w zwycięstwie. Jeźdźców miały natomiast wspomagać stożkowate czapeczki oraz hafty i naszycia znajdujące się na ich kostiumach. Magiczne funkcje pełniły też np. okrzyki wznoszone przez widzów na cześć celnych strzelców. Pasterze wierzyli, że odpędzały one zło od miejsca, w którym odbywały się igrzyska, i wspomagały dobro w walce ze złem: Budziły one także Lus sabdaga, o ile spał jeszcze w czasie zawodów. Przynosiły więc zarazem po­ żądaną zmianę. B y ł y , t e ż bodźcem dla nadchodzącego lata (por. informacje o schodzeniu na ziemię Lus sabdaga w 1-2 dniu lata). Część wypowiedzi pasterzy dotyczących igrzysk wskazywała na ich zwią­ zek z demonstracją siły; „Chodziło o to, by pokazać swoją siłę, szybkość koni"; „chodziło o to, by pokazać owoo, że ludzie są silni, że żyją"; „na nadomie pokazywano broń i demonstrowano technikę strzelania. Trzeba było pokazać, że są silni i celni strzelcy"; „dzięki koniom owoo słyszało, że ludzie organizują wyścigi, że są zdrowi, silni, cieszą się, są żywi, urządzają dobre wyścigi, mają dobre konie". Ludzie „chcieli [także] pokazać swoje bogactwo, że ma się dużo koni, bo to było święto". „Chodziło [też] o to, by zmierzyć się, by pokazać swoje u m i e j ę t n o ś c i " . 18 Jednym ze s p o s o b ó w demonstrowania siły człowieka (i całej Natury — o ile przyjmiemy, że igrzyska podkreślały zasadnicze cechy okresu letnio-jesiennego) są zapasy. Istotna jest tu zarówno siła zawodników, jak też wiele zachowań demonstrujących siłę w sposób symboliczny. Niektórzy badacze kultury mon­ golskiej sądzą wręcz, że zapasy są reminiscencją wierzeń o symbolicznej walce sił (np. Viktorova, 1980, s. 44). D o zachowań, w których siła zawodnika demonstrowana jest w sposób jawny i symboliczny zarazem, należą np.: naśladowanie zachowań niektórych 18 Na przykład wywiady nr: 247, 259-, 260, 262, 274, 275. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 161 ptaków i zwierząt, rozłamywanie kości zwierzęcych, nadawanie tytułów zwy­ cięzcom, charakterystyczne nagrody przyznawane najlepszym zawodnikom przez specjalną komisję, podział niektórych nagród między zawodników, wi­ dzów i całą Naturę. D o charakterystycznych zachowań zapaśnika przed walką i po zwycięskiej rundzie należało np. bieganie po placu, wymachiwanie rękoma, podskoki, demonstrowanie niektórych chwytów itp. N a ogół przyjmuje się, że gesty te są związane z naśladowaniem ptaków, zwłaszcza mitycznego Garudy (mong. Chan Gard) lub orła. Zachowania te określa się też najczęściej jako „taniec zapaśnika" (np. Damdin, 1966, s. 7; Očerki..., s. 201; Olędzki, 1973, s. 136). W ten sposób interpretują też najczęściej te zachowania sami pa­ sterze. Według niektórych badaczy zachowania zapaśników są pozostałością totemizmu (np. Vjatkina, 1960, s. 261; Viktorova, 1980, s. 45). Z zanoto­ wanych przeze mnie informacji wynika natomiast, że tzw. taniec zapaśnika m o ż e być interpretowany przez pasterzy jako demonstracja sił zawodnika, pokazywanie, iż zawodnik jest tak silny, jak Chan Gard. Również niektórzy badacze twierdzą, że zawodnik powinien posiadać cechy charakterystyczne dla tego ptaka, tj. siłę, szybkość, zręczność, odwagę (Namnandordż, 1957). Demonstracją siły było też prawdopodobnie zachowanie polegające na naśladowaniu byka. Zawodnik przed walką brał do ręki nieco ziemi i rzucał nią w przeciwnika. Moi informatorzy określali te zachowania jako walkę byków, kopanie ziemi przez walczące zwierzęta. Innym sposobem demonstrowania sił zapaśnika było przełamywanie kości pochodzącej z nogi byka. Według moich informatorów miało to miejsce przed walką. Magsardżaw natomiast pisze, iż zawodnicy przełamywali kość wołową po walce. Przełamywali też czerep owcy (Magsardzav, 1960, s. 11). Zwycięzca był nagradzany przez specjalną komisję m. in. produktami mlecznymi (cagaan idee), zwłaszcza suszonym serem. Miało to wzmocnić zawodnika po walce: „cagaan idee wpływa na siłę i jest bardzo cenione" . Zawodnik przykładał garść cagaan idee do czoła, co — według moich infor­ matorów — miało przynieść powszechne bogactwo i dostatek, a następnie rzucał to jadło w kierunku widzów. Kolejne garści cagaan idee, jakie po­ dawał mu sekundant, rzucał potem w kierunku owoo, gór, Nieba, dzieląc się ze wszystkimi swoim zwycięstwem. Widzowie dzielili się otrzymanym cagaan idee wierząc, że przyniesie im szczęście, doda sił. Zwłaszcza młodzi, początkujący zapaśnicy wierzyli, że spróbowanie tego jadła p o m o ż e im od­ nieść zwycięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Rzucanie cagaan idee w kierunku gór, Nieba, owoo itp. było przez pasterzy interpretowane jako prośba o po­ moc, skierowana do Natury, zwłaszcza zaś do Ziemi, która miała dać za­ paśnikowi swoją siłę. Inaczej interpretuje ten zwyczaj Damdin pisząc, że zawodnik okazywał szacunek Naturze, ofiarowując jej zarazem swą siłę i zwy19 1 9 Cytat pochodzi z wywiadu nr 267. O wpływie cagaan idee na siłę człowieka mówiłi też np. informatorzy nr: 272, 273 i 274. U - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �162 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ cięstwo (Damdin, 1966, s. 9). Jak wykazały moje badania, dzielenie się cagaan idee z Naturą miało też funkcje magiczne. Czyniono to bowiem, „aby wszystkim było dobrze, by bydło było w dobrym gatunku, zdrowe"; „rzucając cagaan idee zawodnik chciał, by na następny raz było jeszcze więcej jedzenia. Chciał też ucieszyć góry i N a t u r ę " . 20 Istniała wiec, jak widać, szczególna wymiana sił między zapaśnikami a Ziemią/Naturą. W wymianie tej istotne funkcje pełniło cagaan idee. Na­ suwa się przypuszczenie, że owym magicznym udziałem Ziemi w przekazy­ waniu sił zapaśnikom m o ż n a tłumaczyć np. zachowanie zawodników przed walką polegające na obrzucaniu się grudkami ziemi, kopaniu ziemi, inter­ pretowane jako naśladowanie byków. W ten sposób m o ż n a też — być mo­ że — wyjaśnić zachowanie polegające na dotykaniu ziemi rękoma po zwy­ cięskiej walce. W zwyczaju tym znajdujemy ślady dawnych wierzeń, o któ­ rych wspomina np. Tajna historia Mongołów, donosząc o szczególnym wpły­ wie Ziemi na człowieka i jej właściwościach opiekuńczych. Kronika kilka­ naście razy wspomina o dodawaniu siły oraz opiekowaniu się Czyngiz-chanem przez Ziemię (bóstwo Ziemi). Pod jej opieką znajdowały się też stada, dzieci, zwierzęta i wszystko to, co powinno się bujnie rozwijać. Była ona patronką młodego życia (Kałużyński, 1983, s. 93-94; autor powołuje się np. na § 125 i 199 Tajnej historii...). Charakterystycznym elementem zapasów — nawiązującym wyraźnie do po­ jęcia siły i wskazującym na jej demonstrowanie podczas igrzysk (oraz pre­ ferowanie tego czynnika w zapasach) są tytuły {col'), jakie przyznawane były zwycięzcom przez komisję sędziowską ná ważniejszych nadomach. Z a ­ wodnik, który zwyciężył w 5-6 rundach, otrzymywał tytuł naczin (sokół) lub charcaga (jastrząb), po 7-8 rundach zwycięzca otrzymywał tytuł dzaan (słoń), po 9-10 — arslan (lew). Jeżeli zawodnik zwyciężył w kolejnych igrzyskach, otrzymywał tytuł awraga (siłacz, mistrz). Ten tytuł otrzymywał również koń, który zwyciężał w trzech wyścigach pod rząd (przez trzy kolejne lata). Pojęcie siły wyrażał również tytuł, jaki przyznawano zwycięzcy w zawodach łuczniczych. Strzelec, który miał np. 20 celnych trafień na 20 strzałów, zwa­ ny był erczimtei mergen (silny, celny). Siłę, a zarazem waleczność zawodników podkreślały też — jak sądzę — nagrody rzeczowe. Zwycięzca w zapasach otrzymywał np. pancerz, łuk i strza­ ły, piki, szable, tarcze, itp. części odzieży dawnego wojownika (np. Cevel, 1951, s. 18). Oprócz nagród tego rodzaju zwycięzcy otrzymywali także np. jurtę wraz z wyposażeniem, odzież, herbatę, pieniądze i in. W mniej jawny niż w przypadku zapasów sposób demonstrowana jest siła w wyścigach koni. Bierze się ją jednak pod uwagę przy wyborze koni wyścigowych. Istnieje przy tym wyraźny związek między siłą konia a jego wiekiem, maścią i płcią. W pocz. X X w. w igrzyskach uczestniczyły ko­ nie od 2 do 7 lat i powyżej. Było to odstępstwem od wcześniejszych tra­ so Wywiady nr 267, 272, 273 i 274. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 163 ROCZNYM dýcji, zgodnie z którymi do wyścigów m o ż n a było wystawiać wyłącznie do­ rosłe sztuki (ich nas, ich mor', ich nastaj mor'), pięciolatki (sojooloń) i czte­ rolatki (chiadzaalari). Dopiero w X V I I I / X L X w. dopuszczono do wyścigów młodsze konie, a także źrebaki (Magsardzav, 1960, s. 14; Dzorig, 1960, s. 39). Moi informatorzy wyjaśniali, iż młode konie nie powinny występować podczas igrzysk, gdyż nie są dostatecznie silne. U Miangatów jednakże nie dopuszczano do biegów koni 6-letnich, gdyż — jak mi m ó w i o n o — w tym okresie wyrzynały im się zęby i nie miały odpowiednich sił do walki. U Eletów natomiast nie wystawiano 5-latków, gdyż uważano, że nie są tak silne jak 6-latki. Widzimy więc, że istniały różne sposoby i kryteria ocenia­ nia przydatności konia do wyścigów pod względem jego siły związanej wyraźnie z wiekiem. Siła konia łączona była także z maścią zwierzęcia. M o n g o ł o w i e wystawiali do wyścigów przede wszystkim konie o ciemnej maści. Białe — podobnie jak cagaan temee — kojarzyły się im że słabością i starością. Cechy te zaś nie powinny być demonstrowane podczas naadamu. W wyścigach nigdy nie uczestniczyły kobyły. M o n g o ł o w i e uważali bowiem, że kobyła reprezentująca element żeński w Naturze nie może brać udziału w zawodach, których sama nazwa wskazuje na związek z mężczyzną. Nie darzy się jej także odpowiednim szacunkiem. Jak już wspomniałam, jednym z celów igrzysk była demonstracja dobrych, silnych koni. M o ż n a więc przy­ puszczać, że np. czynnikiem decydującym o niedopuszczaniu kobył do zawo­ d ó w był fakt, iż reprezentowały one pierwiastek żeński, a więc słabość (w przeciwieństwie do konia-mężczyzny). T a zaś nie może być ujawniana, gdy Natura przeżywa okres swego rozkwitu i p e ł n i . 21 Szczególne znaczenie przypisywali M o n g o ł o w i e kurzawie, jaką wznosiły kopyta pędzących koni. Wierzyli bowiem, że zapewnia ona dalszą, dobrą egzystencję. Widzieli w niej także świadectwo życia, żywego stepu. Widok kurzawy wydobywającej się spod kopyt wierzchowców miał cieszyć nie tylko pasterzy. Wraz z nimi radowała się bowiem cała Natura, zwłaszcza zaś Niebo i Ziemia. O pyle powstającym w czasie biegu koni wiele się mówi np. w eposach mongolskich. Jest on dowodem szybkości i siły konia, a za­ razem symbolem jazdy konnej i mnogości (patrz п р . : Lipiec, 1984, s. 151-154). Mówiąc o podkreślaniu letniej pełni i siły Natury za pośrednictwem za­ chowań ludycznych można jeszcze wspomnieć o ceremonialnym piciu kumy­ su, które było traktowane przez M o n g o ł ó w jako rodzaj zabawy. Przeradzało się ono nierzadko w „święto opilstwa", a nadmiar wypitego napoju często 2 1 Myślę, że takiemu ukrywaniu słabości służy też np. nagradzanie i tytułowanie konia, który przybył ostatni na metę wyścigu, w sposób wskazujący na zrównanie go z koniem — zwycięzcą (polewanie głowy i karku kumysem, wręczanie gospodarzowi konia nagród po­ dobnych do tych. jakie otrzymał gospodarz — właściciel zwycięzcy). Jako piętnowanie słabości można natomiast — jak sądzę — interpretować kary wymierzane uczestnikom cagaan mod, którzy „nie mieli dość sił, by zwyciężyć". Zawodnicy ci siadali na linii startu-mety obok obserwujących grę starców. �164 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ prowadził do wymiotów. Picie kumysu przybierało formy współzawodnictwa. Zwyciężał zawodnik, który wypił więcej napoju (mogło to być np. 10-15 litrów). Wydaje mi się, że to karnawałowe niemal opilstwo jest nie tylko wyrazem radości. W szczególnych sytuacjach można w nim również widzieć znak życia Natury. Ulubioną rozrywką — przede wszystkim mężczyzn — podczas święta pierw­ szego kumysu lub mleka była gra w palce {churuu gorgach — wystawiać palce). Nie dochodziło tu wprawdzie do bezpośredniego starcia między jej uczestnikami, jak np. w grach ruchowych; churuu gargach m o ż n a jednak również przypuszczalnie interpretować jako próbę sił, a zarazem ich demon­ strację. W grze tej zwycięstwo przypadało temu z zawodników, który na dany znak pokazał palec „silniejszy" od palca przeciwnika (siła każdego z palców była określona przez reguły gry). Preferencja gry przez mężczyzn i ich zdecydowanie częściej notowane uczestnictwo w churuu gargach wynikało prawdopodobnie z faktu, że to właśnie mężczyzna jest w kulturze mongolskiej uosobieniem siły. Jemu też przysługuje prawo jej demonstrowania. Gwoli ścisłości należy jednak wyjaśnić, że symboliczna demonstracja siły w grach nie musi być związana wyłącznie z udziałem mężczyzn. Istotne są tu również role, jakie grają poszczególne osoby, i charakter postaci, w jakie się wcielają, zwłaszcza zaś symbolicz­ ny związek bohaterów gier z siłą (jest to wyraźnie widoczne zwłaszcza w przypadku gier, w których główną rolę odgrywa wilk i wielbłąd). Ważne są również reguły, pozwalające na przejawianie aktywności, walkę i demon­ strację sił wszystkich zawodników. * Reasumując, przynależność gier do określonego kontekstu czasowo-sytuacyjnego nie wpływa na rodzaj pełnionych przez nie funkcji. Zarówno gry wiosennej, jak i letnio-jesienne są bowiem elementem magii płodności i mno­ gości oraz magii ochronnej, aczkolwiek w okresie noworocznym pełnią one przede wszystkim rolę bodźca dla rozwijającej się Natury, ochraniając także odradzające się życie, podczas gdy w porze letnio-jesiennej mają przede wszystkim zapewnić pasterzom dobre warunki wypasu stad, zachowując w do­ brej kondycji odrodzone i osiągające teraz swą pełnię życie. Gry pełnią też funkcje symboliczno-komunikacyjne. W tej sferze widoczne są jednak wyraźne r ó ż n i c e między grami wiosennymi i letnio-jesiennymi d o t y c z ą c e przede wszystkim t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h i n f o r m a c j i o i s t o c i e k o n t e k s t u . . Inne są więc treści przekazywane przez gry wiosenne, inne zaś te, które niosą gry letnio-jesienne (zarówno wówczas, gdy rozpatrujemy gry w kon­ tekście świątecznym lub w momencie innego przełomu w cyklu kalendarzo­ wym i rocznym, jak i wówczas, gdy widzimy w grach znak sezonu). N a zakończenie chciałabym jeszcze wspomnieć o jednej, wspólnej wszyst­ kim grom roli, wskazującej także na magiczne funkcje tego rodzaju zacho­ wań ludycznych. Jest to rola daru. M o n g o ł o w i e — jak sami mówią — grają �GRY MONGOLSKIE W CYIĆLU 165 ROCZNYM bowiem najczęściej „dla Natury, dla Lus Sabdaga, dla owoo, gór, drzewa, ognia" itp. Czynią to nie tylko po to, aby obiekt, dla którego przezna­ czony jest ó w szczególny dar, cieszył się wraz z ludźmi. W kulturze mon­ golskiej — jak w wielu innych — obowiązuje zasada odwzajemniania daru. M o n g o ł o w i e wierzą, że ich dar zostanie również zwrócony, aczkolwiek w in­ nej postaci. Darem Natury (i jej szczególnych konkretyzacji) ma być np. ładna pogoda i pomyślne warunki wypasu stad, obfitość dóbr, zdrowie lu­ dzi i zwierząt. W tej wymianie d a r ó w między człowiekiem a Naturą — jak widzimy — gry spełniają istotne funkcje mediacyjne. Tłumaczy to rów­ nież m. in. obowiązek grania w szczególnych momentach, np. zmiany w cy­ klu rocznym. LITERATURA A m a r s a n a D. 1980 Mongolskie nacional'nye igry, „Mongolia", nr 8, s. 25. Bajburin A. Ch. 1981 Semiotičeskij status veščej i mifologija, Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, vol. 37, Leningrad, s. 215-226. 1982 Nekotorye voprosy izučenija ob'ektivirovannych form kultury (к probléme ětnografičeskogo fakta), Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii, Leningrad, vol. 38, s. 5-15. 1983 Žilišče v obr jadach i predstavlenijach vostočnych slavjan, Leningrad. Baldandzapov P. B. 1970 Altan tobči. Mongolskaja letopis XVIII v., Ulan Ude. Bassanof N. 1974 Les jeu.x de calculs Mongols, Etudes Mongoles, Labethno, vol. 5, s. 61-66. Bawden C. R. 1958 Two mongol texts concerning obo-worship, „Oriens Extremus", vol. 5, nr 1, s. 23-41. Bolor Erike... 1959 Bolor Erike. Mongolian chronicle by Rasipun-gsur with a critical introduction by the R. A. Mostaert, Scripta Mongólica III, vol. 5, Cambridge. B r o d j a n s k i j D. L . 1985 Strelok Kado i boginja Amaterasu v proizvedenijach neolitičeskich skulpturov {dva opyta soedinenija mifologičeskich i archeologičeskich tekstov), „Sovetskaja Etnografija", vol. 2, s. 116-121. Cevel 1951 Mongolyn bochijn tüüchaj, Ulan Bator. Changalov M. M. 1960 Sobrante sočinenij, t. 3, Ulan Ude. D a m d i n Dż. 1966 Mongol büch, Ulan Bator. D z o r i g R. 1960 Mongol ardyn sport. Ulan Bator. F i r š t e j n L . A. 1978 O nekotorych obyčajach i pover'jach svjazannych s roideniem i vospitaniem rebenka и uzbekov Jużnogo Chorezma, [w:] Semja i semejnye obr jady и narodov Srednej Azii i Kazachstana, Moskva. G o d z i ń s k i S. 1981 W kręgu lamajskich mitów i legend, Warszawa. �166 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Hamayon R. 1981 Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn, „Etnografia Polska", t. 25, z. 1, s. 173-189. Haslund H. 1949 Mongolian journey. London. Humphrey С. 1974 Some ritual techniques in the hull-cult of the Burial-Mongols, Proceeding of the Royal Anthropological Institute for Great Britain and Ireland for 1973, London. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1983 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 1, „Etnografia Polska", t. 27, z. 1, s. 253-295. 1984 Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią, cz. 2, „Etnografia Polska", t. 28, z. 2, s. 189-230. 1985 Mongolian games of dice. Their symbolic and magic meaning, „Ethnologia Polona", vol. I I . s. 237-263. [w druku] Eriin gurvan naadam — three games of the Mongols, „Ethnologia Polona", vol. 13. K a ł u ż y ń s k i S. 1978 Tradycje i legendy ludów Mongolii. Warszawa. 1983 Dawni Mongołowie, Warszawa. K l u j u e v a V. N. 1960 Mongolskie igry, „Sovremennaja Mongolija", nr 4, s. 41-43. Lipiec R. S. 1984 Obrazy batyra i ego konja v tjurko-mongol'skom epose, Moskva. M a g s a r d ż a w Ch. 1960 Doloon chušuu naadam, „Étnografijn Sudlal", vol. 1, Uian Bator, fasc. 7. Marko Polo 1954 Opisanie świata. Warszawa. Mauss M. 1973 Socjologia i antropologia, Warszawa. Men-da-bej-lu... 1975 Men-da-bej-lu. Polnoe opisanie mongolo-tatar, Moskva. N a m d ż i l d o r d ż N. 1963 Mongolyn chólbgt togloom, Ulan Bator. 1964 Dzugaataj bodlooguud, Ulan Bator. O cerki... 1971 Očerki istorii kul'tury MNR, Ulan Ude. O l ę d z k i J. 1973 Chün bajna, „Etnografia Polska", t. 17, z. 2, s. 81-145. Popova A . 1974 Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols. Etudes Mongoles, nr 5. Labethno, s. 7-60. Potanin G. N. 1881 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 2. 1883 Očerki severo-zapadnoj Mongolii, S-Peterburg, wyd. 4. 1916 Erke. Kul't syna neba v Severnoj Azii. Materiały к tjurko-mongol'skoj mifologii, Tomsk. Pozdneev A . M . 1887 Očerki byla huddijskich monastyrej i buddijskago duchovenstva v Mongolii v svjazi s otnošenijami sego poslednago к narodu, S-Peterburg. Smolev Ja. S. 1903 Burjatskaja legenda o tarbagane. Trudy Troickosavskokjachtinskago Otdelenija PO IRGO, Kjachta, t. 3, nr 1, s. 101-103. �GRY MONGOLSKIE W CYKLU ROCZNYM 167 Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tajna historia... 1970 Tajna historia Mongołów, przekład i oprać. S. Kałużyński, Warszawa. Tangad D. 1983 Mongol 'skaja narodnaja igra cagaan mod chajach, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 52-59. T a t a r M. 1976 Two mongol texts concerning the cult of the mountains. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, vol. 30.. s. 1-58, Budapest. T o k a r s k a J . , Wasilewski J. S., Z m y s ł o w s k a M. 1982 Śmierć jako organizator kultury, „Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 79-114. T r o c e v i č A. F. 1981 Motiv geroja prinesennogo vodoj г korejskich i mongolskich predanijach, [w:] Literaturnye svjazi Mongolii, Moskva, s. 63-75. U n k r i g A. 1933 Notes to W. Filchner. Kumbum Dschamba Ling. Leipzig. Wasilewski J. S. 1977 Symboliczne universum jurty mongolskiej, „fctnogralia Polska", t. 21, z. 1. 1980 Podarować-znaleźć-zgubić-zblądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie — śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Viktorova L. L. 1980 Mongoly. Proischożdenie národa i istoki kultury, Moskva. V j a t k i n a К. V. 1960 Mongoly Mongolskoj Narodnoj Respubliki, Trudy Instituta etnografii, t. 60, Leningrad-Moskva. Z a d r o ż y ń s k a A. 1983 Homo faber i homo htdens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. Z u k o v s k a j a N. L . 1977 Lamaizm i rannie formy religii, Moskva. 1983 Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongolskoj kulturę, [w:] Iskusstvo i kultura Mon­ golii i Centralnej Azii, č. 1, Moskva, s. 127-138. 1984 Etnograftčeskie issledovanija v Mongolii 1979-1981, [w:] Polevye issledovanija Instituta etnografii 1980-1981, Moskva, s. 166-177. Iwona Kabzińska-Stawarz MONGOLIAN G A M E S I N T H E A N N U A L C Y C L E AN A T T E M P T O F T H E E X P L A N A T I O N O F T H E I R SEASONAL C H A R A C T E R Summary Among the games which were played in Mongolia at the beginning of the 20 century the Mongol pastoralists distinguish nowadays the spring games and those of summer-autumn. The spring games are chiefly the games played with astragaluses, board games: chess, checkers, the games of a buga type (wolf and sheep) and others as well as the games played with the use of especially marked stones (dominoes, chorlo/zendeme. oldzij) and others. To the summer-autumn games belong mainly tsagaan mod, tsagaan temeecex, čono tarwagaiax and eriin gurvan naadam, i.e. three games of the men: wrestling, horse races and archery. �168 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Winter is for the Mongolian pastoralists the season when games are not played at all. The spring games were commenced on the 2-3 day of the New Year ceremony. The summer games started to be played on the 1-2 day of summer, the last day for them to be played was the 16-17 day of the middle month of autumn. In the early years of the 20 century the transition to summer was not celebrated by the Mongols as it had been earlier (an evidence of the ceremonies connected with the outset of summer or with midsummer can be found for instance in the chronicles: Bolor Erike 1959, p. 115, Men-da-bej-lu, 1975, p. 75, Altan tobči, Baldanzapov, 1970 p. 143). The author's hypothesis says that the summer-autumn games which at the beginning of the 20 century were initiated by the herdsmen on the 1-2 day of summer might have belonged earlier to the complex of actions associated with celebrating that turning point of the annual cycle. In the study Mongolian games are conceived as a sign of the ceremonial circumstances (i.e. new year and oboo tachich, offering sacrifices on a special stone cairns being a kind of shrine) as well as of the moment of transition in the annual cycle (the outset of the year, of summer, the middle of the spring) and in the cycle of economic activities (completing of the most important pastoral works, chiefly of schearing sheep and the production of felt). Moreover the games function as signs of the very seasons in which they are to be played. This function of games is proved also by what the herdsmen say about them, mainly about New Year games and eriin gurvan naadam. They usually finish their utterances with the words: "One should play... as it is a holy day". Very explicit function of a sign has for example the game tsagaan mod which, according to the native people, had to emphasize either the transition from spring to summer (when played on the 1 or 2 day of summer) or, in autumn, to express the gratitude for a prosperous summer to the master of Nature Lus sabdag. Besides, there are many prohibitions forbidding playing particular games except for the respectively proper seasons. The prohibitions concern especially the games with astralaguses some board games, the game chorlojzendeme, dominoes and the games played with fingers. By some other games their association with a determined season is not governed by explicit prohibitions but is all the same observed by virtue of customs. This concerns chiefly the summer-autumn games. The author puts the question: what could have determined that certain games were regarded by the Mongols as the spring ones while other were reckoned as those associated with summer-autumn? The Mongols themselves explain that distinction referring to practical reasons: the weather and the organization of wandering to pastures determining spatial distances of the people and thus their possibilities of participating in games. But the author supposes that no less decisive could have been the very character of the games, their functions, the symbolic communicative one above all. The latter function has been revealed in the analysis of particular games, mainly of their components: the accesoires used in them, the characters rules, dialogues and other actions as well as in their native interpretations and the reasons of appearing in certain contexts (a holy day, or other turning point in the annual cycle or the economic cycle). The analysis leads to the conclusion that the games associated with particular seasons of the year emphasize, by means characteristic for them the relevant traits of the context and the basic ideas defined in turn by the pastoralists' world view (and especially by the way of conceiving Nature in its transitions in certain seasons). This conclusion leads to the next one: the differences in the character of the spring and summer-autumn games result from the different contents conveyed by the games themselves. This in turn is caused by the pastoralists' different ways of conceiving each of the two contexts — spring and summer-autumn. The season of the spring, initiated by the New Year ceremony is the period of the Nature's re-creation, of the regeneration of the roots of existence, arrival of life after the deadlyness of winter. It is still a period of cold weather but all the same a promise of abundance and fertility that will find its climax in the summer-autumn. The summer-autumn season is the very season of ripening, flourishing and abundance. Special presentation �GRY MONGOLSKIE W CYKLU 169 ROCZNYM of this summer affluence is the so-called ceremony of first kumiss or first milk. The spring games discussed here are the symbols of the ideas of this season. The summer-autumn games are the peculiar way of symbolizing the dynamics and power of the life and Nature. The requisites of the games play a very important role in transmitting informations about the respective context. There are clear distinctions between the requisites used in the NewYear games and those of the summer-autumn season. The requisites of the New Year games are usually: astralaguses. boards and checkers (stones), nuts, pieces of ice or bull's horn, stones marked in a special way (dominoes, chorlo/zendeme). In the summer-autumn ga­ mes the roles of requisites are fulfilled by: wooden sticks, straps of camel leather, sheepskin, felt, bows and arrows and (conventionally) camel's hair and salt. All the mentioned objects have a symbolic-magic significance in the Mongolian culture. The author believes that this significance is relevant for understanding of particular games and their symbolic-communicative as well as magical function. The same objects have the mediatory function too. In the role of mediators in the Mongolian culture appear numerous animals and birds, the same ones that play the role of characters in most of games. They are usually: horses, cattle, calves, camels, dogs, stags, wolves and certain birds: swallows and nightingales. Some of these animals are symbolically associated with fertility, origins of life or even with people- as their ancestors and the beings which can replace people. They are also the Creator's assistants. Wolf and camel appearing in the summer-autumn games are also the symbols of strength. As mediators appear also fire and double-wheeled cart. Both objects are mentioned in the dialogue initiating the game čono tarwagacax. In the game tsagaan temeecex there is a struggle over camel s hair which is also a mediator (the same hair is mentioned in the dialogue accompanying the game). The games themselves have mediatory functions too. Besides, they are a peculiar kind of gift given to Nature. Offering the gift the herdsmen expect it to be reciprocated. The Nature reciprocates gifts giving them good conditions of grazing for their herds, causing their multiplicity and general prosperity of the families. Analysing particular seasonal games the author gives much attention to the fact tíiat various games require different quantities of energy and strength spant by the participants, different kinds of motion and size of space necessary for a game to be played as well as numbers of players and their age. It is worth noticing that the spring games are static, closed within the space of the yurt and the number of players does not exceed 2-4 persons. The players are sitting and their motions are limited to moving checkers, casting dice, settling dominoes etc. The summer-autumn games are played outside the yurt in the open air. The players run, wrestle, change their places. All these elements like the accesoires and characters have their symbolic-magical relevance. Other activities of the players governed by the rules can be meaningful too. Many instances can be found in the eriin gurvan naadam (e.g. the behaviour of the wrestlers before and after the wrestle, the patterns of assortment of the race horses with regard to their age, sex and colour, the way of decorating horses and riders etc.). The author's study rests upon field data from her own researches carried out in Mongolia in the years 1978-80 when she was a member of the ethnological expedition of Polish Academy of Sciences under the guidance of the late Professor Witold Dynowski. Many of the informations are derived from the informants' (the Khalkha and Oirat pastoralists) answers quoted verbatim as the illustrations of the authors' assumptions and ascertainments. For her intention was to present the Mongols'own views and attitudes too, along with her assumptions and conclusions concerning the reasons of a seasonal character of the Mongolian games. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22f8774cbce9cdf9afce2158e9d3a9dd.pdf 5e7e50c7b03553e06d893e1009a5a46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1324 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1223 Title A name given to the resource Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.171-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część II JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie) TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAN: CHOREOLOGIA C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA Historia nauki odnotowuje w X I X w. znaczący skok w rozwoju nauk o kulturze oraz początek procesu kształtowania się szeregu dyscyplin szcze­ gółowych poświęconych badaniu zjawisk z zakresu kultury duchowej i kul­ tury artystycznej. Wówczas też przedmiotem zainteresowań, naukowych staje się taniec. Trudno byłoby wskazać na argumenty przemawiające za datowa­ niem początków historii jego badań wcześniej niż na połowę X I X stulecia. Wprawdzie przed tą umowną cezurą powstały prace liczące się w ogólnym dorobku, jak Dialog o tańcu Lukiana z Samosat (Lukian, 1951) czy Listy o tańcu i. i. Noverre (Noverre, 1760), były to jednak prace wyjątkowe tak ze względu na sam temat, jak i problemowy sposób jego ujęcia. Przy tym, jakkolwiek historia badań tańca jest krótka, nagromadziło się wokół niego sporo nieporozumień i niejasności. Zacząć należy od stwierdzenia, że same badania tańca oceniane były dwojako. Z jednej strony wiązano z nimi nadmierne nadzieje, przy czym tańcowi przypisywano rangę prasztuki, z drugiej zaś podawano w wątpliwość zasadność badań w tej dziedzinie. Podejmowane były próby opisu tańca w kategoriach czysto racjonalnych lub odrzucano je na rzecz intuicjonizmu. Niejednokrotnie taniec był raczej przedmiotem sporów toczonych z pozycji moralności czy estetyki lub obiektem reakcji emocjonalnych niż przedmiotem dociekań naukowych . Poczynając jednak od drugiej połowy X I X w. poświę­ cone mu prace dokumentują już kształtowanie się nowego kierunku ba­ dawczego. 1 W historii tańca zarazem, przed określoną jak wyżej cezurą wyznacza­ jącą początek naukowych nim zainteresowań, daje o sobie znać zaintereso­ wanie tym fenomenem kulturowym jako elementem składowym dziedzictwa kulturowego społeczeństw. Świadectwem tej postawy intelektualnej są utrwa­ lone w źródłach historycznych sądy i opinie o tańcu. Obecnie stanowią one 1 Podobnie rzecz się miała z badaniami sztuki. Porównaj: Ossowski, 1966, s. 297. �172 JOLANTA KOWALSKA niezwykle cenny dokument świadczący o roli i miejscu tańca w kulturze oraz procesu przekształceń, jakim ulegał jego obraz w świadomości ludzi . Badacz sięgający po dorobek z zakresu studiów nad tańcem dysponuje pracami z takich dziedzin wiedzy, jak muzykologia, historia kultury, religio­ znawstwo, etnografia, a nawet filozofia, psychologia i medycyna. Rysuje się tu międzydyscyplinarne rozbicie zainteresowań tańcem stanowiące ich cechę charakterystyczną. W początkowym* okresie historii badań tańca, to jest po­ czynając od p o ł o w y wieku X I X po przełom X I X i X X w., prace nad tym przedmiotem były domeną historyków, a następnie muzykologów i religio­ znawców. W chwili obecnej natomiast badacze tańca reprezentowani są prze­ de wszystkim przez etnografów i antropologów kultury. Jest to ważna zmiana, sygnalizuje bowiem różnice w sposobie pojmowa­ nia badanego zjawiska, ujawniające się w miarę rozwoju dyscyplin szcze­ gółowych. Skutkiem tego procesu jest stopniowe poszerzanie zbioru cech, ze względu na które jest ono badane. Jakkolwiek zbiór tych cech nie jest w żadnym przypadku na tyle pełny, by umożliwić badaczowi całościową cha­ rakterystykę fenomenu tańca, to jednak uwzględnienie każdej kolejnej cechy implikuje szerszy kontekst możliwych odniesień. Dlatego też przesunięcie zain­ teresowań tańcem z wymienionych dziedzin wiedzy do etnografii i antro­ pologii kulturowej ma tak duże znaczenie. Przedstawiciele tych dyscyplin widzą bowiem w tańcu przede wszystkim zjawisko kulturowe. Pojęcie to zaś jest na tyle szerokie, że mieści w sobie atrybuty „muzyczności", „historyczności", związek tańca z religią i szereg innych jego cech . Związek tańca z kulturą, wysuwany przez antropologię kulturową na plan pierwszy, jest konstatacją faktu oczywistego. Oczywistego także dla badaczy reprezentujących wszystkie wymienione wcześniej dziedziny wiedzy, co znaj­ duje odbicie w ich wypowiedziach. Podobnie rzecz się ma jeśli idzie o zwią­ zek tańca z naturą ludzką — jego wpisanie w zasób właściwych człowiekowi zachowań. Aby jednak oczywistość tego związku mogła stać się poznawczo użyteczna, konieczne było przełamanie pewnych schematów myślenia o tańcu, 2 3 4 1 Sądzę, że w badaniach tańca pominięcie czy niedocenienie tego rodzaju refleksji poz­ nawczej, pomimo wszelkich jej wad i mimo że nie nazwiemy jej naukową, odbyłoby się ze szkodą dla całości prac. Charakter informacji dostarczanych przez ten typ źródeł ogranicza zakres problematyki, w zastosowaniu do której mogą one być wykorzystywane, do zagadnień określonych przeze mnie wyżej i wymaga dużej ostrożności w stawianiu hipotez. Potrakto­ wane jednak w sposób właściwy mogą stanowić cenne źródło wiedzy na ich temat, a w wielu przypadkach są źródłem jedynym. Terminami ..etnografia" i „antropologia kulturowa" posługuję się tu w sensie (odpo­ wiednio): nauka zajmująca się opisem zjawisk kulturowych oraz nauka, przedmiotem której jest budowa zdań ogólnych na temat kultury. Znaczące jest także zainteresowanie tańcem środowisk medycznych i przedstawicieli psychologii. Dowodzi ono kształtowania się tendencji do wzbogacania opisu zjawiska doko­ nywanego w kategoriach kulturowych o opis w kategoriach biologii i psychologii. W chwili obecnej jest to jednak tendencja marginalna. 3 4 �TANIEC JAKO właściwych intelektualnemu PRZEDMIOT 173 BADAŃ nurtowi kultury europejskiej, w ramach której kształtowała się refleksja naukowa na temat tańca ze wszystkimi właściwymi 5 sobie o s o b l i w o ś c i a m i . I. K W A L I F I K A C J E A BADANIA TAŃCA 6 Europejskiej spuściźnie intelektualnej właściwy jest obraz tańca jako zja­ wiska zwalczanego całego świata lub co najmniej kontrowersyjnego. nie jest to tendencja powszechna, W kontekście kultur lecz raczej 7 wyjątkowa . W samej zresztą kulturze europejskiej mamy do czynienia z żywą obecnością tańca: w szeregu sytuacji jego obecność jest akceptowana, i to nie tylko w życiu warstw ludowych, ale także w życiu warstw elitarnych. Judith L . Hanna wysuwa przypuszczenie, że na zachodzie Europy źródłem negatywnych konotacji tańca stała się właściwa purytanizmowi postawa niechęci wobec piękna cielesnego oraz obowiązujące kanony estetyczne. Wskazuje także na 8 niski status społeczny a k t o r ó w . Przypuszczenie to budzi moje zastrzeżenia, 5 Wprowadzenie do tego zagadnienia stanowi omówienie źródeł negatywnych konotacji tańca zawarte w: K o w a l s k a , 1980. Używając tu bardzo szerokiego terminu, jakim jest „europejska spuścizna intelektualna", mam na myśli wspólny kulturom tego kręgu rdzeń idei wypracowanych w łonie kultur ba­ senu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o taniec, rolę podstawową odegrały poglądy na jego temat ukształtowane w schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to taniec uległ se­ kularyzacji i postępującej za tym degradacji, o czym szerzej mówię w artykule. Szczególnie pouczających danych dostarcza obraz tańca charakterystyczny dla kultury Indii. Można go uznać za kontrpropozycję w stosunku do oferowanej przez naszą kulturę. Mam na myśli nie tylko hinduską klasykę taneczną zamkniętą w czterech systemach tanecz­ nych Kathakali, Bharata Natyam, Manipuri, Kathak — uważanych za podstawowe, do których dołączane są niekiedy systemy Odissi i Kuczipudi, ale sam sposób rozumienia tańca. Pojmo­ wany on jest jako hierofania, a zarazem jako ś r o d e k jej realizacji. Z tych też powodów taniec nie tylko obrazuje stany emocjonalne, zdarzenia i przedmioty, ale obiektywizuje je w systemie symbolicznych gestów i póz określanych jako język bogów. Rzecz charaktery­ styczna, że i tu wystąpił proces sekularyzacji tańca. Szanti Swarup stwierdza, że na terenie Indii Północnych „Mahometan gave it the status of low sensual entertaiment perceiving only the physical charm of the dancer [...] Emphasis shotted from the spiritual to the physical [...] The dances of India lost its emotional and spiritual appeal and expressed only the lower sentiments of passion. It soon came to be tained as something low in society and become a tabooed art for respectable women" (Mahometanie nadali tańcowi status zmysłowej rozrywki, dostrzegając jedynie fizyczne piękno tancerki. Nacisk przeniesiony został z aspektu duchowego na fizyczny. Tańce Indii straciły [wówczas] swe emocjonalne i duchowe znaczenie i wyrażano w nich jedynie niższe uczucia i namiętności. Niebawem też utarła się opinia o ma­ łej randze tańca w życiu społecznym, a także stal się on sztuką, której nie mogły uprawiać szanowane kobiety: Swarup, 1968, s. 172). "Dance has been disparged in the West because of prejudices reflecting the Purytanical distrust of bodily beauty and gaiety and inferior status of theatrical performances". (Na Zachodzie taniec oceniany był ujemnie w rezultacie uprzedzeń wypływających z właściwej purytanizmowi niechęci wobec piękna cielesnego i wesołości, a także z powodu niskiego sta­ tusu społecznego teatru; Hanna, 1979, s. 313). 6 7 8 �174 JOLANTA K O W A L S K A fakty kulturowe bowiem powstałe jako pochodna pewnego procesu wyjaśnia­ ne są tu sobą nawzajem, bez sięgania do przyczyn ich zaistnienia . Zgodnie z pierwszymi opiniami na temat tańca, jakimi dysponuję dla kręgu kultur obszaru Morza Śródziemnego, m o ż n a stwierdzić, że na tym te­ renie stosunkowo wcześnie zaczął on ulegać przemianom związanym z pro­ cesami sekularyzacyjnymi. Rezultatem ich stała się utrata — w świadomości ludzi — charakteru składowej ludzkiej egzystencji o zrozumiałych rolach i czy­ telnej symbolice. Brak jest wprawdzie danych, na podstawie których możli­ we byłoby precyzyjne datowanie początków tego procesu, m o ż n a jednak stwierdzić, kiedy jego efekty stały się na tyle wyraźne, by wolno było uznać je za zjawisko do pewnego stopnia powszechne. 9 Sekularyzacja tańca byla faktem dla II w. n.e.. a wraz ze schyłkiem Cesarstwa Rzymskiego stopniowo narastała. Jeszcze w Grecji okresu helleni­ stycznego można obserwować świadomość powiązania tańca ze sferą sakralną. Również w czasach Cesarstwa w Grecji taniec pełnił inne role niż te, które popularnie przypisywano mu w metropolii. W samym zresztą Rzymie wy­ konywane były wówczas tańce związane z obrzędami, których wartości i związku z religią nikt nie k w e s t i o n o w a ł . Przy tym pierwsze udokumento­ wane sygnały procesu już tak widocznego w Rzymie cezarów pojawiały się w Grecji klasycznej w przemianach, jakim uległa wówczas chorea . Inte­ resujących ustaleń w tej kwestii, udokumentowanych starannie zgromadzo­ nym materiałem źródłowym, dostarcza praca Edwarda Zwolskiego (Zwolski, 1978). 10 11 Zwolski dowodzi w niej, że przyczyną upadku, a zarazem źródłem ne­ gatywnych ocen chorei, stał się ogarniający ją stopniowo proces ześwieccze­ nia postępujący równolegle z procesem laicyzacji życia. Chorea, dotychczas jednocząca w całość obrzędu biorących w niej udział uczestników ze sferą 9 Zarazem jest to interpretacja dyktowana spojrzeniem na zjawisko wyłącznie przez ka­ tegorie własnej kultury. Ten zarzut stawia interpretacji Hanny Josziko Ikegami (głos w dyskusji do: Hanna. 1979. s. 326-327). Przy tym negacja wartości ciała i piękna cielesnego nie po­ ciąga za sobą bezwarunkowej negatywnej waloryzacji tańca, jeżeli taniec zachowuje w świado­ mości swoich wykonawców aspekt religijny. Kwestia moralności i wynikających z niej postaw wobec tańca, jak i problem podobnego wpływu na jego oceny kanonów estetycznych, są zagadnieniami dużej wagi dla całości historii badań tańca. Należy je rozpatrywać wspólnie, mają bowiem wspólny mianownik: system wartości respektowanych w grupie ludzkiej, do których odnoszone są wszelkie oceny zjawisk i faktów kulturowych. Tam też, nie gdzie indziej, znajdziemy wskazówki na temat negatywnej waloryzacji tańca. 1 0 Na przykład taniec Saliów, kapłanów Marsa. Taniec ten określany jako wojenny (ze względu na sposób wykonania) miał zarazem ścisły związek z kultem religijnym. Wykony­ wany był podczas świąt Marsa przez 12 członków kolegium kapłańskiego, nazywanych Saliami, czyli skoczkami. Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja). 11 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 175 sakralną, nobilitująca ich jako wybranych do pełnienia zaszczytnych funkcji (reprezentowania innych ludzi wobec sił nadprzyrodzonych) rozpada się na egzystujące osobno składowe; sztukę gestu, muzyki, słowa. Miejsce wykonu­ jących ją obywateli zajmują specjaliści; staje się źródłem d o c h o d ó w dla wielu i dwuznacznej popularności dla niektórych jej wykonawców. Zwolski datuje opisany proces na okres pomiędzy V i I I I w. p.n.e. Nie wszystkie rodzaje chorei uległy mu w równym stopniu i w tym samym czasie. Nawet w III w. n.e. dokumentowane są ślady świadomości ról, które chorea pełniła w całej swej postaci (Zwolski, 1978, s. 225-226). Niemniej jednak z chwilą, gdy stra­ ciła swój aspekt religijny, straciła zarazem dotychczasową wartość i znacze­ nie (Zwolski, 1978, s. 222-225). W tym samym czasie w Cesarstwie Rzymskim mamy do czynienia nie­ omal wyłącznie z tańcem wykonywanym przez grupę specjalistów, zawodo­ wych tancerzy, w tym głównie celu, by dostarczyć widzowi rozrywki i przy­ jemnych doznań natury estetycznej. W spektaklach tanecznych oceniano i ce­ niono doskonałość techniczną wykonawców, biegłość, z jaką unaoczniali wąt­ ki mityczne czy baśniowe, oraz piękno form, w jakich zamykali taniec. Taniec związany z religią, stanowiący element obrzędowości, słusznie określany jest przez Curta Sachsa i Gerardusa van der Leeuwa jako „mod­ litwa" (Sachs, 1965, s. 3-6; van der Leeuw, 1978, s. 422-423), kierowany był bowiem do sił nadprzyrodzonych. Nawet jeśli był to spektakl taneczny, rozgrywał się w obliczu bóstwa. D o s k o n a ł o ś ć techniczna nie była tu celem, lecz środkiem prowadzącym do celu. Natomiast w widowiskowym tańcu, który udokumentowany został dla okresu Cesarstwa, adresatem tancerza staje się wyłącznie człowiek - widz. Jest to przy tym widz bierny, konsument dostarczonego produktu. C o więcej, zachodzi tu także zjawisko hierarchiza­ cji pozycji uczestników spektaklu tanecznego. Tańczący w stosunku do wi­ dza zajmuje pozycję służebną, na którą rzutuje ich wzajemny stosunek w sytuacjach pozatanecznych. W rezultacie członkowie „kasty tanecznej" przeszli ze „służby" bóstwu, czy w ogóle transcendentnym siłom stwórczym, w „służbę" u ludzi. Akcent przeniesiony został z więzi tworzonych za pośred­ nictwem tańca pomiędzy człowiekiem a otaczającą go rzeczywistością, sytuują­ cych go w niej i wobec niej, na więzi — wyłącznie — z drugim człowiekiem; przy tym więzi o charakterze merkantylnym. T o przesunięcie akcentów stało się przyczyną krytyki tańca jako takiego. Nie błędnie czy nieudolnie wykonywanego, jakkolwiek ona właśnie zdawać by się mogła w podobnej sytuacji bardziej uzasadniona. Sam taniec stał się zjawiskiem, którego wartość można było p o d a ć w wątpliwość. Tymczasem wszędzie tam, gdzie nie uległ opisanym wyżej procesom, z reguły oceniany był pozytywnie. Obydwie tendencje odzwierciedla przykład tańców bakhicznych. Tańce te akceptowane były bez jakichkolwiek zastrzeżeń tak długo, jak długo stano­ wiły element świętych misteriów, w których człowiek łączył swoje siły witalne �176 JOLANTA K O W A L S K A 12 z mocami warunkującymi istnienie świata i kosmosu, trwanie ż y c i a . I c h f o r m a i c h a r a k t e r r u c h u s a n k c j o n o w a n e b y ł y p e ł n i o n ą r o l ą . Z chwi­ lą jednak, gdy utraciły opisane tu znaczenie i gdy uległ zatarciu decydujący 0 ich wartości związek ze sferą sakralną, przeszły do kategorii tańców po­ tępianych. F o r m a p o z b a w i o n a s y m b o l i c z n e j t r e ś c i p r z e s t a j e b y ć s e m a n t y c z n i e j a s n a ; staje s i ę t r e ś c i ą j e d y n ą . W rezultacie procesów sekularyzacyjnych zerwana została zasada jedno­ czesnego realizowania wszystkich pełnionych przez taniec ról na rzecz specja­ lizacji w ramach ról poszczególnych, przede wszystkim rozrywkowej i rekrea­ cyjnej oraz wysuwającej się na plan pierwszy funkcji estetycznej. Taniec przesunięty został tym samym w stronę „mniej istotnego", zabawowego mar­ ginesu życia. Zdecydowało to na długi czas o dominacji tendencji do po­ strzegania go w sposób fragmentaryczny, w zredukowanej do pewnego aspektu postaci, poprzez pryzmat swoiście pojmowanych wartościujących uprawnień moralności i estetyki. Taniec pozostał wprawdzie składnikiem ludzkiej egzy­ stencji, funkcjonował jednak jako swojego rodzaju atawizm, znak z systemów zdezaktualizowanych: tych, które nie mieściły się w wyidealizowanym obrazie człowieka . 1 3 14 Zarówno dzieje tańca w Europie, jak i historia jego badań noszą na sobie ślad opisanej tu przemiany ról. Znajduje to wyraz w jego pozycji pomiędzy występkiem a tolerowaną granicą poprawności, w potępieniu tańca przez moralistów różnych epok, a wreszcie w wątpliwościach, czy równie błahe 1 kontrowersyjne zjawisko m o ż e stać się przedmiotem wartościowych prac badawczych. W rezultacie pojawiają się próby usprawiedliwienia, niejako obrony interesów tańca, przez tworzenie kategorii tańca j a k o ś c i o w o lepszego, bardziej niż inne jego rodzaje mającego prawo do nazywania się tańcem, nie narażając przy tym swego wykonawcy, ani zainteresowanego nim bada­ cza na pejoratywne oceny. Nie bez powodu w rozważaniach dotyczących genezy i natury tańca, które pojawiły się w pierwszych poświęconych mu pracach, tyle wagi przy­ wiązywano do rozróżnienia pomiędzy tańcem ludzi a tańcem zwierząt, po1 2 W tym przypadku myślę o misteriach dionizyjskich. Stwierdzenie to dotyczy jednak wszystkich ich odmian i towarzyszących im tańców. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na negatywną ocenę przez Lukiana tańca o nazwie „żuraw" (geranos), który stanowił element składowy misteriów eleuzyjskich, a który Lukian pomija w swoich rozważaniach o tańcu, zaliczając go do niegodnych miana „współczesnej sztuki tanecznej" (Lukian, 1951, s. 10). " Zgodnie z ustaleniami Romana Jakobsona estetyczna funkcja języka (i wszystkich innych środków komunikowania) wynika z relacji łączącej komunikat z nim samym (Jakobson, 1972). Pragnę się tu odwołać do uwag zawartych w dowcipnej rozprawce polemicznej Gerardusa van der Leeuwa z utartymi poglądami na temat tańca. Stwierdza on: „Największą trudnością, ba, tragedią naszego nowoczesnego życia jest właśnie to, że istnieją rzeczy, którymi się zajmujemy, i takie, którymi nie zajmujemy się wcale [...] Tańczymy na balu, lecz zdu­ miewamy się obserwując baletowe ewolucje, lub też nie tańczymy wcale i złościmy się na kretyńskie hołubce, mające oznaczać sztukę i rozrywkę" (van der Leeuw, 1978a, s. 308). 1 4 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 177 między tańcem „naszym" — ludzi cywilizowanych a tańcami społeczeństw pierwotnych. Nie bez głębszych przyczyn pojawiły się również takie terminy, jak: sztuka taneczna, taniec szlachetny, piękno i estetyka ruchu tanecznego oraz im podobne, mające ułatwić identyfikację tych zachowań, które wolno nazwać tańcem. U podstaw podobnych zabiegów interpretacyjnych — polega­ jących na poszerzaniu zbioru atrybutów określających zjawisko — leży pyta­ nie o „dostateczną godność" zachowań tanecznych. Te z nich, które mogły dać podstawy do jakichkolwiek ocen negatywnych, winny być — zgodnie z zaprezentowaną postawą — wyeliminowane . 15 W badaniach tańca dała ona o sobie znać w opisach i ocenach tańców tzw. l u d ó w prymitywnych czy pierwotnych oraz tańców europejskich warstw ludowych, znajdując werbalny wyraz w konstatacjach, iż nawet jeśli obserwo­ wane zjawisko identyfikowane jest przez swych wykonawców jako taniec, to z punktu widzenia obserwatora (badacza) nie sposób jest je tak zakwali­ fikować. Znalazła ona odbicie również w próbach rekonstrukcji historii tańca. Tańce l u d ó w prymitywnych sytuowane były, zgodnie z przyjętą przez ba­ daczy postawą ewolucyjną, na wcześniejszym etapie historii niż np. tańce kultur basenu Morza Śródziemnego. Kryterium takiej klasyfikacji stanowiły: choreotechnika (w wypadku tańców społeczeństw pierwotnych często dość prosta, bo też nie jej formalna ozdobność była tu najistotniejsza) oraz fakt, że były to właśnie tańce ludów zaliczonych przez europejskiego badacza do grupy prymitywnych. Inaczej mówiąc, obserwowane współcześnie traktowano jako przetrwałe do naszych czasów świadectwo wcześniejszych etapów roz­ woju . Tendencja taka, jakkolwiek obecnie rozpoznana i w znacznej mierze eliminowana, nadal wywiera silny wpływ na potoczne sądy o tańcu. 1 6 Nie tak łatwe do zamieszczenia w podobnej koncepcji okazały się tańce ludowe oraz tańce ludów będących spadkobiercami wielkich cywilizacji azja­ tyckich. T u europocentryczny schemat linearnego rozwoju j u ż nie wystarczał. Podobnie, niewystarczająca okazała się koncepcja tańca zbudowana na pod­ stawie stereotypowego jego obrazu ukształtowanego w rezultacie opisanych procesów sekularyzacyjnych. II. HISTORIA I K I E R U N K I BADAŃ TAŃCA Historię badań tańca można podzielić na dwa okresy. Kryterium podziału stanowi typ podejścia do badanego zjawiska i charakter prowadzonych prac. Pierwszy, trwający od połowy X I X w. do lat trzydziestych naszego stulecia, 15 Porównaj rozważania Ossowskiego na temat świętości i czystości sztuki (Ossowski, 1966, s. 296-297). Charakterystyczne, że kwestia tańca obrzędowego, nie mieszczącego się w schemacie ewolucyjnym, traktowana była jako osobne zagadnienie. Wyodrębniana była więc kategoria tańców obrzędowych (określanych także jako kultowe lub religijne) egzystująca niejako obok tego schematu. !ff 12 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �178 JOLANTA K O W A L S K A to początkowo okres gromadzenia mniej czy bardziej przypadkowych infor­ macji, następnie prac dokumentacyjnych, a w końcowej fazie prac zoriento­ wanych na tworzenie ujęć syntetycznych. Wtedy też powstały podstawy me­ todyki badań; przede wszystkim były to poszukiwania metody zapisu zjawisk ruchowych. Badania tego okresu skoncentrowane były na problematyce historyczno-genetycznej i na opisie form tańca. Wśród opracowań z zakresu historii tańca i ujęć syntetycznych niewątpli­ wie największe znaczenie ma dzieło Kurta Sachsa Eine Weltgeschichte des Tanzes, wydane w Berlinie w 1933 r. (Sachs, 1933). Zaproponowany przez Sachsa schemat dziejów tańca posiada typowe cechy podejścia ewolucyjnego, ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami: linearnym widzeniem prze­ mian badanego zjawiska, dopasowywaniem faktów kulturowych do sztywnej periodyzacji epok historycznych , eliminowaniem tych, którym właściwy jest rodzaj historycznej oboczności, jak ma to miejsce w wypadku tańców ludo­ wych, zupełnie w schemacie pominiętych. Z drugiej strony, zaprezentowana przezeń w I części pracy wieloaspektowa charakterystyka tańca stanowi próbę konstrukcji pełnowymiarowego jego obrazu, ze względu na pewne cechy uni­ wersalne, właściwe wszelkim formom tańca. Są to: 1) „budulec" — czyli ruch; 2) uporządkowanie ruchu — czyli formy ruchu, oraz 3) znakowość tańca, czyli zdolność do reprezentowania „wobec kogoś czegoś innego" . C o więcej, cechy te wyznaczają pary pojęć o przeciwnej konotacji: ruch — zgodny lub niezgodny z możliwościami motorycznymi ciała ludzkiego; forma ruchu — indywidualna lub grupowa, prosta lub złożona; znaczenie tańca — wyrażane w drodze imitacji lub symbolizacji. W przyjętym przez Sachsa typie opisu i klasyfikacji form tanecznych pojawiają się więc pewne elementy metody, która do badań tańca wprowadzona została blisko 30 lat później. W sumie praca Sachsa stanowi dla współczesnego badacza nie tylko bogate źródło zawierające zestawienie i systematykę materiału faktograficznego. Jest też do­ kumentem tendencji badawczych, które ujawniły się w tym przełomowym dla badań tańca okresie. 17 t8 Inne prace o charakterze syntez historycznych czy historyczno-problemowych, wprawdzie nie tak obszerne jak dzieło Sachsa, zawierają także cenne propozycje zakresu ustaleń definicyjnych i klasyfikacyjnych, rozważania do­ tyczące zmienności form tanecznych oraz dane na temat tańców poszcze­ gólnych epok historycznych. N a uwagę wśród nich zasługują prace Maxa von Boehna (1925). Voleta Alforda i Rodneya Gallopa (1935), Havellocka Ellisa (1923), Paula Jensfelsa (1939), W. O. E . Oestesleya (1923), Cecila Scharpa (1924), zaś wśród prac dawniejszych, powstałych jeszcze w X I X w., dzieła A. Czerwińskiego (1862), Mariana Gorzkowskiego (1869). Čeňka Zibrta (1895) i Rudolfa Vossa (1868). 1 7 Świadczy o tym umiejscowienie w schemacie tańców cywilizacji wschodnich. Przypisywany tu przeze mnie Sachsowi sposób pojmowania tańca zawarty jest w jego pracy implicite. 1 8 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 179 Wśród prac badaczy polskich uwagę zwracają trzy pozycje. Pierwsza z nich to Dzieła Oskara Kolberga (1857-1910) zawierające materiał, który stanowi bezprecedensowe — nie tylko w badaniach polskich — źródłowe opra­ cowanie na temat tańca ludowego, dostarczające cennych danych faktogra­ ficznych do badań prowadzonych współcześnie. Cechą szczególnie korzystnie je wyróżniającą jest sposób podejścia do opisywanego zjawiska. W rozu­ mieniu Kolberga taniec nie jest wyrwaną z kontekstu, estetyczną formą ruchu, ale częścią większej całości - kultury badanej społeczności. Jest to fakt tym bardziej godny uwagi, że pierwsze tomy prac Kolberga ukazały się na po­ czątku 2 p o ł o w y X I X w. R ó w n i e ważne jest syntetyczne opracowanie słowiańskich tańców ludo­ wych zawarte w Kulturze ludowej Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1939), które zaliczyć należy do najciekawszych prac końcowej fazy omawianego okresu. Autor podaje tu systematykę tańców zbudowaną na podstawie ma­ teriału źródłowego. Taniec charakteryzowany jest jako zjawisko ruchowe (typy i formy tańca), muzyczne (rytmika i rodzaj akompaniamentu muzycz­ nego), element obrzędowości. Omawiane są też typowe dla poszczególnych obszarów etnicznych postaci tańca. Moszyński silnie akcentuje kwestię — jak to określa — pozaestetycznej wartości tańca, łącząc ją z udziałem tańca w obrzę­ dowości rodzinnej i dorocznej. Na szczególną uwagę zasługuje również praca Włodzimierza Harasymczuka poświęcona tańcom huculskim (Harasymczuk, 1939). T a typowa monografia etno-choreologiczna wyprzedza tego rodzaju opracowania czasem powsta­ nia, a od większości z nich odbiega w sposób korzystny poziomem. Obok szczegółowych danych na temat tańców z omawianego terenu zawarta w niej jest oryginalna koncepcja morfologii ruchu tanecznego i skonstruowana na tej podstawie propozycja zapisu tańca. iy Wśród wyróżniających się prac badaczy polskich powstałych w omawia­ nym okresie, wykraczających poza ścisły zakres syntez i monografii tańca, wymienić należy pracę Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929), która została poświęcona analizie dramatycznej formy obrzędowości weselnej. Autorka zawarła w niej nie­ zmiernie cenne uwagi odnośnie do roli tańca w obrzędowości weselnej wy­ przedzając na naszym terenie tego rodzaju „kontekstowe" analizy tańca o co najmniej 20 lat. Godny uwagi jest także fakt, że taniec stanowi dla autorki nie tylko element kontekstu kulturowego — na co wśród badaczy polskich wskazał już Kolberg — ale także element owej „dramatycznej formy obrzędu", co — wziąwszy pod uwagę okres powstania pracy — decyduje o jej oryginal­ ności nawet w ogólnej skali badań tańca. 19 Terminu „choreologiczna" w złożeniu z „etno-" używam tu w sensie „monografia tań­ ców grupy etnicznej", nie zaś w znaczeniu choreologii jako dyscypliny. Podobnie, mówiąc o literaturze choreologicznej mam na myśli prace powstałe w rezultacie naukowych zaintere­ sowań tańcem, nie zaś w ramach dyscypliny określanej mianem choreologii. �180 JOLANTA KOWALSKA W omawianym okresie badań monografie etnograficzne tańca należały do rzadkości. Pojawiają się one dopiero poczynając od lat trzydziestych X X w. Na tym tle interesująco wyróżnia się szereg prac na temat tańców indiańskich grup plemiennych z terenu Ameryki Północnej oraz na temat obrzędów tychże grup i występujących w nich tańców. Powstały one w efek­ cie badań prowadzonych przez Smithsonian Institution (Densemore, 1929; Michelson, 1928), Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku {Dances..., 1914; Lowie, 1913; Wissler, 1912, 1913), Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley ÍLoeb. 1929). Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku (Boas, 1925) oraz prac badaczy indywidualnych (Dorsey, 1903; Evans, Evans, 1931). Wartość zgro­ madzonych w nich materiałów trudno w chwili obecnej przecenić, udoku­ mentowano bowiem w nich dane na temat tańców społeczeństw, których kultura zniszczona została przez cywilizację białego człowieka. Wśród prac tych znalazły się także zawierające informacje odnośnie do szczególnej roli pełnionej przez taniec w indiańskich ruchach niepodległościowych (Mooney, 1896). W tym też czasie powstała pewna liczba monografii i artykułów o pro­ filu historyczno-etnograficznym poświęconych tańcom z terenu Indii (de Kleen, 1937). Kambodży (Groslier, 1913: Samdach, 1930), Chin (Garnet, 1926), Japonii (Hincks, 1910; Kellerman, 1920) oraz tańcom Indonezji (Nieuwenhuis, 1916). Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługuje dzieło Marcela G r a neta zawierające wyjątkowe w swoim rodzaju kompendium wiedzy na temat tańców Chin Starożytnych i ich związków z wątkami mitologicznymi. W końcowej fazie omawianego okresu Rudolf Laban sformułował pod­ stawy metody zapisu tańca i ruchu, która uzupełniona przez Albrechta Knusta znana jest obecnie pod mianem kinetografli . Nie była to jedyna propozycja w tej dziedzinie . Równocześnie z Labanem lub nawet nieco wcześniej pewne propozycje dotyczące notacji tańca wysunęli: Olga Desmond (1919). M . Morris (1928), Pierre Conté (1931), Srubi Lisicjan (1940) i wspom­ niany wyżej przeze mnie Włodzimierz Harasymczuk (1939). W latach później­ szych powstały systemy zapisu tańca Stefana Totha (1952), Rudolfa Benesha (1956), sióstr Danicy i Ljubicy Jankovič (1975) oraz Valerie Sutton (Otis, 1979). Kinetografia jednakże uznana została na międzynarodowym kongresie poświęconym badaniom tańca, który odbył się w Dreźnie w 1957 г., za me­ todę stwarzającą największe możliwości w zakresie analizy naukowej zjawisk tanecznych utrwalonych przy jej pomocy. O ile mi wiadomo, opinia ta w póź­ niejszym czasie nie uległa falsyfikacji. W chwili obecnej działa kilka ośrod20 21 2 0 Pierwszą pracą Labana na ten temat była Choreographie wydana w Jenie w 1926 r. W roku 1956 opublikował pracę Principles of Dance Movement Notation wydaną w Londynie. Natomiast Albrecht Knust swoją pierwszą pracę pt. Ahriss der Kinetographie Laban wydał w 1956 r. w Hamburgu. Dopiero w roku 1979 ukazało się jego główne dzieło Dictionary of Kinetography Laban wydane w Plymouth. Porównaj także zarys historii notacji ruchu zawarty w: Lange, 1975b, s. 11-20. 2 1 �T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 181 21 ków notacji kinetograficznej , na Węgrzech zaś na podstawie kinetogramów prowadzone są prace z zakresu analizy ruchowej struktury form tanecznych występujących na terenie tego k r a j u . Drugi okres prac badawczych charakteryzuje tendencja do postrzegania w tańcu fenomenu kulturowego o pewnych cechach właściwych wszelkim jego odmianom. Tendencja ta pojawiła się z końcem lat dwudziestych X X w., chociaż niekiedy sygnalizowana była w pracach jeszcze wcześniejszych (wspo­ minani tu Gorżkowski i Kolberg). Wystąpienie jej wiąże się ściśle z pracami z zakresu etnografii, w miarę zaś ich rozwoju coraz bardziej widoczna sta­ je się jej dominacja. Jednak o rozwoju prac nad tańcem implikowanych po­ dobnym sposobem jego pojmowania można mówić dopiero w odniesieniu do okresu ostatniego trzydziestolecia; szczególnie zaś interesujące osiągnięcia obserwujemy poczynając od lat sześćdziesiątych naszego stulecia. Granica pomiędzy obydwoma okresami historii badań tańca nie jest ostra. Przyjmuję jednak lata trzydzieste jako cezurę, wtedy bowiem obserwujemy jednoczesne występowanie i ścieranie się obydwu tych podejść badawczych, czego przykładem jest praca Sachsa. Wówczas też ukazują się ważne dla dalszego rozwoju badań artykuły: Edwarda Evans-Pritcharda, zawierający próbę spojrzenia na taniec z punktu widzenia szkoły funkcjonalnej (EvansPritchard, 1928), zgodnie z założeniami której taniec rozumiany jest jako powstała w odpowiedzi na konkretną potrzebę instytucja kulturowa o okreś­ lonych funkcjach; oraz Marcela Maussa (1973) na temat technik posługiwa­ nia się ciałem, gdzie taniec definiowany jest jako swoisty aparat poznawczo•komunikacyjny. Jakkolwiek zawarte w nich propozycje wykorzystane i roz­ winięte zostały dopiero w pracach późniejszych, w swoim czasie stanowiły sygnał kształtujących się tendencji badawczych. 23 Poczynając od końca lat trzydziestych do p o ł o w y lat pięćdziesiątych w badaniach tańca widoczny jest regres ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Prowadzono wówczas jednak prace dokumentacyjne, rezultatem któ­ rych stały się liczne opracowania opisowe tańców poszczególnych grup etnicz­ nych narodowościowych. Dominacja prac dokumentacyjnych w tym okresie była reakcją na proces szybkich zmian kulturowych, któremu towarzyszyły zanik oraz przekształcanie się form tzw. kultury tradycyjnej w społeczno­ ściach chłopskich i kultur plemiennych pozaeuropejskich społeczności przedindustrialnych. Celem było w tym przypadku utrwalenie stosunkowo „czy- Miedzy innymi: Laban Art Movement Centre w Addiestone, Instytut Kinetografii w Essen-Werden. Dance Notation Bureau w Nowym Jorku, Centre for Dance Studies, JerseySant Peter. O ile mi wiadomo, klasyczny zapis labanowski. w ośrodkach budapeszteńskim i nowojorskim, stosowany jest z pewnymi modyfikacjami, polegającymi przede wszystkim na uproszczeniu zapisu. Szerzej na temat bardzo interesujących badań prowadzonych przez budapeszteński ośro­ dek przy Instytucie Muzykologii WAN oraz prac innych ośrodków badań tańca na Węgrzech zob.: Martin, 1982. 2 3 �182 JOLANTA K O W A L S K A stej" postaci elementów tradycji kulturowej, przy czym tendencja ta widoczna jest nie tylko w badaniach tańca, ale szerzej — kultury. O zwróceniu się ku tradycji kulturowej i próbach jej dokumentacji a nawet rekonstrukcji zdecydowały dwa czynniki. W krajach Europy Zachod­ niej dawała już o sobie znać unifikacja kultury stymulująca większe zain­ teresowanie kulturą narodową i etniczną. W krajach Trzeciego Świata zysku­ jących w tym okresie niezależność polityczną, zwrot ku własnej kulturze — częściej etnicznej niż narodowej — wiązał się z poszukiwaniem d o w o d ó w własnej odrębności. Prace, które powstały w tym nurcie w omawianym okresie i kontynuo­ wane były w latach późniejszych, przedstawiają różną wartość poznawczą i źródłową. Obok bardzo starannych opracowań ukazujących się w ramach serii Smithsonian Institution (m. in.: Capron, 1953; Jones, 1955; Kurath, 1964; Shimkin, 1953; Voget, 1953), świetnej monografii na temat tańca Indii autor­ stwa Bhavnani Enakshi (1965), pracy Marii Żornickiej (1966) poświęconej tańcom Jakutów, niezwykłego studium Rosicy Angelovej na temat nestinarstwa, synkretycznej formy kultu religijnego z terenu Bułgarii, zawierającego także informacje odnośnie do tańców występujących w obrzędach związanych z owym kultem (Angelova, 1955), czy bardzo interesującej pracy sióstr Jankovič, po­ święconej reliktowym formom obrzędowych tańców kołowych z terenu Jugo­ sławii (Jankovič. Jankovič. 1957). powstała — szczególnie na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych — znaczna liczba wydawnictw o niewielkiej wartości. Dotyczy to większości prac na temat tańców narodów europejskich wydanych pod auspicjami Royal Academy of Dancing and Song Society w serii "Handbooks of European Folk Dances". Mają one charakter wydaw­ nictw raczej popularnych niż naukowych. Podobnie, niewielką wartość poz­ nawczą przedstawiają opracowania zawierające opisy tzw. „typowego reper­ tuaru tanecznego" różnych rejonów etnicznych, przygotowywane dla potrzeb amatorskich i profesjonalnych zespołów tanecznych . Wadą tych prac, będą­ cych w gruncie rzeczy katalogami kroków i ruchów tanecznych, jest sztucz­ ność tworzonych w nich form tańca, przystosowanych do wykonania sce­ nicznego. 24 Zagadnieniem osobnym jest kwestia prac z różnych dziedzin wiedzy (wy­ mienionych tu wcześniej), w których występują informacje na temat tańca, jakkolwiek nie stanowi on głównego przedmiotu rozważań w nich zawartych. Prace te w wielu przypadkach stanowią jedyne, a zarazem poprawne w sen­ sie poznawczym źródło danych na jego temat. W zakresie muzykologii najcenniejszy jest nurt etnomuzykologiczny i pra­ ce o charakterze opracowań problemowych, poświęconych określonym zja­ wiskom muzycznym w kulturze. Dodajmy, że muzykologami byli Sachs i Harasymczuk, którym zawdzięczamy najciekawsze ujęcia problematyki tańca powstałe w latach trzydziestych. Wykształcenie muzyczne posiadał także K o l ­ berg, co znalazło wyraz w jego pracach. - 4 Ten rodzaj publikacji reprezentuje większość prac wydanych w Polsce przez CP ARA. �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 183 Prace dotyczące obrzędowości i zwyczaju oraz religii i mitologii zawierają obszerny materiał na temat tańców związanych z wszelkimi sytuacjami świą­ tecznymi w życiu ludzi. Zasadnicza ich wartość dla badaczy tańca wynika z faktu, że taniec występuje w nich jako składnik szerszego, determinującego go układu: określonej kultury. Zawierają one zwykle obszerne dane na temat okoliczności wykonania tańca, p o w o d ó w , dla których jest wykonywany, wy­ konawców, rekwizytów itp. W równym stopniu cenne są monografie grup etnicznych. Znajdujemy w nich informacje na temat powiązań form tanecznych z różnymi aspektami życia kulturalnego i społecznego grupy. Ponadto jest to zwykle materiał da­ towany, a co za tym idzie stanowić może uzupełnienie danych zawartych w tych pracach, w których zarejestrowano jedynie formę ruchu. Uzupełnie­ nie i podstawę weryfikacji danych stanowić mogą także informacje zawarte w źródłach historycznych i opracowaniach na temat historii kultury. Kilka słów należy dodać także o pracach z zakresu psychologii i medycyny, w których poruszane są niektóre kwestie dotyczące tańca, przede wszystkim zaś zagadnienia stanów ekstatycznych i szerzej — transu, zespołów ruchowych właściwych niektórym innym stanom paranormalnym oraz zastosowaniu te­ rapii ruchowej w lecznictwie — zarówno chorób o podłożu somatycznym, jak i chorób psychicznych . Zawarte w nich ustalenia będą niewątpliwie danymi o pierwszorzędnym znaczeniu w pracach poświęconych roli stanów paranor­ malnych w kulturze, w tym także w rozważaniach na temat tańca. Intere­ sujące przykłady zastosowania ich odnośnie do tańca zawierają m. in.: praca Ernesta de Martino pt. Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch (de Martino, 1971) oraz artykuł Alforda Gella na temat stanów transowych osiąganych za pośrednictwem tańca we współcześnie noto­ wanych obrzędach jednej z grup etnicznych z terenu Indii Centralnych (Gell, 1980). 25 Przedstawiona tu charakterystyka źródeł pozwala stwierdzić, że literatura, z jakiej może korzystać badacz tańca, prezentuje się imponująco pod wzglę­ dem ilości. Jakość poszczególnych pozycji jest jednak bardzo zróżnicowana — poczynając od świetnych opracowań źródłowych i problemowych po te, któ­ rych wartość faktograficzna jest dyskusyjna. Ponadto rozproszenie zaintereso­ wań tym przedmiotem sprawia, że dane na jego temat zawarte w pracach z różnych dziedzin pozwalają nam wprawdzie docenić bogactwo natury ba­ danego zjawiska, zarazem jednak ze względu na ich przyczynkarski niejedno­ krotnie charakter i nieporównywalność, tradycyjne metody analizy wypraco­ wane w ramach dyscyplin szczegółowych, w badaniach tańca okazują się nieskuteczne. Analogiczny wniosek leżał u podstaw poszukiwań metodolo­ gicznych, które pojawiły się z początkiem lat sześćdziesiątych i kontynuowa­ ne są do chwili obecnej. 2 5 Szczególne zainteresowanie tym zagadnieniem przejawiają amerykańskie ośrodki badaw­ cze. W Columbia (stan Maryland) istnieje nawet Amerykańskie Towarzystwo Terapii Ta­ necznej. �184 JOLANTA KOWALSKA Dalszym więc krokiem w stosunku do propozycji wniesionych przez Evans-Pritcharda i Maussa była próba refleksji nad tańcem „jako takim" podjęta przez Maxine Sheets w drugiej połowie lat sześćdziesiątych (Sheets, 1966), kontynuowana przez Armstronga (1971). Największe jednak znaczenie dla rozwoju naukowych zainteresowań tańcem miało wprowadzenie do badań tego zjawiska metody strukturalnej i analizy semiotycznej. Cecha znakowości tańca nie budziła nigdy wątpliwości (kwestią dysku­ syjną była jedynie alternatywa: imitacyjność czy symboliczność tanecznych środków wyrazu). Lukian np. szczegółowo opisał treści, które mogą być wyrażane w tańcu (Lukian, 1951). Sachs, jakkolwiek w definicji tańca stwier­ dził jedynie, że „są to wszelkie działania rytmiczne nie wynikające z pod­ niet pracy" (Sachs, 1965, s. 6), w całości swoich rozważań wielokrotnie wracał do kwestii znaczenia omawianych tańców. Inni badacze, jak Rey (1958) czy Gorżkowski (1869), podkreślali „wyrazowość" i „symboliczność" tańca. Cecha ta pojawia się nawet w pracach, których celem była jedynie notacja i opis formy ruchu tanecznego. Mniej jasna natomiast była strukturyzacja tańca nawet dla badaczy, którzy dostrzegali jego aspekt znaczeniowy. 26 2 7 28 Jednak np. w wypowiedziach W u n d t a , R e y a i Witwickiego zwrócona została uwaga na uporządkowanie i ciągłość ruchu tanecznego, któremu za­ razem przypisywano cechy „wyrazistości" lub „obrazowości" jako decydujące o jego autonomii wśród wszelkich działań i zachowań ruchowych. D l a wprowadzenia metody strukturalnej do badań tańca istotne znacze­ nie mają prace dwóch badaczy węgierskich: Gyórgy Martina i Ernó Pesovara (kontynuowane przez zespół, którym od śmierci Martina w 1983 r. kieruje Pesovar). W roku 1961 przedstawili oni propozycję metodologicznej koncepcji w zakresie morfologicznych ujęć struktury ruchu tanecznego (Martin, Pesovar, 1961), prace zaś powstałe w latach następnych stanowią jej rozwinięcie (Martin, Pesovar, 1963; Pesovar, 1980; Martin, 1979, 1980, 1983). Martin i Pesovar na podstawie kinetograficznych zapisów ludowych tańców węgierskich zmierzali do wykrycia stałych i zmiennych elementów ruchu oraz zasad ich łączenia, a w efekcie ustalenia typologu tańców wę­ gierskich ze względu na ruch. 29 Z kolei propozycję przeniesienia zasad analizy strukturalnej do badań tańca, w której dane dotyczące struktury ruchu korelowane są z danymi na temat kontekstu kulturowego i sytuacyjnego wykonania tańca (egzemplifikację stanowią tańce z wysp Tonga), przedstawiła A. Kaeppler (1972). 2 6 „Taniec jest szczególnym, rytmicznie uporządkowanym ruchem wyrazistym" (Wundt, 1923). 2 7 „Taniec to harmonia rytmicznych ruchów ukształtowanych obrazowo, nie podporząd­ kowanych bezpośrednim pobudkom pracy" (Rey, 1958). „Taniec to prawidłowe, wyraziste układy ruchów i postaw ciała działające jako wido­ wisko" (Witwicki. 1930). Jeszcze wcześniejsza, niejako wprowadzająca, była propozycja Olgi Szentpal (1958). 2 8 2 4 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 185 Ciekawą, jakkolwiek krytykowaną jako ujęcie nazbyt generalizujące, pro­ pozycję określaną mianem „chorometrii" opracował zespół trzech badaczy amerykańskich: Allan Lomax, Irmgard Bartenieff i Forrestine Paulay (1968; Lomax, 1972). N a podstawie analizy zapisów filmowych tańców całego świa­ ta wyodrębnili oni pewne podstawowe kategorie elementów ruchu, z których budowany jest ruch taneczny, korelując je ze „stylem" konkretnych kultur. Interesujące i znaczące — jako przykład myślenia sferycznego o tańcu — są także rozważania Alana Saltera na temat struktury i substancji tańca (Sal­ ter, 1980). Próby wprowadzenia analizy semiotycznej do badań tańca pojawiły się poczynając od lat siedemdziesiątych, przy czym wszakże dzieło — w moim przekonaniu - prekursorskie w tym zakresie ukazało się już na początku lat pięćdziesiątych. Była to praca Raya Birdwhistella Introduction to kinesics (Birdwhistell, 1953) zawierająca propozycję swoistej gramatyki i słow­ nika ruchów, m. in. tanecznych. Jej głębsze, poszerzone o relację ruch — kontekst, ujęcie ukazało się w początku lat siedemdziesiątych (Birdwhistell, 1970). Nie jedyny to przypadek w historii badań tańca, gdy praca za­ wierająca myśl anonsującą niejako pewien kierunek badań wyprzedza o lat kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt te, w których ó w kierunek zostanie roz­ winięty. W chwili obecnej prace z zakresu semiotyki tańca mają przede wszystkim charakter postulatywny, jak w przypadku artykułu Anci Giurchescu (1973), bądź ujęć programowych, wśród których do najbardziej wartościowych należą propozycje Laury de Lind (1979). Roderyka Lange (1981), Maurice Blocha (1974) oraz model analizy semiotycznej tańca sformułowany przez Judith L . Hanna (1979). Do pewnej grupy prac, które powstały w rezultacie wprowadzenia obydwu tych metod, nie udało mi się dotrzeć i znane mi są jedynie na podstawie wzmianek, jakie na ich temat znalazły się w opracowaniach wymienionych wyżej. Kierując się nimi można zaryzykować stwierdzenie, że prace te nie wykraczają poza ramy postulatu i rozważań metodologicznych jeśli idzie o semiotykę tańca, oraz propozycji ujęć raz skłaniających się raczej ku kon­ cepcjom „bardziej" lingwistycznym, kiedy indziej „bardziej" kulturowym, w odniesieniu do kierunku strukturalnego. Nurt strukturalno-semiotyczny nie jest we współczesnych badaniach tańca jedyny. Prowadzone są prace o charakterze ujęć komparatystycznych (Kealiinohomoku, 1967, 1979), etnokinezycznych uwzględniających perspektywę histo­ ryczną (Kurath, Marti, 1964; Drabecka, 1966, 1968, 1971), preferujące ewo­ lucyjny punkt widzenia na dzieje tańca (Koroleva, 1977), oraz prace badaczy, którzy w swych ujęciach tańca przyjmują perspektywę antropologiczną (Lange, 1975; Peterson-Royce, 1980). W dalszym ciągu kontynuowana jest też do­ kumentacja tańca, obecnie wykorzystująca najczęściej jednoczesny zapis filmo­ wy i kinetograficzny, połączona z dokumentacją kontekstu kulturowego (Lan- �186 JOLANTA KOWALSKA ge. 1984). Jak dalece jednak nurt strukturalno-semiotyczny jest dominujący, wykazała konferencja zorganizowana w San Francisco w 1974 r . Wśród propozycji rozwiązań metodologicznych prezentowanych na tej konferencji znalazły się metody: strukturalno-funkcjonalna, strukturalno-lingwistyczna, semiologiczna oraz fenomenologiczna; poza ostatnią wszystkie one wywodzą się z nurtu strukturalno-semiotycznego. W dyskusji na temat de­ finicji pojęcia podstawowego — tańca zaprezentowane zostały dwa stano­ wiska, przy czym w obydwu przypadkach o d w o ł a n o się do koncepcji tańca jako systemu komunikacji, a więc zjawiska z natury swej znakowego. Zgod­ nie z pierwszym taniec rozumiany jest jako struktura idealna (analogicznie do metajęzyka). Zgodnie z drugim jest raczej subsystémem kulturowym, na którego ostateczny kształt mają wpływ zarówno towarzyszące mu zjawiska składające się na kontekst, jak i jednostkowe, sytuacyjne zachowania wyko­ nawcy tańca. Pytania badawcze sformułowane w rezultacie obrad dotyczą także tańca jako systemu komunikacji oraz właściwego mu mechanizmu i środków przekazu. 3 0 Konferencja w San Francisco, skupiająca reprezentatywne grono badaczy, dająca całościowy obraz ówczesnego stanu badań i rysujących się tendencji, pozwala na sformułowanie następujących wniosków-' w prowadzonych współ­ cześnie pracach taniec pojmowany jest jako zjawisko znakowe. Kwestia ta nie podlega dyskusji. W rezultacie metody badawcze — jakkolwiek zróżnico­ wane — reprezentują (poza metodą fenomenologiczną) podejście systemowe, zaś charakter prac wskazuje na tendencję do rekonstruowania całościowego obrazu badanego zjawiska na podstawie możliwie najpełniejszego zestawu właściwych mu cech. III. C H O R E O L O G I A C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA? J. L . Hanna w ocenie konferencji w San Francisco stwierdza, że rozwiąza­ nia proponowane w dziedzinie badań tańca nie są oryginalne, zaczerpnięto je bowiem z antropologii kulturowej, a pośrednio z j ę z y k o z n a w s t w a . Stwier­ dzenie to jest charakterystyczne dla pewnej tendencji w badaniach tańca. W ciągu ostatnich 30 lat, w czasie których notowany jest wzrost zaintereso­ wania środowisk naukowych tym przedmiotem badań, coraz częściej pojawia się termin „choreologia" na określenie dyscypliny szczegółowej, której ośrod­ kiem zainteresowań byłby taniec. Zakres jej kompetencji, podobnie jak pro31 3 0 Dane przytaczam za: Hanna, 1975. C O R D — Committee on Research in Dance jest międzynarodową i międzydyscyplinarną organizacją powołaną do badań tańca, przede wszyst­ kim w zakresie antropologii tańca. Działa przy Wydziale Tańca Uniwersytetu w Nowym Jorku. Przyczyny, o których szerzej mówiłam w pierwszej części tego artykułu sprawiają, że zjawisko to uważam za korzystne. 3 1 �TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAŃ 187 gram i metody badawcze, nie są jeszcze określone, a niejednokrotnie jedyną precyzyjną informacją na temat tej dyscypliny są stwierdzenia, że ma się ona koncentrować na tańcu i uniezależnić się od dyscyplin, w ramach których były dotychczas prowadzone badania tańca. Przy tym ze względu na gwał­ towność, z jaką potrzeba powołania nowej dyscypliny jest niekiedy wyrażana, przy jednoczesnym braku konkretnych propozycji dotyczących właściwych takiej dyscyplinie rozwiązań metodologicznych, istnieje w moim przekonaniu obawa, by choreologia nie stała się tworem sztucznym. Wypowiedziane tu zastrzeżenia nie mają na celu negacji sensu jej istnienia. Są one wyrazem ostrożności wobec postaw podyktowanych niecierpliwością i — nie wolno o tym zapominać — pewnymi kompleksami badaczy zaintere­ sowanych tańcem, wynikającymi z omówionej przeze mnie na wstępie po­ zycji tańca jako przedmiotu badań. Nie sposób w tej chwili przesądzić, która z tendencji — choreologiczna czy antropologiczna — przeważy. Być mo­ że trzecim rozwiązaniem, umożliwiającym wyjście poza tę alternatywę, okażą się badania interdyscyplinarne, w analogii do prowadzonych przez C O R D . W każdym z przypadków cel. jaki stawiają sobie badacze, pozostaje ten sam. Jest nim stworzenie lub przyjęcie takiego podejścia badawczego, które zapewniłoby wypracowanie sprawnych narzędzi poznawczych do badań tańca. LITERATURA Alford V., G a l l o p R. 1935 The traditional dance, London. Angelova R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Armstrong R. 1971 The affecting presence: An Essay in Anthropology, Urbana. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o wa C. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma daramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, cz. 3. Benesh R. 1956 An Introduction to Benesh Notation, London. Bhavnani E . 1965 The Dance in India, Bombay. Birdwhistell R. 1953 Introduction to kinesics, Louisville. 1970 Kinesics and Context. Essays on Bodily Motion Communication, Philadelphia. Boas F . 1925 Contributions on the ethnology of the Kwakiutl, Columbia University Contributions to Anthropology, New York. von Boehn M. 1925 Der Tanz, Berlin. Capron L . 1953 77ге medicine bundles of Florida Seminole and Green Corn Dance, Washington. �188 JOLANTA KOWALSKA C o n t é P. 1931 Choreographie, Paris. C z e r w i ń s k i A. 1862 Geschichte der Tanzkunst hei den ¡Culturen Volken, Lipsk. Dances... 1914 Dances and Societes of the Plains Shoshone. Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 10, New York. Densemore F. 1929 Papago Music, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 90, Washington. Desmond O. 1919 Rhythmographic. Lipsk. Dorsey G. 1903 The Arapaho Sun Dance. Chicago. D r a b e c k a M. 1966 Tańce historyczne: kurant, menuet, sarabanda. Warszawa. 1968 Tańce historyczne: pawana, galiarda, wolta. Warszawa. 1971 Tańce historyczne: basse danse, balio, branie. Warszawa. E l l i s H. 1923 The Dance of Life, Boston- New York. E v a n s В., Evans M. 1931 American Indians dance steps, New York. Evans-Pritchard E . E . 1928 The Dance, „Africa", t. 1, s. 436-462. G e l l A. 1980 The Gods at Play: Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, nr 2, s. 219-248. G i u r c h e s c u A. 1973 La danse comme objet semiotique, ..Yearbook of the International Folk Music Council", t. 3. s. 175-178. G o r ż k o w s k i M. 1869 Choroimania, czyli historyczne poszukiwania o tańcach tak historycznych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych we względzie ich symbolicznego znaczenia, Warszawa. Granet M. 1926 Danses et legends de la Chine ancienne, Paris, t. 1-2. G r o s l i e r G. 1913 Danseusses Cambodgiennes, Anciennes et modernes. Paris. Hanna J. L. 1975 77ie Anthropology of Dance: Reflections on the CORD conference, „Current Anthro­ pology", t. 16. nr 3, s. 445-446. 1979 Movement toward Understanding Humans through the Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", t. 20. nr 2. s. 313-339. Harasymczuk R. W. 1939 Tańce huculskie, Lwów. H i n c k s M. A. 1910 The Japanesse dance, London. Jakobson R. 1972 Poetyka w świetle językoznawstwa, Współczesne teorie badań literackich za granicą, Kraków, t. 2. J a n k o v i č L . . J a n k o v i č D. 1957 Prilog prouczavaniji ostatka orskich obriednich igra u Jugoslaviji. Beograd. �TANIEC JAKO 1975 PRZEDMIOT BADAŃ 189 The System of the Sisters Ljubica and Dánica Jankovič for the Recording, Description and Analysis of Folk Dances. „Ethnomusicology". t. 19, nr 1, s. 30-46. Jensfels P. 1939 Getanze Harmonien. Stuttgart. Jones A. J. 1955 The Sun Dance of Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull. 157, nr 47, s. 203-264. Kaeppler A. 1972 Method and Theory in analysing Dance Structure with an analysis of Tongan Dances, ..Ethnomusicology". t. 16. s. 173-217. K e a l i i n o h o m o k u J. W. 1967 Hopi and Polynesian Dance: A Study in cross-cultural Comparisions, „Ethnomusico­ logy", t. 11, s. 343-358. 1979 Culture change: Functional and Dysfunctional Expressions of Dance, A Form of Affective Culture, The Perfoming Arts, Haga, s. 47-64. K e l l e r m a n B. 1920 Sassa yo Yassa, Japanishe Tanze, Berlin, de K l e e n T. 1937 Menalia and Indian Dancing, „Ethnos", t. 2, s. 47-55. Knust A. 1956 Abriss der Kinetographie Laban, Hamburg. 1979 Dictionary of Kinetography Laban, Plymouth, t. 1-2. K o l b e r g О. brw. Dzieła wszystkie, Wroclaw—Poznań, t. 1-52. K o r o l e v a E . A. 1977 Rannyje formy tanca, Kiszyniev. K o w a l s k a J. 1980 Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24. z. 2, s. 121-137. K u r a t h G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of Two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 187, Washington. K u r a t h G. P.. Marti S. 1964 Dances of anahuac. The Choreography and Music of Precortesian Dances, Chicago. L a b a n R. 1926 Choreographic, Jena. 1956 Principles of Dance Movement Notation, London. Lange R. 1975a The Nature of Dance. An Anthropological Perspective, London. 1975b Podręcznik kinetografii według metody Lab ana-Knust a, Kraków. 1981 Semiotics and Dance, "Dance Studies", t. 5, s. 13-21. 1984 Guidelines for Field Work on Traditional Dance. Methods and Checklist, "Dance Studies", t. 8, s. 7-48. van der Leeuw G . 1978a Czy w niebie tańczą? „Literatura na Świecie", nr 5:85, s. 306-353. 1978b Fenomenosogia religii, Warszawa, de L i n d L. 1979 Dance as Nonverbal Communication. Experience Forms, Haga, s. 255-269. L i s i c j a n S. 1940 Zapis dvizenija, Moskva—Leningrad. Loeb E . M. 1929 Tribal Initiations and Secret Societies, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley, t. 25, nr 3. �190 JOLANTA K O W A L S K A Lomax A. 1972 Cantometrics-chorometrics Projects, "Yearbook of the Internationa] Folk Music Council", t. 4, s. 142-145. Lomax A., Bartenieff I., Paulay F. 1968 Dance Style and Culture: The Chorometric Coding Book, Folk Song Style and Culture, Washington, s. 222-247, 262-273. Lowie R. H. 1913 Dance Associations of the Eastern Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. L u k i a n z Samosat 1951 Dialog o tańcu. Warszawa. Martin G. 1979 A magyar kórtancok és europai rokonsdga, Budapest. 1980 Improvisation and regulation in Hungarian Folk Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 3-4. s. 391-426. 1982 A Survey of the Hungarian Folk Dance Research, "Dance Studies", t. 6, s. 9-45. 1983 Geschichtepfunkte fur die Klassifizierung der ungarischen Reigentanze und ihre Typen. Analyse und Klasifikation von Volkstanzen, Warszawa, s. 147-159. Martin G., Pesovar E. 1961 A Structural Analysis of Hungarian Folk Dance (An Methodological Sketch), "Acta Ethnographica", t. 10, z. 1-2, s. 1-40. 1963 Determinations and Motive Types in Dance Folklore, "Acta Ethnographica", t. 12, z. 3-4, s. 293-331. de M a r t i n o ' E . 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do życia religijnego południowych Wioch, Warszawa. Mauss M. 1973 Techniki posługiwania sie ciałem, Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. Oryginał: "Journal de Psychologie", t. 32: 1936. Mitchelson T. < 1928 Notes on the Buffalo-head Daiue of the Thunder Gens of Fox Indians, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87. Washington. Mooney J. 1896 The Ghost Dances Religion and Sioux Outbreak of 1890, Annual Raport of the Bureau of American Ethnology, t. 14: 2, Washington. Morris M. 1928 The Notation of Movement, London. M o s z y ń s k i К. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 2, Warszawa, s. 330-395. Pierwsze wydanie uka­ zało się w roku 1939. Nieuvenhuis G. J. 1916 Uber den Tans in Niderldndisch-Indien, Leiden. Noverre J. J. 1760 Letters sur la danse et sur les ballets, Lyon—Stuttgart. Oestesley W. O. E . 1923 The Sacret Dance, Cambridge. Ossowski S. 1966 U podstaw estetyki. Dzieła, t. 1, Warszawa. Otis E . 1979 Sutton Movement Shorthand Dance Writting, New Directions in Dance. Collected Writtings from the Seventh Dance in Canada Conference held at the University of Waterloo, Canada, June 1979, Toronto—Oxford—New York—Sydney—Paris— -Frankfurt, s. 179-187. �ТАЫ1ЕС J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ 191 Pesovar E . 1980 The Structural Characteristics. Features of the Hungarian Recruting Dances, "Acta Ethnographica", t. 29, z. 1-2, s. 75-90. P e t e r s o n - R o у с е A. 1980 The Anthropology of Dance, Bloomington—London. Rey J. 1958 Taniec, jego rozwój i formy. Warszawa. Sachs С. 1933 Eine Weltgeschichte des Tanzes, Berlin. 1965 World History of the Dance, New York. Salter A. 1980 Structure and Substance in Dance, "Dance Studies", t. 4, s. 37-52. Samdach Ch. T. 1930 Danses Cambodgiennes, Hanoi. Sharp C. 1924 The Dance, London. Sheets M. 1966 The Phenomenology of Dance, Madison. Shimkin D. B. 1953 The Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 151. Washington. Szentpal O. 1958 Versuch einer Formanalyse der ungarischen Volkstanze, "Acta Ethnographica", t. 7, z. 3-4, s. 257-336. Swarup Sz. 1968 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay. T o t h S. 1952 Tanečné pismo, Bratislava. Voget F . W. 1953 Current Trends in the Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of Americian Ethnology (Anthropological Papers), bull. 151, Washington. Voss R. 1868 Der Tanz und seine Geschichte. Eine kultur-historisch-choreographische Studie, Erfurt. Wilder S. C. 1963 The Yoqui Dear Dance: A Study in Cultural Change. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull 186, Washington. Wissler C. 1912 Societies, and Ceremonial Associations in the Oglala Division of the Teton-Dakota, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York. 1913 Societies and Dance Associations of the Blackfoot Indians, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 4, New York. Witwicki W. 1930 O naturze tańca ..Taniec". Warszawa, s. 9-14. Wundt W. 1923 Volkerpsychologie, Lipsk. Z i b r t Č. 1895 Jak se kdy v Cechach tancovalo, Praha. Zwolski E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Ż o r n i c k a j a M. 1966 Narodnyje tancy Jakutii, Moskva. �192 JOLANTA K O W A L S K A Jolanta Kowalska D A N C E AS A SUBJECT O F R E S E A R C H E S A N D S T U D I E S : C H O R E O L O G Y OR A N T H R O P O L O G Y O F D A N C E Summary It was first within the last 50 years thai dance have been raised to the role of full-fledged subject of scientific studies. Moreover, much later than plastic arts, music and other domains of artistic and spiritual culture to which it belongs, dance beganto be regarded as an autonomous phenomenon having its specific features. It would be rather difficult to inicate the arguments proving that the history of the studies on dance had begun earlier than the middle of the 19 century. True enough, some important works had been written long before this date, as for example "Dialogue on dance" by Lukian of Samosat or "Letters about dance" by J. J. Noverre yet they were exceptions both with regard to the very subject as well as the approach to it. Moreover, although the history of the studies on dance is so short there was much vagueness and current judgments that gathered around this subject and influenced the development of researches. They were caused mainly by the negative connotation of dance characteristic to the intellectual trend of European culture within which the scientific reflection on dance was formed. Referring to the conclusions of Edward Zwolski concerning the history of chorea and the causes of its decline between the 5 and 3 century B. C . (Zwolski 1978) I tried to indicate that the mentioned connotation resulted fron the secularization of dance, its falling out of the religious-ritual context. The association with that context determined many of the essential cultural roles of dance. Some of them were: the role of a mediator between people and the sphere of the sacred or, as Gerardus van der Leeuw and Kurt Sachs put it. the role of prayer (van der Leeuw 1987b, Sachs 1965, p. 5) Next, the role of a medium, i.e. means of conveying certain contents which could not be expressed verbaly due to the cultural qualification of words as a "dangerous means of expression. Along with the mentioned roles dance, functioning in the religious-ritual context might have fulfilled the functions of entertainment, of means of accumulating and giving vent to emotions, an element of aesthetic impressions etc. As a result of secularization the principle of a simultoneus realization of all the mentioned functions have been broken and particular roles have become specialized, chiefly that of entertainment and the prevailing aesthetic functions. Thus dance have been moved to the less important "ludical" margin of life. That determined for a long time a prevailing tendency to perceive it in a fragmentary way, in the shape reduced to some of its aspects only. Both the history of dance in Europe and the history of the studies on it bear the marks of the above mentioned transition. It found its expression in the position of dance somewhere between vice and the tolerated bounds of decency, in condemnig dance by the moralists of various epochs and at last, in the doubts about if so trivial and controversial a phenomenon can make the subject of valuable scientific researches. Dance was often a subject of debates proceeding from the point of view of morality and aesthetics or the object of emotional reactions rather than of scholarly investigations and studies. Yet, since the second halfth of the 19 century the studies dealing with it have proved the development of a new field of research. A scholar who would reach for previous studies concerning dance has at his disposal the studies in: musicology, history of culture, religiology, ethnology along with philosophy, psychology and medicine. The interdisciplinary dispersion of interests concerning dance can be seen here and this is what makes their characteristic trait. In the first period of the history of the study on dance, i.e. since the halfth of the 19 century till the turn of the 19 and 20 century it was the domain of historians and then of musicologists and religiologists �T A N I E C J A K O PRZEDMIOT BADAŃ 193 while nowadays the students on dance are represented first od all by ethnographers and cultural anthropologists. This change is the sign of difference in conceiving the discussed phenomenon which revealed with the development of particular disciplines. Ethnographers and cultural anthropologists view dance as a cultural phenomenon first of all. This concept of dance is wide enough to involve the attributes of the "musical", "historical", the relations between dance and religion and its many other traits emphasized by the representatives of the mentioned disciplines. Thereby the connection of dance and culture is quite obvious for all who study the subject and this conviction found its expression in their pronouncements. But to make this obviousness cognitively useful it was indispensable to break the above mentioned stereotype in thinking about dance. The history of the studies on dance can be divided into two periods taking into account the kind of approach to this phenomenon and the character of researches. The first period lasting since the middle of the 19 century till the 30-ties of the 20 century was the period of collecting more or less casual data, then documentary works and in the last phase, of the studies oriented towards syntetic studies. It was then when the basis of the research methods was founded, first of all the method of recording movements. The studies of that period were focused on the historic-genetic problems and on descriptions of the forms of dance. The second period is distinguished by the trend to view dance as a cultural phenomenon with certain attributes common to all its variants. This tendency appeared at the end of the 20-ties of the 20 century although this approach can be found from time to time in the former works too (for example by Oskar Kolberg and Marcin Gorżkowski—Kolberg; Gorż­ kowski, 1869). But the full development of this way of viewing dance can be spoken about first with reference to the recent 30 years. The boundary line dividing the two periods is not clean-cut. Still I assume the 30-ties as a caesura since it is that period when a simultoneous functioning and clashing of both approaches can be noticed, for instance in the work by Kurt Sachs published in 1933 (Sachs, 1933) At the same time the work by Evans-Pritchard was published (1928) which contains an attempt of approaching to dance from the functional point of view as well as the study by Marcel Mauss on the techniques of using the body, where dance has been defined as a particular cognitive-communicative apparatus (Mauss, 1936). Though the sug­ gestions contained in the above mentioned works were applied and developed first in the later studies, at that time they were the signs of new tendencies arising then. Especially many important works concerned with dance have been written since the 60-ties of our century. Some of them are very interesting as for example morphological analyses of movement evolved in the Budapest research centre which were evolved by Olga Szentpal (1958), Gyorgi Martin (1961, 1963, 1979, 1980, 1982, 1983) and by Erno Pesovar (1961, 1963, 1980) the works representing anthropological perspective of dance (Lange, 1975; PetersonRoyce. 1980), The phenomenological one (Sheets, 1966) the studies indicating communicative abilities of dance (de Lind 1979; Hanna 1979. Lange 1981) and so promising like those leading to structural and, semiotic approaches (Kaepler, 1972, Hanna 1979; Giurchescu 1973). There are also some new, original approaches (Lomax's chronometrics). Unlike in the previous stages of studies in all the mentioned works besides the stressed importance of cultural context and of viewing dance as an autonomous phenomenon there appeared an extremely important element: the scholars' unanimity in conceiving dance as a system of signs. With the growing scholarly interest with dance a new term appeared-"choreology" for denotation of the particular discipline having dance for its subject. The scope of its competence as well as the programm and research methods are not defined precisely yet and sometimes the only information about this discipline is that it is due to focus upon dance and become independent from those disciplines within which dance had been studied before. Therefore I believe there is a risk that choreology may become a factitious creation. My reservations pronounced here do not aim to negate the sense of the idea. They only express the 13 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �194 JOLANTA K O W A L S K A caution towards some ideas provoked by certain scholars' impatience and, let us say, their "complexes" resulting from the previous status of dance as research subject. It is difficult to forejudge which of the two tendencies will prevail- the anthropological or the choreological one (maybe the third solution will be interdisciplinary studies analogically with those carried out by CORD). However in both cases our main purpose is to create or accept such an approach which would ensure evolving efficient cognitive instruments in the researches of dance. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/186bcaef6c5c2a27b196e4b65e7f99c2.pdf 651c3fa4f1ed315fc11ae2ae3a9693a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3831 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polskd sztuka P A f t S T W O W ROK XI MR 1 1 9 5 7 �T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Maria Przeździecka E w a Fryś Olga Mulkiewicz Aleksander Błachowski Jon Const. Chitimia Zofia Głowa Rss Rss Rss Rss Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend Zbiorowy portret chłopski Józef Bigos Szymon Czerniakiewicz — podlaski w y cinankarz ludowy Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny . . Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie . Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warszawie O rumuńskiej literaturze ludowej . . . Materiały do mapy ośrodków garncar­ skich w Polsce Przemysł ludowy i artystyczny . . . Slovensky ludowy odev v min-ulosti . . Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod wier­ chami Tatr" Architektura polska do p o ł o w y X I X wieku 3 21 25 33 37 42 44 53 56 60 61 62 63 Na okładce i na stronie t y t u ł o w e j zabawki ludowe fotografował Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA LUDOWA R. X — 1956 S P I S T R E Ś C I Józef Z a b a w k i g l i n i a n e z X V I I i X V I I I w i e k u z n a l e z i o n e w G o r ­ l i c a c h s. 201—204 Bieniarzówna Janina E l e m e n t y l u d o w e w urządzeniu i z b y uboższego mieszczaństwa k r a k o w s k i e g o X V I I w i e k u s. 106—115. . . . Cieśla-Reinfussowa Zofia S z t u k a l u d o w a w S i e r a d z k i e m s. 297—313 . C z a j k o w s k i Jerzy " W y c i n a n k i k i e l e c k o - r a d o m s k i e s. 229—241 . . Dobrowolska Agnieszka M a t e r i a ł y do l u d o w e j kultury artystycznej P o m o r z a Z a c h o d n i e g o s. 158—190 Dubiel Ludwik Z d o b n i c t w o skrzyń n a Śląsku Cieszyńskim i G ó r n y m s. 256—279 , Flizak Sebastian Sprzęt d o m o w y i g o s p o d a r s k i górala Gorczańskiego z I I poł. X V I I w . s. 283—284 . Fryś Lwa Ośrodek g a r n c a r s k i w B i e l a n a c h s. 249—256 Glapa Adam P r z y c z y n e k d o w i e l k o p o l s k i e j r z e ź b y l u d o w e j s 241—242 Głowa Zofia X p o w o j e n n y k o n k u r s s z o p e k w K r a k o w i e s. 61—64 . Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz. I . s. 115—120 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce. Cz. I I s 190—196 Głowa Zofia M a t e r i a ł y do m a p y o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h w P o l s c e Cz. I I I . s. 242—249 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz I V . s. 355—359 Górski Ryszard Z a i n t e r e s o w a n i a kulturą l u d o w ą w e p o c e M i c k i e w i c z a s. 31—40 Gutkowska-Rychlewska M. Z a b a w k i d z i e c i n n e w I poł. X V I I I w . s. 196 Hit St., Kunczyńska A. S z t u k a eskimosów k a n a d y j s k i c h s. 316—335 Jackowski Aleksander U w a g i po w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j w L o n ­ d y n i e s. 289—296 Jarnuszkiewicz Jadwiga Głos w d y s k u s j i o w y s t a w i e 10-lecia ,s. 340—342 Kossakowski Andrzej W s p r a w i e a m a t o r ó w s. 314—315 . . . Kotula Franciszek S k r z y n i a w źródłach a r c h i w a l n y c h s. 4 8 — 6 1 . . Kunczyńska Anna R z e ź b y J a n a C e n t k o w s k i e g o s. 2 0 — 3 1 . . . . Malkiewicz Krzysztof Zambrzycka Anna Fajczarstwo na P o d h a l u s. 209—219 Mulkiewicz Olga Objazdowa wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 336—337 . . . Przeździecka Maria Z a b y t k i p l a s t y k i l u d o w e j na. P o d l a s i u Wschod­ n i m s. 204—209 . Przeździecka Maria P i s a n k i w R a d o m s k i e m s. 219—228 Przeździecka Maria S z t u k a l u d o w a w M u z e a c h B u k a r e s z t u s. 124—132 Reinfuss Roman S z k o l e n i e k a d r n a u k o w y c h i o r g a n i z a c j a badań z z a ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j w R u m u n i i s. 120—124 Reinfuss Roman Z zagadnień t e r m i n o l o g i i c e r a m i c z n e j s. 281—283 . Reinfuss Roman N a m a r g i n e s i e w y s t a w y 10-lecia p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ wej s. 337—340 Reinfuss Roman K o n k u r s y d l a prządek i t k a c z y w X V I I I w . ,s. 196 Rss J a n M a n u g i e w i c z : P o l s k i e s t r o j e l u d o w e s. 132—135 . . . Rss I n w e n t a r z e dóbr b i s k u p s t w a chełmińskiego s. 279—291 . . . . Rss A l b e r t F i e d l e r : D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n s. 360 Rss F r i e d r i c h S i e b e r : B u n t e M o b e l d e r O b e r l a u s i t z s. 361—362 . . Rss P. I . M a k u s z e n k o , Z. A . P e t r o w a : N a r o d n a j a A r c h i t e k t u r a Z a k a r p a t i a s. 362 Rss T a n c r e d B a n a t e a u : P o r t u l p o p u l a i r p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a s. 360 Barut nr 4—5 nr nr nr 6 6 4—5 nr 3 nr 4—5 nr nr nr nr nr nr 4—5 4—5 4—5 1 2 2 nr 3 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 1 3: 6 nr nr nr nr nr 6 6 6 1 1 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 4—5 4—5 2 nr nr 2 4—5 nr nr nr nr nr nr 6 3 2 4—5 6 6 nr nr 6 6 �Tomasz Domy mieszczańskie z K a m i o n k i p c w . Lubartów s. 363—3G5 Sadownik Jan Z zagadnień k l a s y f i k a c j i i s y s t e m a t y k i p o l s k i e j pieśni l u d o w e j s. 343—354 Seweryn Tadeusz Polskie w y c i n a n k i papierowe X V I I i X V I I I w i e k u s. 67—106 . . . '. Seweryn Tadeusz Ż y w o t i dzieło o o w s i n o e i b e s k i d z k i e g o Jędrzeja W a w r y s. 131—158 . . . . * W a j d a Andrzej E k r a n y f o t o g r a f ó w u l i c z n y c h s. 3—20 Woleńbka Maria S z t u k a l u d o w a d w u d z i e s t u n a r o d ó w s. 40—48 . . W . A. „ L i t e r a t u r a l u d o w a " — n o w y miesięcznik f o l k l o r y s t y c z n y s. 365 Zanoziński Jer su R z e ź b i a r z e w i e j s c y w okręgu m i a s t a K r a k o w a s. 197 Znanńerowska-Prufiei otim Maria W s p o m n i e n i e o rzeźbiarzu k u j a w s k i m F e l i k s i e B l a s z c z y k u s. 135—136 Rusek nr 6 nr 6 nr 2 nr nr nr nr nr 3 1 1 6 3 nr 2 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKf �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, Mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, Prof, dr Ksawery P i w o c k i , Prof, dr R o m a n Reinfuss, Prof, dr Tadeusz S e w e r y n ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor na­ czelny), M g r A n n a Kunczyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , P r o f , d r R o m a n R e i n f u s s (za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e g o ) , M g r B a r ­ bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef W i l k o ń ( p r o j e k t o k ł a d k i ) , M g r K r y ­ styna Żmijewska (adiustacja i k o r e k t a ) REDAKCJA I ADMINISTRACJA: STWOWY INSTYTUT SZTUKI, S Z A W A , D Ł U G A 26 PAŃ­ WAR­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6df5cc41c23b83f903317d7823e36d57.pdf 067bdc318eb4a3064abdc5f3b75941b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4111 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podkarpacie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3837 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.42-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W RZESZOWIE OLGA Z p o c z ą t k i e m g r u d n i a 1956 r o k u w D o m u K u l t u r y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h w R z e s z o w i e o t w a r t a została W o j e w ó d z k a W y s t a w a Współczesnej S z t u k i L u d o w e j . W y s t a w a ta, z o r g a n i z o w a n a przez Wydział K u l t u r y W o j e w ó d z k i e j R a d y N a r o d o w e j , j a k o c e l postawiła sobie p o k a z a n i e s t a n u współczesnej s z t u k i l u d o w e j n a terenie województwa. Zadanie to w znacznej mierze zostało w y k o n a n e , p r z y c z y m duża ilość z g r o m a d z o ­ n y c h eksponatów, j a k i w większości w y p a d k ó w i c h w y s o k a wartość a r t y s t y c z n a — m o ż e napełnić l u d z i interesujących się sztuką l u d o w ą d u ż y m o p t y m i z m e m . W y s t a w a urządzona była w n i e w i e l k i e j s a l i , co u n i e m o ż l i w i ł o w y k o r z y s t a n i e całego materiału. D o t y ­ czy t o z a r ó w n o eksponatów, z których część musiała zostać w m a g a z y n i e , j a k też i s a m e j k o n c e p c j i w y ­ s t a w y — t r z e b a b o w i e m b y ł o ograniczyć się j e d y n i e do w y b r a n y c h d z i a ł ó w z d o b n i c t w a l u d o w e g o . . D l a t e g o też na w y s t a w i e n i e p o k a z a n o n p . w ogóle b o g a t y c h h a f t ó w r z e s z o w s k i c h czy też d e k o r a c j i o b r z ę d o w e j . S k o n c e n t r o w a n i e się na p e w n y c h t y l k o działach z d o b ­ n i c t w a l u d o w e g o miało j e d n a k tę dobrą stronę, że n i e r o z p r o s z y ł o materiału, dało p e w n e p o w i ą z a n e w i ę k s z e całości z j e d n e j d z i e d z i n y . C e l o w y i słusznie w t e n właśnie sposób o p r a c o w a n y scenariusz m g r M a r i i Przeździeckiej dzieli zgromadzone eksponaty na k i l k a d z i a ł ó w , w obrębie których w y o d r ę b n i o n e są d o p i e r o p e w n e ośrodki. D a j e t o z w i e d z a j ą c e m u w i ę k s z e m o ż ­ liwości p o r ó w n a w c z e — o r i e n t u j e go dokładnie w j e d n y m z a g a d n i e n i u . Umieszczona na wstępie m a p a p o k a z u j e , skąd z e b r a n o e k s p o n a t y . M a p a t a , m o ż e n i e z b y t szczęśliwie opracowana graficznie, spełnia j e d n a k swe zasadnicze zadanie. Spośród z g r o m a d z o n y c h eksponatów na p i e r w s z y p l a n w y s u w a się s t o i s k o c e r a m i k i . P o r a z p i e r w s z y , obok M e d y n i Głogowskiej i D o m a s t a w y , na wystawę przysłał s w e w y r o b y z w i ą z a n y tradycją z p o w y ż s z y m i ośrodkami, a n i e d a w n o p r z y ł ą c z o n y a d m i n i s t r a c y j n i e do województwa rzeszowskiego — Łążek O r d y n a c k i . W ś r ó d w y r o b ó w z Ł ą ż k a w y r ó ż n i a j ą się buńki o r a z b a r d z o d o b r e t e c h n i c z n i e i ładnie z d o b i o n e garnki N o w o r o l a . N i e z b y t szczęśliwie za t o w y b r a n e zostały talerze, zdobione o r n a m e n t e m stosowanym na m i s ­ k a c h — f o r m a t a l e r z a obca j e s t t r a d y c y j n e j c e r a m i c e Ł ą ż k a i n i e p o w i n n a stanowić t a k w a ż n e g o a k c e n t u na s t o i s k u . D u ż o e k s p o n a t ó w przesłała n a w y s t a w ę spokrewniona z Łążkiem D o m a s t a w a : w y r o b y Siemb i d y — c z e r w o n e , z d o b i o n e białą p o l e w ą l u b białe z d o b i o n e najczęściej o r n a m e n t e m roślinnym •— z d e ­ c y d o w a n i e d o b r z e świadczą o r e p r e z e n t o w a n y m p r z e z n i e g o ośrodku. W y s o k ą techniką w y r o b u odznaczają się n a c z y n i a z P o g w i z d o w a (pow. Łańcut) i Poręb Dębskich ( p o w . T a r n o b r z e g ) . N a specjalną u w a g ę z a ­ sługują eksponaty z Sokołowa i Kołaczyc. Soko­ ł ó w — ośrodek o b a r d z o s t a r y c h t r a d y c j a c h g a r n ­ c a r s k i c h , n a tę w y s t a w ę dał dość słabe t e c h n i c z n i e s i w a k i . R ó w n i e ż K o ł a c z y c e — ośrodek produkujący jeszcze na początku X X w i e k u c e r a m i k ę n a b a r d z o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m — obecnie wystawił n a c z y n i a dość słabe, z d o b i o n e m o t y w a m i n i e o d b i e g a ­ j ą c y m i do m o t y w ó w s t o s o w a n y c h w sąsiednich m a ­ łych ośrodkach, n p . w C z e r m n e j , zupełnie n a t o m i a s t 42 i MULKIEWICZ o d m i e n n y m i od m o t y w ó w s t o s o w a n y c h t a m przed I wojną ś w i a t o w ą p r z e z L e j p r a s a . Bardzo dobrze pod względem p l a s t y c z n y m opraco­ w a n e było stoisko rzeźby w g l i n i e i z a b a w k i . N a p l a n p i e r w s z y w y s u w a ł y się t u r z e ź b y W ł a d y s ł a w y P r u c n a k i E m i l i i C h m i e l ; cały s z e r e g f i g u r e k p o k a z u j ą ­ c y c h pracę w p o l u czy p r z y g o s p o d a r s t w i e — fip. oracz, ż n i w i a r k a , d r w a l , g a r n c a r z — o b r a z u j e b o g a t y dorobek twórczy t y c h a r t y s t e k . O b o k w y s t a w i o n o t z w . „galanterię garncarską": maleńkie d z b a n u s z k i , g a r n ­ k i , m i s k i z M e d y n i , s k a r b o n k i z S o k o ł o w a i Górna (pow. K o l b u s z o w a ) , g w i z d k i g l i n i a n e z Jodłowej (pow. Jasło) i L e ż t j s k a . Z a b a w k i — t o m a l o w a n e k o l o r o w o na s u r o w y m d r e w n i e k o n i k i , w ó z k i z Chałupek, r u c h o m e n i e ­ dźwiadki „kowale'' — p r a w d o p o d o b n i e n o w a f o r m a d l a tego ośrodka; o b o k e k s p o n a t ó w z Chałupek w y ­ stawiono w y r o b y z Brzozy Stadnickiej i Bodaków (pow. Gorlice). Stoisko zatytułowane „Plastyka w obrzędach" rzuca się o d r a z u w o c z y dzięki k o l o r o w y m p i e r n i k o m o d ­ p u s t o w y m z K a ń c z u g i . B a r d z o d o b r e są p t a s z k i z c i a ­ sta — o b r z ę d o w e p i e c z y w o z Sołonki ( p o w . R z e s z ó w ) . W y s y p a n e ma ł a w i e , dające ś w i e t n y e f e k t k o l o r y ­ s t y c z n y b a r w n e p i s a n k i należą d o g r u p y p i s a n e k z o k o l i c R z e s z o w a i S a n o k a ; i n n e r e g i o n y n i e zostały na w y s t a w i e u w z g l ę d n i o n e . S z o p k a kolędnicza z A l b i g o w e j z k o r o w o d e m f i g u ­ r e k , u s t a w i o n y c h dookoła n i e j w d w u s z e r e g u , p o k a ­ z u j e całe b o g a c t w o p r z e d s t a w i e n i a j a s e ł k o w e g o . D z i a ł e m n i e s p o t y k a n y m na d o t y c h c z a s o w y c h wy­ s t a w a c h w R z e s z o w i e a n i też g d z i e i n d z i e j b y ł z d o ­ b i o n y m e t a l . Pokazano prace Jana M a c a z Cieszacina (pow. Jarosław) oraz w y r o b y z Sokołowa. C i e ­ k a w e są d a t o w a n e n a l a t a 1920 i 1949 b o g a t e o k u c i a wozów oraz tasak o ozdobnie wymodelowanym kształcie. B a r d z o w a ż n e b y ł o też wyeksponowanie k o w a l s k i c h narzędzi d o z d o b i e n i a , m ł o t ó w i s t e m p l i . N a s t ę p n y dział — t o z d o b n i c t w o w n ę t r z a , a w i ę c m a l o w a n k i . T u j e d n a k s e l e k c j a materiału n i e została p r z e p r o w a d z o n a z b y t szczęśliwie. N a p o g ó r z u t e n dział sztuki l u d o w e j jest bardzo bogaty, tymczasem na w y ­ s t a w i e — poza dobrą k o m p o z y c j ą k w i a t o w ą z P r z e d ­ borza i k o g u t a m i w y k o n a n y m i przez Marię Kozłową z M a c h o w a ( p o w . T a r n o b r z e g ) — pozostałe m a l o w a n k i z P r z e d b o r z a stanowią p r z e j a w spóźnionych g u s t ó w drobnomieszczańskich. T y p o w y m p r z y k ł a d e m t e g o j e s t s c e n k a , g d z i e l i s spogląda s p o k o j n i e n a siedzące o p o ­ d a l k a c z k i czy gęsi. B a r d z o bogato r e p r e z e n t o w a n a jest na w y s t a w i e rzeźba l u d o w a — i t o z a r ó w n o o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , j a k i ś w i e c k i e j . C i e k a w e są p r a c e A n i e l i O r ł o w s k i e j z P r z y s i e t n i c y — szczególnie s z o p k a , B r o n i s ł a w a S e n d e c k i e g o z B i n a r o w e j — p o l i c h r o m o w a n a rzeźba o t e ­ m a t y c e r e l i g i j n e j , p i e r w s z e p r a c e Stanisława Ś l i w y z L i b u s z y ( p o w . G o r l i c e ) o r a z w y r o b y Stanisława K a ­ l e m b y z B o r a t y n a . T e n o s t a t n i oprócz r z e ź b o t e m a t y ­ ce ś w i e c k i e j nadesłał n a w y s t a w ę stożkowatą t r ą b k ę dziecinną, zdobioną o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m w y ­ p a l a n y m n a s u r o w y m d r e w n i e . Jest t o n i e w ą t p l i w i e j e d e n z ważniejszych eksponatów w y s t a w y — tego �r o d z a j u b o w i e m t e c h n i k a zdobienia jest na terenie P o l s k i o b e c n i e już w z a n i k u . O b o k rzeźb c i e k a w a jest kapliczka polichromowana, z m a l o w a n y m na desce o b r a z e m M a t k i B o s k i e j K a r m i ą c e j . K a p l i c z k a , d a t o w a n a n a 1951 r o k , n i e została n i e s t e t y określona, skąd p o c h o d z i i k t o ją w y k o n a ł . P o r ó w n a w c z o rzeźba rzeszowska jest zdecydowanie l e p s z a niż w i n n y c h częściach k r a j u . Do reprezentowanego przez m a l o w a n k i na papierze i k o l o r o w e p t a s z k i działu z d o b n i c t w a w n ę t r z a zaliczyć również należy pająki żyrandolowe, w y k o n a n e z łu­ b i n u i żołędzi, o r a z j e d e n z r o b i o n y z d r e w n i a n y c h p a c i o r k ó w m a l o w a n y c h n a s r e b r n o , co miało dać w e f e k c i e f o r m ę imitującą s z k l a n n e ż y r a n d o l e s p o ­ t y k a n e w kościołach. O p r a c o w a n i e plastyczne wy­ stawy — zaprojektowane przez Jerzego Sienkiewicza i w y k o n a n e p r z y współpracy K o m i s a r z a Wystawy, Z o f i i N i e m i r s k i e j - P i s a r e k , oraz Sekretarza Wystawy, Stanisława G l i w y — j e s t b a r d z o u d a n e . U s t a w i o n e na l e k k o p o c h y l o n y c h półkach r z e ź b y dają bardzo ciekawe efekty, a dobrze zakomponowane stoiska stanowią p r z y j e m n e całości. Zastosowanie szarego płótna, t e k t u r y i s u r o w e g o d r e w n a dało z d e c y d o w a n i e dobre rezultaty. U j e m n ą stroną t e j d o b r e j i c i e k a w e j w y s t a w y j e s t k a t a l o g , w y d a n y zresztą ze z n a c z n y m opóźnieniem. Już s a m o t z w . „ w p r o w a d z e n i e d o d z i a ł ó w " zupełnie n i e spełnia s w e g o z a d a n i a . W części t e j k a t a l o g p o ­ w i n i e n z a w i e r a ć c h a r a k t e r y s t y k ę t e r e n u sporządzoną p o d kątem g ł ó w n e j p r o b l e m a t y k i w y s t a w y . W i n i e n i n f o r m o w a ć szerzej, niż i n f o r m u j e , o d a n y m z a g a d n i e ­ n i u i z konieczności n i e l i c z n y c h e k s p o n a t a c h . T y m ­ c z a s e m w k a t a l o g u s p o t y k a m y się z skróconym s p i ­ sem w y s t a w i o n y c h przedmiotów, p o t r a k t o w a n y m do t e g o dość n i e d b a l e : poszczególne działy w i n n e j k o ­ lejności u m i e s z c z o n e są n a w y s t a w i e , a w innej w k a t a l o g u . N i e l i c z n e rozważania teoretyczne, j a k np. r o z d z i e l e n i e P o g ó r z a n na d w a r e g i o n y : u b o g i — g ó r ­ s k i , i b o g a t y — n i z i n n y ( l e s s o w y ) , są n i e z b y t szczęśli­ w i e zastosowane. Przecież podział t e n n i e wpłynął zupełnie n a w y g l ą d m a k a t y — zresztą m a k a t y e k s p o ­ n o w a n e n i e pochodzą z t e r e n u P o g ó r z a n , choć i t a m t e n dział z d o b n i c t w a l u d o w e g o j e s t r o z w i n i ę t y . S p i s e k s p o n a t ó w sporządzony j e s t też n i e s t a r a n n i e . Klasycznym przykładem t e g o j e s t pominięcie n a ­ z w i s k a N o w o r o l a z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , który w y s t a ­ wia kilkanaście eksponatów. W y m i e n i a n i e jedynie ilości nadesłanych s z t u k , bez j a k i e j k o l w i e k i c h c h a ­ r a k t e r y s t y k i — t o r ó w n i e ż za mało. J a s n e przecież j e s t , że g a r n c a r z nadeśle n a w y s t a w ę „ r ó ż n e f o r m y naczyń 5 s z t u k " , a l e i d z i e o t o , j a k t e n a c z y n i a w y ­ glądają, c o t o j e s t — m i s k a czy g a r n e k , przecież p o t o o r g a n i z u j e się w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . P o m y ­ l o n e są n a z w i s k a t w ó r c ó w i n a z w y miejscowości, a te o s t a t n i e zwłaszcza można p r z y m i n i m a l n y m w y ­ siłku sporządzić s t a r a n n i e , j e ż e l i są t o n a z w y z t e ­ r e n u jednego t y l k o województwa. Niestety, tragicznego właściwie k a t a l o g u nie r a t u j e n a w e t o p r a w a g r a f i c z n a . D o b r e w z a s a d z i e zdjętia wykonano w bardzo b r z y d k i m , niebieskawym kolo­ r z e ; n i e są o n e p o n a d t o p o d p i s a n e a n i p o n u m e r o w a n e , co u t r u d n i a w y s z u k i w a n i e a u t o r ó w poszczególnych eksponatów według umieszczonego n a końcu s p i s u . T a k więc k a t a l o g — j a k o j e d y n y trwały d o k u m e n t , który p o z o s t a j e p o w y s t a w i e — n i e s t e t y w t y m w y ­ p a d k u stał się t y l k o jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m n i e ­ p o t r z e b n e g o w y r z u c a n i a p i e n i ę d z y , g d y ż n i e spełnia on swej p o d s t a w o w e j i t a k ważnej r o l i . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f6e5adf49ae24c12e08f8f0e115f556.pdf 17c769ebeed73d5bf778d6ac8c740883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4110 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource garncarstwo Lubelskie - grancarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3836 Title A name given to the resource Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.37-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. EWA 1. Fragment wystawy. FRYS GARNCARSTWO LUDOWE sprawozdanie z w y s t a w y LUBELSZCZYZNY W o j e w ó d z t w o l u b e l s k i e p o s i a d a największą o b e c n i e w P o l s c e ilość c z y n n y c h o ś r o d k ó w l u d o w e g o g a r n ­ carstwa, jednak z dotychczasowych wystaw sztuki l u d o w e j t e g o r e g i o n u , choć g a r n c a r s t w o s t a n o w i ł o n a n i c h z a w s z e n a j l e p i e j r e p r e z e n t o w a n y dział, z n a m y w y r o b y z a l e d w i e k i l k u n a s t u ośrodków. 6 m a j a 1956 r o k u o t w a r t a została w M u z e u m L u ­ b e l s k i m w y s t a w a na t e m a t : „Garncarstwo Ludowe L u b e l s z c z y z n y " . C e l e m w y s t a w y b y ł o właśnie p o k a z a ­ n i e w całości współczesnej l u d o w e j c e r a m i k i l u b e l ­ skiej, pokazanie wyrobów w s z y s t k i c h czynnych obec­ nie ośrodków tego t e r e n u . Przegląd t e n poprzedzono r o d z a j e m krótkiego h i s t o ­ r y c z n e g o wstępu. W p r o w a d z a ł y w z a g a d n i e n i e z w i ę z ł e k o m e n t a r z e , podające n a j w a ż n i e j s z e f a k t y z d z i e j ó w g a r n c a r s t w a o d m o m e n t u p o j a w i e n i a się go n a z i e ­ m i a c h p o l s k i c h aż d o o b e c n y c h czasów — o k r e s u o p i e k i n a d l u d o w y m artystą. W g r u p i e c e r a m i k i d a w ­ n e j znalazło się k i l k a e k s p o n a t ó w stanowiących i n ­ teresujący materiał p o r ó w n a w c z y d l a w y r o b ó w w s p ó ł ­ czesnych. Pokazano t a m n p . dzieżkę w c z e s n o h i ś t o ryczną ( X I I w.) w y k o n a n ą z b a r d z o c h u d e j , k r e m o ­ w e g o k o l o r u g l i n y , s k r o m n i e zdobioną p a s k a m i z g l i n ­ ki czerwonej, żelazistej, o r a z dzbanek i garnek z X V I w . , które n i e z n a c z n i e różnią się o d niektórych współczesnych s i w a k ó w . Z e stroną techniczną z a g a d n i e n i a zaznajamiał p o ­ krótce z w i e d z a j ą c y c h doskonały c y k l zdjęć f o t o g r a ­ f i c z n y c h , k t ó r y ilustrował pracę g a r n c a r z a o d m o ­ m e n t u w y d o b y c i a g l i n y aż d o załadowania n a w ó z g o t o w y c h naczyń, p r z y c z y m szczególnie interesująco pokazano etapy p o w s t a w a n i a naczynia na kręgu g a r n ­ c a r s k i m . Oprócz t y c h f o t o g r a f i i e k s p o n o w a n o szereg a u t e n t y c z n y c h narzędzi, s u r o w c ó w i p ó ł f a b r y k a t ó w oraz modele pieców g a r n c a r s k i c h . Współczesną c e r a m i k ę p o k a z a n o w kolejności g e o ­ g r a f i c z n e j o d o ś r o d k ó w północnych, które produkują p r z e d e w s z y s t k i m gładzoną ceramikę siwą, p o p r z e z malowane i glazurowane naczynia środkowo-lubelskie — do znacznie s k r o m n i e j zdobionych, b i s k w i t o ­ w y c h , siwych i glazurowanych wyrobów z powiatów p o ł u d n i o w y c h . N a c i s k został p r z e d e w s z y s t k i m p o ­ łożony n a ośrodki d o t y c h c z a s rnało z n a n e l u b w c a l e n i e z n a n e , a pobieżnie r a c z e j p o t r a k t o w a n o ośrodki p o p u l a r n e , j a k P a w ł ó w czy Urzędów. W ś r ó d c e r a m i k i o ś r o d k ó w północno-lubelskich, n a którą składały się g ł ó w n i e s i w a k i , poza z n a n y m i , b o ­ gato z d o b i o n y m i w y r o b a m i K a z i m i e r z a Rogowskiego z Białej P o d l a s k i e j , p r z e z n a c z o n y m i z góry dla m i e j ­ s k i e g o o d b i o r c y , w y r ó ż n i a ł y się z a r ó w n o formą, j a k z d o b i e n i e m doskonałe t e c h n i c z n i e i sta-rannie gładzone w y r o b y J a k u b a Czeczelewskiego z Sielczyka koło B i a ­ łej o r a z u ż y t k o w a c e r a m i k a Józefa K o z ł a z Rossosza. S i w a k i C z e c z e l e w s k i e g o urzekają szlachetną s y l w e t ą , której zalety świetnie podkreśla d e k o r a c j a . Zasób m o t y w ó w Józefa K o z ł a j e s t r a c z e j s k r o m n y , s p r o w a ­ dza się d o r ó ż n y c h u k ł a d ó w l i n i i p r o s t y c h , f a l i s t y c h i s p i r a l i , l e c z d a j e złudzenie d u ż e g o u r o z m a i c e n i a . Z n a c z n i e uboższe są s i w a k i Józefa K o p i s i a z P a r ­ c z e w a i K s a w e r e g o S z y m a ń s k i e g o z W ł o d a w y . Pośród t y c h ostatnich r z a d k o s p o t y k a n a f o r m a cechuje pła­ s k i e , b a r d z o pękate n a c z y n i e n a r y b y o j a s n o s z a r e j b a r w i e c z e r e p u , o z d o b i o n e górą brzuśca p a s k a m i p ł y t ­ k i e g o r y t u . K a z i m i e r z J a r o s z k i e w i c z z Ł u k o w a , który w 1951 r . w y s t a w i ł interesujące s i w a k i o o r n a m e n c i e g ł a d z o n y m , t y m r a z e m pokazał t y l k o jedną siwą d o ­ nicę. P o z o s t a ł e j e g o w y r o b y t o c e r a m i k a c z e r w o n a , częściowo g l a z u r o w a n a , c z a s e m z d o b i o n a p a s k a m i p o ­ białki, b r a k n a t o m i a s t zupełnie m o t y w u pionowej gałązki i c h a r a k t e r y s t y c z n e g o w r y s u n k u p t a s z k a . M o ż l i w e , że w t e n sposób ozdabiał J a r o s z k i e w i c z t y l k o 1 2 Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : S i w a k i z Białej „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5. R. R e i n f u s s : Z wystawy pokonkursowej wie, „ P o l . S z t . L u d . , " 1952, N r 1, 1 2 Podlaskie;', w Łuko­ 37 �Ryc. Wys. wery 2. Naczynie na „żywca". 14 cm. Wykonał Ksa­ Szymański. Włodawa. Ryc. 3. Garnek. Wys. 23 cm. Wykonał Jan Startek. Kolonia Zamek (pow. Kraśnik). Ryc. 4. Naczynie do odciąga­ nia mleka. Wys. 39 cm. Wy­ konał A. Wróbel. Wólka Biska (pow. Biłgoraj). 38 �naczynia przeznaczone na k o n k u r s , podczas g d y teraz w y s t a w i o n o j e g o z w y k ł ą , codzienną produkcją. W ś r ó d 42 e k s p o n a t ó w z G l i n n e g o z n a j d o w a ł y się też tylko d w a s i w a k i : n i e w i e l k i dzbanek i garnuszek w y ­ k o n a n e p r z e z J a n a Stępniaka, które z w r a c a ł y u w a g ę swoją nieskazitelną czarną, j a k b y aksamitną po­ w i e r z c h n i ą . Z pozostałej c e r a m i k i c z e r w o n e j , g l a z u r o ­ w a n e j , którą w y s t a w i ł a p r z e d e w s z y s t k i m cała r o ­ dzina Matysiaków (Jan, H e n r y k , Stefan, Aleksander, Józef), część p o k r y t a była t y l k o ciemnobrązowymi a l b o b i a ł y m i m a l a t u r a m i , część z d o b i o n a drobnym o r n a m e n t e m geometryczno-roślinnyrn w y k o n a n y m p o ­ białką n a t l e k i l k u r ó w n o l e g ł y c h c z a r n y c h pasków. W ogóle t y m r a z e m c e r a m i k a z G l i n n e g o b y ł a z n a c z ­ n i e b a r d z i e j u r o z m a i c o n a i c i e k a w s z a niż n a w y s t a w i e p o k o n k u r s o w e j w 1951 r o k u . Ośrodek w F i r l e j u r e p r e z e n t o w a ł y w y r o b y Leona J e z i o r a , z d o b i o n e r y t e m i p o k r y t e ciemnozieloną g l a ­ zurą, pochodzące p r z e w a ż n i e z z a k u p ó w d o k o n a n y c h na p o p r z e d n i c h w y s t a w a c h . Słusznie wyeliminowane zostały t y m r a z e m c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a J e z i o r a w y ­ r o b y o f o r m a c h czasem d z i w a c z n y c h , zdobione d e k o ­ racją plastyczną, które p r o d u k o w a ł s p e c j a l n i e n a k o n ­ kursy . Czerwone naczynia drugiego garncarza z F i r ­ leja — A n t o n i e g o Janczary — zdobione były p a s k a m i pobiałki, d z i e l ą c y m i n i e k i e d y n a c z y n i e horyzontalnie na t r z y m n i e j w i ę c e j r ó w n e części. Z n a n y ośrodek w B a r a n o w i e c h a r a k t e r y z o w a ł y w y ­ r o b y t r z e c h g a r n c a r z y — B o l e s ł a w a Dąbrosza, J a n a K o l o d y ń s k i e g o i J a n a Góry. B y ł y t o g a r n k i , d z b a n k i , d w o j a k i i słoje z c z e r w o n e j g l i n y , m a l o w a n e w g ó r ­ n e j części brzuśca pobiałką w u p r o s z c z o n e motywy roślinne n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , o r a z m a ł o ciekawe m i s e c z k i , zdobione k o n c e n t r y c z n y m i kręgami. Z n a c z ­ n i e różniły się o d n i c h p o d w z g l ę d e m m o t y w ó w w y ­ r o b y z K a z n o w a i M i c h o w a , p o m i m o że w y k o n a w c y i c h pochodzą z ośrodka b a r a n o w s k i e g o . M o t y w y raal a t u r w z b o g a c i ł y się t u i z w i ę k s z y ł y , a l e w y k o n y w a ­ ne są m n i e j s t a r a n n i e niż w B a r a n o w i e . Szczególnie d z i w n e f o r m y w i r u j ą c y c h g w i a z d i jakichś w i o t k i c h , f a n t a s t y c z n y c h roślin p r z y j ę ł y m a l a t u r y n a m i s k a c h w y k o n a n y c h p r z e z Czesława B i a ł a s i e w i c z a z K a z n o w a . Z Pawłowa pokazano przede w s z y s t k i m naczynia zdobione wielobarwnymi geometrycznymi wzorami, w y k o n a n e w spółdzielni, słabo s t o s u n k o w o z w i ą z a n e z d a w n y m jednobarwnym i bardziej uproszczonym z d o b n i c t w e m . Z a b r a k ł o n a t o m i a s t zupełnie s i w a k ó w , które s t a n o w i ł y p o d s t a w ę t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i t e g o s t a r e g o ośrodka, a d o o s t a t n i c h czasów w y r a b i a ł j e garncarz Mikołaj P i l i p c z u k . Z produkcją Urzędowa zapoznały zwiedzających w y r o b y ośmiu g a r n c a r z y . Większość s t a n o w i ł y z m a ­ nierowane w formie flakony i dzbanki, cukierniczki i n a c z y n i a b e c z u ł k o w a t e . W y r ó ż n i a ł a się prostą i ła­ dną formą bańka w y k o n a n a p r z e z J e r z e g o W i t k a o r a z dużych r o z m i a r ó w d z b a n z p i o n o w y m k o ł n i e r z e m i dwuuszny garnek, glazurowane t y l k o w górnych częściach m o c n o p r z e p a l o n e g o c z e r e p u . P o z a t y m r o ­ dzina Witków wystawiła nieco p l a s t y k i f i g u r a l n e j p r z e d s t a w i a j ą c e j s c e n y z b i o r o w e , n p . orkiestrę, o r a z k r o p i e l n i c z k i zdobione o d c i s k a m i stempla i plastycz­ n y m i n a l e p l a n k a m i ; C z e s ł a w A m b r o ż k i e w i c z pokazał kompozycję p t . „Krzesanie o g n i a " a T e o f i l G a j e w s k i — figurkę d z i k a . Pośród powyżej opisanej m a l o w a n e j c e r a m i k i w y ­ różniały się w i e l o b a r w n y m i m a l a t u r a m i w y r o b y J a n a Startka z k o l o n i i Zamek, analogiczne do c e r a m i k i z *Łążka Ordynackiego, skąd p o c h o d z i i c h t w ó r c a . Najbardziej wśród n i c h interesujące b y ł o rzadko w Łążku p r o d u k o w a n e naczynie flaszowate, zdobione techniką sgraffitową w p o s t a c i f a l i s t e j l i n i i r y t e j n a p a s k u pobiałki. Z powiatów południowo-wschodnich na p l a n p i e r w ­ szy wysunęła się c e r a m i k a c z e r w o n a , glazurowana, c z a s e m m a l o w a n a . Szczególnie rzucają się t u w o c z y garnki i dzbany wykonane p r z e z Józefa Fariona z P u t n o w i c , k t ó r y do m a l o w a n i a u ż y w a białej i c i e m ­ n e j — p r a w i e c z a r n e j — p o l e w y , co p o m i m o b a r d z o 3 4 5 J a k wyżej. E. J a n i k o w s k a : Z wystawy sztuki ludowej w bartowie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1951 N r 6. R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o i o a na t o y s t a i c a c h w blinie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5. Ryc. 5. Miska. Średnica 19 cm. konał Czesław Bialasiewicz. nów (pow. Lubartów). Wy­ Kaz- Ryc. 6. Miska. Średnica 22 cm. Wy­ konał Jan Kołodyńcki. Baranów (pow. Puławy). 3 4 Lu­ 5 Lu­ Ryc. 7. Dzbanek. Wys. 27 cm. Wy­ konał Piotr Wojtaleuncz. Jarosła­ w i e c (pow. Hrubieszów). �Ryc. 8. Bańka. Wys. 31 cm. W y k o ­ n a } Jan Chmiel. Kolonia Majdanek (pow. Tomaszów Lubelski). Ryc. 9. Dzbanek. Wys. 27 cm. konał Józef Kozioł. Rososz Biała Podlaska). Wy­ (pow. s k r o m n y c h m o t y w ó w (wyłącznie l i n i a f a l i s t a , p r o s t a i d r o b n e k r o p e c z k i ) dało w połączeniu z ładną f o r m ą naprawdę c i e k a w y efekt. Były t o jedne z najładniej­ s z y c h naczyń n a w y s t a w i e . Natomiast rnalatury na naczyniach Piotra W o j t a l e w i c z a i M a r i a n a U f n a l a z Jarosławca, dość n i e ­ z w y k ł e w treści — duże g w i a z d y o f a l i s t y c h p r o m i e ­ n i a c h i n i e w y r a ź n e p r ó b y z e s t a w i e ń f i g u r a l n y c h , sła­ b o z w i ą z a n e z b u d o w ą n a c z y n i a — n i e osiągały p e ł ­ nego e f e k t u a r t y s t y c z n e g o . Dla K r a s n o b r o d u (garncarze T e o f i l Kołtun i W ł a ­ dysław L a l i k ) c h a r a k t e r y s t y c z n e jest m a l o w a n i e m i ­ sek i d z b a n k ó w w s w o b o d n e gałązki i n i e r e g u l a r n e p l a m y w y k o n a n e zieloną m i e d z i o w ą p o l e w ą . Pod w z g l ę d e m f o r m y n a u w a g ę zasługiwały t u zwłaszcza d z b a n y o h a r m o n i j n e j e s o w a t e j s y l w e c i e . S z k o d a , że p o k a z a n o t a k mało k r a s n o b r o d z k i c h z a b a w e k i m i ­ niaturowej galanterii. Dość o b f i c i e wystawiono czerwone glazurowane, słabo z d o b i o n e w y r o b y g a r n c a r z y z J ó z e f o w a . B a r d z o piękną formą i doskonałą zieloną glazurą w y r ó ż n i a ł y się bańki, pękate d z b a n k i i g a r n k i , a szczególnie d w o ­ j a k i w y k o n a n e p r z e z J a n a Chmielą z k o l o n i i M a j d a ­ nek oraz użytkowe w y r o b y Ignacego i Franciszka Chmielą z k o l . D ą b r o w a . N i e s t e t y brakło t u s i w a k ó w , które w k o l . M a j d a n e k z d o b i o n e b y ł y w g ó r n y c h p a r ­ t i a c h brzuśca c z a r n y m i p a s k a m i g l i n k i , d y s k r e t n i e o d ­ b i j a j ą c y m i o d s t a l o w o - s z a r e g o tła c z e r e p u . * Ryc. 10. D z b a n e k . W y s . 33 cm. Wy­ konał Józef Farion. Putnowice (pow. Hrubieszów). 40 Ceramikę z Hrebennego reprezentowały b i s k w i t o w e i częściowo g l a z u r o w a n e n a c z y n i a w y k o n a n e z j a s ­ n e j m a ł o żelazistej g l i n y , n a której z i e l o n a g l a z u r a p r z y b r a ł a b a r d z o c i e k a w y s z a r a w y odcień; c z e r w o n ą c e r a m i k ę u ż y t k o w ą pokazał W i n c e n t y S r o g a z J a r ­ c z o w a . Z a m k n ę ł a przegląd o ś r o d k ó w c e r a m i k a z p o ­ w i a t u B i ł g o r a j , w k t ó r e j n a czoło w y s u n ę ł y się n a ­ c z y n i a w y k o n a n e p r z e z Józefa D z i d o z B i d a c z o w a N o ­ w e g o o r a z L e w k o w i c z ó w z B i d a c z o w a S t a r e g o , szcze­ gólnie piękne, b a r d z o wysokie i wąskie g a r n k i . Smukłość i c h p o d k r e ś l a ł y jeszcze p ę k i p i o n o w y c h g ł a ­ d z o n y c h l i n i i . Ł a d n e też b y ł y t a m t e j s z e d z b a n y . Z b l i ­ żone w f o r m i e n a c z y n i a produkują g a r n c a r z e w W o l i Dreźniańskiej i W ó l c e B i s k i e j . N a s i w a k a c h z W ó l k i w y s t ę p o w a ł o r n a m e n t gładzony, złożony z d r o b n e j e J a k wyżej. �k r a t e c z k i , która zapełniała całą p o w i e r z c h n i ą n a c z y ­ n i a . Ośrodki te w y r a b i a j ą także, choć w m n i e j s z y m s t o p n i u , c e r a m i k ę c z e r w o n ą g l a z u r o w a n ą , która p o d względem f o r m y nie odbiega od siwej. J a k o przykład o b c y c h w p ł y w ó w należy t u w y r ó ż n i ć d z b a n e k z i e l o n o glazurowany, z uchem zdobionym plastycznymi spir a l k a m i i odciskami stempla, w z o r o w a n y na w y r o ­ b a c h z Chałupek w w o j . k i e l e c k i m , w y k o n a n y p r z e z Franciszka Lewkowicza z Bidaczowa Starego. G a r n c a r z K a z i m i e r z K o p e r z k o l o n i i Sól w y s t a w i ł k i l k a siwaków o jasnej b a r w i e czerepu, oraz glazu­ rowany flakon. N i e j a k o na marginesie w y s t a w y pokazano również w y r o b y z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , k t ó r y ze w z g l ę d u na k o r e k t u r ę g r a n i c m i ę d z y w o j e w ó d z t w a m i znalazł się obecnie na t e r y t o r i u m województwa rzeszowskiego. Sumując osiągnięcia w y s t a w y jeszcze r a z t r z e b a podkreślić f a k t , że p o r a z p i e r w s z y w P o l s c e w y s t a ­ w i o n o ceramikę w s z y s t k i c h c z y n n y c h ośrodków g a r n ­ c a r s k i c h r e g i o n u . Duże znaczenie m a również właś­ c i w y dobór e k s p o n a t ó w , p o k a z a n o b o w i e m p r z e w a ż ­ nie pełny zestaw f o r m p r o d u k o w a n y c h przez każdy ośrodek i t o p r z e z n a c z o n y c h d o n o r m a l n e j r y n k o w e j sprzedaży, a n i e p r z y g o t o w y w a n y c h s p e c j a l n i e n a w y ­ s t a w ę c z y k o n k u r s . W t e n sposób uniknięto w z a s a ­ dzie mało zazwyczaj wartościowych „artystycznych" nowości, z n a c z n i e o d b i e g a j ą c y c h o d w y r o b ó w t r a d y ­ cyjnych, Ryc. Sumienne opracowanie m a p ośrodków czynnych i zamarłych, m a p y d a w n y c h c e c h ó w g a r n c a r s k i c h o r a z z b a d a n i e zasięgu p e n e t r a c j i h a n d l o w e j poszczególnych o ś r o d k ó w dało b a r d z o cenną p o d b u d o w ę historyczną i o g r o m n y m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y ; dzięki t y m w s z y s t ­ k i m c z y n n i k o m w y s t a w a stanowi poważny dorobek naukowy. P r z y o p r a c o w y w a n i u scenariusza w y s t a w y oparto się n a materiałach z w ł a s n y c h badań terenowych Muzeum, wykorzystano także m a t e r i a ł y A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e , o r a z rękopiśmienną p r a c ę d r T . D e l i m a t a n a t e m a t c e r a m i k i l u b e l s k i e j , napisaną p r z e d k i l k u l a t y . W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł zespół e t n o g r a f ó w Muzeum w L u b l i n i e w składzie: m g r J a n u s z O p t o ł o w i c z , m g r T e r e s a K a r w i c k a , m g r Józef Jastrzębski. Serię d o ­ skonałych zdjęć w y k o n a ł J a n U r b a n o w i c z . W y s t a w a , p o m i m o że została urządzona z a l e d w i e w j e d n e j s a l i , odznaczała się dużą przejrzystością, co było w y n i k i e m b a r d z o przemyślanej ekspozycji. O p r a ­ w a plastyczna wykonana pod osobistym k i e r u n k i e m dyrektora Muzeum, mgr Ireny Iskrzyckiej, przy współudziale a r t y s t y - p l a s t y k a Eugeniusza Pola, b a r d z o e s t e t y c z n a i d y s k r e t n a z a r a z e m podkreślała w a l o r y w y s t a w i o n y c h e k s p o n a t ó w n i e stwarzając d l a n i c h k o n k u r e n c j i , j a k t o się c z a s e m zdarzało n a i n n y c h wystawach. 11. Dwojaczki. Wys. J . Chmiel. Kolonia Fotografował Jan Swiderski 15 cm. Wykonał Majdanek. 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/676b128183b8648525ff476d552399ff.pdf d3c45b0b42d391611b8ef4c526d0f33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4779 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.416-450 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEA STAN MUZEALIÓW ETNOGRAFICZNYCH T W I E WROCŁAWSKIM W 7 WOJEWÓDZ­ Pisząc w roku 1946 na n a m ó w i e n i e I n s l y l u l u Śląskiego refe­ rat pod t y t u ł e m « Z a g a d n i e n i a i potrzeby etnografii na Śląsku ś r o d k o w y m i dolnym* zwróciłem między i n n y m i u w a g ę na ko­ nieczność przeprowadzenia inwentaryzacji eksponatów etnogra­ ficznych, przechowywanych w dolno-śląskich muzeach regional­ nych i założenia we W r o c ł a w i u centralnej kartoteki tych zbio­ rów, ażeby tym sposobem umożliwić etnografom p r a c u j ą c y m na Śląsku szybkie i łatwe zorientowanie się, gdzie i czego szukać należy. W ciągu dwu lail, które od lego czasu minęły, rzucony pro­ jekt został prawie całkowicie zrealizowany. Badania terenowe przeprowadził Z a k ł a d Etnologii Uniwersy­ tetu W r o c ł a w s k i e g o pod kierunkiem piszącego te słowa, począt­ kowo z funduszu dostarczonego przez Instytut Śląski, od c h w i l i zaś gdy Dyrekcja tegoż przesltała u w a ż a ć owe badania za leżące w ramach z a i n t e r e s o w a ń Instytutu, w p ł y n ę ł a subwencja udzie­ lona na len cel przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Za­ bytków, co pozwoliło pracę doprowadzić tak daleko, że dziś mo­ żna j u ż śmiało naszkicować obraz naszego stanu posiadania w za­ kresie muzealiów etnograficznych na Dolnym Śląsku, bez obawy, że jakieś nowsze znaleziska i odkrycia mogłyby zasadniczo zmie­ nić obraz nam znany. Drogowskaz, w e d ł u g którego przeprowadzone były badania s t a n o w i ł wykaz m u z e ó w , zbiornic, oraz miejsc, gdzie znajdują się zabytki, sporządzony przez W o j e w ó d z k i Urząd Konserwator­ ski. Wykaz len ustawicznie pęczniał, u z u p e ł n i o n y n o w y m i mel­ dunkami n a p ł y w a j ą c y m i z lerenui od podległych Urzędowi W o ­ j e w ó d z k i e m u o r g a n ó w powiatowych. W czasie, gdy rozpoczynano badania, na liście m u z e ó w i zbiornic figurowało niewiele ponad 25 -pozycji, w czerwcu 1948 roku było ich już 65. 7 �• 417 Załączona mapka ilustruje rozmieszczenie miejscowości na­ niesionych na m a p ę w e d ł u g ostatniego stanu tego wykazu. W 19 miejscowościach 'poszukiwania d a ł y w y n i k negatywny , 8 nie zo­ stało zbadanych, gdy na dalsze prace b r a k ł o f u n d u s z ó w , zaś w 38 miejscowościach znalazły się mniejsze lub większe zbiory etno­ graficzne, k t ó r y c h opis znajdzie czytelnik w niniejszym artykule. a 3 1) Żarów, Śląska, 2) Ż a g a ń , 3) K o ż u c h ó w , 7) B i a ł o b r z e z i e , G ó r a , 12) Wąsocz, 17) C h o j n ó w , 4) N o w a 8) S z p r o t a w a , S ó l , 5) K o r o l a t , 9) Chwarzyce, 6) S ł a w a 10) G ł o g ó w , 11) 13 L u b i n , 14) Ś c i n a w a , 15) Z g o r z e l e c , 16) B o l e s ł a w i e c , 18) O ł d r z y c h ó w , 19) L u b a ń , 20) N o w o g r o d z i e c , 21) L w ó ­ wek, 22) Z l o t o r i a , 23) L e g n i c a , 24) D u n i n ó w , 25) M i ę d z y r z e c z , , 26) Ś r o d a , 27) Strzegom, 28) J a w o r , 29) S z u n ó w , 32) Z a m e k T s c h o c h a , 33) S z k l a r s k a nuni, 36) C i e p l i c e , 37) K a r p a c z , 30) B o l k ó w , 31) G r y f i a 38) K a m i e n n a Góra, 39) Solice 40) W a ł b r z y c h , 41) świdnica, 42) S o b ó t k a . 43) C h o j n y , 45) Szymrych, Bystrzyca, 54) Strzelin, Oława, 46) Opornica, 50) L ą d e k 47) K ł o d z k o , Zdrój, 44) D z i e r ż o n i ó w . 48) N a r o ż n o ( B o ż k ó w ) , 49) ( L ą d o k ) , 51) Z ą b k o w i c e , 52) Z i ę b i c e , 53) N i e m c z a , 55) G ł ę b o k a , 60) N a m y s ł ó w , 56) M a ń c e , 61) B i e r u t ó w , 57) D o m a j o w i c e , 62) W r o c ł a w , 58) B r z e g , 59) 63) T r z e b n i c a . O b o r n i k i , 65) W o ł ó w . Lud, т. XXXVIII Góra, P o r ę b a , 34) J e l e n i a G ó r a , 35) P a u l i - 27 64) �418 1. B i a ł o b r z e ż i e (Bytomek). Zbiory muzealne w budynku przedwojennym, pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego: 1 pług, 1 skrzynia malowana, 8 dwustron­ nych form do p i e r n i k ó w z p r z e ł o m u X V I I i X V I I I wieku, 2 formy z podpisami «Martin Boreke 1667» i «Hans Chiristof Borek 1713». 2. В o 1 e s ł a w i e c. Zbiory tymczasowo zmagazynow ane, budynek przyszłego muzeum w remoncie. Znaczny zbiór ceramiki (około 120 sztuk), na który składają się wyroby gliniane, kamionkowe (tak zwane na Śląsku «bunoloki»), kafle i fajanse. T r o c h ę w y r o b ó w ś l u s a r ­ skich (kłódki, zamki, okowy), łyżwy drewniane ;z ż e l a z n y m o k u ­ ciem, z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : szczeć, 2 przęślice stojakowe, uszkodzony kołowrotek, z mebli: łóżko z baldachimem (z d a t ą 1802), ze siztuki: Pieta, rzeźba z resztkami polichromii (wys. 75 cm) i obraz na szkle, o temacie świeckim z połowy X X wieku (format 30X42 cm). Z k u l t u r y l u d ó w egzotycznych 1 para pan­ tofli chińskich. 7 3. B o l k ó w . Muzeum mieści się w zamku przy u l . Bolka, jest u d o s t ę p ­ nione dla publiczności. W muzeum znajduje się skompletowane urządzenie izby włościańskiej (łóżko z baldachimem, półka, ko­ łyska, kredens z datą 1830, szafa na naczynia, stół, 4 stołki z datą 1838, 2 półki wiszące, 2 łyżniki) ponadto 2 malowane szafy l u ­ dowe (obydwie z dalami 1812), 2 kredensy i szafa z datą 1734. Manekiny ze strojami ludowymi, pełny ubiór kobiecy i 2 męskie, około 30 czepków, 40 chustki kobiece do zarzucania na ramiona (dwie płócienne i dwie w e ł n i a n e ) , 3 bluzki damskie ( w t y m 2 wa­ towane), k i l k a sztuk m ę s k i c h kamizelek. Z przyborów do obróbki włókna z n a j d u j ą się t u : międlica, 2 szczeci do l n u , wijadła, motowidło, szpularz, kołowrotek malowany, i kompletne krosna t k a ­ ckie z zaczętym płótnem. W związku z l u d o w y m płóciennictwem poizostaje 11 klocków do drukowania tkanin. Ceramika reprezen­ towana jest przez k i l k a naczyń (między i n n y m i fajansowych). W muzeum znajduje się koło garncarskie, a z drobnych sprzę­ tów i narzędzi domowych: prasa do sera, świecak, p r z y r z ą d do karbowania wstążek, trochę narzędzi do obróbki drzewa. Z hodo­ w l i 13 d z w o n k ó w dla krów. Ze zdobnictwa, 5 m a ł y c h skrzynek malowanych, jedna z datą 1771. 7 7 4. B o ż k ó w (dawniej Narożno). Składnica, w której specjalnie dla województwa dolnoślą­ skiego wyznaczony delegat Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony �419 Zabytków gromadzi zbiory muzealne zebrane w terenie l u b w trakcie likwidacji mniejszych zbiornic i zniszczonych m u z e ó w . W ś r ó d nagromadzonych w Bożkowie muzealiów znajduje się sporo zabytków dotyczących etnografii Śląska. Meblarstwo ludowe reprezentuje: 9 szaf malowanych (nie­ które datowane 1786, 1815), 4 kredensy (1763, 1828, 1830)1 7 s k r z y ń malowanych (r. 1716, 1795, 1806, 1860) z tego jedna ozdobiona ornamentem plastycznym. Ze stroju: 27 czepców śląskich (w t v m 7 z X V I I I w.), 2 czepki dziecinne. Do obróbki w ł ó k n a : 2 szczeci do czesania lnu, 4 przęślice, 3 kołowrotki (2 poziome, 1 pionowy), 1 czółenko tkackie,, 2 sno wadia, z zakresu farbiarstwa k i l k a k l o ­ cków do drukowania płócien. Ze sztuki z n a j d u j ą się w tej zbior­ nicy: 2 rzeźby drewniane (Madonna), 451 obrazów na szkle (w t y m 21 na tle lustrzanym), z których zaledwie k i l k a malowanych jest na tematy świeckie, z rzemiosła artystycznego: 1 skrzynia form do pierników. Z innych przedmiotów zanotowano tam 3 miechy do rozniecania ognia. Poza wymienionymi wyżej znajdoAvaly się w Bożkowie ob­ fite zbiory egzotyczne, które zostały już w całości przekazane do znajdującego się w stanie organizacji Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. 4 5. В r z e g. Muzeum mieści się w zabytkowym zamku. Dział etnograficzny silnie zdewastowany. W muzeum znaj­ dują się: narzędzia do obróbki włókna: cierlica, szczotki do cze­ sania lnu, 3 kołowrotki, wijadla, motowidło, szpularz, krosna tka­ ckie. Do farbowania płócien około 20 klocków reprezentujących różne odmiany (czysto drewniane, drzewo + metal i czysto me­ talowe na drewnianej podstawie) i kształty (klocki kwadratowe do w y p e ł n i a n i a powierzchni, podłużne do drukowania k r a j ó w i c4viartki kola, z których składano środkowe motywy koliste), zbiór uzupełniają dwa k a w a ł k i drukowanego ręcznie płótna. Ubiory raczej małomiasteczkowe niż ludowe, reprezentuje kilka czepców, bluzek, i w i a n k i ślubne. Ze sztuki posiada muzeum bar­ dzo ciekawy obraz na szkle w formie tryptyku malowanego na jednej tafli, przedstawiającego trzy sceny z życia Chrystusa, kilka rzeźbionych świątków, oraz bogatą kolekcję form piernikarskich (54 sztuk). W ś r ó d ceramiki znajduje się kilka pięknych w y r o b ó w ludowych (gliniane misy) oraz kafle z polskimi napisami. Etno­ grafa zainteresują też przechowywane w t y m muzeum skrzynie kościelne, niektóre dłubane z jednej kłody z bogatymi kowalskimi ozdobami. �420 6. В у s t г z у ca. Zbiory dawnego muzeum zmagazynowane przy ulicy Sło­ wackiego n r 2 (budynek S ą d u ) . W zbiorach z n a j d u j ą się narzędzia do obróbki w ł ó k n a : 2 ko­ łowrotki, 1 przęślica stojąca. Ze sztuki: 7 obrazów na szkle (o mo­ tywach religijnych). T r o c h ę w y r o b ó w z żelaza kutego. 7. C i e p l i c e-Z d r ó j . Przy bogatym zbiorze ornitologicznym trochę okazów etno­ grafii egzotycznej. 8. С h o j n ó w. Zbiory mieszczą się w d a w n y m zamku. W zbiorach z n a j d u j ą się ludowe meble: 8 skrzyń malowa­ nych, niektóre iz; datami (1784, 1814, 1818, 1851), 6 szaf malowa­ nych z napisami i datami, j a k H . С. H . 1781, J. S. R. 1796, M . S. S. 1798, M . R. Z. 1818. Jedna (z roku 1807!) z widokiem osady fa­ brycznej. Dwa kredensy malowane (1801, 1822), łóżko z napisem .1. ( i . F. 1830. Dwie kołyski na biegunach (jedna z roku 1820), trzy krzesła (jedno malowane z roku 1825). Z odzieży znajduje się kilka czepków z fabrycznego m a t e r i a ł u .zdobionych koronką t i u ­ lową i w s t ą ż k a m i , j u p k i — krótkie bluzki kobiece z fabrycznego m a t e r i a ł u , drewniaki na płaskich obcasach, klamra drewniana do włosów. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kilka szczotek do l n u , wijadła, szpularz, 3 przęślice, 7 kołowrotków (malowane i toczone), 1 krosna tkackie i 4 czółenka. Z farbiarstwa: 2 formy do drukowa­ nia tkanin. W zbiorach tutejszych spotykamy dosyć dużo przed­ miotów z zakresu gospodarstwa domowego: tłok drewniany do ubijania kapusty, tarko drewniane do ziemniaków, dw a kosze plecione z w i k l i n y , przybory do świecenia, j a k : latarka drewniana, metalowe kaganki i świeczniki. Z rybactwa: jedna wiersza ple­ ciona, z hodowli: dzwonek dla k r ó w z żelaza kutego na drewnia­ nym rzeźbionym k a b ł ą k u z inicjałami i datą (1834). Sztukę repre­ zentuje 1 obraz na szkle o motywie religijnym (z datą 1776), oraz 10 rzeźbionych p r y m i t y w n y c h świątków drewnianych. Z zakresu rzemiosła artystycznego znajduje się tam 6 jednoczęściowych form drewnianych do p i e r n i k ó w (z tych największa około 1 metra w y ­ soka zaopatrzona w datę 1842) i 3 składające się z 2 części (1844) k i l k a drewnianych pudełek malowanych, laska z rzeźbioną głową Rubezahla i żelazna forma nożycowała do wyrobu opłatków. Z i n ­ nych przedmiotów wymienić należy łyżwy drewniane okute ż e ­ lazem. r �421 9. С h о j n у. Muzeum mieści się w zamku. Z muzealiów etnograficznych z n a j d u j ą się tu jedynie na­ rzędzia do obróbki włókna, a to: 1 przęślica stojakowa, czworo­ graniasta ozdobnie karbowana, 1 kołowrotek (typ pionowy), to­ czony, 3 szczotki do czesania lnu, 2 grzebienie do l n u i 1 pod­ stawa do przymocowywania szczotek do czesania lnu. 10. G ó i a Ś 1 ą s k a . Zbiory pomieszczone w Starostwie. W ś r ó d nich: rozebrany warsztat tkacki, k i l k a szczotek do czesania lnu. Z rolnictwa: pług, z innych: naczynie do wyrobu masła. 11. J a w o r . Muzeum mieści się w swym d a w n y m budynku przy ulicy Ogrodowej 18. W dziale etnograficznym: kompletnie u r z ą d z o n a izba wiejska wraz z p o l i c h r o m i ą ścian. Na powale p a j ą k ze słomki. Meble: 4 szafy malowane, stół, ława, wdsząca półka ścienna, kredens, łóżko z baldachimem, 4 stołki (jeden z datą 1836), 2 kufry drewniane obite blachą. K i l k a sztuk ubiorów k o ­ biecych składających się ze spódnicy i bluzki, 2 dolnośląskie «sukienki», chustki na ramiona i ponad 50 sztuk czepców. Z cera­ m i k i : 2 gliniane naczynia na trójnóżkach, k i l k a g a r n k ó w g l i n i a ­ nych, gliniany podkurzacz do pszczół, dzbanek, talerze. Urządze­ nie pracowni szewskiej: stół, stołeczek, kopyta. Do obróbki włó­ kna: 6 przęślic stojących, 3 kołowrotki, w i j a d ł a . Z innych: 2 łyż­ n i k i , 4 drewniane dziadki do orzechów (człekokształtne), naczy­ nie do wyrobu masła, drewniany zamek do drzwi. 12. ,1 e 1 e n i a G ó r a. Muzeum otwarte dla publiczności, mieści się przv ulicv Ma­ tejki nr 28. W muzeum znajduje się kompletnie u r z ą d z o n a izba góral­ ska z okolic J. G. umeblowana sprzętami skopiowanymi według wzorów ludowych (z w y j ą t k i e m łóżka z baldachimem, które jest autentyczne), poza tym z mebli ludowych w y m i e n i ć należ} 5 szaf malowanych (w t y m jedna z roku f820) i 2 stołki ozdobne. Zna­ czna ilość ubiorów ludowych: 2 manekiny (ubiór męski i kobiecy), ponadto 2 spódnice, 1 fartuch, 4 bluzki kobiece, 73 czepce, 11 p r ó ­ bek białych koronek u ż y w a n y c h do strojów. Z u b r a ń męskich 1 kamizelka. Przybory do obróbki w ł ó k n a reprezentują 2 koło­ wrotki i 2 przęślice. Muzeum posiada cenne zbiory ludowej sztuki w tym 1.600 obrazów na szkle. 15 rzeźbionych drewnianych ś w i ą t - �422 ków, z rzemiosła arlystycznego znajduje się wieniec dożynkowy, choinka wykonana z drzewa (Christbaum), trochę ceramiki i dwa liche modele c h a ł u p ze wsi okolicznych. P o w a ż n ą wartość dla badaczy kultury ludowej Śląska mogą mieć przechowywane w m u ­ zeum teki z pracami graficznymi Erika Fuchsa, przedstawiające m i ę d z y i n n y m i sporo scen rodzajowych. 13. K a m i e n n a G ó r a . W zbiorach przechowywanych w składnicy (Rynek nr 24) znajdują się n a s t ę p u j ą c e przedmioty z zakresu kultury ludowej: części ubioru kobiecego w postaci 8 czepków" i jednej chustki, ze sztuki 5 obrazów na szkle o tematach religijnych. Z innych: 2 łyżniki wiszące, 2 solniczki malowane. r 14. K a r p a c z . Muzeum znajduje się w domu zbudowanym specjalnie na ten cel na wzór sudeckiej c h a ł u p y wiejskiej. Część etnograficzna składa się z izby włościańskiej komplet­ nie umeblowanej, oraz z izby l a b o r a n t ó w (wiejskich w y t w ó r c ó w lekarstw). Poza t y m u r z ą d z o n a jest izba mieszczańska a ściślej małomiasteczkowa. W muzeum t y m na plan pierwszy w y s u w a j ą się meble: 3 szafy (jedna z datą 1752), 2 kredensy, 3 skrzynie (rok 1843), 2 łóżka (w izbie imieszczańskiej z baldachimem, we włościań­ skiej bez), 1 wisząca kołyska, stół, 8 stołków i ł a w k a o trzech no­ gach. Meble są zdobione malaturami. Ze stroju znajduje się lam 10 czepców kobiecych, k i l k a bluzek, spódnic, sukien chustek. Ubiór męski reprezentowany jest przez 2 bluzki nowe, szyte na wzór dawnych ubiorów chłopskich i kapelusz jarmarcznego sprze­ dawcy ziół (również kopia). Niewielki obrazek (olejny) przedsta­ wia grupkę chłopów z Karpacza w ubiorach ludowych (dwie ko­ biety i trzech mężczyzn). W izbie zgromadzono też przybory do obróbki przędziwa (2 szczotki do czesania lnu, 2 motowidła, przęślice) i przybory codziennego użytku, jak: 2 konewki, nosidla do wody, maślnica, 2 foremki do wyciskania serów, magiel ręczny, Z ceramiki: 4 misy, 1 rynienka, 2 dzbanki. Ze sztuki ludowej znajdują się w izbie wiejskiej 3 obrazy na szkle treści r e l i g i j ­ nej. W izbie l a b o r a n t ó w piękna kolekcja narzędzi służących do wyrobu m e d y k a m e n t ó w oraz nosidla u ż y w a n e przez w ę d r o w n y c h zielarzy do noszenia towarów. 15. К ł o d z к o. Składnica muzeum znajduje się przy ulicy Czeskiej nr 30. W składnicy mamy z mebli tylko skrzynie: 2 skrzynie że­ lazne, 1 skrzynia — kufer drewniany obity skórą dzika, 1 skrzy- �423 nia drewniana cechowa, a na niej wymalowane są kolorem bia­ łym i b r ą z o w y m narzędzia: hebel, dłuto, podkowa, młotek, klucz, kolo od wozu i siekiera, 3 skrzynie drewniane malowane (1802, na jednej napis: «Renowiert 9/11 1877»). Dalej mamy narzędzia stolarskie: 2 strugi (jeden z d a t ą 1795) i 1 suwak. Poza t y m 1 u l z pnia drzewnego z płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą postać świętego, oraz krzyż żelazny kuty z kościoła F r a n c i s z k a n ó w . Ze sztuki mamy tylko 3 płaskorzeźby (na desce lipowej), jedna przedsta­ wia myśliwego, a dwie — sarny na tle lasu. 16. L ą d e k . Zbiory umieszczone są na strychu Urzędu pocztowego. Znajduje się tam: 1 krzesło malowane, 1 zegar ścienny (me­ chanizm drewniany), 1 stara kołyska, rodzaj teczki na przybory, ozdobionej ł u s k a m i szyszek naklejonymi na tekturę i przyszytymi c a ł y m i p ę k a m i szyszek. Z ubiorów: 1 czepek z ubiegłego stulecia, 1 staniczek do stroju, 2 gablotki ze ś l u b n y m i w i e ń c a m i ze sztucz­ nych perełek. Z innych: 3 kołowrotki ręczne, 1 prasa do oleju, wyroby z żelaza ręcznie kutego (sprzączki do uprzęży, kółka od łańcuchów, łańcuchy, skoble, zamki, sztaby). Ze sztuki: dwa obrazki na szkle o temacie świeckim. 17. L e g n i c a . Zbiory złożone są tymczasowo w miejscowym Domu Kul­ tu! у. Znajduje się tam k i l k a eksponatów egzotycznych: 1 kosz pleciony z włókna roślinnego, 4 całe naczynia z tykwy z r y t y m ornamentem, poza tym fragmenty naczyń, 3 tarcze i strzały z gro­ d k a m i ż e l a z n y m i przymocowanymi za pomocą rafii. 18. L u b a ń . Resztki muzeum mieszczą się w zabytkowym domu «Pod okręlem». W zbiorach znajdują się meble z izby górnołużyckiej a m i a ­ nowicie 2 łóżka drewniane z baldachimami (T z roku 1841, d r u ­ gie z napisami niemieckimi), kołyska, 5 szaf (rok 1718, 1793, 1805. 1843), z których jedna ozdobiona jest malaturami figuralnymi, dwie skrzynie (rok 1715, 1797), 1 kredens (rok 1787). Z tkactwa: 2 krosien tkackich, z farbiarstwa 12 klocków do drukowania tka­ nin. Ponadto z muzealiów etnograficznych należy Lu w y m i e n i ć kilka m a ł y c h skrzynek (kasety), j e d n ą ( d w u s t r o n n ą ) formę do pierników i drewniane malowane sanie. �124 19. L in b i ń. Zbiory zabezpieczone w budynku Starostwa. W zbiorach znajduje się nieco eksponatów pochodzenia egzo­ tycznego: 1 drewniana maska aktora chińskiego, 1 lalka z j a w a j skiego teatru cieni, 3 rzeźby. Ponadto w wieży obok Rynku znaj­ dują się 3 śląskie malowane szafy. 20. L w ó w e k. Zbiory mieszczą się na chórze w kościele p r z y l e g a j ą c y m do gmachu byłego niemieckiego muzeum. Znajduje się w nich k o m ­ pletne u r z ą d z e n i e izby wiejskiej oraz trochę u b i o r ó w : 2 j u p k i kobiece, 1 czepek, a z p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u komplet talerzy glinianych malowanych. Ze sztuki 1 obraz na szkle. 21. N i e n i c z a . Muzeum mieści się w swym budynku przedwojennym przy ulicy Królowej Jadwigi. Z ludowego meblarstwa znajduje się tam 5 szaf malowanych (rok 1791, 1797, 1911), z których jedna posiada na ścianie fronto­ wej wymalowane rokokowe sceny sielankowe, 2 skrzynie malo­ wane (rok 1781. 1819). łóżko (1805), kołyska z X V I I I wieku, 2 zy­ dle (rok 1838) i stół. Ze stroju posiada muzeum 4 manekiny odziane w ubiory raczej o charakterze m i e s z c z a ń s k i m (spódnice krynolin owa te na drewnianych obręczach) i pas skórzany pokryty materią. Z przyborów do obróbki włókna: cierlicę, międlice, 2 szczotki do lnu, przęślicę, 3 kołowrotki (dwa poziome, jeden pio­ nowy), m a t o w i a ł o , 1 cewkę, 2 warsztaty tkackie (jeden oryginał, drugi model). Z farbiairstwa: 3 klocki d o d r u k o w a n i a tkanin i 1 ka­ w a ł e k zadrukowanej tkaniny. Z innych rzemiosł: warsztat szew­ ski z narzędziami, wyroby ślusarskie (zamki, kłódki) i kowalskie (7 podków), wyroby ceramiczne: 3 naczynia kamionkowe. W Niemczy jest stosunkowo dużo p r z e d m i o t ó w codziennego użytku, a więc: 2 świecaki ( w t y m jeden ze s p r ę ż y n o w y m uchwy­ tem), 2 strugi do darcia łuczywa (tzw. «kocury*, z roku 1781 i 1868), 2 drewniane lichtarze, 1 łyżnik polichromowany, 3 miary do zboża z pieczęciami u r z ę d u miar z roku 1854 i 1859. Z n a r z ę ­ dzi rolniczych sierp z ostrzem siekanym, oraz w i d ł y drewniane samorodne. Sztukę reprezentuje 5 obrazów na szkle (o tematach religijnych). Poza tym są też 3 rzeźby postaci świętych i dwa krzyże. W ś r ó d tych rzeźb niektóre m a j ą mieć cechy wyrobów ludowych. �425 22. N a m у s ł ó w. Muzeum mieści się w zamku. Z eksponatów ma jacy cli z w i ą ­ zek z k u l t u r ą l u d o w ą znajduje się lam jedynie p a r ę sztuk mebli (2 stołki z ozdobnie wycinanymi oparciami, 1 uszkodzony stół) 1 3 świątki. 23. N o w a S ó l . Zbiory z n a j d u j ą się pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego. Z zabytków o charakterze etnograficznym spotykamy tam: meble malowane: 2 szafy (1788, 1800), 2 skrzynie (jedna z ozdo­ bami plastycznymi i d a t ą 1704), 1 stołek, ubiory: 10 czepców haf­ towanych. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kołowrotek, z przyborów farbiarskich: 15 klocków do drukowania tkanin. K i l k a okazów ce­ r a m i k i : 2 gliniane misy (z datami 1845, 1852), talerz (1825) i p a r ę malowanych n a c z y ń fajansowych. Z rzemiosła artystycznego: ł dwustronna forma do p i e r n i k ó w (motywy figuralne po 3 z k a ż ­ dej strony), 2 flaszki ręcznie malowane, flaszka z Męką P a ń s k ą w środku. 24. N o w o g r o d z i e c. Z z a b y t k ó w m o g ą c y c h zainteresować etnografa znajduje się tam kolosalnej wielkości garnek kamionkowy, wysokości 2,5 m, średnicy 1,5 m . 25. O ł a w a . W miejscowej składnicy znajduje się: 1 skrzynia ludowa malowana, 1 rzeźbiona lawa, 1 krzesło drewniane (kopia), 2 świeczniki kute z żelaza (ornament roślinny), 1 okrągły kafel — z w y o b r a ż e n i e m konia — i figurki gliniane ręcznie lepione, w y ­ palane i malowane (postacie do szopki). 26. O 1 d r z у с h ó w. Etnografa zainteresować może Golgota, grupa glinianych f i ­ gur polichromowanych umieszczonych na drewnianych krzyżach. 27. P a u l i n u m (kolo Jeleniej Góry). Składnica Ministerstwa Kultury i Sztuki. Z n a j d u j ą się lulaj 4 szafy malowane (dwie datowane 1787, 1789), 3 kołyski jedna datowana 1872. Ze stroju: około 8 czepków i resztki stroju kobiecego (raczej mieszczańskiego), 1 kołowrotek (toczony i bejcowany), z ceramiki kamionki bolesławskie ( « b u n c loki»), kalie, trochę talerzy raczej nieludowych, 6 o b r a z ó w na szkle z postaciami świętych (wszyslkie zaopatrzone w napisy). �426 28. S o b ó t k a . Zbiory pomieszczone so w budynku dawnego muzeum. Z eksponatów etnograficznych z n a j d u j ą się tam 3 zydle, tro­ chę strojów kobiecych: 1 sukienka, 16 czepków, spódnica, bluzka, ponadto jedna szczotka do czesania l n u i obrus z płótna adama­ szkowego (rok 1735) jako p r z y k ł a d ludowego tkactwa ozdobnego. 29. S z k l a r s k a P o r ę b a Ś r e d n i a . Muzeum P a ń s t w o w e g o Uzdrowiska ( u l . Muzealna 810) nie posiada działu etnograficznego. Ze z n a j d u j ą c y c h się tam ekspo­ n a t ó w etnografa zainteresować m o g ą : 4 zydle, z k t ó r y c h dwa da­ towane (1511, 1579), oraz przypadkowo z a b ł ą k a n e dwie zabawki ze słomy przedstawiające osła i zająca. Poza t y m w Szklarskiej Porębie organizuje się drugie m u ­ zeum w zabytkowej c h a ł u p i e wiejskiej odrestaurowanej z fundu­ szów Centralnego Instytutu Kultury. W muzeum t y m urządzone zostaną zabytkowe wnętrza izb włościańskich oraz pokazane inne zabytki kultury materialnej. 30. S z p r o t a w a. Muzeum znajduje się w przedwojennym na ten cel przezna­ czonym budynku. E k s p o n a t ó w etnograficznych jest tutaj bardzo niewiele: nianv magiel ręczny — malowany, z datą 1779. 31. Ś r o d a . Zbiory znajdują się w pomieszczeniu tymczasowym pod opieką Inspektoratu Szkolnego. W zbiorach eksponatów etnograficznych jest bardzo niewiele: 1 szczotka do czesania lnu, wyroby ślusarskie. 5 form do piecze­ nia pierników (dwie datowane 1785, 1825), 2 obrazy malowane na szkle o motywach religijnych. 32. Ś w i d n i с a. Składnica zbiorów mieści się przy u l . Jagiellońskiej nr 19. Z mebli ludowych z n a j d u j ą się lam 4 szaf}' pięknie malo­ wane (1790, 1800, 1805), kredens, 2 skrzynie i 1 stołek. Strój wie­ śniaczki śląskiej (spódnica, stanik, t r ó j k ą t n a chustka i fartuch). Kilka talerzy glinianych i naczyń cynowych. 33. W a ł b r z y c h . Muzeum mieści się we w ł a s n y m budynku z czasów przed­ wojennych przy ul. 1-go Maja nr 9. �427 Z ludowych mebli z n a j d u j ą się tam: 4 szaty (na jednej ma­ lowane widoki, jedna z d a t ą 1789), 7 skrzyń i kufrów, z czego 4 datowane (1723. 1785, 1819, 1843), 1 kredens malowany (1774), 1 stół (nogi dorabiane później), 3 zydle wycinane, 1 kołyska, 2 łóżka (jedno z baldachimem malowane z 1812 roku, drugie z 1873 г.). Ze stroju 8 czepków. Z tkactwa 1 międlica, 1 k o ł o w r o ­ tek. Z przedmiotów codziennego użytku: mieszek do rozdmuchi­ wania ognia, 1 łyżnik wiszący z drzewa, z narzędzi r z e m i e ś l n i ­ czych: 1 strug, 1 topór z roku 1891, z narzędzi rolniczych: 2 łopaty drewniane, okute żelazem z roku 1885, 1887, 1 widły, 1 brona z ż e ­ laznymi bromkami (1892), z ceramiki: 17 talerzy fajansowych i 1 waza, ze sztuki kilka form do wyrobu p i e r n i k ó w . 34. W г о с ł a w. W magazynach P a ń s t w o w e g o Muzeum we W r o c ł a w i u znaj­ duje się nieco z a b y t k ó w etnograficznych, a mianowicie: 3 malo­ wane szafy (1748, 'l756, 1818), 2 kredensy (1811, 1836), k i l k a l u ­ dowych rzeźb i parę m a ł y c h zdobionych skrzynek wykonanych z drzewa. Ponadto w Muzeum Diecezjalnym mieszczącym się na W y ­ spie Tumskiej znajduje się około 40 o b r a z ó w na szkle ( w t y m 1 o pięknie eglomizowanej ramce otaczającej kompozycję środ­ kową), kilkanaście rzeźbionych ś w i ą t k ó w i p a r ę okazów ceramiki (głównie malowane fajanse). Najcenniejszą pozycją etnograficzną zbiorów tego muzeum jest n i e w ą t p l i w i e bogaty zbiór śląskich haftów na bieliźnie kościelnej. W ś r ó d p a r a m e n t ó w znajduje się niezwykle ciekawy ornat żałobny z 1. polowy X I X w., którego ko­ lumna wykonana jest z płótna samodziałowego ręcznie drukowa­ nego czarną farbą wprost z klocka drukarskiego. 35. Z ą b к o w i с e. Zbiory przechowywane są w p r y w a t n y m budynku przy u l . św. Wojciecha n r 2. Z mebli ludowych są 2 skrzynie malowane. Strój reprezen­ tuje 5 czepków (1 dziecinny), 1 torebka — woreczek (białe lniane płótno). Z narzędzi do obróbki lnu: 6 szczotek do czesania lnu, 3 kądziele ze stojakami, 3 kołowrotki, z farbiarstwa 2 formy do drukowania materii. Z przedmiotów domowego u ż y t k u : 3 formy do wyciskania masła, względnie do pieczenia (z gliny palonej i polewanej dwuczęściowe), 1 świecak do łuczywa, 3 mieszki do niecenia ognia, z przedmiotów metalowych 6 podków- (kute ręcz­ nie, otwory na gwoździe nieregularnie rozmieszczone). Ze sztuki: SO obrazów na szkle (postacie świętych), 18 form piernlkarskich �128 oraz figurki do szopek (malowane farbą olejną;, ponadto bawki ludowe, jak: k o n i k i na kółkach, karuzela, kołyska. za­ 36. Z i ę b i c e . Muzeum mieści się przy u l . P r z e m y s ł o w e j nr 34. Z n a j d u j ą się tam: meble: 3 szafy malowane (datowane 1798. 1803, na jednej sceny ze Starego Testamentu i napisy), 1 m a ł a szafka malowana z roku 1791, 1 skrzynia z malowanymi scenami m y ś l i w s k i m i , na wieku wytłaczane 3 popiersia żołnierzy różnych broni, 1 kołyska drewniana z roku 1827 ze ś l a d a m i polichromii. Ze stroju: lalka przedstawiająca p a n n ę młodą, wielka ilość stro­ jów ludowych w gablotkach (kaftany, watówki, spódnice i cale suknie), około 25 czepków ( ś l u b n y c h i domowych), pasiaste spód­ nice, bogaty zbiór tkanin i koronek. Do obróbki lnu: 1 międlica, 1 cierlica, 1 ł a w k a do czesania lnu, 5 przęślie stojakowych (w tym jedna toczona, druga nabijana m o s i ę ż n y m i ć w i e k a m i ) , 10 koło­ wrotków typu pionowego, 2 szpularze do nawijania cewek (jeden datowany 1805). Do drukowania płócien: jeden klocek. Poza t y m : warsztat szewski (stół, lampa, kopyta i trochę narzędzi), wyroby ślusarskie, narzędzia kowalskie, kolo garncarskie, trochę ceramiki a w t y m podkurzacz pszczelarski (niepolewany), z narzędzi rol­ nych: 1 plug, 3 sierpy, 2 łopaty drewniane o k r a w ę d z i a c h okutych żelazem. Z przedmiotów domowego użytku: 1 lampa (latarka na śnieg ze szklaną «gomółką»), 1 solniezka wisząca, 1 łopata do chleba. Ze sztuki: 1 rzeźba (krucyfiks), 11 obrazów na szkle o te­ matach religijnych, 10 form plernikarskich dwustronnych, zmon­ towana we flaszce Golgota. 37. Z g o r z e l e c. Muzeum mieści się w Domu Kultury przy Placu P a r t y z a n t ó w . Zbiory etnograficzne ilustrują k u l t u r ę ludową Górnych L u życ. Znajduje się tam: model izby z n a r z ę d z i a m i tkackimi, a z oryginalnych mebli ludowych: 2 szafy wiejskie malowane (z Górnych Lużyc), jedna z roku 1801, 2 skrzynie (na jednej,ma­ lowane sceny rodzajowe), 1 łóżko z baldachimem z 1784 г., 4 ko­ łyski malowane (jedna wisząca, a jedna datowana 1829), 1 slól drewniany malowany, 2 półki wiszące (do przechowywania na­ czyń). Ze stroju 10 czepków, trochę strojów włościan łużyckich, oraz, w i a n k i ślubne ze sztucznych kwiatów. Do obróbki włókna: tylko krosna tkackie z X V I I I w. Z przedmiotów gospodarstwa do­ mowego: ż a r n a nożne do mielenia zboża, 2 maślniczki. Ze sztuki: 3 krzyże na groby z żelaza, roboty kowalskiej, 1 kapliczka (pień �429 drzewa z w y d r ą ż o n y m otworem, a w n i m krzyż z Panem Jezu­ sem). Poza tym zabawki dziecięce (malowane figurki z drzewa). Trochę zabytków mieści się też w Starostwie. Są tam zbiory egzotyczne i wyroby ceramiki łużyckiej z wieku X V I I I , a to: 5 talerzy (malowanych), 4 misy malowane, 5 d z b a n k ó w (glina palona, ozdobione w y p u k ł y m i kwiatami). W y r o b y cynowe z lat 1795—1855. ,'38. Ż а г у ( Ż a r ó w ) . lleszlki zbiorów mieszczą się w Starostwie przy u l . Zamko­ wej nr 1. Znajduje się lam: 4 szczotki do czesania lnu, 7 klocków do drukowania tkanin, trochę w y r o b ó w z kutego żelaza (lichtarze, okucia, dużo z a m k ó w ) . Ze sztuki 4 figury świętych wykonane у drzewa, Krucyfiks. 4 formy piernikarskie dwustronne. Z innych uprząż na konia z c h o m ą t e m ozdobionym u góry dwiema drewnia­ nymi rzeźbami p r z e d s t a w i a j ą c y m i syreny. Z pobieżnego nawet przejrzenia powyższego zestawienia w i ­ dać jasno, że inwentarz muzealiów etnograficznych w poszcze­ gólnych ośrodkach przedstawia obraz bardzo niejednolity. Obok nielicznych bogatych muzeów j a k np. w Jaworze, Jeleniej Górze, Niemczy i zasobniejszyeh zbiornic (Bożków — Narożno), mamy po największej części do czynienia z ubogimi resztkami, które przypadkowo ostały się niszczycielskiemu działaniu wojny i zo­ stały zabezpieczone przed c a ł k o w i t y m rozszabrowaniem. Zbiory te nie ilustrują k u l t u r y ludowej Dolnego Śląska w sposób należyty, gdyż nie wszystkie działy k u l t u r y są tu re­ prezentowane. Jak widać z publikowanych wyżej w y k a z ó w na pierwszym miejscu wśród spotykanych na Dolnym Śląsku muzea­ liów etnograficznych stoją n i e w ą t p l i w i e meble. Najwięcej spotyka sic ich w Bolkowie, Bożkowie, Chojnowie, Jaworze, Kairpaczu, W a ł b r z y c h u , ale i poza tym prawie w k a ż d y m muzeum i składnicy jest ich bodaj po parę sztuk. Na drugim miejscu po meblach poslawić m o ż n a przybory do obróbki włókna. W k i l k u miejscowo­ ściach (Bolków. Brzeg. Chojnów, Góra Śląska, L u b a ń , Niemcza) znajdują się krosna tkackie, w wielu innych mniejsze lub w i ę k ­ sze zespoły innych narzędzi, głównie szczeci do czesania, przęślic i kołowrotków. Najkompletniejsze zbiory n a r z ę d z i tego rodzaju spotykamy w Bolkowie, Brzegu i Niemczy. Przed w o j n ą dość po­ ważną pozycje w zbiorach etnograficznych Dolnego Śląska stano­ wiły ubiory, dziś dział ten jest bardzo p o w a ż n i e przetrzebiony. Komplety stroju ludowego spotykamy w Bolkowie, Jeleniej Gó­ rze, Świdnicy i Ziębicach, poza t y m w szeregu innych miejsce7 �430 wościach z n a j d u j ą się pojedyncze części ludowego ubioru. Dużo na ogół jest czepców (najwięcej w Jeleniej Górze, Jaworze, Bolko­ wie, Bożkowie i Ziębicach). Sztuka ludowa reprezentowana jest głównie przez obrazy na szkle. Najbogatszy ich zbiór posiada m u ­ zeum w Jeleniej Górze oraz składnica w Bożkowie, daleko w tyle pozostają zbiory w Z ą b k o w i c a c h i we W r o c ł a w i u . Rzeźbionych świątków jest na ogół m a ł o , te zaś, które są, po największej czę­ ści stoją na pograniczu w y r o b ó w ludowych i rzemieślniczych. Dosyć często spotyka się pięknie rzeźbione formy piernikarskie. Na czoło w y s u w a j ą się tu zbiory w Brzegu, Bożkowie i Z ą b k o w i ­ cach. Słabo na ogół reprezentowane są wśród śląskich z a b y t k ó w etnograficznych poszczególne gałęzie rzemiosł, p r a c u j ą c y c h na wsi lub dla wsi. Prócz m a ł o interesujących w a r s z t a t ó w szewskich w y ­ m i e n i ć tu należy przede wszystkim garncarstwo i farbiarstwo. Z zakresu garncarstwa posiadamy dwa koła garncarskie i trochę ceramiki. Gdy oddzielimy j e d n a k o w o ż od niej, jako wyroby prze­ mysłowe, boleslawiskie kamionki i malowane naczynia fajansowe, pozostanie nam zaledwie niewielka garstka glinianych n a c z y ń po­ lewanych i trochę kafli. Z zakresu farbiarstwa niemal w k a ż d y m muzeum i zbior­ nicy iznajdują się klocki do drukowania tkanin (najwięcej w Brzegu), bardzo natomiast m a ł o zachowało się gotowych tkanin drukowanych. Jest rzeczą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że na D o l ­ n y m Śląsku, z którego jeszcze w ub. stuleciu rozchodzili się do innych krajów farbiarze i drukarze płócien, nie posiadamy poza klockami żadnych innych narzędzi, służących do drukowania tkanin. Wyroby ślusarskie i kowalskie reprezentowane są w y ­ łącznie przez wyroby gotowe (zamki, kłódki, okucia itp.), brak natomiast n a r z ę d z i przez o d n o ś n y c h rzemieślników u ż y w a n y c h . Bardzo słabo p r e z e n t u j ą się zabytki z w i ą z a n e z u p r a w ą roli, z ho­ dowlą bydła, zupełny brak p r y m i t y w n y c h narzędzi łowieckich. Do w y j ą t k ó w zaliczyć należy miejscowości, gdzie wśród zabyt­ ków kultury ludowej znalazły się też przedmioty codziennego użytku jak naczynie drewniane, plecione kobiałki etc. Niezwykle rzadkie są też okazy z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i . 7 7 Podkreślony tu brak r ó w n o w a g i m i ę d z y poszczególnymi działami zabytków kultury ludowej w p e w n y m tylko stopniu przypisać należy skutkom wojny (np. l u k i w tekstyliach). Z za­ chowanych inwentarzy z czasów niemieckich, drukowanych prze­ wodników po muzeach, a także i ze stanu zbiorów, które wojna całkowicie oszczędziła, wynika, że Niemcy nie dbali o r ó w n o m i e r n y rozwój wszystkich działów k u l t u r y ludowej w swych muzeach. Główny ich wysiłek skierowany był przede wszystkim na zbiera- �431 nie p r z e d m i o t ó w efektownych, zdobionych (meble, strój, sztuka i zdobnictwo ludowe) i chronologicznie młodszych, które d a w a ł y lalwe możliwości do wykazywania łączności kulturalnej miedzy terenami wschodnimi a obszarami rdzennie niemieckimi. Nie w i ­ dać było u nich wysiłku zmierzającego do wyszukiwania okazów starszych, p r y m i t y w n i e j szych, wiążących się z zaspokajaniem n a j elementamiejszych potrzeb materialnych ludności Śląska. W śląskich «Heimafmuseach» o wiele chętniej wystawiano dawniej bezwartościowe pod względem artystycznym «Fleissarbeiten» w rodzaju ołtarzyków, czy okrętów montowanych we f l a ­ szkach, n i ż np. kolekcje prostych n a r z ę d z i rolniczych, czy łowie­ ckich paści. Przedmioty te jak zresztą i wiele innych, k t ó r y c h nie spotykamy w etnograiicznych zbiorach poniemieckich, znajdują się jeszcze w terenie. Wyszukanie ich i u z u p e ł n i e n i e n i m i stanu posiadania dolnośląskich muzeów etnograficznych będzie w p r z y ­ szłości w dzięcznym zadaniem dla etnografów pracujących na te­ renie w o j e w ó d z t w a wrocławskiego. 7 y Roman Reinfuss PRZYPISY 1 Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym śląsku. Wyd. Insty­ tut śląski, Katowice—Wrocław 1947, str. 57. - Brak muzealiów etnograficznych stwierdzono w: Chwaszycach, D опта jo wic ach, Duninowie, Dzierżono wie, Głębokiej, Głogowie, Gryf i ej Górze, Kożuchowie, Mancach, Międzyrzeczu, Obornikach, Sławie Ślą­ skiej, Strzegomiu, Strzelinie, S'zunowie, Trzebnicy, W o ł o w i e , Złotorii i Żaganiu. Bierutów, Karolat, Opolówka, Sobce Zdrój, Szymrych, Ścinawa, Wąsocz, Zamek Tschocha. W związku z działalnością wspomnianego itu Delegata Naczel­ nej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, jako też akcją W o j e w ó d z ­ kiego Urzędu Konserwatorskiego, mającą na celu likwidację drobnych zbiornic i konserwację zabytków w w i ę k s z y c h ośrodkach, obraz roz­ mieszczenia m u z e a l i ó w etnograficznych na terenie Dolnego Śląska ule­ gać będzie aż do chwili przeprowadzenia ostatecznej organizacji tam­ tejszego muzealnictwa ustawicznym zmianom. Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka pozostałych po Niemcach muzealiów etnograficznych, trakt owianych jako materiał nau­ kowy dla etnografów i tworzywo przyszłej organizacji m u z e ó w etno­ graficznych w tej połaci Ziem Odzyskanych. 3 4 7 �432 D Z I A Ł ETNOGRAFICZNY M U Z E U M W TORUNIU MIEJSKIEGO I . A d r e s : T o r u ń , Ratusz, Muzeum Miejskie. Personel: kustosz — d r Maria Znamierowska-Prufferowa, asystent — absolw. Mairia Polakiewicz, woźny — Stefan Tereszko, uczeń gimnazjum ogólnokształcącego, praktykanci — w liczbie siedmiu studentów UMK. I I . P o w s t a n i e z b i o r ó w . Obecne zbiory etnograficzne powstały z m a ł e j kolekcji gromadzonej na wycieczkach tereno­ wych przez adiunkta U. M . K. przy katedrze Etnografii i Etnolo­ gii, z m y ś l ą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficz­ nego. Prace te zostały .zapoczątkowane w l u t y m w 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku! z t y m wynikły, dn. 15. I I I . 1946 r. zostaje przoz tegoż adiunkta przedstawiony pro­ jekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki, Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompleto­ wane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum M i e j ­ skim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz p r z e d w o j e n n ą kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przed­ mioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danie­ lewskiego 6 do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny w M u ­ zeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucyj: 1) Z a r z ą d u Miejskiego, który udziela lokalu, światła, opalu i innych świadczeń, 2) Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, która od sierpnia 1946 — udziela stałych do­ tacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itd., 3) Uniwersytetu M. K., który umożliwił organizatorowi, a od stycz­ nia 1948 r. honorowemu kustoszowi lego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej, poza wspomnianymi stałymi dotacjami, udzieliły też następujące instytucje: Centralny Instytut K u l t u r y w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów Pozaw arszawskich przy Naczelnej Dyrek­ c j i Muz. i Ochr. Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. �433 W celu gromadzenia ginących zabytków oraz n a w i ą z a n i a kontaktów z wsią urządzono do dn. 1. X I . 48 r. 60 wycieczek na teren woje w. pomorskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i szczeciń­ skiego. W rezultacie tej pracy w okresie około dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2.024. Dnia 4. I X . 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Z w i ą z k u Muzeów w Polsce oraz Z w i ą z k u Histoiryków Sztuki, zaś dnia 7. I X . 1948 dla publiczności. I I I . C e l e i z a d a n i a . Zadaniem Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona za­ bytków kultury ludowej jako m a t e r i a ł ó w naukowych, s t a n o w i ą ­ cych dokumenty historyczne, i c h konserwacja,, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z u w z g l ę d n i e n i e m m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zibioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybo­ łówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznvch gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat' 1923—1925 i 1945—1946.' Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, aby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów-etnografów . Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w sw ej ekspozycji przy pomocy m a t e r i a ł ó w porównawczych, fotografij, r y s u n k ó w , map itp. — to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia w y ­ tworów, przekształcenia, j a k i m podlegają poszczególne w y t w o r y : ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjalnym, wędrówki wy tworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesie­ dleńcze, indywidualny w k ł a d w twórczość ludową, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. IV. I n w e n t a r z D z i a ł u E t n o g r a f i с z n e g o. Zbiory Etnograficzne. Zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. — 1.1543, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. (depozyty) — 621, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. wymienne — 23, zbiory polskie zebr. w 1916—1948 r. modele — 37, razem 2,024, zbiory polskie zastane sprzed wojny 1939 r. — ok. 160, zbiory europ, zastane sprzed wojny 1939 r. — 10, zbiory pozaeurop. oraz depozyty z 1947 r. — 438. Materiały archiwalne. Negatywów fotograf. — 213, odbitek i innych ilustracji — 355, odbitek i innych ilustracji (depozy- ! : 7 Lud, T. X X X V I I I 28 �434 tów) — 989, razem — 1.344, r y s u n k ó w dokumentarnych i ilustra­ cyjnych — 259, klisz cynkografiaznych — 46. Biblioteka. Książki i czasopisma — 531, depozytów — 356, razem — 887, w t y m czasopism bieżących — 18, map — 216. Ważniejsze pomoce naukowe. Aparat .fotograficzny lustrzany 6X6 — 1, aparat fotograficzny lustrzany 9X12 (depozyt — 2, epi­ diaskop (depozyt) — 1. V. Z b i o r y etnograficzne i ich ekspozycja. Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946—1948 ułożone w e d ł u g działów przedstawiają się n a s t ę p u j ą c o : Zbieractwo — 1, Ł o w i e ­ ctwo — 28, Rybołówstwo — 584, Hodowla z w i e r z ą t — 25, Bart­ nictwo i pszczelarstwo — 28, Uprawa roślin — 76, Przechowywa­ nie żywności — '16, Przygotowywanie pokarmu — 102. Obróbka drewna — 54, O b r ó b k a łyka, kory, korzeni, w i c i , słomy — 57, Obróbka w ł ó k n a — 85, T k a n i n y — 388, O b r ó b k a rogu — 7, Obróbka skóry — 3, Obróbka wosku — 1, O b r ó b k a gliny — 170, O b r ó b k a żelaza — 5, Odzież — 23, Ozdoby — 32, Budownictwo — 11, Sprzęty domowe — 73, Transport i komunikacja — 23, Sztuka ludowa — 88, Instrumenty muzyczne — 30, Zabawkarstwo — 45, Przedmioty obrzędowe — 31, Miary i wagi — 16, Lecznictwo — 8. Różne — 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludo­ wej nie są jeszcze r ó w n o m i e r n i e zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych p o w a ż n y malenia! do typologii w y t w o r ó w ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, w ł ó k n a itd. oraz rzeźby współczesnych a r t y s t ó w kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946—1948 jest następujące: z województwa pomorskiego — 977, z woj. g d a ń ­ skiego — 414, z woj. olsztyńskiego — 312, z woj. szczecińskiego — 16, z woj. białostockiego — 22, z innych województw polskich — 70, z terenów sąsiednich — 145. Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowego ra­ tusza, w którego halu. w korytarzu oraz pokojach i .salach znaj­ dują się kolejno zbiory, rozmieszczone następująco: uprawa r o ­ ślin, transport i komunikacja, rzemiosła, pracownia asystenta i za­ razem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, r y b o ł ó w ­ stwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m ). 7 7 7 2 �435 Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów l u ­ dowych, i n s t r u m e n t ó w muzycznych, a także ma bardziej p o g l ą ­ dowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna i rozwoju tkactwa i t d . Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego p o r ó w n a w c z e g o zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza t y m u k ł a d k o ­ lejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się też brak osobnej sali ćwiczeń, k i l k u pracowni i preparatami. Zbiory Działu Etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających, nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa na razie rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak leż odnośny cli map oraz wielu fotografii i r y s u n k ó w ilustracyj­ nych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat, a ostat­ nie transporty obiektów nadeszły dopiero p a r ę tygodni temu. W obecnych warunkach została zastosowana zasada syste­ matycznego u k ł a d u zbiorów wg poszczególnych działów, z u w z g l ę ­ dnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły mate­ riały. Na razie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, w n ę t r z chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i podkreślenie estetycz­ nych walorów p r z e d m i o t ó w pozbawionych naturalnego podłoża. W t y m celu. obok szarego lub ciemnopiaskowcgo tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono b a r w ę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946—1948 na­ leży w y m i e n i ć kolekcję etnograficzną, która p r z e t r w a ł a wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w T o r u ­ niu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze Zbiorów Towarzystwa Naukowego w T o r u n i u i Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, zgromadzonych w znacznej mierze stara­ niem doklorslwa Steinbornów. Na kolekcję lę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki lnu, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza t y m z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich w liczbie 402 przedmio­ tów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego 7 28* �136 Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znaczna część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powięk­ szone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie od­ nośnych narzędzi na Pomorzu w latach 1946—1948, poza t y m r y ­ sunki również wykonane w terenie oraz, p o r ó w n a w c z e ilustracje w postaci m a t e r i a ł ó w wziętych z literatury a dotyczących odno­ śnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i histo­ rycznych np. z Grecji starożytnej, a także z terenów pozaeuropej­ skich. W pracy przy w y k o n y w a n i u r y s u n k ó w , napisów, inwentary­ zacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszaniu ekspo­ n a t ó w itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około 15 osób spośród młodzieży akademickiej i i n n i Projektowanie u k ł a d ó w i rozwiązań literniczych oraz i l u ­ stracyjnych w y k o n a ł a artysta-grafik Hanna Makowiecka i arty­ sta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne w y k o n a ł a r t y ­ sta-grafik Kos ma Czuryło. VI. O r g a n i z a c j a w e w n ę t r z n a . Oprócz tymczaso­ wych inwentarzy założono 1) kartotekę obiektów muzealnych w układzie d z i a ł o w y m (rozpoczęto wykonywanie r y s u n k ó w i opi­ sywanie przedmiotów; wydrukowano też podobne karty do b a d a ń terenowych na z w y k ł y m papierze); 2) kartotekę obiektów m u ­ zealnych w u k ł a d z i e geograficznym wg województw i p o w i a t ó w : 3) wykonano tablice topograficznego rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie); 4) wydrukowano lerenowomagazynowe, p r z y w i ą z a n e do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne, depozyty oraz wymienne; 5) założono a r c h i w u m przedmiotów, na które składają się m a t e r i a ł y zapisane, pozatym wszelkie przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy listów etc; 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowane karty do notowania przez zwiedzających uwag na temat przedmiotów o g l ą d a n y c h lub też takich samych lub podobnych przedmiotów w terenie; 7) za­ łożono kartotekę informatorów 'terenowych; 8) kartotekę ofiaro­ dawców; 9) kartotekę deponentów; 10) kartotekę szkół w woje­ wództwie pomorskim ( u k ł a d geografłezno-alfabetyczny); 11) ar­ c h i w u m folklorystyczne (w stadium organizacji); 12) a r c h i w u m wycinków IZI pism; 13) katalog książek (alfabetyczny); 14) katalog maj) (alfabetyczny); 15) katalog kartkowy bibliografii etnograficz­ nej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii, znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny); 16) księgę korespon7 1 �437 dencji z dwoma skorowidzami (wg spraw i wg nazwisk lub insty­ t u c j i ) ; 17) księgę zwiedzających zbiory; 18) dzienniki pracy. V I I . D z i a ł a l n o ś ć . 1. Prace naukowo-badawcze. Na w y ­ cieczkach naukowo-muzealnych na teren w o j . pomorskiego, g d a ń ­ skiego, olsztyńskiego i innych prowadzi się w m i a r ę możliwości badania dotyczące k u l t u r y ludowej oraz gromadzi się m a t e r i a ł y w formie zapisów obiektów muzealnych oraz- r y s u n k ó w i fotogra­ fii. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące najstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na w o l n y m powietrzu typu skansenowskiego. Jedna chata zabytkowa w powiecie brodnickim została j u ż zabez­ pieczona za p o ś r e d n i c t w e m urzędu konserwatorskiego. Materiały zebrane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenia zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-spoleczna. W y k ł a d y i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako m a t e r i a ł naukowy i dydaktyczny przy w y k ł a d a c h i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m etnografii Pomorza, prowadzonych w lokalu Działu Etnograficznego przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamderowską-Pru!'i er ową. Poza t y m z materiałów muzealnych, biblioteki, r y s u n k ó w , d r u k ó w itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych m u z e ó w . Praktyki muzealne. J u ż od 1 czerwca 1947 studenci U. M. K. odbywają t u p r a k t y k ę m u z e a l n ą . Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praklykantki, studentki U. M. K., które też udzielają infor­ macji. Prowadzone są stale obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są n a s t ę p n i e zespołowo dy­ skutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków, dotyczą­ cych opracowania ekspozycji, spopularyzowania muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do muzeum związków zawodowych. Frekwencja Działu Etnograficznego przedstawia się n a s t ę ­ pująco: w ciągu września i października 1948 r. zwiedziło Dział Etnograficzny 1.150 osób. �438 wrzesień c z ł o n k o w i e Z j n z d u Muzeolog ó w i H i s t o r y k ó w Sztuki m ł o d z i e ż szkolna młodzież akademicka październik 1948 250 — 105 168 55 39 rolnicy rybacy 4 4 30 — rzemieślnicy 27 9 58 42 pracownicy umysłowi wojskowi bez p o d a n i a zawodu artyści malarze g o ś c i e zagraniczni 75 16 163 36 4 — 60 — z Holandii 1 z Szwecji 3 z 1 — — — z Czechosłowacji Węgier 3. W s p ó ł p r a c a . Dział Etnograficzny w osobach swego per­ sonelu współpracuje lub współpracował z Towarzystwem L u d o ­ znawczym, z P a ń s t w o w y m Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z W y d z i a ł e m Sztuki Ludowej Departamentu Plastyki, z Central­ nym Instytutem K u l t u r y , z Instytutem Bałtyckim, z T o w . Krajo­ znawczym oraz ze Z w i ą z k i e m Muzeów w Polsce. W lokalu Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w To­ runiu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. W pracach obu Towarzystw personel Działu bierze czynny udział. Dział Etnograficzny utrzymuje kontakt z muzeami p r o w i n ­ cjonalnymi bądź udzielając instrukcji, p o r a d n i k ó w i kart muzeal­ nych, albo też d y s k u t u j ą c problemy zbiorów i ekspozycji. Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej. Prace pro­ pagujące ochronę kultury ludowej polegały na odczytach i poga­ dankach wygłaszanych przez kustosza w Toruniu, na a r t y k u ł a c h i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp. co poza paroma w y j ą t k a m i nie przyniosło żadnych rezultatów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji, np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie, gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwa wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w m u - �439 zeum ginących zabytków, a także do odszukania a r t y s t ó w ludo­ wych. Publikacje. M . Znamierowska-Prufferowa, Poradnik tere­ nowy, W a r s z a w a — T o r u ń 1947, Gentr. Insi. K u l t u r y ; dr Eugeniusz Grabda, Muzeum Rvbackie w Toruniu. Przegląd Rybacki nr 8. Rok 1948, str. 305—310. Korespondencja naukowo-muzealna. Liczba załatwionej k o ­ respondencji w y n o s i ł a : w roku 1946 — 16, w roku 1947 — 248, w roku 1948 (do paźdz. włącznie) — 666. Należy podkreślić, iż w związku z prowadzonymi pracami oraz z gromadzeniem zagrożonych zabytków coraz częściej zda­ r z a j ą się listowne zgłoszenia chłopów do współprac}' z muzeum. Al. Znamierowska-Priifferowa D Z I A Ł E T N O G R A F I C Z N Y M U Z E U M Ś L Ą S K I E G O W 20-LECIE ZAŁOŻENIA INSTYTUCJI WielodiZiialowe Muzeum Śląskie powstało j e s i e n i ą 1927 roku w Katowicach, a celem jego było szczegółowe przedstawienie k u l ­ tury materialnej i duchowej, przeszłości historycznej i przyrody łącznie z bogactwami n a t u r a l n y m i Śląska na ogólnopolskim tle p o r ó w n a w c z y m . Z jednej strony m i a ł o ono na celu zapoznawanie (przez ekspozycje) szerokiego ogółu z śląską k u l t u r ą (zwłaszcza l u d o w ą ) , z drugiej zaś zaznajomić lud śląski z najbardziej cha­ rakterystycznymi przejawami k u l t u r y Macierzy i unaocznić z w i ą ­ zki zachodzące między Śląskiem a resztą Polski. I n n y m i słowy, całość b y ł a p o m y ś l a n a , jako monografia Śląska na tle ogólnopol­ skiej syntezy . Dzięki nowoczesnej organizacji, systematycznym kolekcjom, dydaktycznym wystawom i działalności naukowej oraz wydawniczej wysunęło się Muzeum Śląskie po k i l k u latach pracy, do rzędu najlepszych w Polsce. Szeroko rozbudowany dział etnograficzny tworzył j e d n ą z podstaw tego m u z e i m ; bowiem kultura ludowa Ślązaków, pie­ l ę g n o w a n a w ciągu sześciowiekowej niewoli, przyczyniła się do zachowania polskości Śląska. Toteż kolekcje etnograficzne były pierwszymi, które w ramach swej działalności zgromadziło M u ­ zeum Śląskie. Pierwszym pracownikiem działu etnograficznego, k t ó r e m u zawdzięcza się początkowe kolekcje śląskie b y ł Jerzy 1 1 P o r . D o b r o w o l s k i Т., D z i a ł a l n o ś ć M u z e u m Ś l ą s k i e g o c a c h , R o c z n . T o w . P r z y j . Naiuk n a Ś l ą s k u , t. I I , 1930. w Katowi­ �440 Longman, a przy n i m a k c j ę kolektorską zbiorów śląskich prowa­ dził także M. Gładysz (Śląsk Opolski i powiaty północne). Od roku 1933 funkcje asystenta, a później kustosza pełnił Longin Malicki, który podwoił liczbę zbiorów, k o m p l e t u j ą c okazy ze Śląska i i n ­ nych ziem (nowe działy z Wielkopolski, Pomorza, K u r p i ó w , Sam­ borskiego ltd.). Niejeden okaz zebrał także ówczesny dyrektor M u ­ zeum Śląskiego T. Dobrowolski. Bezinteresownej współpracy sze­ regu etnografów i miłośników kultury ludowej jak Juliusza Zbo­ rowskiego, dyr. Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (dz. pod­ h a l a ń s k i ) , Anieli Chmielińskiej z Łowicza (dz. łowicki), Seweryna Udzieli, dyr. Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dz. krakow­ ski), Tadeusza Seweryna, obecnego dyr. tego muzeum (dz. pokucki i P o w i ś l a Dąbrowskiego), Jerzego Remera, b. konserwatora w i l e ń ­ skiego, Oktawiana Jastrzębskiego z Głębokiego pow. Dzisna, Beczkowiczowej z W i l n a , J. Ligęzy z Krakowa (dz;. rzeszowski), A. Chętnika z Nowogrodu Łomżyńskiego (dz. kurpiowski), St. W a l lisa z Świętochowic, H . Dobrowolskiej z Lublina (dz. lubelski i śląski) i innych zawdzięcza Muzeum Śląskie różne kolekcje. 7 Początkowe zbiory mieściły się zrazu w jednym pokoiku Szafranka, wkrótce oddano na cele Muzeum 4 pokoje parterowe w n o w o b u d u j ą c y m się gmachu województwa, a w początkach roku 1929, po w y k o ń c z e n i u gmachu, przeniesiono zbiory na V piętro, dając Muzeum Ś l ą s k i e m u do dyspozycji 40 ubikacji wraz z roz­ ległymi korytarzami i klatkami schodowymi. W roku 1936 przy­ stąpiono do budowy własnego, na wskroś nowoczesnego gmachu, którego b u d o w ę ukończono w roku 1939. Należy przy tym podkre­ ślić n a d z w y c z a j n ą troskę i asygnowaoie dużych kwot na ten cel ówczesnych w ł a d z wojewódzkich. Dział etnograficzny zawierał wówczas około 10.000 okazów i zaliczał się do większych w kraju, przy czym nieomal wszech­ stronnie reperezentowana była kultura ludowa Ślązaków w ramach następujących grup: 1) G ó r a l e ś l ą s c y — komplety strojów kobiecych i m ę ­ skich we wszelkich odmianach, bogate zbiory haftów k r z y ż y k o ­ wych i koronek czepcowych, wyroby skórzane (pasy, torby), duży zbiór wszelakich sprzętów technicznych, ceramiki, komplety me­ bli, instrumenty muzyczne, przedmioty obrzędowe, zdobnictwo w drzewie i plastyka. 2) «W a 1 a s i» (c i e s z у n i а с у) — obficie zilustrowane stroje kobiece (męskie zaginęły) z piękną kolekcją gorsetów «ży\Yotków» cieszyńskich i srebrnych ozdób (spinki, zapinki, guzy i kosztowne pasy), czepców i koronek, sprzętu rolniczego i domo­ wego, komplety mebli, ceramiki, sztuki. �441 3) « J a c k o w i c » ( j а Ы о п к о w a a n i е) — p i ę k n y k o m ­ plet rzadkiego stroju drobnoinieszczańskiego, gorsetów aksamit­ nych i brokatowych zwanych «bruclikami», n a r z ę d z i do wyrobu ludowej biżuterii, sporą kolekcję ładnej ceramiki i matryc do d r u ­ kowania płócien. 4) P s z c z y ń s k a — ze strojem kobiecym, efektownymi okazami gorsetów «oplecków», czepków i p o w i j a k ó w z r ó ż n o b a r w ­ n y m haftem w e ł n i a n y m i jedwabnym, liczne okazy sprzętu do­ mowego, rolniczego, rybolówczego, mebli. 5) В у t o m s k a — wszechstronnie zobrazowana w stroju ko­ biecym i m ę s k i m z odmianami zależnymi od różnic terytorialnych, duży zbiór gorsetów kobiecych tzw. «wierzchni», sprzęt techniczny, komplet}- mebli, ceramika u ż y w a n a przez tutejszy lud oraz pla­ styka i przedmioty obrzędowe. 6) L u b l i n i e c k a — części zanikającego stroju, liczny sprzęt techniczny, ceramika, meble, plastyka. 7) O p o l s k a — okazy stroju kobiecego, sprzęt rolniczy, meble, plastyka. 8) R a c i b o r s k a — strój kobiecy, piękne okazy mebli p o l i ­ chromowanych, sprzęty, plastyka. W grupach śląskich najwszechstronniej b y ł reprezentowany strój lącanie z tkactwem, haftem, koronkarstwem, k u ś n i e r s t w e m i złotnictwem, dalej meble, a więc stoły, ławy, zydle, skrzynie, listwy na talerze ilp., sprzęt domowy, j a k naczynie drewniane, czerpaki, łyżniki itd., n a r z ę d z i a gospodarskie oraz inny sprzęt techniczny np. rybacki, łowiecki itp.. plastyka ludowa z malar­ stwem i rzeźbą, instrumenty muzyczne, sprzęt obrzędowy np. maski, szopki i inne. Z grup nieśląskich reprezentowani b y l i : M o ł o p o 1 a n i e: 1) Górale żywieccy (sprzęt, strój, sztuka). 2) Małomieszczanie żywieccy (strój). 3) Górale podhalańscy (sprzęt pasterski, ceramika, strój, sztuka). 4) Górale sądeccy i pogórza nie (sprzęt, ceramika, strój, sztuka). .">) Spiszacy i Orawianie (ceramika, strój, sztuka), fi) Górale pienińscy (stroje). 7) Krakowiacy z Powiśla Dąbrowskiego i inni (strój i samo­ działy, ceramika, meble, sztuka, obrzędowość). 8) Opoczyńskie (tkaniny, ceramika). �442 W 1) 2) 3) ielkopolanie: Biskupizna pod Krobią (stroje). Gnieźniacy i p a ł u c z a n i e (sprzęty, ceramika, obrzędy). Bambrzy (stroje kobiece). P o m o r z e n i e: 1) Biskupizna (stroje). 2) Kaszubi kartuscy (sprzęt, ceramika, meble, części tkaniny, sztuka). stroju, Mazowsze: 1) Księżacy łowiccy (stroje, sprzęt, ceramika, meble, sztuka). 2) Knapie (strój i tkaniny, sprzęt, ceramika, sztuka). G r u p y K r e s o w e w s с h o d n i e: 1) Lubliniacy (slrój, sprzęt, ceramika, zdobnictwo). 2) Rzeszowiacy (sprzęt, ceramika, strój). S ą s i e d n i e g r u p у s ł o w i a ń s к i e: 1) Bojki (strój, sprzęt, ceramika). 2) L e m k i (strój, sprzęt, spora kolekcja ceramiki). 3) Huculi (obszernie odzież, tkaniny, sprzęt pasterski i do­ mowy, ceramika, zdobnictwo). P o d o ł a n i e : (stroje, tkaniny, cera/mika). W o ł y n i a c y : (sprzęt, ceramika, stroje, tkaniny). Poleszucy: (obszernie rybołówstwo, rolnictwo, slrój z haftami i tkaninami, ceramika). W i l n i a n i e : (sprzęt, stroje i tkaniny, ceramika, obrzędy). Dział etnograficzny był prowadzony w e d ł u g w y m o g ó w nau­ kowych i posiadał dwa kolejne inwentarze z dwoma odpisami (czystopisami) przechowywanymi w schowku d o k u m e n t ó w oraz katalog kartkowy rzeczowy, ułożony według grup etnicznych. Prócz tego zgromadzono przeszło 2.500 klisz oraz a r c h i w u m foto­ graficzne składające się z 20 tek, zawierających przeszło 2.500 zdjęć etnograficzny cli, ułożonych rzeczowo; Muzeum posiadało nadto sporą ilość dużych powiększeń fotograficznych, u ż y w a n y c h jako ilustracje lub do fotomontaży wystawowych. Zapoczątkowano także a r c h i w u m p l a n ó w technicznych budownictwa ludowego. Do­ bra biblioteka z wystarczającą ilością etnograficznych prac pol­ skich i obcych u ł a t w i a ł a pracę n a u k o w ą . Świetny rozwój Muzeum Śląskiego, ukoronowany wzniesie­ niem wspaniałego gmachu, w k t ó r y m na w y s t a w ę etnograficzną �443 przeznaczono IV2 piętra, został przerwany wybuchem wojny w 1939 r. Niemcy w odwecie za działalność Muzeum Śląskiego rozebrali z w i e l k i m trudem żelbetowo-szklany gmach muzealny, a pozostałe w Katowicach zbiory wcielili do Muzeum K r a j ó w ego w B y t o m i u . Wywiezione n i e d ł u g o przed w o j n ą przedmioty do Lublina odszukali i ściągnęli również do Bytomia, zaś spora ilość okazów wraz z cennymi aparatami fotograficznymi, ewakuowana w kierunku Lwowa, przepadła. Podczas wojny «ofiarrowali» Niemcy liczne okazy etnograficzne na tzw. « р о т о с zimową» ( W i n l e r h i l f e ) i «zbiórkę włókienniczą* (Spinnstaffsammlung), co skrzętnie zanotowali w jednym z zachowanych inwentarzy '. W i e l k ą ilość okazów, która nie mogła się pomieścić w budynku bytomskim, ulokowali w dużej sali tanecznej pewnej restaura­ cji, przemienionej na składnicę. W ostatnich latach wojny spako­ w a l i do s k r z y ń okazy oraz książki, które u w a ż a l i za cenne i ewa­ kuowali do k i l k u pałaców na G ó r n y m Śląsku, gdzie podczas za­ wieruchy wojennej zostały p r z e w a ż n i e rozkradzione, podniszczone lub spalone. 2 W marcu 1945 r. kiedy miasto Bytom przekazano a d m i n i ­ stracji polskiej, podpisany, jako dawny kustosz Muzeum Śląskiego, został delegowany do Bytomia, celem zabezpieczenia ocalałych zbiorów i ponownego zorganizowania Muzeum Śląskiego \ Oka­ zało się, że gmach tutejszy był p o w a ż n i e uszkodzony trzema po­ ciskami artyleryjskimi, przez co stłukły się także wszystkie szyby i zniszczyło wiele pozostałych t u jeszcze okazów; m n ó s t w o przed­ miotów rozkradli mieszkańcy powiatu będzińskiego. Niezrażony t y m stanem 'kierownik i personel zabrali się do ż m u d n e j pracy oczyszczenia gmachu, jego remontu oraz zabezpieczetniia i p r o w i ­ zorycznego zinwentaryzowania okazów, a także r e w i n d y k a c j ą zbio­ r ó w . Po przeszło rocznym wysiłku w n i e s ł y c h a n i e trudnych w a ­ runkach materialnych zdołano j u ż na tyle uporządkować gmach i zbiory, ż e m o ż n a było urządzić pierwszą w y s t a w ę ( P a m i ą t e k P o w s t a ń Śląskich i Plebiscytu). Dział etnograficzny poniósł największe straty, bo sięgające 80% przedwojennego stanu posiadania. Zaginęły wszystkie tka­ niny i większość strojów ludowych, całość wartościowych ozdób - L. Malicki, Dwa Ś l ą s k i e , H. X V I , 1945, str. 3 rów L. Muzea Śląskie — dwie Malicki, Bezgraniczne b a r b a r z y ń s t w o muzealnych, Dziennik Zachodni, Katowice 1 L Malicki, konkurencje, Zaranie 60. niemieckie wobec Muzeum Śląskie w Bytomiu, Śl.-Dąbr. P r z e g l ą d m i n i s t r a c y j n y , R. I I , n r 3, str. 45 ( m a r z e c 1947). zbio­ 1945 Ad­ �444 srebrnych, wielka kolekcja skrzyń ludowych licząca około 60 sztuk, sporo mebli i sprzętu, wszystkie katalogi fotograficzne z zakresu budownictwa, oraz dużo rzadkich książek bibliotecz­ nych (dzieła Kolberga, W i s ł a , komplet roczników «Ludu» itp.). Najwięcej o k a z ó w ocalało z zakresu ceramiki, sprzętów i sztuki ludowej (obrazy i rzeźba), poza t y m odnaleziono pierwszą część inwentarza etnograficznego, prawie cały katalog kartkowy, 12 tek fotograficznych, około 1.000 klisz i blisko 1.800 książek etnogra­ ficznych. Z 10.000 przedmiotów zastano w Bytomiu lub rewindy­ kowano z terenu około 2.000 okazów częstokroć podniszczonych. Przeszło 500 okazów ocalałych ze wspomnianej j u ż składnicy ulokowanej na peryferiach miasta, zabrało Muzeum Miejskie w Chorzowie. Z powodu trudności finansowych, rewindykacyj­ nych, braku odpowiednich p r a c o w n i k ó w oraz wielkich zniszczeń, organizacja działu etnograficznego postępuje powoli. Mimo to zdo­ ł a n o zidentyfikować i z i n w e n t a r y z o w a ć przeważnie wszystkie okazy własne, większą ilość odziedziczonych po Muzeum Krajo­ w y m oraz nabyć w terenie około 500 nowych przedmiotów, tak że dział etnograficzny liczy obecnie 3.500 okazów. W listopadzie 1947 r. urządzono p i e r w s z ą po wojnie w y s t a w ę działu ilustrującą budownictwo, meble i sprzęt domowo-gospodarozy. Najbardziej poglądowo przedstawia się wystawa budownictwa, do której użyto dobrych modeli i ł a d n y c h tablic fotomontażowych — paleoetnograficznych. Dalsze działy jak rolnictwo, ceramikę, tkactwo, strój, przedmioty obrzędowe i sztukę l u d o w ą wystawi się na w i o ­ snę b. r. Po wielu szkodach wojennych Muzeum śląskie okrzepło znów w swej działalności o tyle, że zalicza się .ponownie do w i ę k ­ szych w Posce i zostało przez Ministerstwo Kultury i Sztuki uznane za instytucję okręgową dla obszaru województwa ś l ą s k o dąbrowskiego. Longin Malicki H I E R O N I M SKURPSKI, « U w a g i o b y ł y c h m u z e a c h n a o b s z a r z e w o j e w ó d z l w a o 1 s z t у ń s к i e g o». Insty­ tut Mazurski w Olsztynie. Kom. Działu Inf. Naukowej, nr 1. 1947, sir. 10—11. W krótkim sprawozdaniu omawia autor d a w n ą organizację I ł e i m a t m u s e u m na terenie województwa olsztyńskiego, która wśród dwudziestu placówek muzealnych posiadała sporo zbiorów etnograficznych. �445 Wobec wielkiego braku m a t e r i a ł ó w etnograficznych z tego obszaru, a zwłaszcza z Łzw. Mazowsza Pruskiego, los tych zbio­ rów nie może być obojętny etnografom. Toteż praca H . Skrupskiego, kustosza Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, orientuje nas częściowo w dawnym i obecnym stanie rzeczy. Interesujące nas zbiory etnograficzne .znajdowały się w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Giżycko (buczany) — zniszczone, Lidzkark W a r m i ń s k i — wnętrze izb, resztki w Olsztynie, Młynary (pow. Pasłęk) — m a t e r i a ł y z obszaru Pogeranii, autor nie informuje o losie tych zbiorów, Nidzica (Nibork) — nikłe resalki w Olsztynie, Olsztyn — sztuka ludowa, dywany i kafle mazurskie, obec­ nie w Muzeum Mazurskim, Ostróda — etnografia i etnologia (Afryka), zupełnie zni­ szczone, Pasłęk (Pr. Holland) — etnografia, przęśliczki, sprzęty, obec­ nie w Olsztynie, Ryn (pow. giżycki) — etnografia, izupełnie zniszczone, Szczytno — etnografia, sprzęty, kafle, pomieszczenie obecne nieodpowiednie. Wykaz ten informuje bardzo ogólnikowo o stanie muzealni­ ctwa na tym obszarze, w y m a g a ł b y on u z u p e ł n i e n i a w postaci opu­ blikowanego działami inwentarza tego, co ocalało i znajduje się w Olsztynie i Szczytnie. Inwentarz taki u ł a t w i ł b y znacznie orien­ tację w materiale etnograficznym tych ziem. J. ORGANIZACJA D Z I A Ł U ETNOGRAFICZNEGO W RAPPERSWILU G. MUZEUM W st ę p We wrześniu 1946 r. na zaproszenie p. A. J ę d r y c h o w s k i e j z poselstwa w Remie zwiedziłam muzeum w Rapperswilu w celu zapoznania się ze zbiorami etnograficznymi oraz przedstawienia projektu zorganizowania tego działu. Stwierdziłam wtedy, że muzeum posiada m a ł ą kolekcję etnograficzna dotyczącą niektórych grup etnicznych z terenu Pol­ ski, a więc пр.: wycinanki, ok. 10 modeli lalek w strojach ludo­ wych, obrazy malowane na szkle, ceramikę, hafty, spinki, łyżniki, foremki do serów owczych, pisanki, skrzynie malowane, pierniki toruńskie etc, oraz szereg fotografij. �446 Wymienione przedmioty pochodzą z Podhala, ze środkowe] Polski, z Kurpiów i ize Śląska, poza t y m również z Hueulszczyzny i z Polesia. S p r a w ę zorganizowania Działu Etnograficznego w t y m m u ­ zeum p o r u s z a ł a m na w a l n y m zgromadzeniu Towarzystwa Ludo­ znawczego w L u b l i n i e 24. i 25 I . 1947, n a s t ę p n i e w Zakopanem* 5. V. 1947 r. na zjeździe zorganizowanym przez С. I . K. w spra­ wie sztuki ludowej 2. i 3. V I . , na zjeździe Z w i ą z k u m u z e ó w w Pol­ sce oraz na konferencji zwołanej przez Naczelną Dyrekcję M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w w Warszawie dn. 5. i 6. X I I . 1947 г., gdzie s p r a w ę tę p o r u s z a ł również dr G. Ciołek i prof. J. Gajek. Uzasadnienie potrzeby rozwoju w R a p p er s w i 1 u m u zeu m 1. Muzeum historyczne, p o w s t a ł e dzięki inicjatywie i ofiar­ ności osób prywatnych w r. 1870, zostało uznane za własność na­ rodową i miało być historycznym, naukowym, literackim i arty­ stycznym obrazem Polski. Dążenie więc do reaktywowania jego roli byłoby zgodne z zamiarami jego twórców. 2. Muzeum w Rapperswilu, znane szeroko i figurujące w przewodnikach zagranicznych jako historyczne muzeum pol­ skie, zwiedzane jest przez tysięczne rzesze cudzoziemców, a także przez Polaków . Л. Muzeum posiada już zaczątek zbioru etnograficznego. 4. Muzeum w Rapperswilu może odegrać ogromną rolę, o ile jego zbiory będą miały charakter n a u к o w y, i o f o r m а с у j n у i d у d а к t у с z n у. 5. Stworzenie Działu Etnograficznego, ilustrującego oblicze Polski w zakresie kultury ludowej przyczyniłoby się do spełnienia powyżej zakreślonej roli. 7 • Zadania i rola Działu Etnograficznego w Rapperswilu 7 Muzeum t. Dział Etnograficzny Muzeum w Rapperswilu, zorganizo­ wany na zasadach naukowych winien .posiadać charakter repre­ zentacyjny. 2. Dział ten powinien d a w a ć ogólne pojęcie o dawnej m a ­ terialnej, duchowej i społecznej kulturze ludowej Polski i jej różnicowania, o b e j m u j ą c wszystkie, najbardzie charakterystyczne dzielnice, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m piękna sztuki ludowej. �447 3. Dział Etnograficzny winien ilustrować k u l t u r ę l u d o w ą Polski na jej podłożu geograficznym i antropologicznym z j a k najszerszym u w z g l ę d n i e n i e m przeszłości prehistorycznej, wczesnohistorycznej i historycznej, a także z uwzględniieniem w s p ó ł ­ czesnych zdobyczy wsi polskiej w zakresie kultury i cywilizacji. 4. Dział ten, ilustrując życie wsi w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, duchowej i społecznej, w i n i e n podkreślić socjalne walory nie­ których do dziś istniejących zwyczajów ludowych, j a k np. tłoka, oraz prace maszoperii rybackich i innych form gromadnej po­ mocy sąsiedzkiej. 5. Ekspozycja w y t w o r ó w kultury ludowej w i n n a przy po­ mocy fotograf i j , r y s u n k ó w , map, w y k r e s ó w itp. d a w a ć pojęcie o j e j rozwoju, przekształceniach, j a k i m ulega, o związkach i po­ k r e w i e ń s t w i e z i n n y m i kulturami i narodami, o w ę d r ó w k a c h w y ­ tworów kultury ludowej, o ich zasięgach geograficznych i t d . 6. Dział Etnograficzny winien reprezentować należyty po­ ziom muzealnictwa polskiego w zakresie ekspozycji zbiorów . 7. Dział Etnograficzny winien stać się równocześnie ośrod­ kiem i n f o r m u j ą c y m o stanie b a d a ń ludoznawstwa polskiego, mógłby też stać się ośrodkiem s k u p i a j ą c y m etnografów i etnolo­ gów polskich np. w okresie ich p o r ó w n a w c z y c h studiów w Szwaj­ carii, a także mógłby przyczynić się do zainteresowania szwajcar­ skich n a u k o w c ó w polskimi pracami etnograficzno-muzealnymi. 8. Muzeum w Rapperswilu, posiadające Dział Etnograficzny, mogłoby też, o ile by na to pozwoliły ramy zamku, udzielić m i e j ­ sca polskim wystawom przechodnim, z w i ą z a n y m np. ze szluką ludową. 7 7 T er en g r o m a d z e n i a iz> bi o r ó w p r z e z o ś r o d k i muzealne Jeśli schematycznie podzielimy terytorium Polski na w i ę k ­ sze i bardziej wyróżniające się grupy etniczne, a w ś r ó d nich nie mogąc ze względu na projektowany charakter zbiorów, oraz szczu­ płość lokalu, wyróżniać mniejszych grup etnicznych, wybierzemy dla p r z y k ł a d u tylko niektóre (dziś j u ż nie zawsze posiadające całkiem odrębny charakter), wówczas podział ten będzie w bardzo ogólnych zarysach w y g l ą d a ć tak: I grupa: Małopolanie (grupa wybrana np. K r a k o w i a c y , Lachy Sądeckie, Podhalanie, mieszkańcy Gór Ś w i ę t о к r z у s к i с h). �448 I I . grupa: Ślązacy (grupa wybrania: np. Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy, Ślązacy Cieszyńscy). I I I . W i e l k o p o l a n i e (grupy wybrane: np. Wielkopola­ nie właściwi i Kujawiacy, Lubuszanie). I V grupa: P o m o r s k a (grupy wybrane: np. Kaszubi Wschodni i Zachodni, Kociewiacy, grupa p o ś r e d n i a : Warmiacy). V grupa: M a z o w i e c k a (grupy wybrane: np. Kurpie, Księżacy łowiccy, Mazurzy środkowi, Mazurzy z Prus Książęcych). V I grupa: G r u p y K r e s o w e (grupa wybrana: Podłasiacy, Lubliniacy, Rzeszowiacy). Grupy etniczne, wyróżniające się pod względem kulturowym, należy szczególnie uwzględnić przy gromadzeniu charakterystycz­ nych i tradycyjnych zabytków, opierając się na odnośnych ośrod­ kach muzealnych. Ośrodki muzealne Sądzę, iż n a s t ę p u j ą c e ośrodki muzealne mogłyby podjąć się gromadzenia zabytków odpowiadających .poszczególnym grupom etnicznym i terytorium пр.: I . Muzeum w G d a ń s k u (woj. gdańskie — Kaszubi Wsch.. Kociewiacy ewent. Słowińcy i i n n i ) . 2—5. Muzeum w S ł u p s к u, D e r l o w i e , В i a ł o g i' od z i e , S z c z e c i n i e ( w o j . szczecińskie — Kaszubi Zach.) — materiał przeważnie z literatury ewent. depozyty muzealne. fi—7. Muzeum w P o z n a n i u , M i ę d z y r z e c z u ( w o j . po­ znańskie — Wielkopolanie, Lubuszanie i i n n i ) . S—9. Muzeum w T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , Grudzią­ d z u (woj. pomorskie — Poludn. Kaszubi, Kujawiacy, Chełmniacy i inni). I I . Muzeum w O l s z t y n i e (woj. olsztyńskie — Mazurzy. Warmiacy i i n n i ) . 12—13. Muzeum w W a r s z a w i e i P ł o c k u ( w o j . war­ szawskie ewent. białostockie — Mazurzy Środkowi i i n n i ) . 14. Muzeum w Ł o m ż y (woj białostockie — Kurpie i Białostoczanie). 15—17. Muzeum w Ł o d z i , T o m a s z o w i e M a z o w i e ­ c k i m i Ł o w i c z u ( w o j . łódzkie — Księżacy łowiccy. Mazurzy ś r o d k o w i ewent Sieradzanie i Lęczycanie i i n n i ) . 18—20. Muzeum w K i e l c a c h ewent. w Radomiu i C z ę s t o c h o w i e (woj. kieleckie — Mazowszanie, Sandomierzanie i inni). �449 21. Muzeum we W г о с 1 a w i u ( w o j . dolnośląskie — Ślązacy ze Śląska Dolnego). 22—24. Muzeum w B y t o m i u , G l i w i c a c h i Opolu (woj. śląskoTdąbrowskie — Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy i inni). 25—27. Muzeum w K r a k o w i e , Z a k o p a n e m i R a b c e (woj. krakowskie — Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Podhalanie, Górale Rabczańscy i inni). 28—29. Muzeum w L u b l i n i e i Z a m o ś c i u ( w o j . lubel­ skie — Lubliniacy, Podlasiacy i i n n i ) . 30. Muzeum w R z e s z o w i e ( w o j . rzeszowskie — Rzeszowiacy i i n n i ) . U w a gi 1. Udział poszczególnych m u z e ó w w pracy gromadzenia za­ bytków, oczywiście będzie zależał w dużej mierze od przygotowa­ nia i dobrej woli kierowników m u z e ó w lub działów etnograficz­ nych. 2. Ilość m u z e ó w lub ewent. osób, które w e z m ą udział w tej akcji może się zwiększyć lub zmniejszyć. 3. Sprawa powierzenia gromadzenia zbiorów danemu m u ­ zeum jest do omówienia. Może się .zdarzyć пр., iż z braku fachow­ ców na d a n y m terenie obowiązek gromadzenia zabytków np. /. dwóch województw spadnie na jeden ośrodek muzealny i t d . 4. Jeżeli dla uproszczenia w orientacji założymy, iż w k a ż ­ dym województwie odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów spadnie na jedno większe muzeum lub też konkretnie na j e d n ą osobę, a tylko w y j ą t k o w o np. na dwa muzea, wówczas ilość ośrod­ ków gromadzenia zbiorów będzie dochodzić do około dwudziestu. 5. Na niektórych terenach pewne okazy w c a l e nie będą występowały, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, czerpak grzebieniowaty do zbierania jagód, ości na ryby, ż a r n a etc. Poza t y m np. w województwie szczecińskim, o ile nie da się uzyskać pewnej ilości depozytów, w większości wwpadków trzeba będzie oprzeć się na fotografiach. 6. W sprawie zakupu większych, cięższych lub bardziej k o ­ sztownych okazów, j a k np. żarna, warsztat tkacki, koło garncar­ skie, u l , skrzynia malowana, szafa lub strój etc. należałoby uprzed­ nio zebrać od poszczególnych m u z e ó w n a s t ę p u j ą c e dane: a) Czy dany ośrodek może dostarczyć te przedmioty. b) Jakiego typu (rodzaju) będą te okazy (opisać). c) W jakiej cenie. Lud, т. XXXVIII 29 �450 U w a g a : Dla Muzeum w Rapperswilu trzeba będzie w y ­ brać okazy znajdujące się w d o b r y m s t a n i e , oraz możliwie starannie wykonane, a także przedstawiające szczególną wartość estetyczną; fotografie w i n n y podkreślać p i ę k n o krajobrazu i sztuki ludowej. Musimy p a m i ę t a ć , iż zwiedzający Muzeum w Rapperswilu nie znają naszego kraju, nieraz tylko na podstawie Muzeum w Rapperswilu n a b i o r ą pojęcia o Polsce. 7. Byłoby p o ż ą d a n e zdecydowanie, czy będzie się dążyć do stworzenia choćby jednego w n ę t r z a izby wiejskiej, czy też t y l k o sie ograniczyć do wystawienia k i l k u sprzętów, dając przy pomocy fotografii pojęcie o u r z ą d z e n i u chaty'. W a ż n e usługi w demonstrowaniu m u z y k i ludowej i tańca oddałoby zainstalowane w muzieum kino i radio z adapterem. (Autorem tego p o m y s ł u jest prof. Włodz. Antoniewicz). 8. Załączony plan jest tylko pewnym schematem, który w za­ stosowaniu do wyboru obiektów i ich ilości będzie zależny od osta­ tecznie przeznaczonego na ten cel lokalu, pieniędzy, czasu na do­ konanie zbiorów , oraz od jakości i ilości zgromadzonych zabytków. U w a g a : Równocześnie c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na to, iż w muzeach szwajcarskich posiadających m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e z różnych k r a j ó w E'uiropy, np. w Genewie, d z i a ł polski, szczegól­ nie w zestawieniu np. z czeskim lub rosyjskim, przedstawia się żałośnie — jest reprezentowany przez kilkanaście przypadkowych przedmiotów, to też sądzę, że m o ż n a by równocześnie zaopatrzyć lo muzeum w p e w n ą kolekcję odpowiednio dobranych ekspona­ tów, u z y s k u j ą c w zamian dla Centralnego Muzeum w Polsce okazy etnografii szwajcarskiej lub leż pozaeuropejskiej. Muzeum histo­ ryczne w Bernie Sawajcarskim posiada również zaczątek z b i o r ó w polskich, które należałoby dopełnić — i tu właśnie jako ewen­ tualny m a t e r i a ł w y m i e n n y mogłyby posłużyć te zebrane okazy, które nie poszłyby do Rapperswilu. 7 ? Dr M. Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a6294751759c02c6487c319e5e08e4.pdf 76d82ebf42d05c29cd25b5737d577499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4778 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.309-415 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA STYS WINCENTY, « D r o g i Postępu Gospodar­ c z e g o W s b>. S t u d i u m szczegółowe n a przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u s o w a . Prace W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, 1947, seria A, n r 4, str. 1—344+5 m a p . T o i x > n m i k o w e dzieło s i a n o w i w v n i k przeszło d w u d z i e s t o ­ letniego ślęczenia n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i , księgami s a d o w y m i na t e r e n i e w s i r o d z i n n e j , a wypełnionymi osobiści; w bezpośred­ n i m zetknięciu z b a d a n y m i . D a j e ono z a t e m n i e t y l k o p e w n y , o b i e k t y w n y i szczegółowy o b r a z stosunków panujących w n i e j o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w y b u c h e m w o j n y W v ż w s z y s t k o iest d o p r o w a d z o n e do s t a n u z r o k u 1937 150-tej ' r o c z n i c y - " m e t r y k i .Józefińskiej. D a j e o n o p o n a d t o perspektywę przeszło pięciu n i i n i o n v c h s t u l e c i a wlec o k r e s u dłuższego o d t v e h l e i m d a r m c h w i e k ó w j a k i e oddzielają H e s i o d a o d r e f o r m Solona W i ą ż e o n o przeszłość z 'teraźniejszością odsłania m e c h a n i z m żywota t e j p o d ­ s t a w o w e i j e d n o s t k i społecznej ' j a k a d l a ' b i o l o g a jest wieś t r w a ­ jąca w z n a c z n i e większej i w l a c i i ^niż sie p o w s z e c h n i e n r z v n u szcza . ' powszecnmc p r z v p u ł Dzieło W i n c e n t e g o Stvaia p r z y n o s i w i e l e w p r o s t r e w e l a c y j ­ n y c h odkryć i u n a o c z n i a j a k tdębokim p r z e m i a n o m uległa nasza wieś w ciągu ostatniego s t u l e c i a . Z t y c h w z g l ę d ó w dzieło to p o ­ w i n n o się znaleźć w b i b l i o t e k a c h ekonomistów-; socjologów, e t n o ­ logów i antropologów, lecz też w s z y s t k i c h t y c h , którzy''interesują Tak na przykład badania Franciszka W о к r o j a wykazały, że założona na p r a w i e niemieckim (przypuszczalnie лу X I V wieku) *p<xb lwowska wieś Podbereżce, zupełnie pozbawiona t r a d y c j i swojej prze­ szłości, gdyż pod wpływem nacjonalistycznej propagandy przypisująca swoją obcość pochodzeniu kozackiemW?), zachowała aż dotychczas skład antropoligiczny wyjaśniający, że są potomkami niemieckich czy też śląskich osadników. 1 �310 się istota przeobrażeń zachodzących w obecnie .przeżywanym o k r e ­ sie, stanowiącym b a r d z o o s t r y zakręt h i s t o r i i , p r z e d e w s z y s t k i m społecznej. W y n i k przypuszczalnie n a j b a r d z i e j sensacyjny d l a l a i k a w d z i e d z i n i e badań n a d przeszłością stosunków " a g r a r n y c h s t a ­ n o w i s t w i e r d z e n i e , że graaiice łanów, w v t k i u e l v e h p r z y l o k o w a n i u w s i na p r a w i e n i e m i e c k i m około r o k u 1385, żyja dotychczas w p o ­ staci m i e d z odgraniczających p o l e t k a chłopskie. M o z o l n e s t u d i a n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i i tytułami własności u m o ż l i w i ł y z r e k o n s t r u o w a n i e d a w n y c h łanów,'ustalenie i c h p o w i e r z c h n i i s t w i e r dzenic, że łan h u s o w s k i miał około 60 m o r g ó w a u s t r i a c k i c h , b v l nieco większy nai z i e m i a c h g o r s z y c h i n m i e i s z y n a l e p s z y c h , a p o ­ n a d t o że m i e m i c v г końca X I V " w i e k u b y l i p i e n y s z w z e d n y m i f a ­ c h o w c a m i . P o s i a d a l i o n i b o w i e m pełne z r o z u m i e n i e d l a m i e j s c o w y r h warunków terenowych, j a k k o l w i e k p r a c o w a l i n a obszarze nudo wczas ieszeze z a l e s i o n y m W z o r o w v m r o / w i a z a m e m z a g a d ­ nień m i e r n i c z y c h 1>г уш szcza m i e tłumaczyć należy f a k t że° r e z u l l a t v i c h n l a n a w a i i i a urzestrzenne^o w ' ' c i a < m czterech s t u l e c i u W k tylko s u S w i ^ S i m / n i n o i n Z ogólnei l i c z b y 34 h u s o w s k eh Lmów do końca X V I I I stulecia t r z y dotrwały w nie'z i n eniónc wsLaci « w 16TuI d o k o n a n y r L nodzialu w 4 I ł * г i f i r Z S V ^ i t r / v k m " T Ь ^ Г о о / к Ы с nocł/iehr o Diecio ктЫе i s^.4okrotn^ сMOD s£ И łosi d n o i e r o s ! n w ' Ы п 1 Г Г Г п ?ntcX , ч З о Лф^епГро a E i e i J u p o d d a S i ^ ! * N i e m n i e j s e n s a c y j n y w y n i k , zasługujący na szczególna uwagę p r z v ocenie przeobrażeń o s t a t n i e g o s t u l e c i a , s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w ciągu o s t a t n i c h 150 l a t w H u s o w i e l i c z b a ludności wzrosła t r z y k r o t n i e , a ilość zboża pozostającego p o o b s i e w i e przeszło d z i e w i c c i o k r o t m e (9.23). N a w y n i k t e n złożyło sie powiększanie p o w i e r z c h n i gruntów chłopskich, s p o w o d o w a n e wchłanianiem ob¬ szaru d w o r s k i e ^ w 18% co w łączności z l i k w i d a c j a lasów, n i e ¬ użytków i częściowo p a s t w i s k powiększyło . p o w i e r z c h n i e ról u p r a w l a n y c h o 17% g d y n a t o m i a s t wydajność z h e k t a r a wzrosła p r z e szło t r z y k r o t n i e ( 3 6 ) Unaoczniło to ze c z y n n i k i e m decydującym o . o b a w i e w a r m d i w b v t u ludności było n i e powiększenie p o w i e r z c h n i u p r a w n e ! z i e m i lecz p o d n i e s i e n i e . n o z i o m u k u l t u r y ro-1n e i co t a k b a r d z o L n i e i s z y ł o odsetek'zboża odchodzącego n a zasiew D a w n i e j nochłaniał ш -Drawie 4 0 % ' a o s t a t n i o n i e w i e l e o o n a d 10% W d < X k u ta o s L t n i o t a k b a r d z o wzmożona o r o d u k H a r o ś l i n a i>rzv dużei u i L w ^ o C o y v y c h daw n i e n i e o d e r v nriew^żnie Z ™ a T i a Ш mtejscu J f 1 LL Я P ^li^b^XS «dv \X w dochodach jicnieżnych w s i stanów <^a т а к - * 'j 1 •j S' Щ ^| 'i ^ Щ Ш Ш Щ Ш �311 d w i e 11,9%, a po p o t r a c e n i u d o c h o d u z owoców n a w e t t y l k o 7,7%, Lo z n a c z y u m i e j niż r e n t y i zasiłki wynoszące 8%. Z a to" p r o d u k t y h o d o w l a n e da j a a ż 58.5%, a w y n a g r o d z e n i e za prace - 21,6% ogólnego d o c h o d u pieniężnego w s i . Przeszło t r z y k r o t n e w z m o ż e ­ n i e się ilości zboża przypadającego n a głowę i ' w y z b y w a n i e sie t y l k o s t o s u n k o w o n i e w i e l k i e j jeeo części, w łączności'z p o w i ę k ­ s z e n i e m p r o d u k c j i ziemniaków, tłumaczy n a m f a k t n a który już d a w n i e j w i e l o k r o t n i e zwracałem wneę że w o s t a t n i m pięćdzie­ sięcioleciu wzirosl n a s z y c h p o b o r o w y c h podniósł się o k i t k a c e n ­ tymetrów i zbliżył sic już dość znacznie d o średniej o p t y m a l n e i u w a r u n k o w a n e j właściwościami r a s o w y m i ludności Sa 'to o c z y ­ wiście k o n s e k w e n c j e t e - o że - l ó d obecnie n i e dai'e sie już l a k ż v w o odczuwać n a p r z e d n ó w k i j a k d a w n i e j a n i e d o s l a ek p o ­ woduje tylko niedojadanie najbiedniejszych Dawniej w Husow u L r ^ S i m c w i T a k n a S ł a d w r o k u 1831 z no w o d u ^ s t r a s m e e o " l o d u u b v ł o 56 osób a L n m S l O w a tach zciścia D o d a n o w v r a z n i e -łód i a k o mzvc zvne śmierć i R у n i e k l e s i \ o Z Z , h y l r o k S47 Х T l dem i c z e r w o n k i ubyło 63 osób epidemii D l a demografa w w y n i k a c h .profesora W i n c e n t e g o Stysia n a j ­ większa niespodziankę s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w miarę r o z d r a b ­ n i a n i a sie własności chłopskiej m a l e j e p r z y r o s t n a t u r a l n y l u d n o ­ ści. O k a z u j e sie, ze rodzice w w i e k u 40 d o 50 l a t w k a t e g o r i i n a j ­ d r o b n i e j s z y c h g o s p o d a r s t w (poniżej pół h e k t a r a ) m a j a przeciętnie po t r o j e dzieci, g d y właściciele największych g o s p o d a r s t w ( p o w y ­ żej 7 hektarów) liczą i c h przeciętnie ix>nad pięcioro. D o t y c h c z a s w i e r z o n o p o w s z e c h n i e że j 4 j e n e r « i c z n i c j r o z r a d z a j a się nędzarze Na p o d s t a w i e te«o j a k się o k a z u j e n i e u z a s a d n i o n e j przesądu oparły się l e o r e l v W założenia n i e m i e c k i e g o r a s i z o n u " niepokojąc t a o świat i n t e l e k t u a l n y teza że istotę k r y l ó w ' c y w i l i z a c j i s t a ­ n o w i n a d m i e r n e r o z r a d z a n i e sie m n i e j * wartościowych składników ludności Pr/ez w / . d a d na n i a d o m a g a n o sie s t o n o w a n i a d r a s t y c z ­ n y c h 'środków z a n o h i l - a N y c z y c h które l a k ' s u m i e n n i e i szerera* z a d e . n o n s l r o w a n w okresie o k u n a c i i na z i e m i ach p o l s k i c h T y m ' emsem S skTei es « Ł ś r h bard™ n l y i m - . S s ymi noshd^ z^lnesi i 3 , r W r 7 v' n e E t S СИУТ^ПТЛОЯ^ ISh w Р,Г,Т? n L m i e c k u r h rasislów u w a £ n T w a ^ S w ! J i Zu l^rt™'vJh T u zosrało ' ? S a t l o ^vHcznei о З lu l na m e c t ^ ń t z n �312 tego procesu, u n a o c z n i o n e g o dzięki bezpośrednim w y n i k o m b a dań gospodarczo-deinogralfczi^vcb'. " W o b e c tego, że właściciele większych g o s p o d a r s t w posiadają l i c z n i e j s z e r o d z i n y , to r o z p a d a n i e się t e j k a t e g o r i i własności r o l ­ ne] postępuje s z y b c i e j . W s k u t e k tego ogólny układ stosunków s p o ł e c ^ o - g o s p o d a r c z y c h i n a o d c i n k u w i e j s k i m z m i e r z a u nas n i e ­ u c h r o n n i e k u z a h a m o w a n i u p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności. P a r ­ celacja w i e l k i e j własności, .postępująca w o s t a t n i m s t u l e c i u b a r d z o szvbko i ciągle odraczała j e d y n i e osiągniecie s t a b i l i z a c j i d e m o " r a f i c z n e i / w tv.m s a m y m k i e r u n k u oddziaływała również i c m i - r a c j a T a w Ćia«u o s t a t n i c h 150 l a t pochłonęła p r a w i e połowę (45 4%) p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności H u s o w a M i m o l e i t a k b a r d z o poważnej s t r a t y l i c z b a mieszkańców potroiła"sie W X V I I I w i e k u potroiła sie ona również n i e w i a d o m o j e d n a k " j a k w i e l u poszło w t y m s t u l e c i u n a wschód « d z i e w t e d y t a k e n e r g i c z n i e z a o r y w a n o o d l o d i i a k sie lo obecnie " c z y n i n a zachodzie Poczat-' 5 Jv H u s m - c l k z b a b u l i o s c i n i e musiała przyrastać tok s z y b k o i a k nóznici skoTo w r o k u 1515 w Ш Ы no zadożen u wsi Hi,ÓW c C n s l ich n o d l e . J i T c ^ 4 i oódatkowi było 17 z l e - o zv onuszrzon < T ! końcem X V I ? w i e k u i v , v c ' h 17łanach bvlo ^1 o o S r s w ' я n 7 m L s t n t v c l 17 «nustvch» UsSarował n L ™ ? ^ n i e w , , L C ! S ^ l w n ^ r S r Te mozłiwoic h -1 v t ^ n k inrH7п к , k-ż uX:J^u\e niszczyzn ! I < 0 S w J S S n ™?, Д^ E L S „ ЬР,ПК;Г ^ d^bHcV ^ . ь И i l a Ł C n . Z n v Те * I, Sv 1 ! ! w y n o s i m r T ' z a i e d w i e 2% h e k t o r a Jest o n o za l e m f k ^ i o k r o t n i e mniejsze. P r z y p u s z c z a l n i e przeważna część H u s o w i a n stanowią p o t o m k o w i e p i e r w s z y c h osadników, l o k o w a n y c h n a p r a w i e n i e m i e c k i m . P r z e m a w i a z a ' t y m f a k t , że w X V I w i e k u , t a k samo j a k z końcem X V I I I w i e k u , n a z w i s k a o p r z y p u s z c z a l n i e n i e m i e c k i m pochodzęn i u stanowią około piątej części. W o b e c tego można z a t e m p r z y puszczać, że wśród p i e r w o t n y c h osadników H u s o w a było zale­ d w i e k i l k a r o d z i n n i e m i e c k i c h a "łowna masę s t a n o w i l i P o l a c y n a p r a w i e n i e m i e c k i m osadzeni. Przez w z g l ą d ' n a w y n i k i o t r z y m a n e co do n o d ' w o w s k i e i w s i Podbereźce można oczekiwać, żez a g a d n i e n i e Lo zostanie wyjaśnione po z b a d a n i u a n t r o p o l o 4 z n y m mieszkańców H u s o w a E n e r g i i t e j t y p o w e j podgórskiej małopolskiej w s i n i e zała­ mały cios^ o s t a t n i e j w o j n y . W 560 l a t po j e j l o k a c i e , już w p i e r ­ w s z y m p o w o j e n n y m r o k u ' 8 7 r o d z i n wyruszyło n a D o l n y Śląsk n a D a l e k i m Z a c h o d z i e i założyło l a m pięć spółdzielni p a r c e l a e y j n o - * d,' Ш — m ^ "Ш ^ �313o s a d n i c z v c h . Przyjęli ora do s w o j e g o p i o n i e r s k i e g o zespołu jeszcze 29 rodzin ze sąsiednich w s i p o w i a l u łańcuckiego. T o , że c i o s a d ­ n i c y już w końcu s i e r p n i a 1947 r o k u . a w i e c w z a l e d w i e w r o k po u k o n s t y t u o w a n i u się spółdzielni p o s i a d a l i więcej świń, p r a w i e d w i e trzecie l i c z b y k o n i i p r a w i c t r z e c i a cześć bvdła, p o s i a d a n y c h przez 645 g o s p o d a r s t w a w m a c i e r z y s t y m H u s o w i e , s i a n o w i miarę i c h osiągnięć n a « n o w v m » . T e n ' p r z e j a w n i e s a m o w i t e j e n e r g i i polskiego chłopa, umiejącego wyzyskiwać sprzyjająca k o n i u n k ­ turę i n i e zrażającego sie t a k łatwo przeciwnościami' a zwłaszcza l a k ' o p o r n e g o n a wszelka propagandę m u s i każdego z a i n t e r e s o ­ wać przeszłością H u s o w a . Z l e v o p o w o d u u k a z a n i e sie s t u d i u m profesora W i n c e n t e g o S l y s i a jest l a k b a r d z o w a ż n y m z d a r z e n i e m . Czytając książkę te uświadamiamy sobie d o p i e r o w sposób należyty, n a j a k strasznie nędznej gospodarce o p i e r a ! się b y t d a ­ w n e i " R z e c z y p o s p o l i t e j , w i e l k i e g o e k s p o r t e r a zboża, w ciągu s t u ­ leci pokrywającego n i e d o b o r y krajów przemysłowych Z a c h o d u , a też i j a k niesłychany przewrót spowodowało w p r o w a d z e n i e ż e ­ laznego Pługa i u p r a w y o k o p o w y c h , a w końcu z a s t o s o w a n i e n a ¬ w o z ó w s z t u c z n y c h . A przecież i ' teraz jeszcze gospodarze h u s o w scy sa uważani' za b a r d z o przeciętnych'nawet n a Ile w l a s n c c o p o ­ w i a t u , j a k to podkreśla a u t o r w s w o j e j m o n o g r a f i i . ' W P o z n a n i u , d n i a 17. I X . 1948. Jon Czckutiowski JÓZKF KOSTHZK WSKI, «Р г a s t o w i a ń s z с z v z n a». Z a r y s dziejów i k u l t u r y P r a s l o w i a n . Z 6H r y c i n a m i i m a p k a m i . Poznań 1946. X°. s i r . 104. Nakł. Księgarni A k a d e m i c k i e j . N i e w i e l k a r o z m i a r a m i książka prof. J . K o s t r z e w s k i c g o za­ w i e r a b a r d z o bogata treść, podając w s k o n d e n s o w a n y m skrócie ostatnie w y n i k i badań n a d . k u l t u r a P r a s l o w i a n . W p i e r w s z y m n a j ­ o b s z e r n i e j s z y m rozdziale p t . «Prakolebka i najstarsze dzieje ( d o r. 300 przed'Chr.)» przedstawił a u l o r sprawę p i a o j c z v z n y Słowian w świetle badań p r e h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h . ' językowych, a n t r o p o l o g i c z n y c h i b o t a n i c z n y c h , uzupełniając s w e w y w o d y 'sze­ r e g i e m m a p e k ' z a s i e d l e n i a P r a s l o w i a n w różnych okresach czasu, o r f I I I o k r e s u e p o k i brązu począwszy aż po I I w i e k po C h r . Rozdziały 2—10 d a j a p r z e g l a d ' n a j w a z n i e j s z v c h z j a w i s k z za­ k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j P r a s l o w i a n ( k u l t u r y ' l u z v c k i e j ) . która z n a m y dziś o w i e l e l e p i e j dzięki c e n n y m o d k r y c i o m w B i s k u p i n i e . W rozdziałach t y c h po k o l e i omówione zostały najważniejsze źró­ dła u t r z y m a n i a ' ( r o l n i c t w o , o g r o d n i c t w o , z b i e r a c t w o , hodowla. �3J4 zwierząt d o m u w v c h , rybołówstwo, m y ś l i s t w o ) , następnie d o m y ( i c h konstrukcja;rozkład wnętrza i urządzenie w e w n ę t r z n e ) , osie­ d l a o t w a r t e i o b r o n n e ( g r o d y , k o n s t r u k c j a i c h umocnień, sposoby wałki, u z b r o j e n i e i t d . ) , d a l e j sposoby odżywiania i przyrządzania pokarmów zajęcia kobiece ubiór, ' o z d o b y , p r z y b o r y ' t o a l e t o w e , wreszcie rzemiosła j a k garncarstwo, odlewnictwo,' kowalstwo. Dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j z a m y k a rozdział poświęcony s t o s u n k o m ze świalem." O k u l t u r z e d u c h o w e j , głównie o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h i n ­ f o r m u j e .rozdział 11, niektórych zaś działów k u l t u r y społecznej d o t y k a rozdział 12 p t . . R o d z i n a , ród, p l e m i ę . . Poza t v m w szeregu i n n y c h rozdziałów znajdują sie także r o z r z u c o n e wiadomości 0 różnych z j a w i s k a c h z zakresu k u l t u r y społecznej j a k n p . w r o z ­ d z i a l e 3. -Dzień P r a s i o w i a n k i * czy 9.' « W d r e w n i a n e j t w i e r d z y * 1 innych. N a k o n i e c d w a o s t a t n i e rozdziały stanowią uzupełnienie c a ­ łości, dając krótki p o g l ą d n a późniejsze losy Prasłowian ( o d 300 r . p r z e d Ćhr. aż do w y r o j u z p r a o j r a y z n v ) oraz n a rozwój i c h k u l t u r y w t y m o k r e s i e ' c z t w u , Omówione t u zostały k u l t u r y p o ­ m o r s k a , grobów k l o s z o w y c h , grobów j a m o w y c h z środkowego o k r e s u e j m k i żelaza (lateńskiego^ wreszcie okres w p ł y w ó w r z y m ­ s k i c h i n a j a z d y germańskich p l e m i o n Burgundów. Golów i Gepidów. P r a c a n a p i s a n a jest przystępnie i zajmująco, a dobór r y c i n i m a p e k bardzo s t a r a n n y , ułatwiający w z n a c z n y m s t o p n i u ' k o ­ r z y s t a n i e z książki. N a 'końcu z e s t a w i o n a została najważniejsza n a j n o w s z a l i t e r a t u r a , dotycząca zagadnień p o r u s z a n y c h w p r a c y . W r e s z c i e należy podkreślić b a r d z o estetyczne i s t a r a n n e w y d a n i e książki przez Księgarnię A k a d e m i c k a w ' P o z n a n i u . Książka prof.' J . K o s t r z e w s k i eg o p o w i n n a się znaleźć w r e k u łych w s z y s t k i c h , którzy interesują sie obecna k u l t u r a l u d o w a S ł o ­ w i a n , gdyż p o z n a n i e przeszłości daje g r u n t o w n a podstawę dó l e p ­ szego z r o z u m i e n i a i p o m a n i a teraźniejszości. * Stefan Sosek KAZIMIERZ MOSZYS'SKI, . K u l t u r a l u d o w a Sło­ w i a n * , t o m I I , « K u l t u r a d u c h o w a * , zesz. 1, 2. Kraków 1931, 1939. O l b r z y m i e , p o m n i k o w e dzieło prof. Moszyńskiego zostało przed w o j n a szczęśliwie d o p r o w a d z o n e d o zeszytu trzeciego ( t o m 1I>2). Szczególnym z b i e g i e m okoliczności ocalał'ten zeszyt" w c z a - �315 sic z a w i e r u c h y w o j e n n e j i calv lorn może dziś w r e k a c h n i e t v l k o fachowców .spełniać swoją misję n a u k o w a i słowiańska ( w n a j ­ s z l a c h e t n i e j s z y m z n a c z e n i u lego s ł o w a ) . — N i c można w r a m a c h niniejszego s p r a w o z d a n i a o m ó w i ć w s z y s t k i c h , choćby n a j b a r d z i e j ivpowvch w y t w o r ó w słowiańskiej k u l t u r y . l u d o w e j jiodanych w tvc.h d w u w i e l k i c h zeszytach. Dzieło trzeba wziąć d o r a k i c z y ­ tać "rozdział za rozdziałem. A l e k t u r a t y c h rozdziałów n i e j c s l t r u d n a : p i s a n e sa z o f t t o m n y m p o c z u c i e m u m i a r u n i c t u za dużo l u b za mało zaś w y g o d y " a u t o r a n i e zmęczą n a w e t mebardzo interesującego się e t n o g r a f i a c z y t e l n i k a Dotychczas n i k t jeszcze w t a k i e i f o r m i e n i c zamknął t a k o l b r z y m i e«o* i różnorodnego m a ­ teriału. ' ° K a ż d y z n a w c a k u l t u r y d u c h o w e j Słowian z d u m i e w a się, j a k h a f n i e i p e w n i e spośród' mnóstwa ' o p u b l i k o w a n y c h szczegółów a u i o r w y b i e r a l o , co n a j b a r d z i e j t y p o w e i najwartościowsze. CharakleYyzują się t v m zwłaszcza r o z s i a ł y o ]>oezji l u d o w e j . Z a przykład — a jesl i c h dużo — może posłużyć dość r z a d k i e południowo-slowiańskie porównanie «Sjaju m u se tokc k r o z b r k o v e k o p u n mjesec k r o z b u k o v o g r a n j e ' < _ Skroś wąsów świecą m u sic srebrne o z d o b y Гоапсегпе na p i e r s i a c h I i a k n e l n v księżyc skroś * Ы 1 b u k u j » la klórc-o autor cvtuje i n n v n i e m n i e j ' l v p o w v w a ' m n t ( I I 2 s i r 112П A l b o i n n v p r / v t a d f r a a n l e n t u ' i e ś n i k o r o w o d o w e j ' orenhurskLch Kozaków о ' n a d z w y t ^ a i n v m i n e l i m o w i t v m w p r o s i pięknie'- «РГсг ieflo śełkoya N a st'enk'e vis'ela V V u noc oros vis t e l a Po m o i e m u b ' c l u I'ehi So а e e c a I ' c l o l a k sńe' było b'clo L n C i t'c о как k u m a k •odzYi f t ™ S n s u k n a ^ krasńedo K o b V h i sy H u 'eh l-Vk / Y m f a T e X Z f Co n i c m i t ^ t e r n v m mężu I I 2 sVi 14(1 U M ^ P I ^ P ,H,i vs^nn 1 I v inJ™H VV •lviТ в ' A 1:1 lo yyo-słowwnsluej. - О У To L i r>? r i \-łt w lakich p i £ ^ w t Г t i ^ fVI twri -1-е W n ! i ^ > ^ " ^ i a i ц w bo także p.z> o m a w i a n i u m u ^ k i szlulk p l a s t y c z n y c h , wierzeń Hp - Kozdział o p o e z p l u d o w e j Słowian m a c h a r a k t e r w y s o k o wartościowej .próby syntezy . lo, czego a u L i r zada o d przyszłego s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a lego działu k u l t u r y słowiańskie], z o ­ stało t u .zrealizowane k r o t k o bez z a r z u t u . - J a k b a r d m w n i k l i ­ w i e i szeroko potraktował a u t o r przcdmio;t, może świadczyć f a k t , ze zainteresował*.? kwestią pochodzenia śpiewu e p i c k i e g o Słowian Południowych. D o w o d y a u t o r a przemawiające za p o c h o d z e n i e m tego śpiewu z lińskiego W s c h o d u (sposób śpiewania, gęśli e p i c k i e , �316 dziesieciozgtoskow'L etc.) będą p r a w d o p o d o b n i e w najbliższej; przyszłości p o d t r z y m a n e d a l s z y m i , nieogłoszonymi jeszcze d o w o ­ d a m i ( A . Śimeika), które zwrócą uwagę n a związki samego d z i c sicciozgloskowca epicznego i niektórych m o t y w ó w e p i c z n e i p o e z j i południowo-słowiańskiej z poezja e p k z n a ' T u r k ó w osmańskich (niezależnie o d s p r a w y p o c h o d z e n i a śpiewu'epiczneąo u l v c h T u r ­ ków oraz od k w e s t i i m o ż l i w e g o i s t n i e n i a t a k i e g o śpiewu u p o ­ łudniowych Słowian p r z e d i n w a z j a T u r k ó w ) . Spomiędzy n i e l i c z n y c h rozdziałów o p r a c o w a n y c h pobieżniej można wymienić rozdział o przysłowiach. Został o n w ten s p o sób, t z n . krótko, o p r a c o w a n y z e ' z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w : d o t y c h czas materiały p a r e m i o l o g i c z n e n i e b v l v w zadowalającym s t o p ­ n i u s y s t e m a t y c z n i e p u b l i k o w a n e ; prace d l a z o r i e n o w a n i a sie w przysłowiach narodów słowiańskich są jeszcze n i e l i c z n e , z w ł a ­ szcza w porównaniu z liczba opracowań i n n v c h działów k u l t u r y d u c h o w e j Słowian. - • W y s t a r c z a d w a W y b r a n e przykłady b v p o ­ kazać, czego t u t a j w l u d o z n a w s f w i e słowiańskim'częściowo jeszczeb r a k , względnie co należałoby c/ynić Z e s t a w i e n i e n p m n i e j / n a n y c h przysłów: polskiego « Ó d złego dłużnika i kozę bez m l e k a , i 'chośrwaduesm «Od zła dużnika I koza bez inlika» (także «bez z l e t a » ) d o w o d z i że m a m y t u ' d o c z y n i e n i a z przysłowiem z 'czasów ws-pólnoty słowiańskiej- "pokrewieństwo t y c h nhvsłów oczywiście w y n i k a nie z f a k t u że o) a miały iakieś i n n e wspólne źródło P o ­ d o b n i e z e s t a w i e n i e ' d o b r z e znanego i a k sie Jdaie -łownie c h o r w a c k i e g o frazesu <<deyela y o d a k i s e l l . z o o l s k m « d z i e w b t T w <к'PO k i s i e l u - > b i 7 l-e^ństwó О ^ У Г И Ы пГе /Wcie d<^ bk n o w v ^ 1 Sićh • 1 * ! [ , t ™ « Z liJerLohSir siowhńsk ^ o o d ^ X . r К ^ Г ч и п С 1- we nles wTnc^wvch Ш I Z ^ h f w S h L ^ L i h W ? ,k H w ™ , w w E S 3 t i - S ' n t S n n i r m i n l < l l ? Z l n£v L L I n P Zh J i o w i T s l Ł n n c h n r b кГи ^ , 1 , l i i , !ln" I ™ , w < , a / jeszcze a k t u a l n y c h cclow s ł o w w n skiego l u u o z n a w s w a porównawczego, Rozdział za rozdziałem, s t r o n a -га s t r o n a powstają w e z v l e l n i k u szeregi asoc.jac.yj, k o m e n t a r z y rozszerzeń, zastosowań doprzejawów p o d o b n y c h do t y c h . j a k i e wybrał i przedstawił a u t o r . R z a d k o s p o t v k a sie jakiś p r z e j a w l u d o w e j k u l t u r y , który uszedł u w a d z e a u t o r a l u b Y m y ś I n i e został pominięty. L i c z b a la.kieh f a k łów n a w e l po n a j b a r d z i e j s u m i e n n y m przeglądzie będzie zapewne ograniczona. T u t a j w s p o m i n a n i o j e d n y m z nich, m i a n o w i c i e o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a części południowych Słowian sposobie i -i I ! 1 i £i Ш Щ Щ �1 ж śpiewania z w a n v m - p j e v a n j e uz tepsiju», «tepsijan je»; w v k o n u j a go t v l k o k o b i e t y w len sposób, że śpiewaczka p o c h y l o n a i zwrócona twarzą w stronę t r z y m a n e j przez siebie mosiężnej l u b m i e d z i a n e j p a t e l n i («tep.sija») 'podczas śpiewu obraca te patelnię i u d e r z a w n i a r y t m i c z n i e pierścieniem T e n sposób śpiewania, z a r e j e s t r o ­ w a n y zwłaszcza w Bośni i H e r e o g o w m i e , częściowo leż w S e r b i i M a c e d o n i i ' i Bułgarii, utrzymał się do n a s z y c h czasów. K w e s t i a ie«o Dochodzeni a ' n i e i est i a s n a N i e m a o n i m w z m i a n k i w K L S bo%wrócił u w a - e b d o z n awców d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w o j n a « d v a u t o r o r z y - o l o w y w a ł «> „ s / y t I I t o m u - Szersze z n a ­ czenie m a i n n y już n i e t y l k o bałkański lecz także częściowo " z a d m d n i o - s l o w i a n s k i ' / w v e z a i C h o d z i ' t u o zniekształcone « К у п е е е З / ^ (yńskic 'krleiezanie oraz o w c h o d z e n i e u - o ' yyyrazu do w i e r s z y refrenów oieTni C h o r w a c i i w dzień św Te vn»n fHrl^\z^ch d n i c h SłówVńrów w o l o l i c t K o h i r i d a w dzień ^ r J > W N r £ r J S którv l i n L e s m « T ! i S z ! Z " str. o w i T e d n , k ocen , czv a k i e Z i Ь wSJr 1 d z i X synl7lyczne«4) a k h n jest K L S i r i l e z v do a u t o r a P o m i n a w s Z v lakłe w v p a d k i p r o f . ' Moszyński osiągnął w K L S swój cel: książka doskonale o r i e n t u j e w każdym zakresie l u d o ­ w y c h słowiańskich w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e t v l k o l u d o z n a w ­ c o z a i n t e r e s o w a n e g o ' l a i k a , lecz l a k ż e ' f a c h o w e g o badacza p o ­ szczególnych d z i e d z i n słowiańskiego l u d o z n a w s t w a . A u t o r yy w i e l u w y p a d k a c h wykorzystał r z a d k i e i n a w e t w n o r m a l n y c h w a r u n ­ k a c h t r u d n o dostępne źródła. N a koniec, trzeba podkreślić jeszcze j e d n o : a u t o r miał okazję ustalić l a k n i e p e w n e w l u d o z n a w s t w i e słowiańskim t e r m i n y w z g l . pojęcia. Stara się również o jaśniejszą klasyfikację w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h ( n a w e t w próbach f u n d a m e n t a l n e g o znaczenia, gdvż daje n p . ' całkowity system k l a s y f i k a c y j n y aktów m a g i c z n y c h ) . M a t o w p i e r w s z y m zeszycie K L S , j a k i w o b u d a l s z y c h , trwała wartość i z a w i e r a d v r e k t v w v d l a ludoznawców słowiańskich. ' N i c ulega żadnej wątpliwości, że. każdy f a c h o w i e c l u d o ­ znawca, także, każdy zajmujący sie jakaś b l i s k a l u d o z n a w s t w u g a ­ łęzią w i e d z y oraz l a i k pragnący zorientować sie w p r z e j a w a c h k u l ­ t u r y Słowian z n a j d a n a p e w n o w tveh d w u zeszytach ( p o d o b n i e jak i w p i e r w s z y m ) g r u n t o w n a orientację i o d p o w i e d n i o s k o n ­ c e n t r o w a n e i n f o r m a c j e . N a w e t ' n a j b a r d z i e j zacieśniający zakres s w o i c h badań l u d o z n a w c a o t r z y m a t u n i e j e d n o k r o t n i e l i c z n e s u ­ gestie i wskazówki d l a s w o i c h poszukiwań. W zeszycie I I , 1, a zwłaszcza w I I , 2 (inaczej niż w zeszycie p i e r w s z y m ) z n a j d z i e �ш o n l i c z n e cytacje źródeł ( f a k t l e n , oczywiście, n i e p o w o d u j e zbęd­ ności p r o j e k t o w a n e g o zeszytu ostatniego, mającego zawierać b i ­ bliografię). Co do i l u s t r a c v j to u d e r z a i c h mała ilość w zeszycie I I , 1, n a t o m i a s t I I , 2 o b f i t u j e , t a k j a k i I , w i l u s t r a c j e w najwyższym s t o p n i u wartościowe i f a c h o w e , w y b r a n e ostrożnie l u b k r y t y c z n i e skomentowane. Zagrzeb. Milavan Gavazzi К. M O S Z Y Ń S K I , « Z i z a g a d n i e ń p o c h o d z e n i a ję­ zyka s ł o w i a ń s k i e g o . . O d b i t k a S p r . Р. А . Г., t, X L V I I I (1947), n r 4. str. 1 2 4 - 1 2 9 , 8». S p r a w o z d a n i e z językoznawczej p r a c y K. Moszyńskiego, o b e j ­ mujące z a l e d w i e k i l k a s l r a n , n i e p o z w a l a zorientować się szcze­ gółowo w p r z e d s t a w i o n y m materiale, pozwala ono j e d n a k na slyvierdizcnie, że p r a c a t a jest r e a k c j a K . Moszyńskiego na książkę T . Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie Słowian*'. K. Moszyński, o d m i e n n i e od J . C z c k a n o w s k i e g o , z a j m u j e w k w e ­ s t i i p o c h o d z e n i a i p r a o j c z Y z n y Słowian d i a m e t r a l n i e różne s t a n o ­ w i s k o , klóre określić można a n t v - a u L o c h t o n i z m e m . N i e da sie, w e d l e a u t o r a , ściśle ustalić jeżyka, prolo-słowiańskiego, g d y ż p o s i a d a m y n a t o z b y t mało d a n y c h , te zaś którymi d y s p o n u j e m y wskazują, że przesunął sie on m w s c h o d u n a ' z a cliodnio-środkowe Podpieprzę. Około V ' w i e k u północno-zachodnio-środkowa Małoruś była o b s z a r e m prasłowiańskim. W ó w c z a s jeżyk prasłowiański sąsiadował z jeżykami Alazonów, a w i e c Scyiów-roiników, którzy o d d z i e l a l i Słowian o d Scytów właści­ w y c h . D o p i e r o n a k i l k a w i e k ó w p r z e d C h r y s t u s e m rozszerzył się z ' t e " o c e n t r u m zasic« Słowian k u nółnocy i z a c h o d o w i sie«aiac około n a r . C h r . p o H a l t Y k I c e n t r a l n a U k r a i n e . ' ' K W o b r o n i e w s c h o d n i e j t e o r i i p r a o j e z v z n v Słowian, o g r a n i ­ czył .sie a u t o r w v l a c m i e d o materiału j ę z y k o w e g o , świadomie niejako'odsunął a r g u m e n t y p r e h i s t o r y c z n e a n t r o p o l o g i c z n e i e t n o ­ g r a f i c z n e , z g o d n i e « p o r u s z ™ v m i w e wstępie z a g a d n i e n i a m i : n i e ­ zgodności zasięgów jeżyków .'i k u l t u r i wartości p a r a l e l p r e h i s t o r y c z n o - j e z y k o w 4 > - e t n o g . r l i c z n \ T h . W s p r a w o z d a n i u zostały nieco szerzej rozwinięte a r - u n i e o l y 'językowo-botaniczne z których część wchodziła również w skład argumentów Rostafińskiego ( m o d r z e w , i o d l a cis b u k ) \ a l e i n a d s t a w i e s t w i e r d z a a i r t o r że flora górnego P o d n i e s t r z a i Powiśla różniła się' i różni od środkowego P o d n i e l a �г slrza obecnością: b u k a , cisu, j a w o r u , m o d r z e w i a , b r z e k i n i , trześni i j o d l v . M a t e r i a l j ę z y k o w y świadczy o t y m , że Słowianie m i e s z k a l i poza g r a n i c a m i zasiegów t v c h drzew. ' ta l o k a l i z a c j a Moszyńskiego, zbliżona d o t e o r i i V a s m e r a i Rostafińskiego pozostaje w z d e c y d o w a n e j o p o z v c j i d o tez M . R u d n i c k i e g o , J . K o s l r z e w s k i e g o , L . Kozłowskiego, J . C z e k a n o w skiego i T . Lehr-Spławińskiego, reprezentujących stanowisko a u t o c h t o n i c z n e N a p o d s t a w i e s p r a w o z d a n i a t r u d n o zająć s t a n o w i ­ sko w o b e c lez a u t o r a , krótkie s p r a w o z d a n i e n i e upoważnia też do wyczerpującej oceny samej p r a c y , która z a p o w i a d a się l a k o r y ­ ginalnie i ciekawie. 1 finick J. G Z r C K A N O W S K L . P o l s k a synteza s 1 a w i s t v с z¬ n a w p e r s p e k t v w i e i ł o ś с i o w e j » . Р. А . Г. Rnapr. W v d z . H i s t . K i l . , s. I I , i . X L V I ( l . 71), n r 2, Я \ s i r . I I — 5 0 ( s i r . 105—154). Bodźcem do n a p i s a n i a l e j r o z p r a w y b v l a książka T . L e h r Spławińskiego «О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n , ( p a t r z r e ­ cenzje: w X X X V I i . . L u d u . W . W a s z k i e w i c z a i w X X X V I I t . * L u d u » S t : N o s k a ) , m i a n o w i c i e Л. Czekanowsfci 'przypomniał w niej n i l e swoja YV formułowaniu tez aut och t o n i z m u oraz rolę ośrodka lwowsko-poznańskic-o ( J K o s t r z e w s k i M R u d n i c k i L K o k o w s k i J O e i a n o w s k i ) A u t o r podkreśla za- Z R y s i e w i c z e m ( « 6 praoiczyźnie Słowian* — « L u d » t X X X I V 19IJ6) n i e z d e c y d o ­ w a n e s t a n o w i s k o T I e h r - S p ł a w i ń s k i e m w tej s p r a w i e w y k a z u ­ j e ż e d o u i e r o w o s t a t n i c h alach'przeszedł o n ' w sposób zdecy­ d o w a n y na stronę •uitochlonislów d/ieło zaś T i i h r - S n l a w i n skie»o J , dowód zwycięstwa cz s w o i c h ^ w a r i v c h w e « W s t ę p i e do h i s t o r i U ł o w ^ a n ^ ^ T ^ . ' J . G z e k a n o w s k i d o c e n i a j e d n a k w y n i k i osiągnięte p r z e z Spła­ wi ńskiego, zwłaszcza o r y g i n a l n e m o d y f i k a c j e j ę z y k o w e z a w a r t e w l e j p r a c v . p o d d a j e j e j e d n a k k o n t r o l i p r z v p r a n o c v melody i l o ­ ściowej. \V r e z u l t a c i e d o c h o d z i do szeregu ' w n i o s k ó w uzupełnia­ jących, a n a w e t odmiennie i n t e n p r e l u j a c v e h tezy i materiał T . Spławińskiego. A u t o c h t o n i c z n e lezv J . C z e k a n n w s k i e g o uległy, j a k s a m lo stwierdza k i l k a k r o t n y m ' przeróbkom i uzupełnieniom, j u ż p i e r ­ w s z a r e d a k c j a z a w a r t a w e « W s l e p i e do h i s t o r i i Słowian* uległa pod w p ł y w e m n o w y c h d a n y c h , d o s t a r c z o n y c h właśnie p r z e z ' T . Spławińskiego pogłębieniu. Dało to okazję W t ó r o w i przez zasto­ s o w a n i e m e t o d y ilościowej do ujęcia procesu różnicowania się d i a ­ lektów prasłowiańskich. W r o k u 1935 d o d o w o d ó w a u loch t o n i z m u �1 320 p r z y b y w a p r o b l e m r u b i e ż y e t n o g r a f i c z n e j , w v k r v l e j przez К. Moszyńskiego. Rubież ta biegnąca krawędzią L u b e l s z c z y z n y j e s t w e d l e J . C z e k a n o w s k i e g o śladem północno-wschodniego zasięgu Indoeuropcjczvkow i odpowiada przypuszczalnie granicy oddzie­ lającej Słowian o d Bałtów. Różnice zaś uważa J . C z e k a n o w s k i za r e z u l t a t oddziaływania podłoża fińskiego n a Bałtów. S t a n o w i s k o t o w y w o ł a ł o zastrzeżenia S l . L e n c e w i c z a i K . Moszyńskiego co do h d e r p r c l a c j i rubieży, te zaś z m o d y f i k o w a ł y pogląd a u t o r a , który w następstwa te«o uwzględnił m o m e n t e t n o ­ g r a f i c z n y , a m i a n o w i c i e i s t n i e n i e puszczy j a k o z a p o r y m i g r a c y j ­ n e j . P r a c a T . Lehr-Spławińskiego wprowadzająca dwufazowość i n d o e u r o p e j s k i c h m i i n a c y i i uznająca dnu«a fazę, t z w . « w e n e c k a * za o k r y w a j ą c a się z e k s p a n s j a k u l t u r y łużyckiej spowodowała nową r e d a k c j e ' p o . ' l ą d ó w >ek anowskie-o Rubież e n o - r a f i c z n a o t r z y m u j e obecnie iupełnie k o n k r e t n a " p r e h i s t o r y c z n i e u z a s a d ­ n i o n a t r e t e t n o g r a f i c z n a E k s p a n s j a w e n e c k a w Cvm u j ę c i u ' j e s t b o w i e n na w s c h o d z i e e k s n - m s i a k u l t u r y łużyckiej z a t r z y I n a n e i n a rubieży e l n o - r a t i e z n e i n.zez .uiszczę l i t e w s k i e Rubież e t n o g r a ­ f i c z n a jest z a t e m w t v i n u i e e i u t v l k o k r e s e m " /asie" u ' e k s p a n s j i weneckiej>. ' ' ' ' " ' ' ? N a t v i n w y c z e r p u j e się właściwa e t n o g r a f i c z n a część r o z ­ p r a w y , w rozdziałach następnych p r z e p r o w a d z a a u t o r korektę, p r z y użyciu m e t o d y ilościowej do materiału j ę z y k o w e g o T . Spła­ wińskiego, co do kolejności ruchów e t n i c z n y c h ' oraz s t o p n i a p o ­ krewieństwa r o z m a i t y c h i n d o e u r o p e j s k i c h g r u p j ę z y k o w y c h . J . G. Л. C Z E K A N O W S K I , « P e r s p e к t v w у a n t r o p o 1 o g i с zii e i e t n o g r a f i c z n e w o j . 1 u b e 1 s к i e g o». Planowanie przestrzenne. R e g i o n L u b e l s k i I . W a r s z a w a 1917. W v d . M i n . O d b . , n r 7. Dział: E t n o g r a f i a , s i r . 15--45, r y c i n 1 1 , m a p 5. Zamieszczona w n r . 7 w y d a w n i c t w a Ministerstwa O d b u d o w y (G. V . P . j r o z p r a w a J . C z e k a n o w s k i e g o j e s t n a j l e p s z y m d o w o ­ d e m , że n a u k a n i e stoi w m i e j s c u , ale wciąż k r o c z y naprzód. Pracę lę przygotował a u t o r jeszcze w 1945 г.. w y d r u k o w a n a zaś została w r. 1947. Tvme;7a;sem w okresie t y m ukazała się p r a c a T . L c h r a Splawińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n . , co w p ł y ­ nęło n a p e w n a m o d y f i k a c j e p o s a d ó w a u t o r a n a znaczenie t z w . r u b i e ż у e t n o g r a f i с z n с j \ T a z m i a n a s t a n o w i s k a zazna¬ cza się wyraźnie w później n a p i s a n e j r o z p r a w i e J . C z e k a n o w ­ skiego p t . « P o l ska s y n t e z a s l a w i s t y c z n a w p e r s p e k t y w i e llościo- i �321 -wej», w v d a n e j w г. 1947 w R o z p r a w a c h W v d z . Hist.-Fiłozof. P. A. U. W o b u p u b l i k a c j a c h z a g a d n i e n i e ściśle e t n o g r a f i c z n e s p r o w a d z a się do i n t e r p r e t a c j i znanej zbieżności zasięgów k i l k u z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , tworzącej t z w . r u b i e ż , przebiegająca w pótnocno-wsdaodnim pasie g r a n i c z n y m . W o m a w i a n e ? roz^ p r a w c e rozważania a u t o r a ograniczają się do o b s z a r u w o j e w ó d z ­ t w a l u b e l s k i e g o , a właściwie do o b s z a r u z a w a r t e g o w pasie « r u b i e ż y » dzielącym z w a r t y obszar e t n o g r a f i c z n y P o l s k i o d obs.zarów białoruskiego i wołyńskiego. . L i n i e wyznaczające zasięgi: cepów g a z e w k o w y c h i k a p i c o w y c h , przęślic kreżołkowych i łopatkowych! k i j a n e k ciężkich i l e k ­ k i c h , j a r z e n i podŚarlicowych i k u l o w y c h , południowy zasięg d u h v , południowa- zasięg sochy,' południowy zasięg stępy k i e l i c h o w e j a przebiegające przez w o j e w ó d z t w o ' l u b e l s k i e , przedstawił a u t o r n a m a p i e oraz objaśni! je i l u s t r a c j a m i , zaczerpniętymi z « K u l t u r v L u d o w e j Słowian* K. Moszyńskiego. Rubież t a , a właściwie j e j i n t e r p i e t a c j a , była j u ż p r z e d m i o ­ t e m o s t r e j d y s k u s j i m i e d z v a u t o r e m a K . Moszyńskim, który o d ­ krył i s t n i e n i e j e j . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e J . " Cze-kanowski r a z jeszcze s t w i e r d z a , że n i e pozostaje w żadnym s t o s u n k u do g r a ­ n i c z n e g o p r o b l e m u p o l s k o - r u s k i e g o , a.le j e s t ' śladem d a w n e j p r z e ­ szłości, poprzedzającej m i g r a c j e słowiańskie. R o z s i e w zasięgów, zwłaszcza n a południe od W i e p r z a , tłumaczy n i e j e d n o l i t y m ' k u r ­ c z e n i e m sie tego d a w n e g o obszaru k u l t u r o w e g o . K u r c z e n i e się t e i p r o w i n c j i p r z y p i s u j e a u t o r e k s p a n s j i małopolskiej prącej o d W i ­ sły ona to o d p y c h a k u wschodowi'zasięgi z j a w i s k t e j d a w n e j p r o ­ w i n c j i J e d y n i e t v l k o socha miała przesunąć swój zasięg w S a n ­ d o m i e r s k i e '»'dvż puszcza stwarzała u pomyślne w a r u n k i i e i t r w a ­ n i a i r o z p r z e t t L n i a n i a s,rę. Kolonizacja mazowiecka zbliżona p o d w z g l ę d e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j do w s p o m n i a n e j a r c h a i c z n e j p r o w i n c j i , n i e p o z o s t a ­ wiła t a k wyraźnych śladów — m o ż l i w e j e d n a k , że spychała ona zasięgi niektórych z j a w i s k k u południowi ( n p . d u h v i j a r z m a k u ­ lowej). ' A u t o r zwi-ócił uyyage, że t e m u zróżnicowaniu e t n o g r a f i c z ­ n e m u w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j odpowiadają w p e w n y m sensie różnice g w a r o w e oraz a n t r o p o l o g i c z n e . W s z y s t k i e te zróżni­ c o w a n i a o b s z a r u Lubels-aczvzny są w e d l e a u t o r a " o d b i c i e m d a w ­ n y c h stosunków e t n i c z n y c h i " o d z w i e r c i e d l e n i e m zasięgu s t a r e j , przedslowrańskicj k u l t u r y zasiedlonej przez m i g r a c j e r u s k i e , m a ­ z o w i e c k i e , p o d l a s k i e i małopolskie. Ostatecznie zaś pustkę rubieżna wchłonął p o l s k i obszar e t n o g r a f i c z n y . (—) Józef T.uil, T. XXXVIII Gajd; VI �322 LAUFEHSKI / ANTONI, «Ludńość .wiejska po w. pyzdrs kiego w świetle zapisek sądów v eh XIV i X V w i e k u». R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i ­ s t o r i i w P o z n a n i u p o d r e d a k c j a K . T y m i e n i e c k i e g o i Z. W o j c i e ­ c h o w s k i e g o . R o c z n i k X V , zesz. I i I I . ' D a w n e księgi i z a p i s k i sadowe, księgi testamentów i metry­ kalne stanowią bogate ź r ó d ł o ' w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin zvcia Ludności w s i 1 m i a s t , p. L a u l e r s k i uwzględnia w swe.i pracy pnsede w s z y s t k i m materiał odnoszący się d o stanuwiska Vaw-.iw>-4Twłecz.nego ksnieci p v z d r d u c h ' w w i e k u X I V i X V . Z a s a d n i c z a idea a u t o r a jest teza o n i e i s t n i e n i u różnic s t a nowveh w ówczesnym spoleczeńswie w i e l k o p o l s k i m . Kmieć pow i a t u pvzdrskie><n inó«ł pozwać przed s a d z i e m s k i l u b e r o d z k i p a n a szlachetnego r o d u " ska.r/ac « 0 0 zabójstwo nawiązkę za r a n y . oszczerstwo l u b wreszcie o zwrot pożyczonej W k i Przed snd c m k m i e ć ' s t a w a ł s a m l u b dawał zastępcę najczęściej w osobie własnego p a n a S p r a w y u m i e i s / e i w a " i rozstrzały sadv w i e j sl wvzsza inVtanclThv v saJhziemskie l u b " r o d z k i c n a w e t na w i e c a c h W * o b e c n o ś c i 4 r ó H załatwiano s p r a w v ^ u n i e e e W z a n i skach k u i L u T w ^ s ^ oskarżona Mvłv w v i n d k i ż e ! S ' - d z i л eh kinieci ećz i n i e l i Z • ne ar i ri7sŁ^emsrh'h i « r o d / k i c h w S n Y role Xrvwah Xzv HTderh. ™ l n - i C ^ l ii « € Ы а » S i J l . , n 5 hvŁ» w n , ™ Й ^ n i c 11п«Гьп!ег» « < 2 i ' ków : , ™ t J • być ,-ńwiVf ihS . n S i l - ń w " \ m , i d J b r h у TCm i PI • i o s Иг cv- s ^ , , WM I r , i , v wv.vEn7 ^ ^ ' w a c h ! na P ^ s t w i s S r ' ^ - e l / a n t w zasicW z a k r e s u działalności' sadów w i e j s k i c h należało o s i e d l a n i e kmieci i\& r o l i i n a d a w a n i e i m k a r c z e m i młynów. P r z e d sadem w i e j s k i m zawierał kmieć -układ z i e m s k i * ze s w y m p a n e m , p r z e d tymże sadem oddawał s w e m u następcy p r a w o z a k u p n o do włóki. W X I V ' i X V w i e k u kmieć n i e bvł jeszcze glebae a d s c t i p l u s , mógł wice zmienić m i e j s c e p o b y t u no' ure«ulow;miu w s z y s t k i c h swveh zobowiązań wobec p a n a ' o b j ę t y c h n a z w a o k ł a d u z i e m s k i e g o * . a ' w i e r po opłaceniu rzvnszu d a n i n y i ' w y p e ł n i e n i u r o b o c i z n y Jeżeli nie miał s t ó w k i ' znajdował r e k o j e m i w osobie n o w e g o pana zdarzało Z j e d n a k często że kmieć uciekał nie chcąc l u b nie ш « с ' uregulować s v v v i h zobowiązań N o w y p a n chętnie z b i e - a prVvitnow-d i daw<d'zań e k w i w a l e n t ' w wysokości dziesię­ c i u l i - z v w i e n \ u l o r z a s t r z e c i i e d n a k ż e n i ę b v l a lo cena k u p n a ecz raczei rodzaj r i s ^ u M , Ы b o w i e n : e i m i n zw-rotu u c i e k i ­ n i e r a S p r a w y o zbie'oshvo s tvka sie w z y s k a c h również' czę^ J J m : S .* ~ « i. ж W f & £ W * f & — « W Л Щ # m " �323 sto, j a k i o u p r o w a d z a n i e k m i e c i z c a l v m i c h d o b y t k i e m i r o d z i n a . Hył l e i z w v c z a j z a s t a w i a n i a k m i e c i w r a z z r o l a , n a której sie­ d z i e l i w celu spłacenia długu, w s z y s t k o t o j e d n a k , . z d a n i e m a u t o r a , n i e godziło w wolność osobisto k m i e c i a . K i l k a w z m i a n e k o m a ł ­ żeństwach s z l a c h c i a n e k z « p r a e o w i t v m i » k m i e c i a m i p r z y t a c z a a u t o r j a k o jeszcze j e d e n dowód s w e j l e z v różnic s t a n o w y c h . W ś r ó d ludności p o w i a t u pyzdr.skieąo wyróżnia się postać sołtysa. Godność tę .piastować mógł zarówno 'kmieć j a k i m i e ­ szczanin, l u b szlachcic. D o o l w w i a z k ó w j e g o należała r e p r e z e n t a ­ cja osoby p a n a , poręczanie za długi yysi i z a s i a d a n i e w ,sadzie w i e j s k i m . Sołectwo złożone z dwóch d o sześciu włók można bvło kupić, l u b sprzedać. Sprzedaż b v l a najczęściej p r z y m u s o w a , j e ­ szcze przed w y d a n i e m u s t a w y o nieużytecznym i krnąbrnym soł­ tysie, zdarzały się w y p a d k i p r z y m u s o w e j ' sprzedaży sołectwa W o k r e s i e p r z e o b r a ż a n i e sie g o s p o d a r k i c z y n s z o w e j ' w ' f o l w a r ­ czna, soltvsic włóki były zbyt c e n n y m n a b y t k i e m bv można łrylo z n i c h zrezygnować M n i e j ważna o d sołtysa r o l e o d b y w a w ż y ­ c i u w s i włodarz: z a j m u j e on bydło w szkodzie zwołuje k m i e c i i sądy w i e j s k i e . O b o k k m i e c i oisiadivch na włókach, wspominają częslo za­ p i s k i o . o g r o d n i k a c h * ( « z a g m d n i k a c h » y dzierżawiących « o g r o d v » , tzti. włóki i pólwlóki, któVe leżafy pozo o b r ę b e m ' w s i l u b na przednneściu. U p r a w n i e n i a i c h i "obowiązki b v l v równoznaczne z obowiązkami i p r a w a m i k m i e c i v_ i różnica, 'że roboczne o d r a ­ b i a l i ręcznie, do czego przyczyniał sie z a p e w n e b r a k sprzężaju. Z i n n y c h g r u p z a w o d o w y c h s p o t y k a sie w z a p i s k a c h m ł y ­ n a r z y , rybaków, k a r c z m a r z y , czasem kołodziejów i r a z t y l k o r u d ­ nika'. Młynarze i właściciele kaa*czem s t a n o w i l i n a j b o g a t s z a w a r ­ stwę ludności p o w i a t u pvzdrskiego. Oprócz dochodów z młyna l u b k a r c z m y , czerpali o n i jeszcze z y s k i z u p r a w i a n e j p r z e z siebie r o l i . W z a p i s k a c h u w i e c z n i o n e sa częste n a p a d v r a b u n k o w e n a m l v n v . Mówi sie przeważnie o młynach w o d n y c h ; w s a m y c h P y z d r a c h w iMłczatkacb X I V w . b v l o i c h k i l k a , p o d z a m c z y s k i e m był młyn p l v w a j a c v , o c z v m w-u/omim. E. C a l l e r w swej" książce .-Powiat p y z d r s k V w X V I stuleciu» (Poznań 1888). P. L a u f e r s k i podaje n a ­ z w y dwóch młynów w y m i e n i o n e w zapiskach* « H c r o d » w W o l i c v i c/Kaczy m l v n » p o d Koźminkiem. a K a r c z m y b v l v również celem w y p r a w r a b u n k o w y c h , u p r o ­ w a d z a n o i c h właścicieli i właścicielki, jako posiadaczy znacznej gotówki. W e w s i , złożonej z j e d n e g o w ł ó k o w e g o g o s p o d a r s t w a , 13 pórwłókowych i półtora o g r o d u , c g z v s l o w a t v n i e r a z 2 k a r c z m y . W k a r c z m a c h koncentrowało się życie t o w a r z y s k i e w s i , n a i c h terenie rodziły sie w s z y s t k i e procesy o gtówczyznę i nawiązki. 21* �324 ) ' B v l m a t e r i a l n y k m i e c i .przedstawia sie w świetle z a p i s e k d o ­ s t a t n i o ! P r z e w a ż a ł y g o s p o d a r s t w a 1 włókowe, b y ł v równie 3/4, pół a n a w e t 1/4 w ł ó k o w e (włóka = 30 mórg, dzieliła się na plosv, s t a ­ j a n i a l u b staje i zagonv — t e r m i n y "'po dzień dzisiejszy ' z n a n e i używane w W i e l k o p o l s c e ) . Na p o l a c h z a s i e w a n o c h m i e l , g r o c h , rzepę, żyto, pszenice, jęczmień i owies. Panowała p o w s z e c h n i e łrójpolów-ka, a dzięki t e m u , że p o l a leżały d a l e k o od c i e b i e , t w o ­ rzyły s z a c h o w n i c e , co było źródłem n i e u s t a n n y c h zatargów o w y ­ pasanie ugorów i szkody w zasiewach D l a ' kmieci ^właścicieli licznego i n w e n t a r z a ( k i l k a p a r k o n i , kilkanaście s z t u k bydła r o " a t e c o kilkadziesiąt owiec w i e n r z v i'prosiąt n i e licząc k u r i gesD kyyestia p a s t w i s k a m i lak była k w e s t i a b y t u Wieś miała z w y k l e icdneoo L s t u c h a i wspólne p a s t w i s k o 7a k o r z y s t a n i e z p a s i w i ska p a ń s k i e j obowiązani b y l i S e c i e ' z a o r a ć t r z y k r o t n i e w e i a - u r o k u i e d e n m ó r ^ z każde wdóki N k r o ^ c i z n e w y p a s a n o w l a s a c h d e b " w v e h naŻołędziach Niektórzy k m i e c e p o s i a d a l i sady o w o COW i Parokonne siernv i kosv on^ kowane m e r o k o n n e к ó e do t r a n s o o V t u ^ 1 o ^ I l , i r v sok i e w s t o s u n k u do cen hi werna^va PłU«i słSyfy >vл™а imeszkałnej, stodol> . c h l e w u , i ze b u d y n k i były die,wmane co ułatwiało p zenoszeme i c h w r a z e P o t r z e b z m i . j s c a n a m e j sce, w_ i n n y m z u o w w y p a d k u jest m o w a o n a p i a w i e i l e p i e n i u k o ¬ m i n a i pieca. Zobowiązania k m i e c e polegały n a opłacaniu czynszu d z i e r ­ żawnego, w y k o n a n i u r o b o c i z n y i składaniu d a n i n y . Czynsz za włókę V y n o s i l przeciętnie j e d n a grzywnę, p r z e k r a c z a n o j e d n a k te normę biorąc po 2 i pól g r z y w n y . Dzień Św. M a r c i n a był t e r m i ! nem płatności, istniały jeszcze d o d a t k i w n a t u r z e , j a k zboże, k o ­ g u t y , jaja, a n a w e t s t r u c l e . Prócz czynszu płacili k m i e c i e 4 gr. n a w y p r a w y w o j e n n e , na sady po lV-> g r z y w n y co d w a r o c z k i . N a rzecz'państwa płacono «porad'lne>> wynoszące 2 gr. z łanu. Oprócz < poradlnego» był jeszcze p o d a t e k ' n a d z w y c z a j n y «wiarduneb w wysokości 12 * / z łanu płacony w 2 r a t a c h Kościół pobierał od k m i e c i dziesięcinę z a p i s k i p y z d r s k i e milczą o jej wysokości w X I V i X V w i e k u . Ze w s p o m n i a n e j zaś p r a c v E . C a l l e r a doyyiad u j e m y sie że w r o k u 1564 same P y z d r y składały b i s k u p o m p o ­ znańskim z t r z e c h i pół łanów osiadłych PO 1 " . ćwierci żyta tyleż owsa i ш 3 " . 4 m a l d r a i o v - K m i e c i n o w L s i a d ł y c h z w a b i a n o o d w s z e l k i c h o p i a t n a lat 1 2 - 1 7 , były t o t z w « w o l n i z n v » , z których ; �325 korzystały również wsie n a w i e d z o n e klęska żywiołowa. J a k w i ­ dać z z a p i s e k los k m i e c i p o w i a t u p v z d r s k i e g o w w i e k u X I V i X V był z n a c z n i e lepszy o d l o s u ludności w i e j s k i e j w następnych s t u l e c i a c h . Wolność o s o b i s t a k m i e c i a skończyła się w r a z z w p r o ­ w a d z e n i e m pańszczyzny, rozwój g o s p o d a r k i " f o l w a r c z n e j nakładał coraz większe ciężary n a k m i e c i a , który z w o l n a przeistacza się w p o k o r n e g o k m i o t k a , ofiarę poborcy i 'włodarza. C i e k a w a i wartościowa praca p. L a u J e r s k i e g o n i e d a j e n a m j e d n a k pełnego o b r a z u życia ludności w i e j s k i e j p o w i a t u p v z d r ­ skiego. Księgi s a d o w e zawierają z a z w y c z a j więcej d a n y c h "o l u ­ d z i a c h z a p i s a n y c h n a i c h k a r t a c h . S a m a u t o r ' n a s t r o n i c y 225 mówi, ż e : «księgi zachowały p e w n e wiadomości z życia c o d z i e n ­ nego k m i e c i , lecz wiadomości łych n i e p o d a j e Mówiąc o w v [ y e z a n i u o r a n i e s t w i e r d z a że w p e w n y c h w y p a d k a c h o d b y w a ł o sie ono w sposób u r o c z y s t y a w i e c « d v chodziło o r o z - r a n i c i z e n i e dóbr b i s k u p i c h m i e l i ' k a n o n i c y zastąpić « o p o h ń k ó w » i Płożyć u r o ­ czysta n r z y s i e - e n r / y ostał n i m końcu p a n i c z n y m Wyznaczanie " r a n i e ł W y ł o sie u nas ? w i e l o m a z w y c z a j a m i " n i e wyłączaiac n a ­ w e t składania o f i a r l u d z k i c h . C z y z a p i s k i n i e wspominają czasem 0 żadnych i n n y c h z w y c z a j a c h . C z y n i e n m również w z a p i s k a c h m o w y ' o p r a k t y k a c h ' k a r c z m a r c k , zapewniających i m « d o b r v s z v n b . Po,za l v m , czv w księgacli pvzdrskic.'h n i e z n a j d u j e sie więcej wiadomości o' odzieży:' s t r o n v skarżące o r a b u n e k , jak 1 oskarżone przytaczają z a z w y c z a j dokładnie nazwę s k r a d z i o n e j odzieży, materiał z j a k i e g o była u s z y t a , a n a w e t j e j barwę i cene. Czv n i e m a również n a z w sieci i i n n e g o sprzętu r y b a c k i e g o , z a ­ b r a n e g o r y b a k o m p y z d r s k i m ? N i e w i e m v , czv z a p i s k i milczą o t y c h szczegółach, c z y też a u t o r świadomie j e opuścił o p r a c o w u ­ jąc .pyadrski materiał' sądowy j e d y n i e z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o I y k a ' Z. Malewska J O Z E F W Ą S O W I C Z , . S t o s u n k i j e z v к o w e n a Ś 1 a¬ s к u w ś w i e t l e n a u k i n i e m i e c k i e j * . ' Książnica «Atla s». W r o c ł a w — W a r s z a w a 19-17. Z a w i e r a 17 m a p e k . Zainteresowanie nauki niemieckiej zagadnieniami języko­ w y m i n a śląsku b v l o zawsze ż v w e . Ujawniało"sie o n o w b a d a n i a c h i p u b l i k a c j a c h , które n i e j e d n o k r o t n i e b v l v o b i e k t y w n y m s t u d i u m n a u k o w y m . J e d n a z t a k i c h o b i e k t y w n y c h prac była w y d a n a w G o ­ cie w 1918 r o k u m a p a inż. J . S " p e l t a , «\ationalilatenkarte d e r o s l l i c h e n P r o v i n z e n des DeuLschen Reiches», 1 :500.000. �W o p i n i i n i e m i e c k i e j k r v t v k i , która rozgorzała po u k a z a n i u się tej p u b l i k a c j i , ' m a p a S p e i l a zdecydowała o p r z e b i e g u g r a n i c z Polską w t r a k t a c i e w e r s a l s k i m . Z n a s t a n i e m rządów n a r o d o w o s o c j a l i s t y e z n y e h , abv uniknąć p o d o b n y c h nieporozumień, o p r a c o ­ w a n o o b o w i ą z u j ą c a ' o d l a d w N i e m c z e c h syntezę zagadnień j ę z y ­ k o w y c h p o l s k o - n i e m i e a k i c h . Synteza ta .siała się p r a c a W . Geisl e r a ; « ) ) i e Sprachen- u n d NalionalitatenverhalhJsse a n den d e u l schen Ostgrenzen u n d i h r e D.arstellung. K r i t i k u m d R i c h t i g s l e l l u n g d o r SpetLschen K a r l e * . PelerniaiDiis M i t t e i l u n g e n , E r g i i n z u n " s h e f t N r 217 G o t h a 1933 w kiórei m a n a Soctta "została o r z y w p r o w a d z e n i u i n n y c h kryteriów podziału n a obszary etniczne p o i skic i n i e m i e c k i e t e n d e n c y i n i e p r z e r o b i o n a O d tego czasu w s z y s t k i e o f i c j a l n e p u b l i k a c j e dotyczące t y c h za-adnień i d a p o l i n i i p r a c v Geislera N a u k a n i e m i e c k a n i c Przestaje sie i c d n a k i n t e r e * yyać p r a w d a o n . z w o i u sto u n ^ a m V o - i X c z u eol­ sko- i e r i e c k m uwz«tedih ^ dów u n i w e r s v l i k i c h f a k k X i e l ^ "v ' ~ ' : £ 0 Г и ^ 1 ^ WrSWUJ w co w e e 1 orof W ^ o w ^ i w e | Г к 1 к к ш Ь m.T.ki Lnstm^ ; ntch rytmiko" - Z w v b S i « f I L J ^ j i S a k " l ^ n ^ • L S ; " Szczegółowa a n a l i z a z n a l e z i o n y c h m a p , którą p r z e p r o w a d z a p r o f . Wąsowicz, u j a w n i a n i e z m i e r n i e Interesujące f a k t y . Pier­ wsze d w i e m a p y , d o l v c z a e e ludności księstwa wrocławskiego n a przełomie X V I i X V I I w i e k u , opierają się n a n a z w i s k a c h r e j e s t r u p o d a t k o w e g o z r. 1577 i 1622, odnoszą sie j e d n a k d o zupełnie różn y c h w s i . W p i e r w s z e j z n i c h zaznaczrane są t v l k o w s i e o większości p o l s k i e j l u b n i e m i e c k i e j , d r u g a u j m u j e d a n e w sześcioslopn i o w a skale p r o c e n t o w e s o i i u s i l e n i a " ' r u n ludności p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j T r z e c i a m a p k a p o d a j e język kościelny w księstwie w r o cławskim według w i z y tacy i z r. 1651/66 i p o k r y w a sie częściowo z w y n i k a m i dwóch p i e r w s z y c h m a p D i m e w s z v s t k i c h ti-mch m a n dolycza w s u m i e około 130 w s i okolic W r o c ł a w i a i wykazują że od p o l o w y X V I do p o l o w v X V I I w i e k u , : ' a ) w księstwie wrocławskim mieszkała ludność m i e s z a n a •polsko n i e m i e c k a , b j obszary m i e d z y W i d a w a a O d r a oraz m i e d z y Oława i Ślęzą były zamieszkałe z w a r c i e przez ludność polską,'a w i n ­ n y c h częściach księstwa ludność polska tworzyła znaczne w y s p y . 'j, : ''W' Щ ~ * 51 �l i 327 Następna g r u p a m a p i l u s t r u j e s t o s u n k i j e z v k o w e n a p o g r a n i ­ c z u p o l s k o - n i e m i e o k i m w X V I I I i X I X stuleciu. P i e r w s z a z n i c h ( r y c . 5 ) s y n t e t y z u j e w y n i k i badań m o n o g r a f i c z n y c h , o p a r t y c h d l a w i e k u X V I I I lia pracach Z i m m e r m a r m a , d l a X I X w i e k u n a mate­ riałach H u n d r i e h a i W e i n h o l d a i w p r o w a d z a g r a n i c e j ę z y k o w a polsko-niemiecką i p o l s i k o - m o r a w s k a z r. 1790 i 1846/7 r . G r a n i c a z r 1790 d w o m a k u z a c h o d o w i wysuniętymi półwyspami — pół­ n o c n y m kolo T r z e b n i c y i p o ł u d n i o w y m koło O ł a w y obejmuje Wrocław. G r a n i c a z т."ШШ7 a więc o 56 l a t późniejsza, podważa wiarygodność p i e r w s z e j " d v ż w v k a z u i e mało prawdopodobne w w a r u n k a c h p i e r w s i j p o l o w y X I X w i e k u przesunięcia n a k o ­ rzyść j e z v k a o o l s k i ^ o koło Ścinawy w p o w p r u d n i c k i m i koło Iłrzceu w POW b r z e s k i m T o k o r z y s t n e d l a polskości s t a n o w i s k o P O O d r o k o t o B r z e g u i d a l e k o poza Odrę koło Oławy potwierdzają d w i e пшркi n ^ S L i c z n e Гтте 6 i 7 v ' p i e r w s z a < Die Spracie m ^ i e i i K - e i s e n O n l C B r i e - S t r e h l e n n a c h den W a b e n v o n Z i m ^rmanń. 1 7 « " - ^ den ^ sen O h l L ™ naci! H , „ S , 1R44 Dnu Л 7 4vch m a n u w o d n i ą hnk ГНПУС n y y ^ szcze-óh с \e7^un^^l^^b^ i S w f i i r t n • - n V £ w ™ h ™ £ o 5 r v s ЛУ m n ^ S r i w s k a n Srwyrazn^ że'И ko \V*J. * B a r d z o interesująca j e s t m a p k a ( r v c . 8 ) «Die S p r a c b e i m K r e i s e B r e s l a u n a c h Z i i i u n e r m a n n 17 . . . » ( w o r y g i n a l e b r a k peł­ nej d a t y ) . W y k a z u j e , ona w X V I I I w i e k u w najbliższym sąsiedz­ t w i e wYocławia w s i e z ludnością mówiąca po -polsku] p r z y c z y m w w i e l u w s i a c h nabożeństwa sa t y l k o p o l s k i e . M a p k a s y n t e t y c z n a z g r a n i c a z, i . 1846 r a z jeszcze p o d d a j e w wątpliwość m a p k a ( r v c . 9 ) . J e z v k w p o w i a t a c h s y c o w s k i m , t r z e b n i c k i m i oleśnickim'według B u i n d r i c h a z r. 1843, według któ­ rej d a l e k o poza te granicę występują liczne w s i e p o l s k i e . N i e ­ zgodność' p r z e b i e g u w s p o m n i a n e j g r a n i c y z r z e c z y w i s t y m s t a n e m rzeczy, t y m s a m y m potrzebę szczególowego, p o l s k i e g o ' o p r a c o w a ­ n i a z a g a d n i e n i a potwierdzają w v w o d v P c u c k e r t a w " «Schlesische Volkskunde» L e i p - z i " 1918 g d z i e ten o b i e k t y w n y a u t o r p r z y t a c z a bardzo c i e k a w y rozdział " z m o n o ^ a - f i i W e i n h o l d a K . W e d ł u g W e i n h o l d a jeszcze w X I V w i e k u « powiał jeleniogórski w y d a w a ł sie bvć przeważnie p o l s k i * • - W X V I I w i e k u w s i e n a " l e w v m brzegu O d r v sa leszcze przeważnie p o l s k i e a w X V I I I w p o l s z c z y ­ zna s e - a l a ' w okolice W r o c ł a w i a i S t r z e l i n a N a początku X I X w w Strachówkach kolo W i e l k i e g o M u c h o b o r u pod W r o c ł a w i e m młode w w i e l u o d r " - l 6 ^ d z i e w c z ę t a ś p i e w a k pieśni p o l s k i e " a �328 > Z w s z y s t k i c h , t u t y l k o w m a k i części, p r z y t o c z o n y c h p r z e z P c u c k e r t a w y w o d ó w , można wywnioskować, że a ) o d X I V w i e k u począwszy polskość p o w o l i e t a p a m i W A T O l u t e sie z l e w e g o b r z e g u O d r y , ' b ) w okresie «Kultu kampl'u» u s u w a sie n a p r a w y b r z e g Odry. " M a p k i z I n s t i t u t f u r L a n d e s k u n d e dostarczają d a n y c h także d l a obszarów położonych d a l e j n a wschód. M a p y ( r y c . 13 i 14) dają o b r a z stosunków" językowych n a Górnym Śląsku w r . 1843 i wykazują p o z a bezsprzeczną polskością tego o b s z a r , rozpoczęcie sie ' t u procesu p o w o l n e g o przeobrażenia" p o l s k i e g o terytorium etnicznego n a k r a j z p e w n y m i udziałami ludności n i e m i e c k i e j . Z e s t a w i e n i e dwóch d a l s z y c h n i e m i e c k i c h m a p e k w o d n i e s i e ­ n i u do p r a w i e zupełnie polskiego p o w i a t u k l u e z b o r s k i e g o — j e d n e j o p r a c o w a n e j jwzez prof. W . Мака, językoznawcę w r o c ł a w ­ skiego i uznającej t e n p o w i a t iz:a całkowicie z n i e m c z o n y , oraz d r u ­ giej - d r a A. Spenglera, g e o g r a f a - h i s t o r v c z n e g o , przedstawiają­ ceji Kluczbonskie w z w a r t y m zasięgu jeżyka polskiego świad­ czy d o b i t n i e o różnicach p o s a d ó w i d a l e k i m o d p r a w d y s t a n o w i ­ s k u niektórych u c z o n y c h n i e m i e c k i c h . W o d n i e s i e n i u ' d o wcześniejszych okresów, materiałów w . I n s t i t u t f u r Landeskunde» n i e znaleziono. Z d a w n i e j s z y c h o d ­ nośnych p r a c n i e m i e c k i c h n i e z b y t o b i e k t y w n a r o z p r a w a f r e b l i n a M . — «Beitrage z u r S i e d l u n g s k u n d e i m ' e h e m a l i g e n F u r s t e n t u m S c h w e i d n i t z . Darstelłungen u n d Q u e l l e n z u r schlesischen G e s c h i c h l V I » . B r e s l a u 1908 — t r a k t u j e o p o c h o d z e n i u osad w księstwie świdnickim w X I V i X V w wyróżniając, osady p o c h o d z e n i a sło­ wiańskiego, osady n i e m i e c k i e sprzed 1419 r. i osady n i e m i e c k i e uo 1419 r W e d ł u g .załączonej d o p r a c y m a p y n a obszarze środko­ w y m i północnym księstwa poza n i e z n a c z n y m i w y s p a m i osad n i e m i e c k i c h w y s t e p u i a o s a d y słowiańskie a więc p o l s k i e N a p o l u d n i u księstwa w r e j o n i e s u d e c k i m 'występują wyłącznie osady n i e m i e c k i e o b u w y m i e n i o n y c h - и » \ i e ' n a l e ż v 'zapominać o c z y m na p e w n o i a u t o r rozprawy wiedział że osady t z w n i e m i e c k i e s i z e d 1 4 1 9 i w d u S n Г Drocencie Ь У 1 У o ś c i a m i ' e t n i c z n i e « o l ~ s m i a tylko l o k o w a n e Wobec u i a w - i 'i ' r } r nenh w > 1 vbnwh wv Н Е т Т с Г с Ь m Л Ikowvrh i _ ™ 9 ^ Ж • ^ t ^ L m v J h ^ S o t i оЛ^пГмЫ* sv d c z a r o z ^ i u s t o snnkÓw e i r r r ś l S T s i onrzeć s T n f w h s n y c h do t b r b i e n r r r l S n m - r n ь Т н Т п Ь л Т Жек-,п b r h W S ' ied potwr>rdzaTa postawdona w S , " Ш W ' M �329' n i z a c j i Śląska tezę, że rozpoczęty w X I I I w . p r z e z kolonizację n i e ­ m i e c k a proces przeobrażania e t n i c z n i e p o l s k i e g o o b s z a r u śląskiegow n i e m i e c k i , ciągnął sie przez s t u l e c i a aż d o czasów n a m w s p ó ł ­ czesnych, lecz n i e osiągnął pożądanych rezultatów. Marin Suboczowr, J Ó Z E F GAJE.K. < Z a r v s etnograficzny zachod­ n i e j c z ę ś c i P o d o l a * . L u b l i n 1947. Nakł. U n i w . " M a r i i C u r i e Skłodowskiej, 8°, s t r . 190, 14 m a p , 26 r y c , 29 t a b l . Jedną z głównych dróg, którymi odbywała się w y m i a n a l u d ­ ności i treści k u l t u r o w y c h i m e d z v zachodnią i w s c h o d n i a E u r o p a , bvł o d czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h d o d n i d z i s i e j s z y c h szlak b e z ­ leśnych g l e b lessowych, ciągnących się wzdłuż płyty p o d o l s k i e j . ' h a l e m i g r a c y j n e i k u l t u r o w e przelewające się t V m s z l a k i e m pozostawiały n a P o d o l u m n i e j s z e l u b większe, ślady, których z b a ­ d a n i e s t a n o w i j e d e n z najżywotniejszych problemów zarówno d l a nauki polskiej, j a k i rosyjskiej. D o t y c h c z a s e t n o g r a f i a Podoła z a j m o w a n o się mało. P o * a k i l k o m a przestarzałymi już m o n o g r a f i a m i p o w i a t o w y m i i pobież­ nymi z konieczności ujęciami" s t a t y s t y c z n y m i , ' s p o t y k a n y m i ' w p r z e w o d n i k a c h po P o d o l u , w r o d z a j u . p i V v J a n a F a ł k o w s k i e g o publikowanej w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m pt. «Województwo t a r n o p o l s k i e * ( T a r n o p o l 1931), b i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a P o d o l a n i e z a w i e r a poważniejszych poiavcji. P r a c a J . G a l k a jest p i e r w s z a w której bogata k u l t u r a l u d o w a P o d o l a została ujęta w sposób możliwie wyczerpujący i t o n a p o d s t a w i e n o w y c h badań p r z m r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w terenie. ' Objęty n i m i został spory obszar, leżący m i ę d z y Z b r u c z e m , D n i e s t r e m ' i Złota L i p a , p r z e d m i o t e m zaś były wyłącznie z j a w i ­ ska k u l t u r y m a t e r i a l n e j . ' ' ' * W y n i k i ujęte zostały w p r a c y według znanego s c h e m a t u , polecanego i stosowanego p r z e z K . Moszyńskiego. J a k sie tego m o ­ żna spodziewać n i c w e w s z y s t k i c h działach k u l t u r y udało sie a u t o r o w i zebrać j e d n a k o w o bogaty materiał. Po krótkich ustę­ p a c h poświęconych z b i e r a c l w u , myślistwu, rybołówstwu, nastę­ p u j e obszerny rozdział o h o d o w l i , g d z i e a u t o r m . i n . opierając się na interesującym m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m c h a r a k t e r y z u j e p r z e ­ m i a n y zachodzące w ciągu k i l k u dziesiątków l a t w składzie i n t a r z a ' zwierząt d o m o w y c h . R ó w n i e obszernie o m ó w i o n e jest r o l ­ nictwo wzechowvwanie aanasów i p r z y g o t o w y w a n i e strawy W r o z d z i a l e poświęconym obróbce surowców u w a g a a u t o r a k o m - �330 > c e n t r u j e się głównie n a w y r o b a c h z g l i n y i t k a c t w i e . B o e a t v m a ­ t e r i a l z e b r a n v jest w rozdziałach zawierających opis s t r o j u i b u ­ d o w n i c t w a . Zwłaszcza w t v m d r u g i m z n a j d u j e m y c i e k a w e o p i s y p r v m i t v w n v c h b u d o w l i t y p u z i e m i a n k o w e g o , czv n a d z i e m n y c h , p l e c i o n y c h ' - p r e c i a l u b b i l v c h г g l i n v . Cześć m a t e r i a ł o w a ' z a ­ m y k a ustęp, w którym omówione s a ś r o d k i t r a n s p o r t o w e i k o m u ­ nikacyjne. \Y u w a g a c h końcowych naświetla a u t o r zebrane materiały o d s l r o n v genetycznej. W s k a z u j e n a krzyżujące sie n a t e r e n i e ' P o ­ dola w p l v w v h u c u l s k o - p o d o l s k i e , p o l s k i e , wolyńsko-poleskie i p o ł l a w s k o - k i i o w s k i e , które .przedostały sie t u p o d w p ł y w e m budzą­ c y c h się ruchów narodowościowych. T e r y t o r i a l n i e d z i e l i sie P o ­ dole na t r z y pasy różniące sie o d s i e b i e ' p o d w z g l ę d e m k u l t u r o ­ w y m , biegnące równoleżnikowo. Najwięcej elementów a r c h a i c z ­ n y c h p o t y k a sie w pasie południowym Północny d z i e l i się p o ­ łudników J n a d w i e części z których yyschodnia z n a j d u j e się w o r ­ b i c i e w p ł y w ó w k u l l u r ' o w v c h W o ł y n i a n a z a c h o d n i a zaś o d d z i a ­ ł y w a ł y w p ł y w y p o l s k i e P r z v c z v n e p o w s t a n i a t e r v t o r i a l n e - o zróż­ n i c o w a n i a k u l t u r o w e g o tłumaczy'autor m o m e n t a m i geograficz­ nymi i historycznymi °' Ъ P r a c a z a w i e r a 14 ma]), które jednakowoż s k u t k i e m n i e z b y t szczęśliwie d o b r a n y c h s y g n a t u r i łączenia tychże w j e d n a całość, nie zawsze posiadają należyta czytelność. Rysunków j e s t sporo, n i e tyle jednakowoż, ile żyerayłby sobie c z y t e l n i k . Z d a r z a sie n i e ­ j e d n o k r o t n i e , że n a j c i e k a w s z e z j a w i s k a / s k u t k i e m z b y t l a k o n i c z ­ nego opisu i b r a k u r y s u n k u , sa t y ] k o z a s y g n a l i z o w a n e przez autora ( u p . s i r . 152, s k r z y n i a z k o r y . u m i e s z c z o n a n a p o d w ó j ­ n y c h płozach). N a d całością p r a c y zaciążył może p e w i e n pośpiech który spowodował że p r z e z k o r e k t y przedarły się zwycięsko n i e ­ s z k o d l i w e zres/ta u s t e r k i 'wynikłe' z w a d l i w e j s t y l i z a c j i z d a n i a Przykładem t a k i e g o l a p s u s c a l a m i może bvć z d a n i e w y p o w i e d z i a n e na s i r 15 ż c ' « l f u s / c 7 пя k o n i e c służył do w y r o b u k a g a n ­ k ó w i ś w i e c Usterka n a t u r y r e d a k c y j n e j jest to t» opis k a n e l u szów męskich' znalazł 'sie ' w ustępie pośw e -miy n u b k . r o m k o b i e c v m W ' r v s u n k u nł-u-a n a s i r 11 zakradł sie b l . d z,r b k m v nrzez , v s o w m i k a p r z e r v s o w u i a c c - o no ryt, o szkice a u h r skutk em cze"o\ » r z i S cbol siebie ri\v s l u p i c a . co z [ ш п к ш w i d z e n i a Ł S - u k c y j n c . ^ n i e ^ s l mozUvv™ W s k a z a n e t u przykładowo niedokładności k o r e k t y b y n a j ­ m n i e j n i e pozbawiają p r a c y lej i s t o t n e j wartości, która lcżv w t y m , że w n o s i do p o l s k i e j l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j p i e r w s z y pełny o p i s k u l t u r y materialnej Podola, oparty nie n a k o m p i l a c j i d a w n y c h u r y w k o w y c h materiałów, ale n a własnych materiałach t e r e u o - �331 w y c h , z d o b y t y c h przez s y s t e m a t y c z n i e p r o w a d z o n e b a d a n i a . M a t e ­ riały z b i e r a n e p r z e z a u t o r a w ' l a t a c h poprzedzających w y b u c h I I w o j n y światowej, wobec z m i a n j a k i e nastąpiły później, n a b i e ­ rają znaczenia h i s t o r y c z n e g o . R Reinfuss S Z T U K A L U D O W A W POLSCE. M a l a r s t w o — R z e ­ źba G r a f i k a . Katalog wystawy w Towarzystwie Przyja­ ciół S z t u k Pięknych w K r a k o w i e opracował T a d e u s z Seweryn. Kraików 1948. Nakł. Contr. I n s t y t u t u K u l t u r y , s t r . 95 - 1 n i b . ' + t a b l . 32. Z a p o w i a d a n a n a wiosnę 1948 r . i p r z y g o t o w y w a n a z dużym rozgłosem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w K r a k o w i e n i e budziła z r a z u specjalnego z a i n t e r e s o w a n i a , gdyż w y d a w a ł o sie, że p o s i a d a m y dostateczna znajomość p o l s k i e g o f o l k l o r u , o p r a c o w y w 4 n e g o s y ­ s t e m a t y c z n i e przez etnografów p o l s k i c h . G d y j e d n a k przyszło d o o t w a r c i a w y s t a w y , wzbudziła ona niebywała senzacie л poruszyła powszechna o p i n i e n i e t y l k o sfer a r t y s t y c z n y c h i n a u k o w y c h U k a ­ zano b o w i e m sztukę l u d o w a n i e f o l k l o r * p o d zupełnie n o w y m a s p e k t e m w sztuce l u d o w e j o d k r y t o wartości p l a s t y c z n e w s k a l i zupełnie ' nieprzeciętne j Zasługa z o r g a n i z o w a n i a ' w y s t a w y ' p o d w i i e d e i n naukowym i d y d a k l v c W ' p r / y p a d a dwom uczonym Tadeuszowi S e w e r y n o w i * c t n o - r a f o w i i Tadeuszowi D o b r o w o l ­ skiemu, h i s t o r y k o w i sztuki. " ' K a t a l o g w-vstawy, do którego wstęp napisał T a d e u s z S e w e ­ r y n , s t a n o w i n i e t y l k o dopełnienie w y s t a w y i n a u k o w e u j e c i e m a ­ teriału, a l e jest zarazem sformułowaniem p r o g r a m u , który stał sie p o d s t a w a r e a l i z a c j i w y s t a w y . W s t ę p t e n m a ogólniejsze z n a ­ czenie, gdyż o b o k w i e l u i n n y c h zdobyczy, w p r o w a d z a zasadnicze nowe u s t o s u n k o w a n i e się d o ' s z t u k i l u d o w e j , j a k o pełnowartościo¬ w e j d z i e d z i n y twórczej, n a royv.ni ze sztuka tzw". w a r s t w oświeco­ n y c h . Uwzględniając rozwój n a u k i o sztuce, k r o k u tego należało właściwie d a w n i e j oczekiwać P r z y z n a n o b o w i e m w s z e l k i m epo­ k o m te sama a u t o n o m i e w twórczości przekreślając przestarzałe pojęcie o r o z k w i c i e i ' u p a d k u s z t u k i jednocześnie p r z y z n a n o • p r a w o ' d o w y n o w i e d H w sztuce n i e t y l k o n a r o d o m c y w i l i z o w a ­ n y m l u d z i o m o 4 w i c c o n v m ' i wykształconym ale i l u d o m p r y m i ­ t y w n y m i a k i też d z i e c k u w ' d a l s z c i k o n s e k w e n c i i obłąkanym S e o d k r y t o też • eorzecie n y czar w sztuce d v l e U m t o w * a n r a t o r o w któivv n a u k i Z l i m n eм Ы е ' 'тМа£ы£}тк Z d i m « S % £ i w b i e r z e *e takt u s t o i n k ó w y ^ n o się ^ ^ \ m ^ i e d o ^ k i l J L ^ x ń d z i �332 1 w n i e j przede w & z v s l k i m f o l k l o r , wartości zdobnicze, dekoracyjne.. T e n r o d z a j s t o s u n k u d o s z t u k i l u d o w e j występował wszędzie, n i e t y l k o u n a s , panował n i e p o d z i e l n i e . Już" j e d n a k p r z e d o s t a t n i a wojną budzić się poczęło w Polsce i n n e n a s t a w i e n i e i to zarównow sztuce iak i w nauce. T a d e u s z D o b r o w o l s k i , pisząc o Śląskiej Rzeźbie L u d o w e j dopatrywał się d l a niektórych d z i e l a n a l o g i i w rzeźbie - r e c k i e j romańskiej i - o t y c k i e j , szukając wspólnego d l a n i c h podłoża. ' Na g r u n c i e wartości czysto p l a s t y c z n y c h staje T a d e u s z Se­ w e r y n i u z n a n i e i c h jako podłoża badań rozszerza n a w s z y s t k i e dziedziny twórczości' l u d o w e j ( s i r . 13) « W v * t a w a rezygnuje z w s z y s t k i e g o , co świadczy o z d o b n i c z y m c h a r a k t e r z e s z t u k i l u d o ­ w e j , choćby to były najpiękniejsze w świecie s k r z y n i e i s z o p k i k r a k o w s k i e , łyżniki podhalańskie l u b w y c i n a n k i " k u r p i o w s k i e . Intencja bowiem Departamentu Plastyki ' Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i było s t w i e r d z e n i e że s z t u k a l u d o w a n i e mieści się w z d o b n i c t w i e a n i też w m o d y f i k a c j a c h r e g i o n a l n y c h l u b w t e m a ­ tyce r e l b d m e i Chodziło o ' p o k a r a n i e dokonań' l u d u polskiegow zakresie rzeźby m a l a r s t w a i - r a f i k i bez względu n a treść w y ­ rażona i lo n i e w świetle e t n o g r a f i i jak to c e n i o n o dotychczas ale w świetle wartości p l a s t y c z n y c h ^ " ' " T a k i m sfonuułowaniem w y p r z e d z a n a u k a p o l s k a b a d a n i a n a d sztuka l u d o w a u i n n y c h narodów. Tadeus,z S e w e r y n z duża wrażliwością na w y m o w ę czysto p l a s t y c z n a stara się również u s t a ­ lić p o d s t a w y s t y l u l u d o w e g o w sztuce. S z u k a jej przede w s z y s t ­ k i m w w y r a z i e rzeźby, n a d e p n i e w zasadzie k o m m w y e y i n e i , którą charakteryzuje j a k o ' swobodna pozbawiona prAnmsu. Styl l u ­ d o w y p r z e j a w i a się również p r z e z s t o p i e n i e \ v z w a r t a całość c h a ­ r a k t e r u t w o r z y w a p r y m i t y w n e ^ narzędzia oraz prostaczej i nie­ s k o m p l i k o w a n e j treści przede w s z y s t k i m j e d n a k podkreśla Se­ w e r y n a n a t u r a l i s l y c a n y c h a r a k t e r ' s z t u k i l u d o w e j co tłumaczy odrębna rzeczywistością a r t y s t y c z n a " która p o w o d u j e a n o n i m o ­ w y m twórca W samych cechach' f o r m a l n y c h wyróżnia' S e w e r y n przedewszystkim' P r o s t o ^ ^ T n y t y n i z a c i e i s t y l i z a c j e co p r e K z i r d e S h v o k r o t n i r d o o r ^ n S r y z a c i i f o n n - W i w ż h i e Przez układ S n o s i i ntvsS, 1 n d o w v wrażenie m< m-nie i t a l n o śri а /'.l^m i n r ? ™ c^ynnikien ies!-yl,^ k i m Sb t y i l w U S ; П Г У У ^ И ^ sunęła się ш ' R ó w n i e ż i w d z i e d z i n i e m a l a r s t w a próbuje S e w e r ™ ustalić ogólniejsze prawidła. L i n i a i k o n t u r określają jako konstytujące formę, c z y n n i k i , b a r w a użyta j e s t w sensie d e k o r a c y j n y m . W s p ó ł - #i �333 n y m m i a n o w n i k i e m d l a o b u elementów o b r a z u staje się p o d o b n i e j a k w d a w n y c h epokach płaszczyznowe t r a k t o w a n i e całości. Z j a ­ w i s k o t o łączy S e w e r v n z podłożem p s y c h i c z n y m t j . b r a k p o c z u ­ cia przestrzenności u a r t y s t y l u d o w e g o i b r a k wyobraźni p r z e ­ s t r z e n n e j p r o w a d z i go d o " p l a s k o s c i , d w u w y m i a r o w o ś c i f o r m y . P o d o b n i e i l a p i d a r n e t r a k t o w a n i e f o r m y , j e j uogólnianie w y p r o ­ w a d z a S e w e r y n z p o b u d e k n s y c h i c z n y c h , a więc łączy ze sposo­ b e m chłopskiego myślenia, m o w y , u c z u c i a i ze sposobem b y c i a ludu. M e c h a n i z a c j a p r a c y wycisnęła s w e piętno s p e c j a l n i e n a m a ­ l a r s t w i e . Działanie r y t m u w m a l a r s t w i e , p o d o b n i e j a k i w rzeźbie, j e s t dominujące, w m a l a r s t w i e s i l n i e j n a t o m i a s t zaznacza się s t y l d e k o r a c y j n y . W m a l a r s t w i e też p r z e j a w i a sie s w o i s t y p r y m i t y ­ w i z m formy, w typie kompozycji i w n a i w n e j ekspresji, w nie­ ś w i a d o m e j ' s t y l i z a c j i . C z y n n i k i te sprawiają, że n a w e t i s t n i e n i e p i e r w o w z o r u 'w sztuce, a przekształconego w dziele a r t y s t y l u d o ­ wego, n i e może pomniejszyć j e g o wartości. U s t a l e n i e m p o d s t a w kształtowania i s y s t e m u f o r m a l n e g o w y ­ czerpuje S e w e r y n w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a . " N a szczególna uwagę zasługują j e g o 'rozważania o a n a l o g i i s z t u k i l u d o w e j do n o w o ­ czesnej p l a s t y k i . Z dużą wrażliwością w y s z u k u j e a u t o r zachodzące związki i c h a r a k t e r y z u j e je w n i k l i w i e . W p r v m i t v w i c o b r a z u z r. 1853 z p r z e d s t a w i e n i e m Św. K a t a r z y n y (z o k o l i c T a m o w a ) w y ­ c z u w a s t y l obrazów c e l n i k a H e n r y k a ' Rousseau, zwłaszcza jego o b r a z u M u z a p c e l y t o znów w P i e l a z R a b k i dostrzega a n a l o g i e z M o d l i g l i a n i m w' k l a s y c z n e j prostocie f o r m y Ukrzyżowanego (rzeźba 7 P o d h a l a M u z e u m N a r w W a r s z a w i e ) w i d z i ' s t y l M a i l lola a w dolnośląskim o b r a z k u « ś w W e n d e l i n , styl Cha­ galla Matis.se a p r z y p o m i n a S e w e r y n o w i obraz św Magdaleny (obr ' ol M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ) «dyż konstatuic to «samo ' u o S i e n i r f o r a ^ śmiałe oaral - c m n e l r y c z n e razolao w a n i e i b e z c T i e n u n i a l n / d e l o r m a c i e L i k i kształtów n a t u r y * odobnie o bra 7 ś w / o f i i 7 с(irkanii ( 7 ako o ane M u z e u m S ' ^1 i e i n os i a da к ol or\ t к t ńrv ! п ш \ а тп a 1 o^ h*' d o r dza w e ^ ^ a r n y Tytusa cźyżewskk l 2ldw rzeżhl stw-o H o s ^ n i a Пн-уst UST ooSn \ ™ S S B o l e ś c i i e j z Książ a W i e l k i e g o p o w inie cliowsk i ) GeomeLryzacje f o n u łączy S e w e r y n z k u b i z m e m ( s i r . 16) « Т е i i n n e znane przykłady k u b i z m u n a s z y c h światkarzy, p o c h o ­ dzą z I p o l . w X I X w., wyprzedziły w czasie a n a l o g i c z n e p o m y - �m s l y p a r y s k i c h a.rlv*tó\v z P a w i e m C e z a n n e m na czele, a p r z y p a ­ dające n a pocz. X l X w . » . A u t o r podkreśla s i l n i e zasadnicza róż­ nice, klóra wyróżnia «polskie, chłopskie formuły uproszczeń* o d k u b i z m u z a c h o d n i o - e u r o p e j s k i e g o . W przeciwieństwie d o rzeźby l u d o w e j uważa S e w e r y n k u b i z m z a c h . - e u r o p e j s k i za k i e r u n e k m ó z g o w o refleksyj,ny, ' w v d e d u k o w a m v m e d y t a c j a . Upraszczanien a t o m i a s t u l u d u «to n i e Świadome posługiwanie sie. b r y t a m i geo­ metrycznymi j a k o b u d u l c e m rzeźby l u b ś w i a d o m e " n a g i n a n i e kształtów' do f o r m g e o m e t r y c z n y c h ale p r z e d s t a w i a n i e w i z u a l n e j s t r o n y p r z e d m i o t u w m a k s y m a l n y m skrócie i właściwy l u d o w i n a w v k do n a d a w a n i a z j a w i s k o m ' w z * l e d n v i n f o r m y a b s o l u t n e j J e s t ' o n p o c h o d n a f o r m a uproszczenia* D r u - i c z y n n i k w v p l v w a l z t r o s k i b y f o r m a działała n a ' w i d z a s u b i e k t y w n i e w przeciwień­ s t w i e dó -dzieł z a c h o d n i o - e u r o o c i s k i c - o k u b i z m u który w e d l e Sew e ™ - r o d ż e " n v w a ł sie-od l K k i e V o \ c / u c ia ' A n a l o g i e z nowoczesna p l a s t y k a f r a n c u s k a u s t a l o n e p r z e z S e w e r y n a mają głębsze podłoże. W sztuce l u d o w e j p o l s k i e j o d ­ k r y w a m y wartości plastyczne, które ujawniają sie wówczas, g d v podłóż* ' s z t u k i jest a n a t u r a l i s l v c z n e , a z n a c z e n i e ' decydujące na kształtowanie sie s z t u k i m a wVobrażeniowość a r l y s l v . ' R z e c z y w i ­ stość wyobrażeń, t a k d o s k o n a l e sprecyzowana przez Leona C h w i s t k a (Wielość Rzeczywistości w sztuce) w p o l n i o d p o w i a d a ! v m c z y n n i k o m e m o c j o n a l n y m i światopoglądowym, które p o w o ­ dowały n i e z n a n y m i м я т bliżej a r t y s t a m i l u d o w y m i S t a n o w i o n a a n t i l e z e r a c j o n a l i s t y c z n e ^ , światopoglądu т uświadomiona w p o l n i i „ a d ' o < w i d z e n i a c h o p a r t a znajomością świata r z e c z y w i s t e g o k l o n w s z l u c e o d z w i e r c i e d l a sie w w i e r n y m "od d a n i u f o r m s p o t v k a n y c h w ' rzeczywistości V r l v s K l u d o w y d o s l r / e - i też n i e k i e d y z i a w i s k a r e i l n e oko i e « o V h w v H ie z niesłychana spostrzegaw­ c z o ^ do d i i c h w c S mzlmosi e L nak l v k o w l e i n o s l a r i w i aide i m u sie m v X S S S i I o w e t , L k i e d y raie h s l ' i i wienie w Z d i ^ rVsVv h i n n ^ vszvstk\n icdnnk ' d m u \ Z l• s i h i y m p i c S |Д ! £ S i I ? S r połączona Światopogląd a r t y s t y c z n y ' t e g o ' r o d z a j u w v s l c p u j e w różnych epokach i l l u u m c z v n a m s z l i i k e l v c h czasów, 'w których wartości plastyczne n i e łączą sie ściśle z ' m a t e r i a l n a f o r m a ' określonych obiektów. W z a j e m n e u s t o s u n k o w a n i e sie i s t o t n y c h czynników d a ­ nego światopoglądu deevduje o c h a r a k t e r z e s z t u k i . U ludów p r y ­ m i t y w n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h dominują p i e r w i a s t k i ściśle w y o ­ brażeniowe, w szu.ee p r v n i i t y w n e j g r e c k i e j czy e g i p s k i e j nastę­ p u j e p e w n e wyrównanie' s t a d f o r m a b a r d z i e j «eomelryczna a k - �335c e n t o w a n i e bryły, w sztuce średniowiecza, roniańszezyzny i ąot v k u d o s t r z e g a m y n i e j e d n o k r o t n i e przewagę p i e r w i a s t k a ' e k s p r e ­ s j i , tu ,znów s i l n i e j s z e a k c e n t o w a n i e f o m w . W sztuce o p a r t e j n a t a k i c h p o d s t a w a c h farma p l a s t y c z n a s t a j e ' s i e bezpośrednim c z y n ­ n i k i e m w y r a z u , niezależnie o d j e j z w i a z a n k .z p r z e d s t a w i o n y m m o t y w e m ' f i g u r a l n y m CZY o b i e k t e m . ' A k a d e m i c k a sztuka" X I X w., d a l e k a b v i a o d t a k i c h dążeń, panował p o w s z e c h n i e k o n w e n c j o n a l i z m f o r m n a l u - r a l i s l v c z n v c h , a wysiłek twórczy, który dokonał się w n o w o c z e s n y c h k i e r u n k a c h a r t y s t y c z n y c h X I X i X X w., p o z w o l i ł n a m dojrzeć wartości p l a slvczne. T e same wartości zupełnie n i e o c z e k i w a n i e pojawiły sic w* tak wspaniałej postaci w sztuce l u d u p o l s k i e g o . Nasze p o k o ­ lenie, stajać n a g r u n c i e z d o b y c z y n o w o c z e s n e j myśli p l a s t y c z n e j , z p o d z i w e m p a t e v n a piękno p l a s t y c z n e z a w a r t e ' w sztuce l u d o ­ wej W y p r z e d z a * o n a niewątpliwie czasowo, p e w n e zjawiska w sztuce n o w o c z e s n e j , które "są j e j p o k r e w n e . P o k r e w i e ń s t w o to w y n i k a z niektórych wspólnych"podstaw kształtowania ale odkryc­ ie też możemy w i n n y c h o k r e s a c h r o z w o j o w y c h D l a Cvnriana N o r w i d a stanowiła sztuka l u d o w a l o t y l k o światki b e z w y r a z u Renesans odwracał sie tez do ootvfcu j a k o o k r e s u barbarzyństwa' a n a s t c p u i a c y p o renesansie b a r o k ' do n i e d a w n a uchodził A sztukę u p a d k u /en u c h sn ^ z u * sie ż e i u ż ^ o arte n a k o . e n e i a - ł n , nieknn J e r n ^ ystów Z l e T K L V s Z n e k do S isi\a z n y c h ; S lulTe C nie SSIVX5 S r I^./en.a у a az o O d k w w c z e . n o w e s p o j r z e n i e n a sztukę l u d o w a , które w y ­ stępuje w e wstępie S e w e r y n a do k a t a l o g u w y s t a w y k r a k o w s k i e j , znalazło pełne p o t w i e r d z e n i e w n a g r o m a d z o n y c h " n a w y s t a w i e dziełach. Wszczęło zarazem n o w y etap w b a d a n i a c h n a u k o w y c h nad s z t u k a l u d u polskiego, wysuwając ja n a czołowe m i e j s c e zainteresowań, co niewątpliwie dokonało sie n i e bez oddziaływa­ n i a a k t u a l n y c h założeń twórczych. T r u d n o przewidzieć w s z y s t k i e następstwa 'tego z j a w i s k a , na p e w n o n i c ograniczą sie o n e ' t y l k o do d z i e d z i n y czysto n a u k o w e j . , '• H } ] } l P R Z E G L Ą D SOCJOLOGICZNY. K w a r t a l n i k Polskiego I n ­ s t y t u t u Socjologicznego. T . V I I I i I X , Lodź 1946 i 1947. Pierwszy powojenny r o c z n i k «Przegladu Socjologicznego* w y d a n y w r." 1946 nawiązuje w pełni d o ' p r o b l e m a l y k i * z a w a r t e j �336 w tomach p o p r z e d n i c h lego czasopisma, tworząc j a k g d y b v o r g a ­ n i c z n a całość z o s t a t n i m p r z e d w o j e n n y m , nieukończonym tomem V I I . Zewnętrznym w y r a z e m tego związku jest przejęcie do b i e ­ żącego tomu artykułów p r z y g o t o w a n y c h p r z e d wojną dla n i e w y d a n y c h n i g d y zeszytów 3 i ' I t o m u V i i ( A l . H e r t z , . Z a g a d n i e n i e socjologii w o j s k a i wojny», I ) . M . Goodfellow, " E l e m e n t y ekono­ m i i w e t n o l o g i i . , G. K a g a n , . D u - r k h c i m i M a r x . ) , uzupełnienie w y ­ suniętych przez n i e zagadnień . p r z e d r u k i e m przedwoieameeo r ó w ­ nież (druk w czasop « M a r c h o ł M artykułu B r . M a l i n o w s k i e g o pt. .Śmiertelny p r o b l e m a t * oraz n o w o " n a p i s a n y m J . Obrębskiego . T e o r i a ' e k o n o m i c z n a i ' m e t o d a socjologiczna w b a d a n i u społe­ czeństw^ oierwotnvch» wreszcie szere™ tych s a m y c h co p r z e d w o j n a n a z w i s k zarówno w "składzie K o m i t e t u r e d a k c y j n e j i a k i wśród autorów d r a k m y m i y c h i m p r a w W ś r ó d tych osLatnićh sa z p i e t y z m e m umieszczone nazwSka autorów już n i e żyjących fraomen у n e d i S i d o h d n i ^ i e i c h trać daw^iefs?vch i wo ieimvch П K m S i <<P er w-o na s z k o H u o b v w a t e l n i e n i a T w i a T i H e d o ™Veszłośc n ie w s K dzac sie sweso d o t y c h c ^ s o V e « o dorobku \ K ies T , n K S 3 ? 2 1 ' so, L di t n i l ffi,H Д > T f h ^ i ń s k f że n , S vn'itvk'i n.3wniPnn7 m i , ™ ł и ™ da « n K a t , W \ i , 1 v a ona Я ™ Г ш А ^ ^ ?i 7 , Л « i T 7 w E 7 ч 1 и и п ь s i ę ' w ciągu р о Ы е п , И Г ! S l t y £ ę £ i > O d ' c h w i l i swego zafożenia dzięki ' i n i c j a t y w i e p r o f . U n i w . Poznańskiego V, Z n a n i e c k i e g o w 1930 r. . P r z e g l ą d , stanowił wa­ żną pozycję w r o z w o j u nie. t y l k o socjo-, a l e i e t n o l o g i i . N i e było n i e m a l ' t o m u , w którym b y ' obok r o z p r a w t e o r e t y c z n y c h czoło­ w y c h socjologów, Z n a n i e c k i e g o , Z n a m i e r o w s k i e g o , S z c z u r k i e w i ­ cza i i . , yyyników n a j n o w s z y c h badań n a m a t e r i a l e p o l s k i m C h a Jasińskiego, Bychlińskieyo i i . , projektów z m i a n i d o s k o n a l e n i a m e t o d b a d a w c z y c h s o c j o " r a f i i i s o c j o l o g i i , ocen i k r y t y k p r a c p o l ­ skich i (.bevch'ilp n i e znalazły sie prace z p o g r a n i c z a t y c h d w u d y s c y p l i n dotyczące zagadnień' nans w a i spoleczeńslwa p i e r w o t ­ nego' z w y c z a j u m a g i i czy społecznej f u n k c j i w y t w o r u (Bystroń K r z y w i c k i K r z y ż a n o w s k i ' S e w e r y n M a l i n o w s k i ) " Drukując prace z po-ranićza n a u k « P r z e » t a d » do p e w n e c o s t o p n i a przeciwstawił sio c P y s S e m o - i a f i c / n e i oprsowej n i e k i e d y f i l o l o g i c z n e j p o s t a w i e m v y i m o w a u c i n r z e z ' autorów drukujących równocześnie w . L u ­ dzie.cowiccei w a r t y k u l e O b e b s k i e ' o dotyczącym p r o b l e m u emic^ych I S n r / d — n e i e d n o k r o t i u e przez J P ed3rafów^ ich noie ^ j ^ i c i n e . ujęcie �337 W a r t y k u l e p i . «Zasadnic.ze s t a n o w i s k a w e współczesnej so­ c j o l o g i i p o l s k i e j * , d r u k o w a n y m w o b e c n y m V I I I t o m i e «P.rzeglądu», Chalasiński pisze o .1. Obrębskini,'że t e n « ( z a s w o i m m i ­ s t r z e m B r . M a l i n o w s k i m ) r e p r e z e n t u j e kienuinck e t n o l o g i i .socjolo­ g i c z n e j , zmierzający d o socjologicznego pogłębienia p r o b l e m a t y k i e t n o l o g i i i etnografii». Z a p e w n e l a właśnie u z n a n a p r z e z s o c j o l o ­ gów p o s t a w a m e l o d y c z n a M a l i n o w s k i e g o i jego szkoły otworzyła f m o d p i e r w s z e j c h w i l i łamy . P r z e g l ą d u . , którego niewątpliwa zasługa jest w p r o w a d z e n i e n a z w i s k a M a l i n o w s k i e g o z p o w r o t e m do l i t e r a t u r y p o l s k i e j , w JklóiTJ n i c występował o>d r. 1915 ( p r a c a 0 . W i e r z e n i a c h p i e r w o t n y c h * , d r u k o w a n a przez A k a d e m i e U m i e ­ jętności). P i e r w s z y p o w o j e n n y l o m « P r z e g I a d u » n i c p r z y n o s i , jeśli c h o ­ d z i o p o g r a n i c z e socjo- i' e t n o l o g i i żadnego n o w e g o n a z w i s k a p o l ­ skiego. Z autorów obeveh p o d a n a jest w tłumaczeniu r o z p r a w k a n e o f m i k c j o n a l i s t y G o o d f e l l o w a , którego p o s t a w a b a d a w c z a zostaje p o d d a n a s i l n e j ' k r y t y c e w e w s p o m n i a n y m już w y ż e j a r t y k u l e Obrebskiego żądającego od etnologa b v p r z y b a d a n i u społe­ czeństw p i e r w o t n y c h analizę e k o n o m i c z n a p U - z e d z a ł a n a l i z a so•ciolo«iczna i h i s t o r y c z n a Jeszcze w i ę c e j ' ż ą d a o d e t n o l o g a M a l i ­ n o w s k i . Każe m u ' . b y ć o b y w a t e l e m całego świata, przeszłego 1 dzisiejszego*, nim-iee czerpać ze z b i o r o w e g o doświadczenia l u d z ­ kością widzieć istotę, w o j n y ( g d y ż o n a jest t u t a j l e m a t e m r o z w a ­ żań a u t o r a , n a przykładach c z e r p a n y c h z różnych g r u p i k u l t u r ) «obiektvwnie. i beznamiętnie, t a k a . j a k a o n a jest w 'rzeczywisto­ ści; widzieć- j a w jej . p r a w d z i w e j ' p e r s p e k t y w i e poprzez n a j w i ę k ­ sze odległości czasu i p r z e s t r z e n i * . N i e ulega wątpliwości, że coraz h a r d z i e j wzrastają w y m a ­ gania s t a w i a n e n i e t v l k o e t n o l o g o m , lecz i e t n o g r a f o m zarówno przez p r z e d s t a w i c i e l i - p o k r e w n y c h n a u k , j a k przede wszystkim przez n i c h s a m v e h . W z m a g a się n a c i s k n a b a d a n i a terenowe p r z e p r o w a d z a n e w sposób w i e l o s t r o n n y . Zacieśniają sie p o w i ą z a ­ n i a z n a u k a m i p o k r e w n y m i m . i . także .z socjografią i 'soc jologią. Zwycięża t e n d e n c j a syntetycznego s p o j r z e n i a n a człowieka 1 jego kulturę. T o też dziś może więcej niż przed w<u n a znaleźć można podobieństw m i e d z y p o s t a w a ' M a l i n o w s k i e g o i j e « o szkoły a tą która przyjmują' i n n i .uczeni wyrośli z i n n y c h szkół C o ' w i ę c e j w większym n i z k i e d y k o l w i e k s t o p n i u budiza dziś z a i n t e r e s o w a ­ n i e n i e ' t y l k o e t n o l o « ó w lecz i etnografów V n a u k o w e - o p u n k t u widzenia'podchodzących do b a d a n y c h zagadnień artykuły o c z y slo s o c i o l o , u < v n c i ' n ^ b l e m a t y c e u s t a h h e c pojęcia bez których d z i s i a j obyć się n i e m n h r a n W e l w Zjpros^ejpracy^nsowej, Lud, T. XXXVIII 22 �338 t a k i e j a k środowisko (artykuł Szczepańskiego), w a r s t w y s p o ­ łeczne ( R v c h l i n s k i ) CBV zespół osób ( Z n a m i e r o w s k i ) . T o t e ż ' « P r z e <dad» dobrze sie zasłużył umieszczając r o z p r a w y n a ten właśnie temat. \ * " N a z w i s k a różnych u c z o n y c h pracujących n a p o g r a n i c z u e t n o i s o c j o l o g i i w y m i e n i a C h a ł a s i W we w s p o m n i a n y m już a r t y k u l e s v n l e l v c a i v m ; stanowiącym f r a g m e n t p r z y g o t o w y w a n e j większej p r a c y / M a m v t u p o r a i p i e r w s z y w n a u c e ' - z e s t a w W o b o k siebie oceny p o s t a w b a d a w c z y c h K r z y w i c k i e g o , B v s t o o n i a , P o n i a t o w ­ skiego, C z a r n o w s k i e g o , zwięzłe, k w t v c m e , choć może n i e supełn i e wystarczające z p u n k t u w i d z e n i a p o t r z e b etnologa. Następny I X t o m « P r z e g l a d u » powraca również w a r t y k u l e St, S t e m p o w s k i e g o do omówienia s y l w e t k i K r z y w i c k i e g o , już n i e z n a u k o w e g o j e d n a k , lecz p u b l i c y s l y c z n o - b i o g r a t i c z n e g o punktu w i d z e n i a , J . Chałasiński vv m l y k u l с Poświęconym s o c j o l o g i i współ­ czesnej określa j e j d z i s i e j s z e "tendencje rozwojowe jako z w r o t k u b a d a n i o m szczegółowym s o c j o - r a f i c z n y m , oraz k u przeszłości ST>ołeczno-go poL-czej (przede w s z y s t k i m P o l s k i XIX w). W tych d w u k i e r u n k a c h z m i e r z a je»'o z d a n i e m również p r o b l e ­ m a t y k a obecnego tomu «Prze"ladu» N i e odbiega wiec ona w za­ sadniczej l i n i i o d zagadnień które i d l a e W r a f a stanowią klucz do z m S m i e n i a tła b a d a n e i ' nrzez nie<«o k u l t u r y t r a d y c y j n e j T o też n a p i e r w s z y m m i e j s c u jeśli chodzi o z a i n t e r e s o w a n i e elno-rafa oostaw r należy artykuły' « P r z e « . h d u » które t y m właśnie nostu-' latcmi o d n o t v i a d a i ' i T | I I Sl ч п Х Г е w Król es Iw Ś e К on " reso w у in w okre s i e 1Ь1 5 - 8 1 6 W tnld K u b w S Z p m ' S T ! ™ Vi«,łec7nv» vvsnwn s ^ ^ ^ « ™ £ ч/ i, u J g w^-j nl™-4ki : L ,°tSЛ r S ^ w i r « t T\tŁ ! „' L flZ^lZ f Г 2 Г 4 S Ш n ! S lin1, ń J It b f t c r o U C w > t J c h nosci związanra b a d a n y c h wytworów i i n s t y t u c j i z i c h tłem s p o lecznyrn. Na dalszym miejscu postawi etnograf w swojej h i e r a r c h i i zainteresowań artykuły teoretyczne Z n a m i e r o w s k i e g o ( « J a » s p o i e e z n e » ) i M . O s s o w s k i e j ( « E g o i z m i a l t r u i z m a IY^Y stosunków społecznych»i, rozważania N . A s s o r o d o b r a j n a l e m a t społecznej s e l e k c j i młodzieży a k a d e m i c k i e j .zgrupowanej n a k u r s a c h p r z y g o l o w a w c z y c h , artykuł Szczepańskiego z a j m u j m y się p r a k t y c z n y m i % Ц Щ Ш Ш Щ Ш Щ �339 możliwościami zastosowania w i c d z v socjologa ( s o c j o l o g i a , ideo­ l o g i a a t e c h n i k a społeczna.), j a k ' r ó w n i e ż s i l n i e rozbudowany n o w y dział «РгоЫищу i prądy*. * N a zakończenie wspomnieć trzeba o d z i a l e recenzyj u m i e ­ szczonym w obu o m a w i a n y c h toniach, w tomie I X ponadto o prze­ glądzie czasopism, k r o n i k a c h i s p r a w o z d a n i a c h z działalności róż­ n y c h ośrodków s o c j o l o g i c z n y c h . A. Kutrzebianka i I. Turnau K A L E N D A R Z D L A MAZURÓW. Nakl. Instytutu Mazur­ skiego. R o c z n i k X V I I (1947). 8o, str. 96. R o c z n i k X V I I I (1948), 8 . str. 136. n Dwa popularne tomiki - K a l e n d a r z a M a z u r s k i e g o , za r o k 1947 i 1913 nawiązały do d a w n e j s w o j e j t r a d y c j i , a l e j a k w f o r ­ m i e g r a f i c z n e j , t a k i ' w treści sa dostosowane d o n o w e j s y t u a c j i p o l i t y c z n e j Mazurów. N a o b i , t o m i k i w i n i e n zwrócić u w a g ę i e t n o ­ graf,'gdyż r e d a k c j a k o n s e k w e n t n i e w p r o w a d z a d o k a l e n d a r z a m a ­ teriał e t n o g r a f i c z n y z o r y g i n a l n y m i i l u s t r a c j a m i , te zaś w o b e c ubóstwa materiałów z M a z o w s z a P r a s k i e g o ( W . Kętrzyński, J . S c m b r z Y c k i E S u k e r t o w a i M T o e p e n ) podnoszą w a l o r cale«*o wydawnictwa. Na szczególna uwagę zasługują d w i e n o t a t k i H . S k u r p s k i e g o : « 0 sztuce ludnwej» (R. X V I I , str. 5 4 - 5 9 . r v r i n 9) o r a z "Nasza rzeźba l u d o w a . (R. X V I I I , sl;r. 8 2 - 8 4 , r y c i n 3). Główna wartość tych artykułów p o l e g a n a m a t e r i a l e i l u s t r a c y j n y m ; są t o ; m a l o ­ w a n a s z a f k a z «roga1em», z y d e l , c z e p k i haftovvane złotymi nićmi, szczvt chałupy z p o w . szczycieńskiego, k a f l e z l a l 1 9 3 8 - 3 3 , l u ­ dowe d z b a n k i ! cztery m a l o w i d ł a n a szkle, k i l i m l u d o w y z o k . 1788 r„ rzeźba f i g u r a l n a z X V I I w i e k u , rzeźby przedstawiające św Ro­ cha i Św. Mikołaja z o k o l i c O l s z t y n a . •, N i e z b y t d o h r v p a p i e r i farba obniżają, wartość t y c h i l u slracyj. Na uwagę również zasługują n o t a t k i materiałowe. A. Śliwy, «Ta.bakiera .na W a r m i i . (R. X V I I , s t r . 7 7 - 8 ) , Biesa. « W e s o ł e o p o ­ wieści m a z u r s k i e * , « W e s e l e m a z u r s k i e d a w n y m i l a t y . (R. X V I I I , str. 8 6 - 7 ) . a d a l e j w s p o m n i e n i e o W o j c i e c h u Kętrzyńskim i i n n e d r o b i a z g i . Treść t y c h artykułów jest b a r d z o ogólnikowa, o p i s y zaś mało plastyczne, to też R e d a k c j a p o w i n n a zwrócić uwagę n a te niedociągnięcia i czeipać pełna ręka z c i e k a w e j k u l t u r y Mazurów. p o w i n n a leż sięgać równomiernie do w s z y s t k i c h działów k u l t u r y . �340 P r z y tej o k a z j i należałoby w v r a z i c Życzenie, b v prowadzący t a k ożywianą działalność I n s t y t u t * M a z u r s k i b o d a j w b i u l e t y n a c h l u b w ' j a k i e j ś osobnej s e r i i poświęcił uwagę e t n o g r a f i i ' M a z u r ó w . J . G. ROMAN etnografii i potrzeby W y d . Instytutu REINFUSS, «Z a g a d n i e n i a i po trzeb v na Śląsku Środkowym i D o l n y m . S t a n nauki p o l s k i e j n a D o l n y m Ś l ą s k u». śląskiego. 8», str. 5 1 - 5 7 . K a t o w i c e - W r o e ł a w 1917. W e wstępie a u t o r s t w i e r d z a , że n a u k a p o l s k a , jeżeli i d z i e o znajomość stosunków e t n o g r a f i c z n y c h n a Śląsku D o l n y m i Środ­ k o w y m , skazana jest n a k o r z y s t a n i e ' wyłącznie ze źródeł i o p r a c o ­ wań' n i e m i e c k i c h . Materiałom t y m d a l e k o j e d n a k do o b i e k t y w i ­ z m u , sLale b o w i e m i wszędzie e l i m i n o w a n o w s z y s t k i e te e l e m e n t y k u l t u r y l u d o w e j , które świadczyły o polskości tv'ch z i e m . T e n s t a n rzeczy' w y m a c a s w e a n i z o w a n i a ' n a większa skale badań t e r e n o ­ w y c h poświęconych e l e m e n t o m śląskiej k u l t u r y l u d o w e j a także badań n a d k u l t u r a ludności n a p ł y w o w e j z P o d o l a , W o ł y n i a P o ­ lesia i Białorusi. ' A u t o r z w r a c a ' r ó w n i e ż uwagę n a konieczność b a d a n i a m e c h a n i z m u p r z e j m o w a n i a treści k u l t u r o w y c h p r z e z l u d ­ ność napływowa ' o r a z towarzyszącym "procesom w y r ó w n a w c z y m Reszle rozważań ooświeca a u t o r ' techniczne i s t r o n i e o r g a n i z a c j i badań przez Katedrę e t n o - r a i i i e t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u ' W r o ć t o w s k i o oraz I n s t v t n l s h s r i " "' J С MARIA Z N A M1 E RО W S K А - PR fj F F E R O W A, «О с h r o n a z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j . . P o r a d n i k . 8<\ 48, 45 r y c i n . E d . Ć. I . K. W a r s z a w a 1947. A u t o r k a l i c z n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , a zwłaszcza c e n n y c h prac o rybołówstwie, opracowała t y m r a z e m p o r a d n i k d l a z b i e r a ­ czy przedmiotów z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P o r a d ­ n i k ten jest równocześnie w y r a z e m t r o s k i p o t r z e b M u z e u m T o ­ ruńskiego, w którym a u t o r k a ' k i e r u j e działem e t n o g r a f i c z n y m . Z a ­ chęta i p o u c z e n i e ' d l a zbierających — oto " ł o w n y cel książki. N a ­ t o m i a s t p o r a d n i k t e n o c h a r a k t e r z e k w e s t i o n a r i u s z a m a ' t ę wadę, że n i e jest o b l i c z o n y n a określony t v p zbieracza ( h a r c e r s t w o , n a u ­ c z y c i e l s t w o k l e r działacze w i e j s c y i t p ) . F a k t t e n n i c pozwolił a u t o r c e przystosować p o r a d n i k a dó określonego p o z i o m u umysło­ wego, z a w o d u oraz w i e k u zbieracza. S k u t k i e m tego p o r a d n i k j e s t �341 właściwie s k o n d e n s o w a n y m przeglądem zagadnień, t r u d n y m do p r z e t r a w i e n i a przez a m a i o r a - z b i e r a c z a . N i e j e s t t o j e d n a k winą a u t o r k i , lecz raczej następstwem zamierzeń w y d a w n i c z y c h C e n ­ t r a l n e g o I n s t y t u t u K u l t u r y , który t e n p o r a d n i k wydał. U w a g i a u t o r k i n a lemat k u l t u r y l u d o w e j i metod zbierania są n a p i s a n e ż y w o i j a s n o . W a r t o b y j e d n a k p r z y t a k i e j o k a z j i zwrócić uwagę*' że z j a w i s k a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce n i e sa j e d ­ n a k o w e n a całym obszarze, a z a d a n i e m e t n o g r a f i i j e s t właśnie r ó ż ­ n i c e t e wytłumaczyć, jest t o b o w i e m z a g a d n i e n i e budzące zawsze •zaciekawienie w s z y s t k i c h l u d z i , j e s t też p r z e d m i o t e m n a u k i . P o r a d n i k p o w i n i e n znaleźć się w każdej b i b l i o t e c e p e d a g o ­ g i c z n e j , gdyż w ręku n a u c z y c i e l a może stanowić doskonały p r z e ­ w o d n i k d o " p r o w a d z e n i a l e k c j i j e z v k a p o l s k i e g o czy g e o g r a f i i n a t e m a t najbliższego środowiska. Może również oddać usługi p o ­ czątkującym e t n o g r a f o m w czasie badań t e r e n o w y c h . J . G. A D O L F N A S Z , « O p o l e » . Biblioteka archeologiczna pod red. K. M a j e w s k i e g o . W r o c ł a w 1948. S i r . 02, G r y s . w tekście - I V tablice. Szereg r e w e l a c y j n y c h odkryć z e p o k i w c z e s n o h i s l o r v c z n e j , d o k o n a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t w Gnieźnie, P o z n a ­ n i u , Kłecku, S a n t o k u . O p o l u i i . rzucających światło n a kulturę m a t e r i a l n a P o l s k i z o k r e s u , w którym zawodzą źródła h i s t o r y c z n e , powoduje,* że e t n o g r a f o w i e ' z wzrastającym z a i n t e r e s o w a n i e m śle­ dzą w y n i k i osiągnięte w t o k u p r d i i s t o V v o z n y c h badań w y k o p a ­ liskowych. ' ' N i e w ą t p l i w i e j e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h odkryć w e z e s n o h i s t o r v c z i w c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h było częściowe r o z k o p a n i e g r o d u w O p o l u , d o k o n a n e jeszcze przez N i e m c ó w n a parę l a t przed w y ­ b u c h e m I I w o j n y światowej. Nieslelv jednak Niemcy z przyczyn natury politycznej, nie chcąc dać świadectwa w y s o k i e g o p o z i o m u k u l t u r y p o l s k i e j z c z a ­ sów poprzedzających okres n i e m i e c k i e j k o l o n i z a c j i , w o l e l i m a ­ teriałów o p o l s k i c h w sposób należyty n i e publikować, a s a m m a ­ teriał z e b r a n y zaginą! gdzieś w czasie w o j e n n e j z a w i e r u c h y . J a k o j e d y n y ślad "robót w y k o p a l i s k o w y c h , p r o w a d z o n y c h w O p o l u p o ­ została garść s k r o m n y c h w z m i a n e k i sprawozdań p u b l i k o w a n y c h w n i e m i e c k i c h czasopismach oraz przez n i e l i c z n y c h p o l s k i c h p r e h i s t o r v k o w , którym udało sie n a teren w y k o p a l i s k o w y przedostać w czasie p r o w a d z e n i a robót. �342 Rozprószony t e n m a t e r i a l , b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n y , często w szczegółach sprzeczny, zebrał z duża skrupulatnością ' w o m a w i a n e j t u p r a c y A . Nasz, dając n a j b a r d z i e j wyczerpujący j a k i się dotychczas okazał opis w y k o p a l i s k o p o l s k i c h . Dzięki b a r d z o umiejętnie p r z e p r o w a d z o n e j i n t e r p r e t a c j i e t n o logicz.nej p u b l i k o w a n e materiały straciły właściwa większości prac p r e h i s t o r y c z n y c h m u z e a l n a martwotę, 'nabrały rumieńców życia i o b r a z k u l t u r y wczesnohisWvcznvch mieszkańców O p o k w y p a d ł dzięki t e m u b a r d z o p l a s t y c z n i e i .przekonywująco. " P r a c a p o d z i e l a n a jest wewnętrznie ' n a t r z y główne części. W p i e r w s z e j d a j e ' a u t o r pis zabytków o p o l s k i c h zrekon­ struowany na podstawie'dotychczasowych publikacji i nielicz­ n y c h o r y g i n a l n y c h z a b y t k ó w ' z n a j d u j ą c y c h sie w M u z e u m Ślą­ skim w ' l S y L o i n i u i o r a z ' p a r u k o p i i p r z e c h o w y w a n y c h w O p o l u . W d r u g i e j " r e f e r u j e przekazy h i s t o r y c z n e odnoszące' się d o g r o d u w O p o l u , w trzeciej zaś materiały o p o l s k i e omawia n a s z e r o k i m t l e porównawczym dzisiejszej k u l t u r y l u d o w e j Słowian i i c h n i e ­ których sąsiadów zwracając uwa-ę c z y t e l n i k a na proces c o f a n i a *ie ' k u w s c h o d o w i zasięgów p e w n y c h z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , które dziś n o t o w a n e są n a Polesiu,' w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h zaś występowały również w O n o ! u W t e i części o r a e v wVkazuie a u t o r duzi znajomość m a t e r i a l - ' . e t n o l o » i c z n e « o i b i a ł o ś ć we wła­ daniu n i m . ^ " " '° " ! P • „ fll I П A u t o r n i e o g r a n i c z a sie do m e c h a n i c z n e g o z e s t a w i e n i a m a t e r i a l u a r c h e o l o g i c z n e g o i elnologicznego, lecz s t a r a sie j e stopić w jedną syntetyczną całość. if R Re n LISS S T A N I S Ł A W ROSPOND, « S ł a n i p o t r z e b y języko­ z n a w s t w a p o l s k i e g o n a Ś l ą s k u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m D o l n e g o Ś l ą s k a » W v d . Inst. Śląski. 8», s t r . 5 8 - 6 9 . K a l o w i c e - W r o c ł a w 1947. ' Szkic ten, poświęcony s p r a w o m d i a l e k t o l o g i i Śląska, a wiec s p r a w o m językoznawstwa, n i e może być obojętny d l a e t n o g r a f i i p o l s k i e j , na p o g r a n i c z u b o w i e m rzeczy i wyrazów i s t n i e j e w i e l e wspólnych zagadnień, interesujących' zarówno etnografów j a k i językoznawców. B a d a n i a d i a l e k l o l o g i c z n e p o w i n n y być p r o w a dzone łącznie z e t n o g r a f i c z n y m i . P r o p o n o w a n e przez a u t o r a b a d a n i a h i s t o r y c z n e n a d ' t o p o n o n i a s t y k a moga sie okazać płodne d l a r o z w a ż a ń ' e t n o g r a f i c z n y c h , zwłaszcza jeżeli i d z i e o w y t y c z e n i e d a w n y c h g r a n i c p l e m i o n śląskich. ' ' J . G. ł . I c ' J 7 ' ЗГТ t .Ж Щ �E T N O G R A F I A W Z. S. R. E . Ukazał się n i e d a w n o w d r u k u •i-ci zeszyt . S o w i e c k i e j e t n o g r a f i i» z a r . 1948 w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k ZSRR, K o m i t e t redalk. r e d a k t o r p r o f . S. P. Tołstow (8o, str. 211). Z n a j d u j e m y w n i m szereg c e n n y c h p r a c z z a k r e s u e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i , kronikę, s p r a w o z d a n i a z działal­ ności I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o i m . N . N . Mikłuchy-Makłaja, oraz dział k r y t y k i i b i b l i o g r a f i i . Z p r a c w y s u w a się n a p i e r w s z y p l a n r o z p r a w a I . I . P o t e •china, który p o d d a j e s u r o w e j k r y t y c e k i e r u n e k f u n k c j o n a l n y w e t n o g r a f i i , panujący dziś w E u r o p i e .zachodniej. Z a r a z na p o ­ czątku a u t o r c y t u j e słowa Żdanowa o współczesnej i d e a l i s t y c z n e j f i l o z o f i i , że stoi o n a p r z e d n a m i « w s w v m n o w y m wstrętnym, b r u d n y m jestestwie, odbijającym całą głębokość niskośc i ohydę u p a d k u b u r ż u a z j b , i tę .charakterystykę rozciąga n a burżuazyjną socjologię Szkoła f u n k c j o n a l n a - mówi c b l c f I I PotechhY ^ stoi całkowicie n a u s h i a c h i m p e r i a l i z m u ! b r y t y j s k i e j Liczni u c z e n i w r a z z Rronisławem M a l i n o w s k i m , twórcą t e j szkoły, u z n a i a stosowanie z d o b y c z y n a u k o w y c h e t n o g r a f i i do celów n o l i lyki kolonialnej W . Brytanii. " F a l a ruchów wolnościowych, która .po r e w o l u c j i październi­ k o w e j ogarnęła W s c h ó d : A f g a n i s t a n , I n d i e , E g i p t , Turcję, K o r e e , S v r i e , Palestynę, s t r a j k i i .powstania w k o l o n i a c h afrykańskich, w N i g e r i i i D a h o m e j u zmusiły r z a d i m p e r i u m b r y t y j s k i e g o d o z m i a n y l i n i i postępowania. P o s t a n o w i o n o traktować u j a r z m i o n e ludy 'inaczej, stwarzając p o z o r y samodzielności, podtrzymując ustrój radowopłemieimy a i n a w e l wlac.zajac. pogańskie obrzędy d o chrześcijańskich j a k nip • i n i c j a c j e młodzieży d o k o n f i r m a c j i ' N o w a l i n i a postępowania wymagała znajomości obyczajów ludów u j a r z m i o n y c h , i c h wierzeń i u s t r o j u społecznego. P o m o c w t y m m o g l i okazać e b i o g r a f o w i e . K o n g r e s między¬ n a r o d o w y w Oksfordzie^ лу i ' . 1946 powołał s p e c j a l n y k o m i t e t , którv miał opracować p l a n p r a k t y c z n e g o l o s o w a n i a z d o b y c z y n a u k o ­ wych e t n o g r a f i i i a n t r o p o l o g i i w celach a d m i n i s t r a c y j n y c h i spo­ łecznych yyfadz k o l o n i a l n y c h . Szkoła f u n k c j o n a l n a jest w y n i k i e m k r y z y s u k o l o n i a l n e g o systemu inmerialistYC-znego 'i rozpatrywać j a ' n a l e ż y j a k o narzędzie do z w a l c z a n i a t e - o krVzysu. I I P o t e chin uważa szkołę f u n k c j o n a l n a za .wstrętna syntezę zacofania, r e a k c j o n i z m u i ' amtinaukowości, które otrzymała w spadku, po e t n o ­ g r a f i i i socjologii ubiegłego s t u l e c i a * . O b o k M a l k i o w s k i e g o ! twórcy szkoły f u n k c j o n a l n e j , który n a j e d n v m z seminariów e t n o g r a f i c z n y c h w londyńskiej Szkole E k o ­ n o m i c z n e j wyraźnie powiedział, że . e t n o g r a f i a p o w i n n a być nauką fa �1 p r a k t y c z n i e stosowana do p o t r z e b a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j * , s t a ­ w i a P o t e c h i n S. S m u l s a , najważniejszego członka rządu p t d . a f r y kańskiego-j członka L i g i Narodów. S. S m u t s założył p o d w a l i n y f i l o z o f i c z n e i • p o l i t y c z n e ' f u n k c j o n a l i z m u . Dzieło j e g o ' . H o l i s m a n d E v o l u t i o n * , w y d a n e w r . 1926 doczekało się » wydań w ciągu 10 lat. W p r a c y •tej S. S m u t s n i e p r z y z n a j e .racji a n i m a t e r i a l i s t o m a n i s p i r y t u a l i s t o m , którzy t r z v m a i a się ślepo d o g m a t u p r z Y c z y n o wości. P o n a d d u c h e m i m a t e r i a głosi S. S m u t s , i s t n i e j e ' j e s z c z e « e o i » jest t o - r e c k i e «holos» a n i e l s k i e - - w h o l e . T o .coś* n i e jest a n i d u c h e m a n i m a t e r i a a raczej j e d n y m i d r u « i m z a r a z e m • «coś» jest całością*' twórcza'istota życia• «'eałość» można poznać j e d y n i e przez i n t u i c j e r o z u m b o w i e m nie jest w stanie .całości* pojąć O n a n i z m p r z e d s t a w i a t a k a «całość» złożona z części które p e n i i a r o z m a i t e m n k c i e w z a i e m n i e uzupełnia i ас-" sie zależnie o d położenia l a k i e z a i n m i a w całości Q r - a n i z i n wiec* p r z e d s t a w i a liaiZmL nie m a ani p r z y ­ szyci an "~ nrzeszłości i e s P l e teraŻnie 2 o 4 c C z l o w ćk iest <<caTościa? P o d o W rtecy ndzkiTSnizГ snnltynvT^t rLltcż г Я , Pro" w £ e nłd n f r y k S .ZcSt ' czvli J S r i • nłri н!1! L d Ь rinl 'a t , i .Sa t a £ r ^ n S frT,, n J i p S ?™SSS w ™ ż ^ T J f f , Ta* n l 1 ; 1 q i f 4™ n i Trnnnn™™! ,f. flnlSp 3 w i пи i-i К".™» 4tvvLt w « J S 1 1 , , vi\ u Vi Г An 7 p u n k t b z e z j t o w y swego r o z w o j u W ь 192J S m u t s v, głosił s z u e g odczytów w M o i y c h przedstawił p r o g r a m działań n a t u с m t Z w iąz k u A i r y k i p l d . O d c z y t y w y d a n e w r. 1930 doczekały się 2 w y d a ń . W j e d n y m z r u c h zatytułowanym . P o l i t y k a t u z i e m n a . Smuts uważa za w i e l k i błąd d e z a t r y k a n . z o w a n i e tubylców i p r z e r a b i a m e i c h n a europejczyków, chociaż o d b y w a sie t o p o d hasłem h u n a u t y c z n y c h ideałów f r a n c u s k i e j r e w o l u c j i . W s k u t e k stosowam a t y c h haseł zniszczono stare i n s t y t u c j e r o d o w o - p l e m i e n n e i d a ­ w n e t r a d y c j e , przygotowując t y m s a m y m o d p o w i e d n i e podłoże d l a .de, k o m u n i s t y c z n e j R z ą d W . B r y t a n i i p o w m . e n dązyc do u t r z y ­ m a n i a o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j oraz i n n y c h m s l y t a i c y j społecznych i r e l i g i j n y c h , gdyż one t y l k o stanowić mogą s o l i d n e oparcie p o l l t y k i k o l o n i a l n e j . Państwo i m p e r i a l i s t y c z n e i społeczeństwo L u b y l czc tworzą .całość, złożoną z f u n k c y j w z a j e m n i e się uzupełniając y c h , t u b y l c y potrzebują o p i e k i białych, bez n i e b A f r y k a wróciłaby do czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h . Poglądy powyższe S. S m u t s a i j e g o zwolenników, G l u k m a n a , K f r k a , Brookesa r e a s u m u j e n i e j a k o p r o f . M a l i n o w s k i mówiąc, że: « A f r y k a współczesna p r z e d s t a w i a całość ^ j f r ^ - j& J | JM * g Ш Щ J^H �345 i 1 lt złożona z .państw e u r o p e j s k i c h i ludności m i e j s c o w e j . Funkcje. Europejczyków polegają n a d o s t a r c z a n i u kapitałów, m a s z v n , i n ­ żynierów ' i kierowników p r a c y . F u n k c j e społeczeństwa" t u b y l ­ czego — n a d o s t a r c z a n i u siły roboczej». Szkoła f u n k c j o n a l n a n i e u z n a j e zasady przvcAuiowxxsci, p o d o b n i e j a k i Sniuits, który t w i e r ­ d z i , że n i e można'poznać n o w e g o z j a w i s k a opierając sie Aa p r z e ­ szłości; z j a w i s k a funkcjonaliści badają t a k i m i , j a k i m i ' są w t e j c h w i l i a n i e j a k i m i b v l v l u b w j a k i sposób powstały. F u n k c j o ­ nalizm m j e skra j n v a h i s i o r y z m . r a s i z m a n g i e l s k i , stokroć n i e ­ bezpieczniejszy o d n i e m i e c k i e g o oraz biolo-izację życia w d u c h u spencei-owsko^bastianowskiin. u a i poddaje f ф ' L "* i' ' i R ó w n i c druzgocącej k r y t y c e Potechin funkejonalizmr amerykański. którv jest w istocie o d m i a n a angielskiego.. C h a p l c i Goon. p r z e d s t a w i c i e l e l u n k c j o n a l i z m u amerykańskiego, w dziele s w v m . P r i n c i p l e s of A n t h r o p o l o g y * , potępiają a h i s t o r y z m M a l i n o w s k i e g o , lecz w e d l u * i c h pojęcia h i s t o r i a jest proce¬ sem s t o p n i o w e g o k o m p l i k o w a n i a sie stosunków m i e d z y ludźmi. N a zmianę stosunków wywierają w p ł y w z m i a n y geograficznegośrodowiska, w y n a l a z k i techniczne, z j a w i e n i e sie t a k i c h postaci, i a k B u d d a C h r y s t u s M a h o m e t . H i s t o r i a j a k o proces p r z y r o d n i e z o i i s t o r v c z n v 'dla n i c h nie i s t n i e j e W c h w i l i obecnej powikłanie stosunków' osiągnęło w y s o k i stopień n a s i l e n i a - z a d a n i e m e t n o g r a ­ f i i iest s t w o r z e n i e wspólnej p l a t f o r m y d l a poszczególnych d v s c v m i n j a k socjologia ' «оойгаКа p s y c h o l o g i a 'które z b o l a ł y b y 'tei starałyby ^ " u z d r o w i ć s c h o r z a K o i - a n i z m k a o i t a i i s t v e z nego u s t r o j u . "' " • " ' " ' ° Prócz szkoły f u n k c j o n a l n e j istnieje jeszcze w A m e r y c e p o ­ k r e w n a szkoła psychologiczna.' Szkoła f u n k c j o n a l n a a k c e n t u j e psychologie g r u p y rodzinnej, psychologiczna — psychologie i n d y ­ widualną" O b i e te szkoły sa w i e r n y m i służkami i m p e r i a l i z m u i t y m s a m y m zamykają przed sobą w s z e l k a przyszłość. W d z i a l e materiałów a n t r o p o l o g i c z n y c h ' i e t n o g r a f i c z n y c h z n a j d u j e sie krótki artykuł A. M . ż i g u l e w a , który I n f o r m u j e c z y ­ t e l n i k a o f o l k l o r z e z r o d z o n y m n a f r o n c i e ; n a f o l k l o r ten składają sie głównie przysłowia i a f o r y z m y . « w k i l k u słowach zawierające całe" księgi mądrości., j a k określił M . G o r k i i . teim r o d z a j u twór­ czość l u d o w a : Przysłowia w o j e n n e sa w y r a z e m nienawiści d o w r o g a i pełnej e n t u z j a z m u miłości o j c z y z n y oraz przywiązania do naczelnego w o d z a W y c h w a l a j ą one rzutkość i energie szarego tłumu żołnierskiego. Przysłowia zrodzone n a f r o n c i e przechodzić z u s t do u s t stawały sie w końcu hasłami b o i o w y n i i Ż i « u l e w p r z v tacza dłu°i '^zere. przysłów m p e m i e n o w y c h ' l u b d a w n i e j z y c h z m i e n i o n y c h ' i z a s t o s o w a n y c h do n o w y c h warunków."Agitacja p o - stosunki �346 l i t v c z m a p r o w a d z o n a n a f r o n c i e posługiwała się przysłowiami i a f o r y z m a m i , j a k o środkiem n a j l e p i e j p r z e m a w i a j ą c y m do serca I roanmiu. r a d z i e c k i c h żołnierzy. Praca I . S. W d o w i n a : « I z i s t o r h obszczestwenogo stroją C z u k czej», o m a w i a b a d a n i a n a d organizacją społeczna Czukczów; r o z ­ poczęto j e z a l e d w i e w d r u g i e j p o l o w i e X I X s t u l e c i a . P i e r w s z e j e d ­ n a k m a t e r i a h zebrane przez M a j d l a , i s p r a w n i k a z K o l y m y , n i e prizedstaw-iaia w i e l k i e j .wartości i a k o że n i e zawierają d a n y c h h i ­ s t o r y c z n y c h D o p i e r o W . G. B o g o r a z zbadał dokładnie życief C z u k ­ czów, i c h u s t r o i społeczny i d a w n i e iszc ieao formy i a k również i f o l k l o r . Pracę swą w y d a l w języku, a n g i e i l s k i n . w ' r . 1909. B o g o r a z jest zdania* że ród "nic istniał n i g d y u Czukczów, p o d o b n i e j a k nie z n a l i « o w « łoc.helson-a K o r i n W i E s k i m o s i istniała na I n m i a s t «-rum' r o d z i n n a stanowiąca ™ l e d w i e zawiązek u s t r o h i r o ­ d o w e g o A u t o r zarzuca B o Z r a sie z nracaiiui F E n g e l s a i C m ocen z i a w i s k z D m i k U i w i dzenia s u b i e k t v w n e i socioioei? Jeśli^ u s L i rodow-y n i e istniał u C z t ó w i r a t ^ sororal oraz п п Г т ч ^ k t ó r e ' \\ i i r 1 I w v e z y t l -ów .andi m o T n ^ S ' ^ sno t l - a m IONI v-STlLi sh'tn 1 o rt,TZ и Г ™КЧУ Г е Г i e L , 1 Z', I >ZnX n w i Ы РО/л a l a ^ . e k o n s t m k c ę d a w n y c h i o i m i .*dz пч sLosui k o w m a l /ensk(»-.,od/maijch Małżeństwa m i < d z t osobn L u n tej samej k r w i są n a porządku d z i e n n y m , z a b r o n i o n e są t y l k o s l o s u n k , mał­ żeńskie między TOdzicann ii dziec.mii . między r o d z i m y m i r « i s i o s t r a m i l Czukczów istniała jeszcze do. n i e d a w n a i n s t y t u c j a m a .żeńska t z w . « n e w - l u m g y t . - k o b i e t a t o w a r z y s z ; tworzą j a małżeństwa d w u l u b k i - l k u b r a c i ciotecznych którzy nabywają się n a w z a j e m n e w - - t m n g y t ,z 2 l u b k i l k o a n a s m s t r a n u c i o t e c z n y m i . T a f o r m a małżeństwa p r z y p o m i n a hawajską «punalna>>, z której w e ­ dług E n g e l s a rozwinęła się . i n s t y t u c j a r o d u , \ e w - l n m g y t p o d o b ­ n i e j a k p u n a l u a » d z i e l i społeczeństwo n a 2 g r u p y z czego p o ­ w s t a j e r o d d w u f r a t o a i - n y ,z egzogaimą. U p a d e k t e j o s t a t n i e j , w y ­ wołany p r z y c z y n a m i w y ż e j o m ó w i o n y m i , pociągnął za sob a u p a ­ d e k u s t r o j u uiaŁnai-chalno-rodowego. po którym zostały u Czuk¬ czów przeżytki w postaci łewiratu, s o r o r a t u , zemsty krwawej i z w y c z a j u wysługiwania żon. D o przeżytków małżeństwa g r u p o ­ w e g o u Czukczów z a l i c z a a u t o r , o p i s y w a n y przez podróżników z w y c z a j w y m i a n y żon -między przyjaciółmi. t r �347 I 4 W i e l k a rodzima p a t r i a r e h a l n a powstała u Czukczów w r a z ze zmianą warunków g e o g r a f i c z n y c h , wśród których p o d s t a w a b v t u .stalą sie p r a c a mezcravznv, j a k l o w i e c b w o i h o d o w l a renów oraz rybołówstwo. Osady nadbrzeżnych Gaukozów składają sie z a z w y ­ czaj z k i l k u rodtzin złączonych w j e d n a spóilnoite r o d z i n n a n i e t y l k o węzłami pokrewieństwa, lecz i p o d względem W y t a r ł a b y m i ' g o s p o d a i c r v m . P o ł m w r y b i l o w v n a w i e l o r y b y zraeszały p o m o r ­ s k i c h Czukczów p o d władza «.najstarszego» n a wspólnej łodzi « b » i da,nze». w której się mieściło do 40 mężczyzn. W a l k a z R o s j a n a m i w X V I I I w i e k u wymacała większych sił t o też n a m o r z e WVDIYw a l o kilkanaście bajd'ar'z i k i l k o n i a tysiącami wojaków. «Starszyna» też «падвЫ-эду» .natriarcha-lnei apflnotv Czukczów p o m o r s k i c h nosi m i a n o «kierównika l o d z i . R o d z i n a p a t r i a r c h a Ina Czukczów hodowców renów miała ten sam u s t r o i .Listarsze«o z w a n o n a ­ czelnikiem U i l a l z e m , u l пщ^еЫка nie b v h n i e o - r a n i " o n a W i e l k i e r o d z i n y czukoekie w w i e k u X V 1 1 I ule«a3 \ n o d z i i ł o w i w miarę m m S u stad reniferowych 1 tón' ( V u k c z e ' h o I o w a sani п Г Д ^ ^ Х п . П и Е W « ^a ad nc i,n. i ści o s c o^ f z X CZY <aiatUc^e4wn» w Ł z 1 • I ! i i ! RiJI , W , w S i , „T ^ w r w r l t ń s S ó w f r ^ v O d ^ k r v « ckich wt-sbnych p ^ l S z ^ n n ^ podbój Czukczów " T r o i i c k a j a A.' L., « I z i s t o r i i n a r o d n o g o t e a t r a i c i r k a w U z b e klstanie». A u t o r k a artykułu zorganizowała k i l k a e k s p e d y c j i n a u ­ k o w y c h do d o l i n y Feirganu w c e l u z b a d a n i a mało dotychczas z n a uego t e a t r u uzbekistańskiego. Członkowie ekspedycji' z e b r a l i b o ­ gate materiały z d z i e j ó w t e a t r u . Z g r o m a d z o n o wiadomości, o i s t ­ niejącym d o 'r. 1936 cechu artystów U z b e k i s t a n s k i c h , z a p o z n a n o sie z r e p e r t u a r e m i treścią sztuk oraz t y p a m i t e a t r u . P o z n a n o r ó ­ wnież t a j n a - w a r e aktorów zbliżona ba-ndU do с у - m s k i e - ' o «arabcz,o» D o p r a c y n a d z b i e r a n i e m materiałów wciągnięto n i i e d z v i n ¬ n v m i jednecó ' i / n a j w y b i t n i e j s z y c h a r K s t ó w - k o m i k ó w * k y z y k a lusupdżana Dżakardżanowa. ' ' ' ' T e a t r l u d o w y w U z b e k i s t a n i e dtoieli sie na teatr m a r i o n e ­ tek i kukiełek i teatr w którym występują «kyzvc.zki» c z y l i k o ¬ m i c y w g r o t e s k a c h i farsach. T e a t r t e n , p o d o b n i e j a k t e a t r chiń­ s k i 'i i n d y j s k i , n i e posiada sceny a n i w i d o w n i , n i e m a w n i m d e ­ k o r a c j i a n i kostiumów. Treść s z t u k i przeważni'' i m p r o w i z o w a n a , to z j a d l i w y żart k i n c o o f i a r a padają n.ie t y l k o t y p y u j e m n e i s z k o d l i w e w sensie społecznym, często -zdarza się b o w i e m , że ostrze -dowo 1Т)и ^odzi w osobę c h a n a l u b jego dostojników, a WY¬ śmiewanie słabostek i ułomności l u d z k i c h n a b i e r a cech s a t y r y p o ­ l i t y k o - s p o ł e c z n e j , dlatego f a r s y kończyły się często t r a g i c z n i e �348 śmiercią z b y t śmiałego d c y z y c z k b . Prócz fars i -grotesek ,.| t e a ­ t r a l n e g o r e p e r t u a r u należą t z w . « t a n k i d » , są to stare l u d o w e p a ­ r o d i e obrzędów n a r o d z i n o w y c h , w e s e l n y c h i p o g r z e b o w y c h . D w o r y emirów i chanów u t r z y m y w a ł y n a d w o r n y c h artystów, "którym p o ­ z w a l a n o za odpowiednią opłatą złożoną'ich właścicielowi "wystę­ pować n a i r a i v o h d w o r a c h . 0 P r z e d s t a w i e n i a odbywają sie podczas świat l u d o w y c h , k a ­ l e n d a r z o w y c h , j a k o święto Ramaizainu, i r o d z i n n y c h . Również k l u b y męskie urozmaicają swe z e b r a n i a występami "artystów tea­ t r a l n y c h . W d o l i n i e F c r g a n u istniała szkoła «kyzyczki>>. N a u k a trwała 10 l a t , czasami dłużej. G e s t y k u l a c j a , m i m i k a , złośliwe d o w c i p y , g r a słów, umiejętność wysłowienia się, o p o w i a d a n i e pnayvdViwNx-h i zmyślonych zdarzeń, stanowiły główne p r z e d m i o t y k u r s u , p r z y t v m w y b i e r a n o ,na uczniów o-dpowiednio u z d o l n i o n y c h malców. Prócz tego każdy « f c y z v c z e b posiadał umiejętność g r a ­ n i a n a p a r u p r z y n a j m n i e j i n s l m m e u t a e h tańczył śpiewał b y t linoskoczkiem i ż o n i r c m Artyści do 1936 r należeli do c e c h u w a n e « o . m e c h t e r l r b . Po r o k u 1936 cech rozwiązano członkowie i e - o w e s z l i do Z w i ą z k u pracowników s z t u k i Cech w s i a d a ł s t a ­ t u t który nakładał p e w n e o b o w b z k i n a s w y c h członków' kierował i c h postępowaniem i iK>ucza ó boskilin D o c h o d z e n i u ińst r u m e n 7 w m S ^ i h Ł Na c z e e c c X stal <o a ^ yyn>żniai асу- s e ieśl I S a n t T zaletami charakteru i m ' z m u a r i v S D o cer' u należeli ar yści t e a l i u c y r k u T e a t r L h i 1-UHńskiW sk P Z t^Z w t k m S L ? ? ; 7.,Г,п n n S i r t " w y w a r ł a równieżlwó w p l v w m rnwlni^JSaS ' W d z i a l e poświeconym materiałom i b a d a n i o m ' e t n o g r a f i c z ­ n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m " w k r a j a c h zarubieżnych z n a j d u j e sie artykuł N . I . W - c o w - a s e r b s k i j epos i i s t o t i a * . ' A u t o r rozpoczyna s w a pracę słowami M . G o r k i e g o w y p o w i e d z i a n y m i n a zjeździe p i s a r z y r a d z i e c k i c h w r . 1934: « O d czasów n a j d a w n i e j s z y c h f o l k l o r jest nieodłącznym t o ­ w a r z y s z e m hislovii». W słowach powyższych wyraził w i e l k i p i ­ sarz 'swoje pojecie f o l k l o r u j a k o p r o d u k t u 'i jednocześnie o d z w i e r ­ ciedlenia historycznego i k u l t u r a l n e g o r o z w o j u narodu. Epos p o w s t a j e z c h w i l a . gdv należy utrwalać i przekazywać następnym p o k o l e n i o m ważniejsze z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e I społe­ c z n o - p o l i t y c z n e . E p o s jest w i e c u s t n a h i s t o r i a danego n a r o d u i p o d t y m k a t e m w i d z e n i a należy rozpatrywać epikę serbska. H i s t o r y c z - _ . ?t И " ł �349 .ność eposu serbskiego o p r a c o w v w a . n o p o d w y r a ź n y m w p l v w e m r o s y j s k i c h u c z o n y c h E p o s należy traktować j a k o utwór p o e t y c k i , lecz nie j a k o o p o w i a d a n i e h i s t o r y c z n e ; prace serbskie o eposie ograniczają się d o porównania taktów h i s t o r y c z n y c h z m o t y w a m i pieśni e p i c z n e i . E p o s p r z e d s t a w i a w p e w n y m s p e c j a l n y m świetle z d a r z e n i a i postacie h i s t o r y c z n e i d l a t e g o ' n i e należy utożsamiać h i s t o r i i z o p i e w a n y m i w eposie z d a r z e n i a m i . Młodzi badacze eposu serbskiego o d m a w i a l i a m u w s z e l k i e j wartości h i s t o r y c z n e j . A . L . P o « o d i n ° „СТОПУ r o s y j s k i z a r z u c a e p o s o w i s e r b s k i e m u a i p e m a i - n o r a n e j e w ' s t o s u n k u do przeszłość T r i f o n o w ' bułgarski k r y ­ t y k l i t e r a c k i uważa że pieśń l u d o w a ' z a c h o w u j e n i k l e t y l k o za­ r y s y zdarzeń h i s t o r y c z n y c h przeważają zaś w n i e j n o w s z e c h n i e znane m o t y w y wędrowne N a s i e n n i e N K r a w c ó w p r z y t a c z a cechy eposu serbskiego które s t w i e r d z a n i kV-o h i s t a r y c ^ o ś ć Poniiedzy 2 1 , X v ^ d a m i w ^ i v m iest to że twórcy eposu serbskiego b v l i Śwaadklmi a ć z e ^ u c z e s t n i k a m i m.iew- i i y c h przez nich w v oadkÓ^ I W k Ż,4V ^ z y s h r i c h fTktów w , 1 ' ó^«h. ZX°" , ! H-H ? S • omnsć Ind, ' se -stie^o i а к nn S ! £ Гт„гЬ,п; f^nns lid r t l S ' J I I ^ псе ni- wvn' ii bUlnmt t 'Ь Г Г S b w rill У, nZk . h S ^Ir/l^Sm^ iГ n , Z „ J S h a E i', n S b , «vn^ J P 1 Ł i c z o y c b ^ S f t a d y ' ' ! ' d ^ iiaśladowania W 'tymże dziale materiałów etuograi'iermych R u i c z e u podaje d w i e pieśni młodzieży d a r c h a t s k i e j , jako przykłady folkloru m o n ­ golskiego powstałe w l a t a c h w o j n y światowej. W n o t a t k a c h i r e f e r a t a c h 'S. A . A n d i e j c w - K r i w i c z m ó w i o w p ł y w i e f o l k l o r u k a u k a s k i e g o n a P u s z k i n a i s t o s u n k a c h tego ostatniego z Szora N o g m o w e m z n a n y m k a u k a z o l o g i e m . W.' F a l e j e w a i M . K o m e n s k a j a d a j a s p r a w o z d a n i e z badań n a d sztuką l u d o w a estońskich kołchoźników, w okręgu l o n i n g r a d z k i m zaś A . I . Bobakidizie pisze o przeżytkach k u l t u r y b y n a t e r e ­ n i e gruzińskiej S. S. R.. n a p o d s t a w i e materiałów z e b r a n y c h przez T r i a l e c k a ekspedycje n a u k o w a . K r a j T r i a l e c k i odegrał niegdyś ważna r o l e w t w o r z e n i u sie k u l t u r y gruzińskiej. W 3 0 l a t a c h X I X stulecia o s i e d l o n o t u t a j uchodźców e r z e r u r n s k i c h , w skład których w e s z l i G r u z i n i O r m i a n i e i Grecy objęci wspólna n a z w ą Urumów. Otóż w u r u m s k i e j m e d y c y n i e l u d o w e j s p o t y k a Vie c i e k a w e p r z e ­ żytki k u l t u r y b y . W p e w n y c h c h o r o b a c h stosuje się proszek 7 S ' U saoneeo w t r ^ a " i okłady z tejże r v b y w s t a n i e s u r o w y m Pstrąg u g o t o w a n y bez s o l i wpływa n a zwiększenie pokarmu.'spożywają �350 go m a t k i karmiące, a z a p o b i e g l i w e g o s p o d v n i e ' da j a te potrawę k r o w o m . Kąpiel w basenie /inajduijacVjn sie k o l o kościoła w Gol i a n c e , w k l o r v . n i są ż v w e pstrągi, u s u w a bezpłodność, p r z e c i w której również p o m a g a z a s t o s o w a n i e wewnętrzne z v w c j r v b v . K o ­ b i e t y u r u m s k i e z K a r l i i zdobią s w a bieliznę, o r n a m e n t e m z r v b ; w М щ е г е Ш zaś noszą n a sobie podczas ciąży cząstki r v b v , co z a ­ p e w n i a l e k k i poród, O s e t y n i i C z e r k i c s i o d d a w a l i cześć 'bóstwom, w o d n y m , które b v l v bosKvaaiw r y b W Dagestanie znaleziono p h t o k a m i e n n a z d r z e w e m życia w "postaci r v b v K o l c h i d z k i e miecze brązowe 'ozdobione sa o r n a j m e r t e m z r v b W i d a ć z t e « o że l u d y k a u k a s k i e oddawały cześć .rybie Początek 1е,ч> k u l t u sre-a daleko w przeszłość i wiąże sie z k u l t e m w m e r y i s k W o bóstwa Żywiołu w o d n e g o E a p r z e d s t a w i a n e g o z w y k l e w kształcie pólezlowieka p o l r v b v - d o ćzinności i c o należało s t w o r z e n i e ^ z t o w e k a " i O r a ­ w i a n i e ' c h o r y c h ś w i a t ™ l e suniorx i s k i e i a s s v r v i s k i e n o i a X l v z w v k l e baseny z ż w t S i i r v b a m i noświecone b o - u F-, W i e l k i e . m i c z « i i H v b v w żvciu ™ ! a r c / v u , m i « / k a n e ó w D w m e m ьХпг',Ы slYrż^^ ma h v r l l W ś^tlb rvnv u Ь rfów k - n k , s l -£ h 'Scbve^macSnla Z e i Z l ^ \ o i i пЫе^Д a o w m i a l c i nabierają Artykuł I . S. G u r w i o z a , <<Kosmogenic,zeskije predsta-wlenja i pereżiilii todemiczeskogo k u l t a u n a s c i e n j a O l e n e k s k o g o r e j c o a * , z a z n a j a m i a e z v l e l n i k a z k o s ' m o g o n i a Jakutów. P o d s t a w a tej k o s i u o g o n i i jest d u a l i z m . W s t w o r z e n i u świata działają d w i e siłv: j e d n a w postaci czarnego k r u k a «Chara-Suor». d r u g a uosabia p t a k • - Gagara. W w y ż s z y m systemie r e l i g i i m v m oba p t a k i p r z e o ­ brażają sie\v bóstwa'antropomorfiozne- A j y v - ' t o i o n i A l l a r a a - o - o n i o r . A i w - t o i o n p o w o ł u j e do życia zwierzęta i rośliny pożyte*™ e Allaraa-ogonior s z k o d l i w e . ' W k o s m o g o n i i .mieszkańców o W n c k s k i c a o r c a k m u p t a k i o d * r v w a i a ważna r o l e ( p t a k Ga»ara o r z v uosi z d n a m o r s k i e ^ z i a r n k o p i a s k u z które-o powsta'je' zieiniaY dlatego zapewne pojęcia l o t e m L i e lacza poszczególne'rodv p r z e ­ ważnie z p t a k a m i ' p t a k i - t o t e m y otaczano o p i e k a " w razie p r z y p a d ­ k o w e g o u m i e r c e n i a c h o w a n o ie n a a r a n - a s i e (pochówek o a l o w v V o c z y m świadczą pióra ptasie z n a S * a S , k S f t l i n L l C d żonycb w r a z z n i e b o s z c z y k i e m ' \ - o-ÓI m i t v k o s m o - o n i c z n e l u d ­ ności o l e o e k s k i e i n i e ' t w o r z ą c a l o w i sa t o f r a - m e n t v " w s i H > l n e n o •muze e ^ analiza 7 a s ^ i n i c z e ich T L 7 v X l ? wśródI IWv piętn Wd « * Х т ^ h I b j ^ ^ T ^ n m n L ? wwisnetv Ж е Ь ^ ^ " ™' ^>ч«1еь na lcB 1 Ш г е ъ с п п s z a u l u n l J n i �;!5i Imponująco p r z e d s t a w i a sie dział poświecony k r o n i c e : z a ­ w i e r a o n p r z e d e w s z y s t k i m inforanacje o p r a c a c h I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N . N. M i k t u c h v - M a k l a j a w г.-1947. Rok ten przeznaczono, n a dalsze o p r a c o w a n i a zagadnień roz­ poczętych w l a l a c h p o p r z e d n i c h oraz n a z a p o c z ą t k o w a n e szeregu prac n a u k o w y c h , mbjetvch pięcioletnim p l a n e m a k a d e m i c k i m . P l a n r o k u 1947 r e w i d u j e pracę z b i o r o w a n a d w i e l o t o m o w y m dziełem « N a r o d y świata* oraz n a d dziełem «Skład a n t r o p o l o g i c z n y narodów E u r o p y Z a c h o d n i e j * . P r a c o w n i c y I n s t y t u t u p r z y g o t o w a l i *ezęść e u r o p e j s k a Z. S. R. R. E u r o p a w s c h o d n i a * stanowiąca t o m I I " N a ­ rodów świata»; t o m . V I I I : « A f r y k a » , tom I X : « A m e r v k a » , t o m y : •Półnoona A z j a » , «Australia», ' " O c e a n i a * , « K a u k a z * pójdą do­ d r u k u w 1948 1949 roku P r a c a z b i o r o w a n L «Sklad a n t r o o o l o «icanv narodów E u r o p y z a c h o d n i e j * w które! uczestniczą B a r a k C z e b c k s a r o w L e w i n Baszkirów r z u c i nowe światło na wiele z a <v dniXintrop.oilo«i.cznych E u r o p y z a c h o d n i e j * Pracownicy W t u L u Etnograficznego poza w y m i e n i o n y m i działami wykończyli 11 p r a c m n i e j s z y c h , z których zwraca p r z e d e w s z y s t k i m uwagę ' m o n o g r a f i a M . A. S i e r g i e j e w a p l . «Niekapitali> sfyczna d r o g a r o z w o j u narodów s y b i r s k i e h * . M o n o g r a f i a ta w s k a ­ z u j e d o d a t n i wpływ, j a k i w y w i e r a ustrój s o c j a l i s t y c z n y n a r o z ­ wój n a j b a r d z i e j z a c o f a n y c h ludów północy. P r a c a У1 E." Pieszezer o w c j o k o b i e t a e h - a m e a r z a d i w A z j i środkowej otrzymała n a ­ grodę W y d z i a ł u H i s t o r i i i F i l o l o g i i A k a d e m i i N a u k Ż. S. R. R. a N a j w i ę k s z y m z a i n t e r e s o w a n i e m ciesiza sie prace poświęcone h i s t o r i i n a u k i . N a u k a o ojczyźnie .zawarta jest w szeregu a r t y k u ­ łów i szkiców ogłoszonych w r o k u 1947. Zaliczyć do n i c h należy prace z h i s t o r i i ' s o w i e c k i e j e t n o g r a f i i , a n t r o p o l o g i i i f o l k l o r y s t y k i z ostatniego 30-leeia. H i s t o r i a M u z e u m a n t r o p o l o g i c z n e g o i ' e t n o ­ graficznego A k a d e m i i N a u k Z. S. R. R. «Materialv A. E . A z j i środ­ k o w e j r 30 o s t a t n i c h bt» N . A Kiślakowa i F I W . G a f f e r b o e r a .Oddział a n t r o p o l o g i c z n e g o m u z e u m A E w c i a u 30 lat władzy s o w i e c k i e j * P \У J a k i m o w a o r a z E . M . K r a ^ W h v «Polilpro's w e t n i b o t a ' M u z e u m Л E w c i a " U 30 l a l władzy so.wiec.kiej» W ś r ó d « г а с k r v l v c z m v c h oceniających współczesna b u r z u a z v i n a e t n o - r a f i e wyróżnia'sie D A O l d e r o e e «Fu«c.ionalna szkoła c t n o - r a f k z n a ' w \n-dii» oraz \ V B u t i n o w a . N a j n o w s z e szkoły e t n o ­ graficzne w W n i i * P r a c e ' t e demaskują ahislnryzm'współczesnej e t o o - S i i \ m e r v k i ' i E u r o p y z a c h o d n i , oraz i c h f a s z y s t o w s k i e S M i e lost no/a t y n i w - k r o n i c e d S i szere- l i s ó w e t n o i a ficzn^Th z n a m - uwZ )Г к / H e Z Dz e ' ^ M O Koswen w r o z p r a w i e " ' " i y t u S a n e j . B o l s z a ? c> DOSZCZLS �Ж! sączonej n m a w i a n v i n zeszycie . E t n o g r a f i i ' s o w i e c k i e j * . I . M . L i c h t c n b e r g pisze o s y s t e m i c pokrewieństwa n a w y s p i e R a g a * . Etnografię r e p r e z e n t u j e p r a c a P. I . K u s z n e r a : . G r a n i c e e t n i ­ czne a etniczne t e r y t o r i a * . I n s t y t u t E t n o g r a f i c z n y prócz w y m i e ­ n i o n y c h wyżej prać, p r z y g o t o w u j e s z e r e g ^ m o n o g r a f i i , w y k o ń c z e ­ n i e których p l a n o w a n e j e s t n a r o k 194S-1950. Największy z n i c h test d w u t o m o w a m o n o g r a f i a «Siowiauie w s c h o d n i * , obejmująca kulturę m a t e r i a l n a w s c h o d n i c h R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów. Z a s t o p o w a n o t u s y s t e m p r a c y zespołowej: a n t r o p o l o d z y , e t n o g r a ­ f o w i e h i s t o r y c y i ' l i n g w i ś c i opracowują poszczególne o d c i n k i m o ­ n o g r a f i i P o d o b n y zespół naukowców o r z g o l o w u j e . E t n o g r a f i c z n a т а р е E u r o p y lac/nie / K a u k a z e m * oraz «Ilość i rozmieszczenie gaaip e t n i c z n y c h ' poza •* r a n i e a m i Z S R R p o k r e w n y c h l u d o m w 7 S R tt, K o l e k l v w antropologów m z y g o t o w u i e . P r o b l e m v p o ­ d l i c z e n i a H o m o Sapiens i procesy p o w s h a w a n i a ras* o r a * ' . Z a ­ l a l i euie e i k u m e n y i na idawdiie'isze m i g a c i e » m „ ' l u d z k i c h * P o z a , r a c a w X w u i c Д m s t v t u i m z a d Д żiazdy n a u k o w e e k s p o ™ м- M u ze u m \ К 1 w y s m w y I W k ^ w ^ S e i i n we u ^ i c y j ^ *^ш.к.. * ' P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r o w a d z a prace w t e ­ r e n i e od S a c h a ł W do Z a k a i r p a c i a i m l P a m i r u do U r a l u . W d a l ­ s z y m ciągu k r o n i k i s p o t y k a m y sie z ponowna k r y t y k a f u n k c j o n a l i z m u ; Rada N a u k o w a ' I i r s t v f u t u E L n o g r a f k z n e g o i m / N . N . M i kluchy-Makłaja o m a w i a ł a w ciągu k i l k u posiedzeń niedociągnię­ cia w ' p r a c a c h I n s t y t u t u z zakresy f o l k l o r y s t y k i , p o d d a j e p r z y t y m s u r o w e j ocenie prace W I P m p p a P. G. B o ^ a l v r e w a o r a z A . ' N . W e s e l o w s k i e - o P r a c e te u z n a n e jednogłośnie za' nieagodne z m e ­ toda m a r k s i s t o w s k o - l e n i n o w s k a u t y m s a m y m za s z k o d l i w e РгоГ 8 G B o » a l v r c w ' u z n a ł słuszność s t a w i an veli m u zarzutów i p r z y ­ rzekł w z i ą ć ' j e p o d ' u w a g ę ' w p r z y s z ł y c h ' s w y c h p r a c a c h . ' Prof.' S. P. T o ł s l o w " d y r e k t o r I n's tv t u t u * ł i m ograficznego, m ó ­ wiąc o f o l k l o r y s t y c e s o w i e c k i e j podkreśla b o g a t y j e j d o r o b e k w o s t a n i m 3 0 - l e c i u , j a k i osiągnęła dzięki t r o s k l i w e j opiece rządu i p a r t i i , oceniających w zupełności znaczenie w y c h o w a w c z e f o l ­ ki')™ Folkloryści sowieccy p o w i n n i n i e t y l k o zbierać i o p r a c o w y ­ wać materiały f o l k l o r y s t y c z n e , lecz i prowadzić zwycięska walkę 7 przestarzałymi t e o r i a m i f o l k l o r u Przełom w d z i e j a c h f o l k l o r u r a d / i e c k i c n o wiąże sic ściśle z w i e l k a . p o ł c i a i proletariacki eg o p i ­ sarza M a k s y m a * Goi kie«o j e - o przemówienia i artykuły S D W O dowaly zerwanie z h u r z u a z y j n v m sucjolomzmem i a m i m a r k s i ­ s t o w s k i m i t e o r i a m i ' które p a n o w a ł v w^ f o l k l o r z e r o s y j s k i m w l a ­ t a c h ' 20 ;w. n W d z i e d z i n i e p r a c y ideologicznej należy [wstępować w myśl �353 wskazówek i o s l a n o w i e ń p a i r t i i . Zerwać w i e c należy z h o ł d o w n i ­ c z y m s t o s u n k i e m do z a g r a n i c y , zwalczać k i e r u n e k ' f u n k c j o n a l n y , u z n a n v pr2.cz państwa o usŁroju k a p i i t a l i s t y c z n y m i b a c z n i e śledzić, czy do prac n a u k o w y c h n i c zakradają się s z k o d l i w e , r e a k c y j n e wpływy/sprzeczne z m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i i s t o t n y m " Ы stonzmem. * " ' W końcu k r a n i k i z n a j d u j e sie o b s z e r n y artykuł poświecony p r a c y n a u k o w e j w Polsce. P o krótkim omówiraiin, d e w a s t a c j i , j a k i e uczyniła w o j n a i o k u p a c j a .niemiecka, w nauce p o l s k i e j , a u t o r s z k i c u j e obecny s u m e t n o g r a f i i w Polsce p r a v z n a j a c pierwszeń­ s t w o w- p r a c y n a u k o w e j P o l s k i e m u T o w a r z y s t w u L i m o z n a w c z e m n w L u b l i n i e , które n i c z a d a w a l a się t y l k o działalnością w y d a w n i ezą za k r o i ona n a szeroka skate, lecz p r z y g o t o w u j e P o l s k i A t l a s fclnooraficW gromadząc' potrzebne k u t e n m materiały d r o - a a n ­ k i e t i badań''-terenowych. P r a c a n a d P. A. E . s p o t y k a się u l i c z ­ n y m i trudnościami co n i e z m n i e j s z a b v n a i m n i e i e n t u z j a z m u i'ofiarności szczupłego zespołu pracowników z k i e r o w n i k i e m t e j pni сV Г Ш czele. iP ' W p e r s o n a l i a c h z n a j d u j e sie krótka w z m i a n k a poświecona pamięci j e d n e g o z najpoważniej szyci, historyków r a d z i e c k i c h W . I P i m e t y . Z p r a c j e g o z w r a c a uwagę . R e f o r m a r o l n a Z y g m u n t a A u g u s t a n a L i t w i e i Rusi» oraz «\Vołoe^naja u s t a w a K o r o l e w y ПОПУ» i « P r o w i e r k a p r a w n a z c m l u w i m i e n i a c h K o r o ł o w y B o n v » . P r a c e te rzucają c i e k a w e światło n a p o w s t a n i e g o s p o d a r k i pań­ szczyźnianej, obalenie, istniejącej wówczas na L i t w i e i Rusi t o r m y wspólnego władania z i e m i a i o g r a n i c z e n i e s w o b o d y k m i e c i Spe­ cjalne zainteresowanie budzi recenzja W I Pic'zety o ksiażeo T Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i pranjc7.yin.ie S ł o w i a n . Pic/eta zarzuca p r o f ' \ e h r - S p l a w i ń s k i e m u jednostronność i r e a k cyjność u l e g a n i e w p ł y w o m n i e m i e c k i e j a r c h e o l o g i c z n e j szkoły r a ­ s i s t o w s k i e j "ponieważ p r z y p i s u j e rozwój kultmy^słowiańskiej za­ c h o d n i m pradxm, m i g r a c y j n y m ' " W działe k r y f v k i i ' b i b l i o g r a f i i N. N . Czeboksarow omawia k o n f e r e n c j e poświecona z a g a d n i e n i u ludów ugrofińskich w Z.S.R.R. \ a k o n f e r e n c j i tej o d c z y t a n o 54 s p r a w o z d a n i a z badań języko­ znawczych, archeologicznych, etnograficznych i historycznych. O f i c j a l n a n a z w a k o n f e r e n c j i , która sie o d h v l a p r z y U n i w e r s y t e c i e państwowego Lening.radzkie.go o r d e r u L e n i n a b r z m i : « W s z e c h związkowa" n a u k o w a " k o n f e r e n c j a w s p r a w i e zagadnień ugrofiń­ skiej f i l o l o g i i z i r w z - d e d m e n i e m h i s t o r i i i e t n o g r a f i i l u d ó w " u g r o ­ fińskich. W t e n sposób w i e d z a o l u d a c h ugrofińskich w myśl o r g a ­ nizatorów k e n f e r e n c i i Ti W R u h r i c h a p r o f ' W I C i u r jusa i d o ­ centa A. I . P a p o w a , u z n a n a została za osobną dyscyplinę naukową. Lud. т. XXXVIII 23 �354 X . N . Czeboksarow n i c zgadza się z p o d o b n y m p o s l a w i c n i e m s p r a w v . podkreślając fałszywe d o n i e j podejście. P r z e d e wszyst­ k i m Cgrofinowic n i e stanowią j e d n o s t k i a n i e t n i c z n e j a n i k u l ­ t u r o w e j R o z r z u c e n i n a różnych t e r y t o r i a c h , s a bliżej związani ze s w v i n i sąsiadami n i ż m i e d z v soba, j a k rap. W ę g r z y ze Słowia­ n a m i n a d d u n a i s k i m i L'-rofinów .podzielić należy n a g r u p y : d u n a i s k a bałtycka w o ł - o - k a m s k a i o b s k a i r>rz prowadzać n a d n i m i b a d a n i a w związku z°ludami sąsiednimi W dalszy™ cia«u recen­ z j i N N Czeboksarow poddaje ocenie k r y t y c z n e j ' a r t y k u ł y i rozD r a m - e m w a f i c m e i h i s t o r y c z n e umieszczone w piśmie ^SowiecLie finnougroweclenier Z w ł a s z c z a " Praca D К ' Zelenina " o w s I X S c l i yv s t a r o r u s k i c h i fińskich s f c r o i a c b b u ­ d z i i e e « z a i i v e T e r i P o n i e w a ż / e l e n i n o r z y p i s u i e wspólność t y c h elen^nów^ie Ь ш v 6 hh k o n ^ •очуп1еГ -™?^ Wodłu« 7 w s U i v i f l X l ^ S h ' i ó r l r f l v T o n , fińJ < Z T \ r o s y S - o , 1 lóTJh W ^ n o r ^ e k t S 7elenS nochn cześH s t m i n s m S % ^ Stp Następnie M . L e w i n p i s z e ' n p r a c v ' I . I . Rogozińskiego, « \ o w y j e t e o r j i prolschożdenja czcłowieka». Jest t o w r k ł a d o m a w i a ­ jący n o w e teorie a n t r o p o g e n e z v . Rogińskij jest z w o l e n n i k i e m teo­ r i i ' s h n i a l n c j . która .popiera n o w y m i d o w o d a m i , zaczerpniętymi 7 materiałów, j a k i e dostarcza n a u k a sowiecka. N a j c i e k a w s z a jest cześć p r a c y , w której Rogińskij mówi o c z y n n i k a c h sprzyjających p o c h o d z e n i u człowieka. W p r z e b i e g u e w o l u c j i ozłowieka ulegały z m i a n i e n i e t v l k o jego a n a t o m i c z n e właściwości, lecz z m i e n i a i y się również c z y n n i k i ' ' e w o l u c j i . Dobór stwarzał formy zdolne do łączenia sie w k o l e k t y w y wytwórcze n i e podlegające już p r a w o m d o b o r u Z j a w i a sie istota żyjąca życiem G r o m a d n y m produkująca broń i narzędzie p r a c v u m i e j ą c a ' m m i e c i ć o-ień' Z o k r e s u życia na d r z e w a c h wstępuje' o n a w okres życia n a z i e m n e g o i k r o c z v nową drogą d a l s z e j r o z w o j u . " '' ' " '' ' N . B u t i n o w poświecą dłuższa recenzje .zbiorowej p r a c v p r z e d ­ s t a w i c i e l i amerykańskiej p s y c h o l o g i c z n e j szkoły A b r a h a m a K a r d i n e r a , C o r v d u B o i s . R. L i n tona. James W e s t c a u t . « T h e p s y c h o ­ l o g i c a l F r o n t i e r s of Society*; A b r a h a m K a r d i n e r — p s y c h o l o g i R. L i n t o n — e.tnoeraf. sa z d a n i a , że różne z j a w i s k a k u l t u r o w e so j a k g d v h v p r o j e k c j a p s y c h o l o g i c z n y c h kompleksów, które po­ wstając u ' dziecka p o d w p ł y w e m różnorodnych przeżyć. W s z y s c y " 3 1 �355 członkowie danego społeczeństwa posiadają w l a s n v « p i o f i l p s y ­ c h o l o g i c z n y . — . b a s i c p e r s o n a l i t y * , n i e jest o n r e z u l t a t e m h i s t o ­ r i i , r a c z e j ' k i e n q j e h i s t e r i a . K w d i n c r . Ссия d u Ruis. R. L i n t o n . James W e s t starają sie przedstawić . p r o f i l p s y c h o l o g i c z n y * t r z e c h społeczeństw I n d i a n , K o m a n c o . ludności vvvsjpv АЫ i mieszkań­ ców m i a s t a amerykańskiego p o d zmyślona ' n a z w a « P l e i w i l » H u l i n o w zarzuca a m o r o m n i e e t y c z n e postępowanie z I n d i a n a m i K o ¬ i mieszkańcami w y s p y Ałor, ponieważ przedstawiają * p r o i i l p s y c h o l o g i c z n y * jednostek*o m a l e j wartości m o r a k i e w co rzuca cień na cale społeczeństwo, a p r z y t y m podają a u t e n t y c z n e i m i o n a informatorów. Dodać należy, że A m e l i e . A n t h r o p . Assoc. skierowało do О. X . X. odezwę, której podstawę tworzą teorie szkoły p s y c h o l o -iczno-rasisitowskiej. Prócz powyższych r e c e n z j i zeszyt «Sowiec.koj e t n o g r a f i i * za­ b i e r a s p r a w o z d a n i e o b a d a n i a c h t e r e n o w y c h p 4 c p r o w a d m . i v eh r.rzez I n s t y t u t H i s t o r i i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , r e c e n z j e z p r a c y D v r m k o w e j \ S z o r s k i j f o l k l o r , , A. J , J a r o c h a , « О altajo-Sajańsikk-h T i m k u h . oraz G u r w i c z a « 0 współczesnej j a k u c k i e j twórczości l u d o w e j i n a i w y b i t n i e j s z y c h jej p r z e d s l a y v i e i e l a c b . ' W z m i a n k i n pracach i w y d a w n i c t w a c h etnograficvnvch w e F r a n c j i i u Siow i a n p o h a ł n i o W h kończą c i e k a w y i wartościowy t o m I I I « S o * o r k o i e h w r a f i i . Szkoda' że cenne to w y d a w n i c t w o n i c posiada i n d e k s u który w przyszłości m ó " ł b v oddać c z y t e l n i k o m i sludłui a c v i n ' w i e l k i e usługi: ' " ' " ' Zofia Malewska l w а н а : Omówienie p r a c y M . O. K o s w e n a «Senicjua.ja O b szczino- odłożone zostało z b r a k u m i e j s c a do następnego t o m u Ludu». :; XARODOPISXY SB0RX1K. С a so pis X a r o d o p i sn e h o O d b o r u M a t i c e S l o v c n s k c j * . Rocznik V I - V I I , zeszyty 1—2 i 3-- 1 (T943—1946), r o c z n i k V I I I (1948), zeszyty 1 i 2. Turczański Św. M a r c i n . W v d a w a n v przez Sekcje E t n o g r a f i c z n a M a c i e r z y Słowackiej * N a r o d o p i s n y Ś b o r n i b wycodził do r. \Ш, k i e d y p o w s t a n i e sło­ w a c k i e uniemożliwiło dalsza publikację; po w y z w o l e n i u w v d a . i v został r o c z n i k V I i V I I r a z e m w l a l a c h 1MÓ i 1916, a r o c z n i k i e m V I I I 0947") w y d a w n i c t w o powróciło do r e g u l a r n e j p u b l i k a c j i . W o m a w i a n y c h dwóch r o c z n i k a c h zwracają uwagę artykuły �з.у> < n a l e m a l v teoretyczne i p r o g r a m o w e , będące d o w o d e m dużej no l v m p o l u p r a c v c l n o g r a f i k i słowackiej, j a k artykuł A, M e l i c h e r c-ika, o d n i e d a w n a d o c e n t a e t n o g r a f i i ' n a u n i w e r s y t e c i e w R r a t v slawic (autora niedawno w v d a n e i pracv . T e o r i a narodopisu*. L i p t o v s k ' v Sv. M i k u l a s , 1945), " E t n o g r a f i a a k o v e d a » ( V I - V I I , 1—2), l u b p r a s k i e g o profesora V . Prażaka, « U k o l v a o r g a n i z a c e slovenskeho n a r o d o p i s u v p r i t m n e dobe» ( Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a słowackiej e t n o g r a f i i w obecnej d o b i e ) ( V I I I , l'). D w i e r o z p r a w y poświecone sa l e o r e l v e z n v m rozważaniom w zakresie stroju, l u d o w e g o : ' S . Kovaćevićove.j-Zuffovej, « Z a k o n i tosl d i a n i a a v i m t o r n a p o d m i e n e n o s t zmień j e d n o t l i v y c h j a v o v v k r o j o v e j oblasli» ( V I V I I , 1—2) i lej a u t o r k i «SemioIogicke p r o b l e m v vazLianskebo kroja» ( V I I I , 2 ) . A. Polonec daje szkic « Р Ы е ш с 1 у о n a S l o v e n s k u * ( V I I I , 1). bedacv w s l e p e m do o p r a c o w a n e j przez a u t o r a p r a c v dotyczącej płócienniclwa na O r a w i e . ' ' O b s z e r n a r o z p r a w a R. R e d n a r i k a , « Р г о Ы е т у slovenskeho l ' u d o v e h o umenia» ( V I I I . 1) porusza w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a zwią­ zane ze słowacką s z t u k a l u d o w a . P r o b l e m ó w związanych z poezja l u d o w a d o l v k a V . K o c h o ! . 0К s e m a n l i k c s l o v e n s k e j ' l u d o v e i poe.zie* ( V I , l - 2 ) , z o p o w i e ­ ścią l u d o w a A. M e l i c h e r o i k . « P r i s e v o k к s k u m a n i u l u n k c i i T u d o \ej rozpravkv» ( V I — V I I . 3 — 4 ) , tenże a u t o r bada ' f u n k c j e « n i e foiklorvslvcznej>> pieśni w l u d o w y m środowisku w artykule «I'unkćia' n e f o l k l o r n e j piesne v d e d i n s k o m p r o l r e d b ( V I I I . 1). Z Rokesova w p r a c v « S b v e n s k v h u d o b u v f o l k l o r л- h u d o l m e j tvorbe» ( V I — V I I , 1 - 2 ) b a d a w n i v w m e l o d i i l u d o w y c h na twór­ czość m u z y c z n a słowacka aż do n o w s z y c h с га s ó w ' Za«adnienia związane z obrzędem w e s e l n y m sa p r z e d m i o t e m s t u d i u m \ M e l i e h c r e i k a «Svadobnv o b r a d a k o V n a b ( V I 1 - ^ a / w v e r a je v P 1 o b r z ę d y ' z w i ą z a n e 'ze świętami Roże-o \ a r o d - e n " i a w R u m u n i Słowacji ' o m a w i a rumuński ' 4 c z o n v % a j m u i a c Y sie f o l k l o r e m 'hmackim P O l t e a n u w ' n acv ' - Y h n o c u e r m n u n s k e s v i a t k v •> X c i Z su z r e V k o i na ^ o v e n s k o • ' ( V I - V I I <>-4) bedacei o z u p e h . i e n i e m i nawiązaniem do p,асу C a r a m a n a " J. Hroziencik w V r t v k u l c «Z d e j i n slovenskvch selranikov* ( V I — V I I . 3—4) podaje dane dotvezace t a j n e g o j e z v k a . k t o r v m posługiwali sie o l e j k a r z e słowaccy. W r e s z c i e M e l i e h e r c i k w n o ­ t a t c e ' « M o t i v y odbój a s l o v e n s k e h o ' l ' u d u v ńsluem p o d a n i * ( V I V I I , 3 — 4 ) o m a w i a ' t w o r z e n i e sie n o w y c h pieśni na tle t r a d y c j i w a l k p a r t y z a n c k i c h w l a t a c h 1944 45. Poza artykułami o r y g i n a l n y m i «Sboruik» z a w i e r a przekłady, j a k dalszy ciąg artykułu K a g a r o w a i a r t v k u l Roasa o M u r z y n a c h . �357 O słowackim etnografie s p r z e d stu l a l C s a p l o v i c s u pisze S l . Krćmery ( V I — V I I I , 3 - 4 ) . W dziale r e c e n z j i m i e d z v i m i v i n i o m ó ­ w i e n i e Vracv G u n t l i e r o v e j - M a v e r o v e j , . S l o v e n * * Y u d o v c s o S k v (1944). o słowackich rzeźbach l u d o w v e h i A. Speszą . P s y c h o l o ­ gia s l o v e n s k v c h I ' u d o y y c h p o v i e r . (1944) o słowackich 'wierze­ n i a c h l u d o w y c h . A. Uelichcrćik o m a w i a rozwój e t n o g r a f i i c h o r ­ w a c k i e j w lalach 1939- 1947. Jan Reychman NARODOPISXY SHOBNIK, Ga s o p is X a r o d o p i s¬ n e l i o O d b o r u M a l i c e S I о у e s к e j * . R o c z n i k V I I . zeszył 3. г. 1947. i I •} U I • ,i U J3 . I P Ł 8 U Щ Щ Czasopismo to z a w i e r a k i l k a r o z p r a w z działów e t n o g r a f i i zupełnie u nas nien praco wan yen a l b o o p r a c o w a n y c h n i e d o s t a t e c z ­ nie. Poza l v m z n a j d u j e sie łam s p r a w o z d a n i e z kursu d l a p r a c o w ­ ników na p o l u łudoimawslwa, który odbył sie s t a r a n i e m Oddziału E t n o g r a f i c z n e g o M . S. w Bańskiej B v s l r z v c v w dniu 6—8 czerwca 1947 4 . R e f e r a t y wygłosili: V a c l a v i k A n t . , K o y a c e w j c - Z u f f o v a . MeHcherćik A., Y l a s l a n B o h . , M j a r l e m J . i Polonec A n t . Recenzje z prac F e k c l c St.. B l a l i y A. i M . L u k n i s z a kończą 3 zeszyt « X ń rodopisneho S b o r n i k u * . ' Z prac u m i e s z c z o n y c h w «Sburn.iku» zwraca przede w s z v s t k i m uwagę c z y t e l n i k a r o z p r a w a o m i e j s c a c h odpustów p. Fekete Stefana p t . «Vzuik, rozłożenie a y y z n a u i s l o v e n s k v c h p u l n i c k v c h m i e s K j a k o omawiająca z a g a d n i e n i e dotychczas w p o l s k i e j e t n o g r a f i i n i e p o r u s z a n e . Z w y c z a j o d b y w a n i a ' p i e l g r z y m e k do grobów świętych i męczenników, przede w s z y s t k i m zaś do g r o b u Z b a w i cielą,'sięga s w y m początkiem p i e r w s z y c h w i e k ó w chrześcijaństwa. Miejsca poświecone k u l t o w i X , M F powstały znacznie'później co n i e przeszkodziło b y n a j m n i e j t e m u że osia-nely one w cza-' sach d z i s i e j s z y c h p i z e w a g e nad i n n y n i i m i e j s c a m i ' o d p u s t o w y m i . W Słowacji n.a większa intensywność r o z w o j u miejsc n d p u M n w y c h wpłynęły w a l k i r e l i g i j n e między k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i : w i e k ' X V I - X V I I I zaznacza się ' p o w s t a n i e m największej liczby miejscowości poświeconych czci M a t k i Bożej. Prócz' w p ł y w ó w r e l i g i j n y c h , ważna r o l e w r o z w o j u m i e j s c ściągających o i e l g r z y . n k i . ' odgrywały i odgrywają c z y n n i k i geo­ graficzne', p o l i t y c z n e i względy czysto l u d z k i e , j a k np. donacje. O d hojności d o n a t o r a zależ*, w dużej m i e r z e przekształcenie sie jakiejś mało z n a n e j miejscowości w „Środek, do ulorego daza pąt¬ n i c y z całego k r a j u . Położenie geograficzne, sąsiedztwo dróg b i - �ЗГ>8 I v c h i w o d n y c h , ukształtowanie t e r e n u , gęstość z a l u d n i e n i ; ) , piękne b r o m a n t y c z n e otoczenie s p r z y j a r o z w o j o w i m i e j s c o d p u s t o w ' v c h . U j e m n i e ' n a t o m i a s t działu bliskość g r a n i e państwowych. Z n a c z e n i e m i e j s c o d p u s t o w y c h zależy o d ilości nawiedzają­ c y c h j e p i e l g r z y m e k . Słowacja posiada t a k i e m i a s t a , j a k S a s t i n (100.000), M a r i a n k a .(80.000), l u b N i t r a , do której p r z y b y w a r o c z ­ n i e o d 30.000 d o 100.000 pątników. Sa lo m i e j s c a ' o d p u s t o w e , które m a j a znaczenie dla całego' k r a j u . Obok n i c h sa m n i e j s z e , o d w i e ­ dzane p r z e z p i e l g r z y m ó w t y l k o z najbliższej o k o l i c y . ż y c i e miejscowości o d p u s t o w y c h kształtuje się n a podobień­ s t w o życia miejscowości, w których o d b y w a j ą się d o r w z n e j a r ­ m a r k i . ' t y m b a r d z i e j że o d p u s l 'łączy się często z j a r m a r k i e m . H a n d e l spoczywa częściowo w rękach k r a m a r z y wędrownych i o b e j m u j e przeważnie d a w o c j o n a l i a , słodycze i wiktuały potrzebne pątnikom. Mieszkańcy t y c h m i a s t trudnią sie h o t e l a r s t w e m i w y ­ n a j m o w a n i e m noclegowe P o d w z » l o d e m językowym p i e l g r z y m k i sprzyjają w v r o w u a n h i różnic d i a l e k t y c z n y c h . Z n a n e są w y p a d k i że p r z e w o d n i c y p i e l - r z y m e k układali śpiewniki zrozumiałe d l a palników rekrutujących sie z różnych o k o l i c Słowacji którzy mó­ wią różnymi d i a l e k t a m i . ' * ' ' ' Ł Praca p. Fekcte, o p a t r z o n a t a b e l a m i i m a p k a m i , p r z y p o m i n a , że na p o d o b n e o p r a c o w a n i e czekają p o l s k i e m i e j s c a o d p u s t o w e . Następna .równie cenną pracę daje pt.: « G e s t a k o z n a k » . p. Jsaczenko Aleksander A u t o r o p i e r a s w a prace n a glotogenicznej t e o r i i N . Л. M a n a . Z n a n y ten l i n g w i s t a s o w i e c k i , stawiając hipotezę swa o p o w s t a ­ n i u m o w y dźwiękowej w ' ś c i s ł y m związku z « m o w a ' r ą b . p r z e ­ kreśla u t a r t e pojecie o drugorzędnej r o l i gestu, jako środku p o r o ­ z u m i e w a n i a sie P Isaczenko k l a s y f i k u j e g c s l v i m - e k s p r e s y w n e , l o n e l v e z n e p o j e V m w o - o n m n n t o p e i V t v c z n c «e,sK diziccięre i obrzę­ d o w e p i e r w s z e d w i e g r i m y służą do wyrażenia stanów e m o c j o ­ n a l n y c h mówiaceoo i ]Jo s t o s u n k u d o ' otoczenia oraz własnych i e - o ' p r z e ż y ć s4 również" w M U z e m ic»t. w o l i Gest pojęciowy t o ­ w a r z y s z y z w y k l e uJbwmlrt^Am i n k o i l u s t r a c j a czasami m z y n i e r a n a w e t t o m i e . A f i c z u a f ' e s t y wskazujące) Gesty użvw m w środowisk u d z i S ' v m ^ n i e w a ż n i e - n r z e / v t k a u i i « e sló z nn eh w cnnr-r^ l e u d ? l n c i l n a w e t i czasach Z ' d z i e i X n K c h ial nn slladan r k^ S e ńł^z^ W ^ у ' v l S m l , inź^z S ó d o w si o c^ £ 1 , П dz iś i Ikr, n a i w n e urósł y 1 ben ' i m i' l " I X r a Л U п, и " 'sie z Л - a m t i n n v u i wieś' Ж- �359 W ogóle gestv j a k o d z i e d z i n a mało z b a d a n a , zwłaszcza gesty obrzędowe, przedstawiają wdzięczne z a d a n i e d l a etnografów. S T R A N S K A D R A I I O M I R A , « ż i v o 1 к v а К a b a 1 к v S I o- venskych k r a j u». Wśród różnorodnych ubiorów kobiet słowackich wyodrębnia autorka 3 zasadnicze 4 v p v . Do t y p u pierwszego należy z w v k ł v m i b a c , noszony w Chorwacji j a k o odzież spodnia, na rubacz wkłada się 2 zapaski, przednia węższa — gra role fartucha, tylna zaś zachodzi brzegami na przód ciała. T y p drugi odzieży składa się ze spódnicy z przyszytym d o n i e j stanikiem czyli z v w o t k i e m , spódnica zapina się l u b o w i ą z u j e na przódzie. O b i e części ubrania uszyte sa najczęściej z płótna, czasami do spodmicv płóciennej przyszyty jest j e d w a b n y a k s a m i t n y l u b sukienny żywotek zdarza s i e ' z c ' s i W L i c a i zvwotek sporządzone sa z wełny, t y p d r u g i spo­ tyka sie w okolicach Trenczraa Liptowa na Spiszu i d Tv,p trzeci ubrania skinowi spódnica ze szwem na praodzie i żywolek który wkłada sie osobno zwany p r u c l i k l u b leibik krój jeeo iest bardzo różnorodni szyje sic "o drogich n w t e i S ł ó w jak jedwab lub brokat i adamaszek Ten typ ubraniaRozpowszechniony ieśl n a X i r w i e w ^ ^ X l i c a ^ ' l a S a w y ; N i t r y ' w Zwmeńsku Z v w o t k i typu drugiego'uwarża autorka za typ najstarszy, o czym świadczy ich nieskomplikowany k r ó j ; zasięg ich ogarnia c a l a ' środkowa 'Europe. Żywołki t y p u ' drugiego sporządzone sa / jednego prostokątnego kawałka płótna, przód posiada wvciecie czworokątne, pod r a m i o n a m i sa wycięcia półokrągłe. Charaktery­ styczna cecha żywotków płóciennych jest brak usztywnienia j a k i m jest podszewka z grubego płótna która spotvkamv w żywotkach o k r o j u 'analogicznvm lecz uszytych z aksamitu l u b fedwabur podszewka laka nadaje /vwotkom'pewna sztywność która zwięk­ szają" .zaszewki l u n trzcina wszyta w p r z o d y ' l u b w'plecy' wzdłuż linii ł ^ s ł u i n a Wycięcia ż y w o l k ó w A k s a m i t n y c h l u b ' i e d w a b nvch zdobi asma b ^ V l u b ? ł o t v galon do n r z o l w-me sa haf c i lub к к inerl i które służą do sznurowani! zywntka P Sir i S a nodaie S^^óioZ opisy zvw"ików noszo ych w .h4d?nwei i S blasku Cie szvnsk t na M o ^ Z T ^ C ^ c W h Kwoiki rS S ' "tJ n Z h t v m że w t d r k S v ^ L r J J^nninw n n l l v t « ™ vvVl nrVi ip Iу\v ^?пт11 t i trńil чtna ' t t ^ w b uk, śnie od ramion do pasa i r e s k i e wvr« / w^vlo est LriS n™lv s a ^ r4 pi p w p r w i ^ e n \ * w i e do żywy t u i - » s h �No­ w a c k i e g o , których p r z o d y tworzą r o g i t z w . « p v s k i » sterczące vvvsoko k u górze. ' W p l v w v m o d v panującej na d w o r a c h królewskich w v w a . l v swe piętno na s t r o j u l u d o w y m za pośrednictwem sferv ziemiań­ s k i e j i mieszczańskiej. X i e b v l o to j e d n a k ślepe naśladownictwo m o d v , raczej s t o p n i o w e p r z y s w a j a n i e p e w n y c h j e j elementów, j a k u s z t y w n i a n i e ż y w o l k ó w ! p r z v s z v w a n i e do d o l n e g o b r z e g u p l i s z g r u b e g o płótna, l u b małych" wałeczków, abv spódnica l e p i e j sie układała i w y c i n a n i e tegoż b r z e g u w języczki czy kla.pecz.ki zdo-*" h i e n i e h a f t e m złotym Tub p a c i o r k o w y m i j e d w a b n y m przodów i pleców z v w o l k a . i ' ft Z v w o l e k noszą nie t y l k o w Słowacji i w najbliższych są­ s i e d n i c h k r a j a c h . Ubiór len s p o t y k a sie w całej E u r o p i e : ' o d w y ­ brzeży M o r z a Śródziemnego d o ' S z w e c j i , i od k r a j u ' B a s k ó w p o Białoruś. K o b i e t y Szwecji". F i n l a n d i i . Białorusi i E s t o n i i noszą odzież s p o d n i a , która jest o d p o w i e d n i k i e m c h o r w a c k i e g o r u b a c z a . czeskiej v o b l e c k i i słowackiej l e k n i e y . A u t o r k a p o m i j a m i l c z e n i e m p o l s k a ciasnoche, s t a n i k i śląskie i łowickie, b r v z i c h e . czv b r z v z i che opoczyńska,* j a k też i r o s y j s k i s a r a f a n . W s p o m i n a n a t o m i a s t o a n d a r a k u białoruskim który j e j z d a n i e m przenieśli n a Bia¬ łoruś koloniści n i e m i e c c y podczas « d v \ J L e b i e d i e w a w p r a c y s w e j o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d o w e j u źródeł D e s n y i O k i p r z y ­ p i s u j e p o w s t a n i e a n d a r a k a ( s a r a f a n a uszvte«o z 'materiału f a ­ b r y c z n e g o ) w p l v w o r n sąsiedniej I i t w v ' L i n i a Z O M C - U a n d a r a k a o d p o w i a d a l i n i i ' p a n i c z n e j m i e d z v państwem m o s k i e w s k i m a W K s . L i t e w s k i m w początkach w X V ' Geneza żywołka z d a n i e m a u t o r k i nie d a się wyraźnie u s t a ­ lić. Mógł o n powstać w epoce wczesnego renesansu droga przeo¬ brażenia j e d n o l i t e j szatv średniowiecznej w ubiór- d w u d z i e l n y złożony z obcisłego s t a n i k a i spódnicy. W e d ł u g i n n e j t e o r i i mógł rozwinąć sie żywotek, j a k chcą Svcnsson. Heickeł i S i r e n i o s . z r a miaczek czy szelek p o d t a v m u j a e v e h s u k n i e . Chociaż w Słowacji iak i w i n n y c h k r a j a c h słowiańskich s u o t v k a sie n i e j a k o p r o t o ­ t y p takiego u b i o r u w postaci r u b a c z a z' o p l e c k i c m u m o c o w a n y m p.. r a m i e n i u za pomocą taśmy p ' Strańska uważa pokład p o w y ż s / za słuszny j e d y n i e ' w z a s t o s o w a n i u 'do krajów nadbałtyckich ~ " i * 2V V dzie m a >e r i a l odńos -. y sie do ubiorów l u d o w y c h p o z w a l a na t w o r z e n i e szeregów e w o l u c y j n y c h " B r a k większej Mości d a n y c h h i s t o r y c z n y c h j a k o też d o k l a d m-ch opracowań s t r o j u l u d o w e g o n a obszarze Słowacji n i e p o z w a l a n a wyjaśnienie uenezv z v w o l k a . Można j e d v n i e stwierdzić, że nalevv on do w y t w o r ó w środkowoeuropejskiej k u l t u r y . Zofia Malewska 7 1C ^ ĘL -^P" Ш : �WĘGIERSKIE WY DAW NICTWA ETNOGRAFICZNE Z L A T 1915—1947. W w y m i e n i o n y m okresie w v s z l v przede w s z y s t k i m d w a zeszyty czasopisma e t n o g r a f i c z n e g o ' węgierskiego «Ethnographiu - N e p ć l e b ( n r \ - > i : i - 4 ) za r o k 1947 o b e j m u ­ jące b o g a t y m a t e r i a l ze w s z y s t k i c h działów e t n o g r a f i i 0 » ó h i v r l i ł a d n i e l i ' d o l y k a A . D o b r o v i l s w ' a r t v k u l e «УаГочйс n u W es s z i m b o l u m * (Rzeczywistość m i t i s y m b o l ) o z a g a d n i e n i a :z p o « r o nicza a n t r o p o l o g i i zahacza ' j N e m c s k e r i w artVkule - T i m ^ k u l a tas jelle-kutatas, (Badanie typów b a d a n i e 'charakterów) u w y - l e d n i a i a c y m V nowsze n n c e O e k a n o w s k i c ' ' , ) i S l o i v h w v C h o c k i e t n o l o " M Gavazz w a r t y k u l e ' « K u l l u m r a m l a l o k P a n noniaban» Х ч Ч Ь k i e r u n e k M k u l t u r o w y c h o d d / i - d v w u i a e v c h n a Panonię. " ' ' ' • • K D w a artykuły starają się określić stosunek e t n o g r a f i i d o i n ­ n y c h galezi n a u k i : J . W e l l m a n n a «Nepraj:z ćs g a z d a s a g t o r t e n e t , (Etnografia i h i s t o r i a g o s p o d a r c z a ) oraz f . Mendo la «Neprajz es fóldrajz* ( E t n o g r a f i a i g e o g r a f i a ) . Ż z a k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j t r z y dłuższe i zaopatrzone w l i c z n e r v s u n k i i zdjęcia r o z p r a w y zasługują na szczególna uwagę. Z n a n a b a d a c z k a s t r o j u l u d o w e g o G. P a l o t a v w p r a c v . M a g y a r h a l a s o k a r o m a n o k ruhózataban K a l o t a s z e g e n ćs Videkćn»7 będącej o w o c e m badań a u t o r k i w terenie podczas w o j n y , a n a l i z u j e węgierski w n l v w n a strój Rumunów w o k o l i c y K a l o f a s c « w S i e d m i o g r o d z i e - 'również / badań podjętych podczas w o ' i n v na terenie S i e d m i o g r o d u pochodzi c i e k a w e d l a n a U c h badaczy pasterstwa "orskie- ., s t u d i u m L К Kovacsa « A d a tok a balyó'n v o s v a r a l i a H o i o s j u h a . z a t h o z * (Pr/v'czvnki do p a s l e r s t w a i g o s p o ­ d a r k i m l e c z n e j w o r a c h B a l v 4 v o s v ń r < d i a ) bedaee o w o c - m s/cmkirh prac podietu-b ostatnio n a d elno-rafia we-ierskie-0 p a stcrslw- М Ь 1 е . " Г ( e d n a ' m / m o w a również z ' -ó, " i e d n i ^ n o d z k i c h o ' ł o w ш h v h w czasie w o m y w - e o - r a f i e m v e h <FÓldrai/i Kóz e n r ^ v o k ^ В G u n d e V wreszcK I ' R a l o - h w dłuższe n , r S i k , l - -iż n l f i i d i тяол-аг hZti zolfinekhez L J Г gatv m a t ! S l d o l v c z ! J v in"ejsca n ^ S T Ł S Alfołdu. Z 1 W zakresie k u l t u r y d u c h o w e j ' k r v l v c z n i e ocenia'"zagadnienie «poezji l u d o w e j * K. Marót w interesującym a r t y k u l e «Mi a n e p kólleszet». I . Rano w a r t y k u l e < < M e s e n . o r f o l o ^ . m e s e l e l l a m ( M o r ­ fologia b a j k i , w i e d z a o bajce), p o l e m i z u j e z a r t v k u l e m L . Degh (z «Elhnographia» у 1Ш4): równocześnie umieszczona jest i o d ­ powiedź L . Degh (tejże a u t o r k i osobna praca «Rodrogkózi m e s e b . poświęcona b a j k o m ' z o k o l i c y Bodnmkóz w v s z l a też n i e d a w n o , w 1945). W r e s z c i e A. V a j k a i ' w n o t a t k a c h « A z órdó.ngós l n o l m i r - �362 legenv» daje nami m a t e r i a l d o l v c z a c v występującej w z a b o b o n a c h postaci opętanego p r z e z d i a b l a ' młynarczyka j ' w ogóle młynarzy, m ł y n ó w etc. w zabobonie. P. Gergely w n o t a t c e « V i k a r B e l a g v u j L o u t j a i n v o m a n » p o ­ d a j e wiadomość o m a t e r i a l e n m z v c z n v m z b i e r a n y m ' przez tego zasłużonego, n i e d a w n o zmarłego "zbieracza m e l o d y j l u d o w y c h . D a n e dotvczace badań e t n o g r a f i c z n y c h śród t a k z w a n y c h W e n dów w k r a j u z w a n e g o P r e k m u r j e ( M u r a k o z ) między Murą i D r a w a w l a t a c h o k u p a c j i tego k r a j u p r z e z W ę g r ó w ( 1 9 4 1 - 1 9 4 4 ) , p o d a j e l i . Bałint. W r e s z c i e L. D e g h (.Be.s/im^ló ш l84<S-a,s n e p h a g v o m a n y g v u j f e s e d d i g i tapasztalaŁrób) z d a j e sprawę г d o t y c h c z a s o ­ w y c h doświadczeń w z a k r e s i e sprawozdań t r a d y c j i l u d o w e j d o t y ­ czącej 1848 r o k u . Dział d r o b n y c h materiałów, recenzje i k r o n i k a uzupełniają czasopismo. W a r t o dodać, że w r. 1942 ukawał się i n d e k s a r t y k u ­ łów d o 50 roczników « E l h « o g r a p h i a » sporządzimy przez Z. Śzend r e y a . (Równocześnie wyszedł i w v k a z d o 32 roczników « N e p r a j z i M u z e u m Ertesitóje. spoYzydzony p r z e z K. Cs. Sobestyena). Poza t y m i ] u i b i i k a c j a m i p e r i o d y c z n y m i ukazało sie na W ę ­ grzech nieco n o w s z y c h p u b l i k a c j i e t n o g r a f i c z n y c h ; w y m i e n i a m y te. które mogą przede w s z y s t k i m zainteresować z a g r a n i c z n y c h , a wiec i p o l s k i c h b a d a c z y . W zakresie zagadnień l e o r e l v e z n v c h w y m i e n i ć m u s i m v rozprawę znanego e t n o g r a f a , obecnie w C l u j u , P>.' G u n d y « A l' u n к i ' o n a 1 i z n i u s к e r d e s ę a n e p r a j zb a n » (Kwestia funikciouałizmu w e t n o g r a f i i ) Clui (Kolozsvar 1915). Z a g a d n i e n i a ' p r o g r a m o w e porusza I . Tałasi « A z A l 16 I d z i k u l a ł a 's a n а к k e r d e s ę i ć s p r o b 1 ć n i a i» f S/e-ed'l94f>) to i est « K w e s t i e i u r o b i e n i v b a d a n i a e t n o " r a f i c z ое.'оГ v i r s i d u . P r o b l e m y e l u o - r a f i с ш е z w h / a n e z o s t a t n i m i m i •час i a n i i ludaiościow • i sc e renie^ W e " i e r ( r e f o r m a ' r o l n a r e n a I r h h Wc-rów w y s vi e n k Szwabów itdS o m a w i a ornlesor e n iial'ii Uniwersytet w I h i d m e s z c i e i m n i s l e r oświaty Gv f ' " . r wie \ „i < m о « у a r e 1 sй у T n d o r 1 ? ś • i n ć >, • z' 1 u t I st w z b i o r k u Ket c l ó a d i s ? R u d " r ( ' Г ' ; r S ' ! s i l i e уć1 z t П n к e s a In i h a I r a van>> (SzegS Ш « ) " R u d n w e t r z c i n o w y c h chał w Sa.rret o m a w i a S. Sziics w p r a w i e « A s ó i- r e 1 i n ; i d l i a z ć s ć 1 . i e» w V I I I zeszycie d a w a n y c h przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e « Л n e p r a j z i M u z e u m z o t e i » . ' 0 wyszyćiach w o k o l i c i ' D r a v a s z o g jest n o w a praca S, n v e v a . « D r a v a s z ó ц i h iщ z e s e k » ( B u d a p e s z t 1944). roz­ wy­ FuGó- L �D w a n o w e w y d a w n i c t w a poświecone sa tańcom l u d o w y m : J. M o l n a r a .Magyar 1 a n с h a . V 0.111 a n у o b (Budapeszt 1947) i E . L u g o s s y i ' S. Gónyeya . M a g y a r n ć p i t a n с о к » . g Jan Reychman MILO VAN GAVAZZI, . P r z e g l ą d E t n o g r a f i i Chor¬ w a l ó w * (Prcglcd Etnograf i je Hrvata), w v d a n i c K l u b u A B C , lorn p i e r w s z y , Z a g r e b 1940, s i r . 80 z 54 i l u s t r a c j a m i w tekście! * E t n o g r a f i a jugosłowiańska posiada w szeregu s w o i c h n a u ­ k o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i p o z y c j e b a r d z o w i e l k a — jest n i a n a z w i ­ sko i d o r o b e k n a u k o w y p r o f e s o r a U n i w e r s y t e t u w Z a g r z e b i u dra M i l o v a n a Gavazzieqo. Działalność p r o f . Gavazziego zarówno па stanowisku k i e r o w n i k a katedry etnografii w Unfwersvlecie. j a k i w charakterze dyrektora M u z e u m Etnograficznego, a zarazem r e d a k t o r a E n c y k l o p e d i i C h o r w a c k i e j - • z n a n a jest n i e t y l k o w J u ­ gosławii. W l a t a c h 1922—1932 piszący te słowa miał sposobność zetknąć sie osobiście z p r o f e s o r e m GaVazzhn i r z a d k a sposobność / w i e d z e n i a z a - r z e b s k i e g o M u z e u m EŁno«rafic/nego'pod o s o b i s t y m k i e r o w n i c t w e m j e g o zasłużonego d y r e k t o r a . " * Już w o w v m czasie p r o f . G a v a z z i reprezentował pogląd, że każda praca d l a l u d u i z l u d e m może rokować z d e c y d o w a n e w y ­ niki wtedy tylko, kiedy odpowiedni pracownik na polu kultur)-, a l e i urzędnik p o z n a l u d . wśród którego żyje. W r o k u 1938 w y ­ sunięto p o d a d r e s e m M i n i s t e r s t w a Oświaty w Białogrodzic p o ­ stulat w p r o w a d z e n i a do szkol jugosłowiańskich w s z y s t k i c h s t o p n i z u n i w e r s y t e t a m i włącznie n a u k Г e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u o b o ­ wiązkowego w r o k u " zaś 1939 o d b v l sie p i e r w s z y k u r s e t n o g r a f i i dla pracowników oświatowych K i e r o w a l i n i m - prof Gavazzi i ih.airimir Bratanic. ' ' ł л * Uwzględnienie przez o d p o w i e d n i e c z y n n i k i p o s t u l a t u z o b o ­ wiązało M . Gavazziego do ułatwienia jego r e a l i z a c j i , a w i e c do n a p i s a n i a nieistniejącego w p r z e d m i o t o w e j l i t e r a t u r z e jugosło­ wiańskiej podręcznika e t n o g r a f i i , z którego u c z n i o w i e i s t u d e n c i , a niezależnie o d n i c h i p r a c o w n i c y oświatowi m o g l i b y poznać s w o i l u d . P r o f . G a v a z z i .podjął sie lego t r u d n e g o z a d a n i a ' i w r o k u 1940 wyszedł w Z a g r z e b i u p i e r w s z y ' t o m - E t n o g r a f i i C h o r w a t ó w , . .,..„ P r a c a to r o z m i a r a m i s w o i m i n i e w i e l k a , dzięki natomiast zawartości i w z o r o w e j m e t o d z i e n a u k o w e j , która zastosow a l Y u l o r . s i a n o w i w a l n a pozycje n a u k o w a i samego a u t o r a , i i u goslowiańskiej n a u k i . J a k pojął a u t o r s w o j e zadanie, m ó w i o t y m swojej s �ш sam w e wstępie do «Prze.gladu» podkreśla j a r , że, b v poznać d o ­ kładnie i bez reszty o l b r z y m i s k a r b e t n o g r a f i c z n y j u d u c h o r w a ­ ckiego, należało znaleźć i ' przestudiować materiał, który p o z w o ­ liłby odpowiedzieć n i e t y l k o n a Ш Ю pytań, j a k i e sformułował d l a ' etnografów A. l l a d i ć ' w «Zasadach z b i e r a n i a i b a d a n i a m a ­ t e r i a ł ó w ^ żvciu l u d u * ( O s n o v i za s a b i r a n j e i p r o u c a v a u j e g r a d je 0 n o r o d n o m ' z i v o t u ) . ale pytań sto r a z y więcej. P r a c a p r o f . Gavazziego, stanowiąca pierwszą część z a m i e r z o ­ n e j całości, d z i e l i sie na siedem rozdziałów, w których a u t o r o m a ­ w i a następujące z a g a d n i e n i a : wies. d o m i jego urządzenie, g r o ­ m a d z e n i e pokarmów myślistwo i rybołówstwo, pszczelarstwo, hodowlę bydła i r o l n i c t w o . T a k zatytułowane sa k o l e j n e rozdziały, z których n a j o b s z e r n i e j p o t r a k t o w a n o d o m * i jego urządzenie. W r o z d z i a l e z a t y t u ł o w a n y m : « W i e ś » p r z e d s t a w i a a u t o r różne pod w z g l ę d e m z a b u d o w a n i a ' t y p y w s i c h o r w a c k i e j , zwracając uwagę n a d w a główne rodzaje w s i : wieś z b i t a (ściśnięta) 1 r o z r z u e o n a , zależnie o d tego, czy c h a t y stoją j e d n a tuż o b o k d r u g i e j czy też i s t n i e j e m i e d z y n i m i w c a l e spora'przestrzeń w o l n a od zabudowań. T y p p i e r w s z y występuje z d e c y d o w a n i e w ośrod­ k a c h nadjadrańskich ( J a d r a n A d r i a t y k ) , szczególnie w m i e j ­ scowości O m i s a l j na w y s p i e K r k . C h a r a k t e r w s i zależy o d t e r e n u , na którym o n a powstała od warunków e k o n o m i c z n y c h j e j m i e ­ szkańców (osiedleńców). ' O d z a g a d n i e n i a typów w s i p o d względem z a b u d o w a n i a i a r ­ c h i t e k t u r y i c h d o m o s t w p r z e c h o d z i a u t o r «Przegladu E t n o g r a f i i Chorwatów^ do o p i s u c h a t y w i e j s k i e j i j e j urządzenia, poświęca­ jąc t e m u z a g a d n i e n i u najwięcej m i e j s c a w s w o j e j pracv. W c h o r w a c k i e j w s i przeważa - ' j a k c z y t a m y - d o m d r e w n i a n y , n a m o r s k i m pobrzeżu m u r o w a n y z kamienia"prehodząrego z n a j ­ bliższych w s i kamieniołomów k r v t v słoma l u b k a m i e n n y m i pły­ t a m i ' w z n o s z o n y często n a d r e w n i a n y c h f i l a r a c h , s t o s u n k o w o n i ­ s k i c h o sciaonch w y p l a t a n y c h ezesto' / prętów . . r u b »sci palca l u b też w y b i j a n y c h d e s k a m i . ' " " ' Wnętrze c h a t y c h o r w a c k i e g o wieśniaka h v w a nu ogół bardzo skromne,'świadcząc o n i e z b y t ' w y s o k i e j stopie k u l t r r a l n e j m i e ­ szkańców. .Mało w y s z u k a n e krzesła i krzesełka, cztero- l u b trójnożne, z o p a r c i e m w kształcie serca , ( w i c ś panońska) l u b bez opancia. Może n a j h a r d z i e i r h a r a k l e : v s l v c z n v m sprzętem sa pół­ okrągłe krzesła trójnogi c h a t y z a c h o d n i o d y n a r s k i e j , stanowiące ślad " d a w n e j chaty i l b s k i c j I aw.a leżanka ' ( t a p c z a n ) i łóżka, V d najniższych w Bośni d o b a r d z o w y s o k i c h z mnóstwem pościeli w Sławonii i W o j w o d i n i e - k i l i m y ' i p a s i a k i własnego w y r o b u : s z n u r y do w i e s z a n i a i suszenia odzieży oraz s k r z y n i a (sąsiek) n a I i �365 , • K I i 4 t f ! L j zboże • o t o i cnie p r a w i e urządzenie przeciętnej c h a t y c h o r w a ­ ckiego wieśniaka. " W i e l k i p r v m i t v w i z m cechuje chłopa c h o r w a c k i e g o również w zakresie sposobów g r o m a d z e n i a pokarmów i o d ż y w i a n i a sie. J a k w v n i ' k a z d a n y c h rozdziałów p i . . G r o m a d z e n i e ż v w n o ś c i e chłop c h o r w a c k i iest w zasadzie jaroszem, któremu w y s t a r c z a j a ­ d a l n a Пога i pląsie j a j a . W rozdziałach 'następnych o m a w i a p r o f . G a v a z z i k o l e j n o zag a d n i e n i a : myślistwa i rybołówstwa, poświęcając t o m u d r u g i e ­ m u sporu t i w a g tyczących k r a i n n a d m o r s k i c h ; p s z c z e l a r s t w a , o d leśnego j a k o n a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e g o do n o w s z y c h m e t o d h o ­ d o w l i pszczół z d o k ł a d n y m ' o p i s e m b u d o w y różnorodnych ułów i pasiek- h o d o w l i b v d l a i o w i e c , górskiego'i n i z i n n e g o : ' wreszcie r o l n i c t w a stanowiącego i s t o t n a ' gałąź Gospodarstwa wiejskiej n a w e t w n a j w y ż e j ' p o ł o ż o n y c h ' r e g i o n a c h k r a j u , z o p i s e m narzę­ dzi r o l n i c z y c h ' o d p r v m i t y v n e j lecz ciągle jeszcze g d z i e n i e g d z i e używanej d r e w n i a n e j ' sochy do n o w o c z e s n e g o .phi«a oraz n o w s c l r narzędzi r o l n i c z y c h ' które w y p i e r a i a % v s t e m a l v c z n i e n a ­ rzędzia p r y m i t y w n e o d ' c z a s u k i e d y ' s t a r y c h o r w a c k i ' p o e t a r o l n i k o w ' l o s i p S t i e n a n Helikoyić' t a k p i s a ł ' w s w o i m poemacie n i • K u r n i k , ((^podarz, X m o w n i i ) z roku 17%: /Vi P « N i c ganię d a w n y c h , s t a r y c h z w y c z a j ó w . Którym się próżno c i sprzeciwiają, Co w s z y s t k o stare precz b y r z u c a l i I w n o w y m sVzescia lepszego s z u k a l i ; L e c z sic w a m p r z v z n a m do tego szczerze: Stare poprawiać o c h o t a bierze".. (przekład podpisanego) Rozdziałem o sposobach s t o s o w a n y c h przeiz chorwackiego cld.-pa w r o l n i c t w i e kończy prof. M i l o v a n Gavazzi p i e r w s z a n i e ­ z m i e r n i e wartościowa cześć z a m i e r z o n e j . E t n o g r a f i i Chorwatów*. S. Phi W I L H E L M S C H M I D T . «R a s s e n u n d V ó 1 к e r i n V o r geschichte u n d G e s с h i с h l e d e s A h e n d 1 a n d e s». Śammlung S l o c k c r . lierausgegeben v o n Profcssoren de U n i v e r s i ­ t y F r e i b u r g ( S c h w e i / ) , L u z e m 1916. - A d a m a n l i n n s . • s t a l o w y , t a k i p r z y d o m e k nadała s t a r o ­ żytność chrześcijańska j e d n e m u z w i e l k i c h myślicieli i p i s a r z y g r e c k i c h szkoły a l e k s a n d r y j s k i e j , O r y g a n e s o w i . N a len s a m « e p i - �te t o n ornans» zasłużył sobie d z i s i a j n i e p o z v l v w s w e j p r a c y n a u ­ k o w e j , p i s a r s k i e j i o r g a n i z a c y j n e j Ó. W i l h e l m S c h m i d t . Z m u s z o n y po «Anschlussie» opuścić założony przez siebie z t a k i m t r u d e m warsztat etnologiczncj pracy p o d W i e d n i e m w Moedling, n i e za­ łamał sie. A skończył j u ż ' w t e d y l a t 70. Przeniósł cały I n s t y t u t A n t h r o p o s wra-/ z c z a s o p i s m e m do S z w a j c a r i i b v p o d F r y b u r g i e m prowadzić dzieło swe d a l e j . " W okresie w o j n y o s t a t n i e j w y d a j e d w a dalsze t o i n y w i e k o ­ p o m n e g o dzieła « r r s p r u n g d e r Gottesidee», za które nazwał go jeden z religiologów współczesnych H e r o d o l e m n o w o ż y t n y m ; jest to t o m V I I i V I I I . W r. 1947 oddał d o d r u k u t o m I X . Niestety n i e mógł n a m dotąd jeszcze przesłać do P o l s k i żadnego e g z e m p l a r z a w s p o m n i a n y c h d w u tomów « d v * p r a w i e cały nakład w M o n a s t e ­ r s uległ z n i s z c z e n i u n a s k u t e k z b o m b a r d o w a n i a ; ocalało j e d y n i e oO e g z e m p l a r z y C z c i g o d n y a u t o r obiecał j e d n a k przysłać d o j e d ­ n e j z b i b l i o t e k ' p o l s k i c h po e g z e m p l a r z u D l a t e g o z' omówieniem i c h m u s i m y poczekać. " ' Oprócz «Drsprung des Gollesidee» rozpoczął O. W . S e l i m i d l tuż p r z e d w o j n a interesujące s t u d i u m n a t e m a t własności w k u l ­ t u r a c h einologicznycłi. W r . 1938 ukazał się I . t o m t e j p r a c y p l . «Das K i g e n t u m a u f d e n a l t c s t e n S t u l e n der M e n s c h h e i b . W c z a ­ sie o s t a t n i e j w o j n y ukazały sie d w a następne t o m y tego dzieła; I I . t. <<Das E i g e n t m n b c i d e n H e r d e n v i e l i z u c h l e r n A s i e n W . I I I t. < Das E i g e n t u m b e i d e n H c r d e n v i e h z u c h t e r n A f r i k a s * . I lego dzieła d w a ostatnie t o m v t r u d n o jest d z i s i a j nabyć O s t a t n i a p r a c a w i e l k i e g o etnologa, j a k a ukazała sie po w o j ­ n i e w r. 10-16 w S z w a j c a r i i , j e s t «Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e scłiichle u n d Gescbichte des Abend!andes». Składają sie n a to dzieło t r z y t o m i k i : I . «Rassen des Ahendlandes», I I . « D i e V o l k e r des Abcndlandes», I I I . «Gegenwarl u n d Z u k u n f t des A b e n d l a n dcs». T r z e c i t o m , o ile. n a m w i a d o m o , dotąd jeszcze n i e wyszedł z d r u k u . W e wstępie d o Lrzecie^o w y d a n i a t e j książki p o w i a d a a u t o r że h i s t o r i a p o w s t a n i a lego" dzielą jest z a r a z e m cząstka h i s l m i i ' c z a s ó w o s t a t n i c h l a l 20. W ,-. 1920 wygłosił o n n a zaprosze­ nie w S t u t t g a r c i e d w a o d c z y t y n a t e m a t «Rasa i lud», które u k a ­ zały sie w Ш27 w «Horhland'» a wkrótce p o l e m j a k o ' o s o b n a o d ­ bitka u Kosel-Pusleta B r o s z u r a ta j e d n a k n i e obudziła n a ' r a z i e w i e k s z e - a z a i n l e r e s o w a n h * D o p i e r o w r l w k i e d y to n a r o d o w y s o c j a l i z m / a c T - a ł b u d o w a ć ^ w o i i n o t c e p o l i t y c z n a n a id«i r a s i z m u p r / y p o m P i - m o ' i - , sobie' «" POP msz ш Г W S e ł n d d t a o c h \ i « i e T v l a n i e l e i b r o s z u r y ' 1 ó r a \ 'e r o U s z b r>rawie w J e d n y m r o k u W y dan с K c k ó r e n Дк . 1 Ш ™ J leszcze S o d n i e rozcho­ dź Гч1с P- \ i c ć/c n-i s l ' i i И 1 m o w W M i I n a na d o l i �sie n a i n d e k s n a z i s t o w s k i i zaliczono broszurę le d o p u b l i k a c j i z a k a z a n v c h w N i e m c z e c h , l d i ' a r a s i z m u oparła sie n a określonych z g o r y przesłankach światopoglądowych r u c h u na.rodtfwo-socjalislvcznego i w i . n i e tego protestowała p r z e c i w w y n i k o m naukowVch badań a n t r o p o l o g i c z n y c h . p r e h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h . Stąd to trzecie o p r a c o w a n i e p i e r w o t n e g o t e m a t u «Rasa i lud» rozrosło sie w trzv t o m i k i , f o r m a t u 16. z -których d w a p i e r w s z e liczą p o n a d 300 s t f o n . * N a s k u t e k aktualności z a g a d n i e n i a przeszedł a u t o r z d z i e ­ d z i n y czvsto teoretycznego, n a u k o w e g o rozważania n a t e r e n h i ­ s t o r i o z o f i c z n y z podstawą n a u k o w a . W p i e r w s z y m t o m i e a n a l i ­ zuje podłoże i r a c j o n a l n e r u c h u r a s i s t o w s k i e g o : jego dzieje, p r z e ­ jecie przez n a r o d o w y s o c j a l i z m , z b u d o w a n i e n a n i m n o w e g o światopoglądu s k u t k i d l a życia społecznego i n a r o d o w e g o . N a ­ stępnie p r z e c h o d z i d o omówienia r a c j o n a l n e j i d e i r a s y , s t o s u n k u rasv d o ciała d o d u s z y i d o k u l t u r y — W t o m i e d r u » i m o m a w i a l u d v zachodu' i iego rasy p o w s t a n i e ludów z a c h o d n i c h i i c h w ę ­ drówki w y t w o r z e n i e sie k u l t u r i n d o e u r o p e i s k i c h i i c h m i g a c i e wyodrębnienie sie jeżyków indo«ermańskich i i c h w e d r o w a n a ' stosunek I n d o t w . . i c i c ' z v k o w do "ałtajskich ludów p a s t e r s k i c h i wreszcie German e r n d o e i n w e i n z y c y i P n , l o ndoeuroneiczvcv na zachodzie A u t o r w y w o ł u j e w sposób żv\vv przed o c z y czytelników p r z e ­ szłość i u o b e c n i a teraźniejszość, b y tak obudził- świadomość w i e l ­ k i e j wspólnej odpowiedzialności z a c h o d u . D a j e s z e r o k i przegląd w i e l k i c h -związków d z i e j o w y c h n i e t v l k o ludów E u r o p y ale c a ­ łego p r a w i e świata od początków h i s t o r i i l u d z k i e j . « N a t a k i e j to obszernej i g r u n t o w n e j płaszczyźnie d o c h o d z i c z y t e l n i k do g l e b szego z r o z u m i e n i a i d e i z a c h o d u i jego ciężkiego* k r y z y s u w " d o ­ bie. obecnej. Nestor etnologów i w i e l k i badacz h i s t o r i i w c z e s n e j k u l t u r y kreśli wspaniała "syntezę historycznego- r o z w o j u który doprowadził -zachód d o jego' obecnej g o d z i n y d z i e j o w e j * . ' 1 E. Bulanda T. ./. A N N A L I L A T E R A N E N S I (Publieazione del Ponłifizio M u seo Missionari-o E l n o l o g i c o ) . t o m X I . w y d a n y w r o k u 1947, p r z y ­ nosi j a k i w d a w n i e j s z y c h r o c z n i k a c h c i e k a w e r o z p r a w y f l v m razem c z t e r y ) , кlóre m o g l i interesować n i e t v l k o e t n o l o g ó w ' i e t n o ­ grafów, a l e ' i znacznie p e r s z e koła humanistów. Naprawdę ściśle i wyłącznie e t n o g r a f i c z n a jest t v l k o О. I I . Sehrodera S. V . I>. « Z u r Escalalogio d e r T o g o S'eger». D w i e prace poświęcone są A b i s y n i i (V. M o n n e r e t de V i l l a r d i R. L e f e v r e ) �,468 •л wreszcie czarta Ks. J . M . M i n h a p r z e d s t a w i a n a m « L a c m i c e p t i o n c o n f u c i e n n e de Г Ь ш п т е » . W r o c z n i k u p i e r w s z a jest praca D e V H l a r d a ( s t r . 9 - 9 0 ) , drugą K s . M i n h a (str. 9 1 — 2 4 0 ) , następna O. Sehrodera ( s t r . 2 4 1 — 254), a o s t a t n i a p. R. L e f e v r e ( s t r . 255—342). R o c z n i k konczv sie (str. 343 i n a s ł a n e ) szczegółowo o p r a c o w a n y m i n d e k s e m . ' ' J a k w i a d o m o « А т т а П L a t e r a n a n s U . kióre r e d a g u j e k o m i t e t złożony г O. Michała S c h u l i e n a S. V . D „ O. P a n k r a c e g o M a a r s c h a l k e r w c c d O. F . M . i d o k t o r a P a w i a h r a b i e g o D a l i a ' T o r r e d i S a n g u i n e t t o , ogłaszają artykuły w jeżykach f r a n c u s k i m , n i e m i e ­ c k i m , a n g i e l s k i m , hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Szkoda, że wśród l v i u jezvkow, k t o r v m stoją o t w o r e m lamy Aimałi nie został uwzględniony żaden z jeżyków słowiańskich Ciągle jeszcze m i m o że posługuje sie n i m i znacznie więcej l u d z i aniżeli n o hiszpańskim' włoskim l u b n i e m i e c k i m jeżyki słowiańskie w w i e k i k o t a c h z a c h o d u sa t r a k t o w a n e jako drugorzędne Л przecież n a ­ w e t sama n a u k a p o l s k a n i e mówiąc już o całości n a u k ludów słowiańskich b y n a j m n i e j n i c m a powodów uważać no hiszpań­ s k i e j j a k o stojącej n a wyższym p o z i o m i e . ' Z w r a c a n i "na ten fakt dlatego uwagę, że s k o n . odstąpiło sie od zasadv jednojezycznośei ( ł a c i n a ) l u b dwujęzvczności ( « р . ła­ c i n a i f r a n c u s k i ) , to szczerzy z w o l e n n i c y «ЛшпаИ» mogą sie czućdotknięci, że i c h j e z v k n i e jest t r a k t o w a n y j a k o równorzędny z wyżej w y m i e n i o n y m i . ' Artykuły j r a n a ' M u n n e r e l de V i l i a r d . «La M a d o n n a d i S. M a ­ rin Maggiore'e nilu»trazionc dci mivaooli d i M a r i a i n A b i s s i n i a . i p a n a R. L e f e v r e . «Riliessi e t i o p i c i nełla c u l t u r a c u r o p e a del Medioevci e del Rinaścimenhv. trzeba omawiać r a z e m . Chociaż b o ­ w i e m każdy z autorów z a j m u j e sie i n n a g r u p a problemów, to j e d n a k zdaje sie m i m o w o l i , n a w z a j e m sie uizupelniają. P a n de V i l i a r d w s w o j e j p r a c v p r z e p r o w a d z a w sposób b a r ­ dzo w n i k l i w y i z z e s t a w i e n i e m b o y a l c g n materiału historycznego, dowód w p ł y w u s z t u k i włoskiej, \ v t y m w y p a d k u szczególnie o b r a z u M a d o n n y S. M a r i a M n g g i o r e w ' R z y m i e , na u s t a l e n i e się t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Ma d o n n y \ v A b i s y n i i . W y c h o d z i zo s t w i e r ­ dzenia, że do p o l o w y X V I w nie i s t n i e j e w A b i s y n i i «una łmmag i n e tipo» M a d o n n y . Następnie d r o b i a z g o w o p r z e d s t a w i a n a m d r o g i , j a k i m i kopie' S. M a r i a M a g g i o r e dostały sie do A b i s y n i i . T y c h możliwych do przyjęcia dró<> bvło k i l k a Z a p e w n e sama a n a l i z a a l I v s l v c z n a i a k i l u / e s t a w i e n i e p o d o b i z n i różnic o b c h o ­ dzi raczej historyków s z l u k i . N a t o m i a s t ze wszech m i a r ważnym rest dla h i s t o r i i ' w т - ó l e т d h h i s t o r i i k u l t u r y w szczególności zapoznanie nas z d r o g a m i ' i w a r u n k a m i , w j a k i c h w p ł y w y e u r o - �ж p e j s k i c przenikały d o A b i s v n i i . W i d i z i m v , że istniało w z a i e m o e szukanie, k o n t a k t u , i że w ' R z y m i e p r z y w i ą z y w a n o poważne z n a ­ czenie do stosunków z A b i s y n i a . N a t u r a l n i e świetnie p o d w p ł y ­ w e m m e t o d y c z n y m p r z e d s t a w i o n y w p ł y w włoski na k r y s t a l i z o ­ w a n i e się wyobrażenia M a d o n n y A b i s v n s k i e j , to t v l k o j e d e n i w d o d a t k u u b o c z n y szczegół wynikający :ze stosunków R z y m u z państwem L w a z p o k o l e n i a J u d y . W t y c h s t o s u n k a c h chodziło przecież o rzeczy znacznie podówczas poważniejsze W k o n c e p ­ c j i r z y m s k i e j suinowiły'one cześć p r o g r a m u n a który już n i e j e d ­ n o k r o t n i e .pokrótce'historycy z w r a c a l i °uwa<'e ( m i e d z y i n n y m i P a ­ stor i i ) O b o k p r a g n i e n i a z j e d n o c z e n i a * Kościoła' k o p t y j s k i e e o z Rzymem myślano "o p o w a ż n y m u a k t y w n i e n i u sił abisyńskich p r z e c i w k o "wsnólnem.u niebezpieczeństwu .nożaremu ze s t r o n y s i a n u W o r a e v de Y i l l a r d a : n a t u r y rzecz" to w s z y s t k o /ostało v l t o f f l ™ \ 4 t c m i a s t te m o ^ i e n t v w v s e o u i a w s z S l o v v i i i myt п Ч a w i ^ n m n l v Z R • n a t o I c l e v r ea <Ś ess-i et o o i c i n d Ś ^r, e o> c SS^d z w u ' k i J 5 S Л S iPo p e j s1k iмe j w w e« u cwi eJ kravc b h N i e s t e l v w r o c z n i k u z r o k u 1947, który m a m w tej c h w i l i p r z e d sobą, została ogłoszona już cześć trzecia t e j naprawdę n a ­ der c i e k a w e j p r a c v . P i e r w s z e d w i e części b v l v (.głoszone w d a w ­ n i e j s z y c h t o m a c h ' . A r a i a l b . a m i a n o w i c i e w ' V I I I (z r o k u 1944) i I X (z r o k u 1943). Obecnie ogłoszona cześć trzecia o b e j m u j e czasv O d r o d z e n i a , p r z v c z v m a u t o r przeprowadził szczegółowe b a d a n i a a r c h i w a l n e w y d o b y ł w i e l e ważnych a dotychczas n i e z n a n y c h w i a ­ domości, a wreszcie n a s t r o n a c h 3 3 3 - 3 4 2 podał n a m w całości k i l k a c i e k a w y c h dokumentów z a r c h i w ó w r z y m s k i c h . W ś r ó d t y c h szczególnie z n a m i e n n y jest l i s t papieża G r z e ­ gorza X I I I , r o k u 1579 ( C l a u d i o s e r e n i s s l n m Regi A e t i o p i a e ) i m e ­ moriał złożony temuż papieżowi w p r z e d m i o c i e u n i t kościołów Aleksandrii i 'Konstantynopola z Rzymem. W w i e k u X V I . zważywszy w s z y s t k i e istniejące trudności n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j i k o m u n i k a c y j n e j , istniejące s t o s u n k i m i e d z y A b i s y n i a a R z y m e m m u s i m y uznać za b a r d z o żywe. P r z y t y m nie t y l k o R z v n i stara ,ic przezwyciężać tak b a r d z o w i e l k i e p r z e ­ szkody, j a k i c h nastręcza k o m u n i k a c j a przez k r a j e mahometańskie. ale i A b i s y n c z v e v dokładają ze s w o j e s t r o n y starań o u t r z y m y ­ w a n i e k o n t a k t u . 'Uderza nas przv t v m , że obok m n i e j l u b więcej o f i c j a l n y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u s t r o n . R z y m s t a n o w i atrakcję i d l a dość l i c z n y c h n i e b ' r z v i n o w k t o r z v pokonują n a własne r v z v k o trudności i niebezpieczeństwa dążąc cło g r o b u Św. P i o t r a i Pawła. z szczególnie ważne. A gg Lurt. T- x x x v i i i zainteresowanie 21 �370 n i m i w z r a s t a , « d v sio d o w i a d u j e m y , że n i e r a z n i e kończ:, sie n a w e t w H z v m i e . Sa k o n t y n u o w a n e i do d a l s z y c h m i e j s c cieszących się duża podówczas czcią, czasom n p . aż d o Compos teł la w H i ­ szpanii. A u t o r k o l e j n o zapoznaje nas z n i e s t n i e j a c v m już d z i s i a j , a l a k b a r d z o t e l n i a e v m życiem w X V I w i e k u kościołem Św. Ste­ rana Dcgli A b i s s i n i " i zlnezonvm z n i m klasztorem. T e n ostatni stanowił siedzibę osiadłych w R z y m i e d u c h o w n y c h i mnichów a b i s v n s k i e h , oraz p u n k t ' z h o r n v dla p i e l g r z y m ó w "przybywających z p o b u d e k !K.bożnvrh. j a k i osób jawiących sie z i n n y c h p r z y czyn. Pątnikom poświęca a u t o r osobny 'rozdział' s i r . 257 i n. ' ' , — -i" C i e k a w e są dzieje f u n d a c j i i społeczności c l i o p s k i e j św. Ste­ fana. W i d z i m y , że przez calv czas swego i s t n i e n i a fzn. do p i e r w ¬ szej połowy X V I I w i e k u , jest o n a n i e t y l k o siedzibą zakonników i ośrodkiem d l a przybyszów a b i s v n s k i e h , ' ale o d g r y w a i p e w n a rolę p o l i t y c z n a , a n a d t o w n i e j ogniskują sie i wcale poważne s t u d i a nad Abisynią. P r z v t y m liczba zakonników była czasowo dość znaczna n p . p r z y w y b o r z e przełożonego za czasów L e o n a X d o w i a d u j e m y sie. że było i c h podówczas 30 stale w R z y m i e zamieszkałych i u t r z y ­ m y w a n y c h przez K u r i e . A b i s v n c z v k ksiądz T o m a s z Ścioano, p o ­ tocznie n a z y w a n y T o m a s z A b ' i s v n s k i . który w t e d y został w y b r a n y z g o d n i e z życzeniem papieża, posiada p o w a ż n e znaczenie i d l a p o czątków n a u k i o A b i s y n i i . L' św. Stefana J a n P o t k e n z K o l o n i i nauczył się jeżyka etiopskiego i w r o k u 1513 w v d a l p i e r w s z a d r u ­ k o w a n a książkę w t y m jeżyku a m i a n o w i c i e Psałterz D a w i d a P r z y t v m ' w " p r z e d m o w i e wyraził podziękowanie m n i c h o m św Stefana j a k o s w o i m n a u c z y c i e l o m . P o d każdym w z g l ę d e m duża p o w a g a , a również a u t o r y t e l e m wśród zajmujących sie s t u d i a m i e t i o p s k i m i cieszył sie ksiądz Tesla Tsión b a r d z i e j z n a n y j a k o P i o t r E l i o p e j c z v k . D o w i a d u j e m y sie p r z y t v m , że w t y m czasie s t u d i a e t i o p s k i e były dosyć m o d n e . Kównież S ksiądz P i o t r który odgrywał i p e w n a ' r o l e p o l i t y c z n a i cieszvl się z a u f a n i e m k i l k u papieży, posiada d l a h i s t o r i i n a u k i ooważne znaczene Współcześni w y s t a w i l i m u świadectwo n a d e r pochlebne Mówią że b v l człowiekiem k u l t u r a l n y m , i n t e l i g e n t n y m i miłym t o w a r z y s k o że wkadał ł m - l e tak/e jeżykiem włoskim i chętnie udzielał l e k c j i s w e " . , ie/vka o j e z v s t e - o S l v s z v m v z r e o k i l k o w y b i t n y c h Włochaci.'' którzy o p a n o w a l i ten b v n a j m n i e ! nie V n w v jeżyk P o w o l i mnnża sie przekłady i n t'ezvk c t i o i i i i o d w r o l n i e ' V n a d l n pojawiają sje p i e r w s z e poważne ksiażl o \lisvn ' ' r ., 1 , , JiL ^ '***• Ш �371 D r u g i ośrodek stosunków z A b i s y n i a stanowiła m a l a g m i n a na Cvprze, która czasowo posiadała własnego b i s k u p a . Z a P i u s a I V zostaje n i m tak b a r d z o u w a g i g o d n y przełożony św. Stefana i k a ­ p e l a n p a p i e s k i J a n C h r z c i c i e l A b i s v n e z v k ( w r o k u 1565). X a uwagę zasługuje i jest b a r d z o znamienne', że o p o n o w n a obsadę b i s k u p s t w a , którego siedziba była N i k o s i a . zabiegał poseł W e n e c j i , do której podówczas C y p r należał. Z je«o zajęciem przez T u r k ó w k o l o n i a e t i o p s k a n a Cyprze znikła. ^ 1 Z konieczności ' p o m i j a m y b a r w n e p r z e d s t a w i e n i e przez a u t o r a losów i l u d z i tych o b u ośrodków a b i s v n s k i e h , oraz z a m i e ­ r z e n i a r e l i g i j n e i p o l i t y c z n e , j a k i m podług planów K u r i i miały one służyć. W a ż n y m jest dla nas szczególnie, że a u t o r tak jasno potrafił n a m przedstawić, i a k b a r d z o o ż y w i o n e było z a i n t e r e s o ­ w a n i e Abisynią i bezpośrednie związki k u l t u r a l n e w czasie O d r o ­ dzenia. A w s z y s t k i e s w o j e t w i e r d z e n i a u z a s a d n i a równocześnie ścisłymi f a k t a m i , zaczerpniętymi z a r c h i w ó w i ówczesnej l i t e r a ­ t u r y ' N i e s t e t y n i e d o w i a d u j e m y sie j a k i r z e c z y w i s t y w p ł y w w y ­ wierały n a kulturę A b i s y n i i d r u k o w a n e d l a n i e j w R z y m i e książki i osobiste k o n t a k t y zarówno w K u r e n i e z A b i s v n o z v k a m i j a k i n a m i e j s c u za p o - r e d n i c l w e m dość l i c z n i e wysyłanych m i s j o n a r z y Jasne jest j e d n a k , że z tego p o w o d u nie możemy winić a u t o r a . ' ' N i e z w y k l e cenna i w p r o s i r e w e l a c y j n a j e s l obszerna r o z ­ p r a w a księdza J a n a M a r i i M i n h a «La conception confucienne de ł'homme» (Essai p s v c h o - m e t a p h v s i q u e d'apres le c a n o n eonfueien). N i e trzeba przypominać, że l i t e r a t u r a e u r o p e j s k a na temat K o n f u c j u s z a i jego n a u k i i znaczenia, w chińskim i pozachińskhn życiu k u l t u r a l n y m j e s l od d a w n a b a r d z o bogatą. S a m a u t o r p o ­ daje n a m ja częściowo. Że n i e podał jej w całości jest wobec j e j ilości z r o z u m i a l e . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a ściśle n a u k o w e g o pozostawiają w i e l e d.o życzenia najstarsze przekłady i a n a l i z y w i e l k i c h myślicieli chińskich d o k o n a n e np. przez O . ' M . Rizzi T . J . ( 1 5 5 2 - 1 6 1 0 ) l u b O. N . T r i g a u ł l J ' . J . (1577—1628). Za mało sie j e d n a k d z i s i a j p a ­ mięta, że' o d k r v w a n v od X V I I w i e k u d l a E u r o p y świat myśli chińskiej, budził n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i e , a l e i p r a w d z i w y p o ­ d z i w o c z y m świadczy i -mezytnosć poważnie pojętych dziel j a k np. I i a r l h e l e m v d J I e r b o l e i (1625- Ш Г » p i . . R i b l i o t b e q u e O r i e n ­ t a l (nierws./ć w v d Paryż 1697). d a l e j w i e l o t o m o w y zbiór w y ­ d a w a n y w P m v z u w l a l a c h 1776 do 1*11 p l A l e m o l r e s c o n c e i n a n t r i i i s l o i r e les Sciences les m o e u r s des ( " h i n o i s * i i n W y s t a r c z a n a w i a s e m wspomnieć ' z j a k i m i w y r a z a m i en tuz ja z n m o d z y w a sie właśnie o K o n f u c j u s z u s t a r y sceptyk V o l t a i r e . ' ' ' м- �1 372 Z lego w s z y s t k i e g o a u t o r przvtaeza t v l k o О. K r . Noel 'Г. J . П1551-1619) « L i b r i elassicisinensis I m p e r i i ( w v d . Paryż 1711). Nie. chce b v i i a j u r n i e i poruszając lę sprawę w y w o ł y w a ć w r a ­ żenia, j a k o b y z lego p o w o d u praca księdza M i n h a w c z y m k o l ­ w i e k traciła n a wartości. C h o d z i m i o coś i n n e g o . W w i e k u X I X w czasie s i l n e j i b y n a j m n i e j p o d z i w u n i e godnej k u p i e c k o - b a n ­ k i e r s k i e j e k s p a n s j i • k o l o n i a l n e j słabnie p o p r z e d n i głęboki i szczery podziw dla czterdziestoletniej h i s t o r i i i L l t u r v C h i n i jej w i e l ­ k i c h p r z e d s t a w i c i e l i . Z wywołująca częstokroć wrażenie d o r o b k i e w i c z o w s k i e j wyższości o c e n i a n o n i e j e d n o k r o t n i e w i e l k i e k u l t u ­ r a l n e i o pierwszorzędnej wartości osiągnięcia lego k r a j u . Jego polityczne w o j s k o w e n i e p o w o d z e n i a usiłowano często uzasadniać nie c h w i l o w a wyższością l e c h n i c . n o lecz niższa k u l t u , - a I n a w a r ­ tością w porównaniu z eu me s k a D z i s i a j k i e d y la krótka^epoka p r z e w a - i t e c h n i c z n o m a t e r i i l n e i należy do przeszłości a k u l t u r o emuoeiska m z e m n о . . ^ Г sie w v r a z a i - с poważne przesilę nie E l Г i ' d o w n e r n o d z i w u d l a myśli c h m s k l e i len śźe' j e j a £ i ^ uważam z a r z e c z w a z n t ' Praca ksiedza°Minha jest właśnie d o w o d e m , j a k w i e l e m o ­ g l i b y sie właśnie od s t a r y c h Chińczyków nauczyć n a s i współcześni f i l o z o f o w i e w s z y s t k i c h kierunków, 'którzy t y l e dyskutują o czło­ w i e k u . N i e t v l k o zresztą o d K o n f u c j u s z a ' i j e g o d a w n i e j s z y c h i późniejszych uczniów ( n p . M e n g - T s r h c , L i - T s c h e i i n n y c h ) . ' a l e i ód tak bardzo od n i c h różnego L a o - T s c h e . Ksiądz Minii'słusznie zaznacza na początku s w o j e j p r a c v : « Z w v k l e z n a sie l e p i e j e l v k e Konfucjusza której p r z e d s t a w i e n i e znajduje sie' n i e m a l w e w s z y s t k i c h s t u d i a c h s n o k w i c z n v c h aniżeli s a m p r z e d m i o t tej e ł c k i człowieka którego p r o b l e m y p s v c b o - n i o t a f i z v c z n e oczek: j ' ! jeszcze s y s t e m a t y c z n e g o vvykladu» (itr'. 9 1 ) . ' ' Musze w t v m m i e j s c u zaznaczyć, że ksiądz M i n i i , wzorując sie na przykładach m i s h / c w chińskich, jesl z b u s k r o m n y . .1 v , 4 i dotychczas rzeczywiście taka l u k a istniała, z c z y m sie w zupeł­ ności z g a d z a m , to nie można już tego samego u l r . z v m v w a e właśnie r o w y d a n i u je«o p r a c y Zapełnia ona przecież b a r d z o szczęśliwie l naprawdę dotychczas d o t k l i w a próżnie N a t u r a l n i e sad mój o p i e r a n i niestety t v l k o na znajomości myślicieli chińskich z p r z e ­ kładów. ' • ' ' J Praca poza p r z e d m o w a , w y k a z e m i wstępem została p o d z i e l o n a na d w i e u je I v i l l i w n i o s k a m i ( s t r . 237—239). ' Cześć p i e r w s z a ( s i r . 1 1 3 - l S l ) jest ii e m u a s p e к t o w i с z 1 o w i с к a. waża a u t o r wyobrażenia konfucjańskie najważniejszej b i b l i o g r a f i i części, a zakończona jasno poświecona d v n a m i с zOddzielnie przv t y m roz­ o człowiek- w jego c z v n - �373 ilościach i n t e l e k t u a l n y c h , a o d d z i e l n i e m o r a l n y c h . N i e o g r a n i c z a sie j e d n a k t y l k o do n a u k , samego Konfucjusza", a l e szeroko o m a ­ w i a poglądy różnych i to n i e t y l k o n a j s t a r s z y c h , ale i późnie i szych jego 'komeidatorów. ' W części d r u g i e j , zatytułowanej a s p e k t statyczny c z ł o w i e k a ( s i r . 182—236),'omówionym został j e g o ustrój p s v c h o - f i z y c z n y z szczególnym zwróceniem u w a g i na t a k b a r d z o w a ­ żne w k o n c e p c j i chińskiej o c e n i a n i e go j a k o m i k r o k o s m o s u , p o ­ zostającego w .szczególnym s t o s u n k u do wszechświata. P o w s z o c h nie jest rzeczą z n a n a , że samo to pojęcie jest w C h i n a c h n i e z m i e r ­ nie stare, powstało i zostało sformułowane' w czasach b a r d z o o d ­ ległych, których i w przyibłiżeniuj o i t e sie o r i e n t u j e oznaczyć n i c możemy. N i e r a z j e d n a k ' n i e d o s t a t e c z n i e sie uwzględnia jak'ściśle łączy sie o n o także z cała s y s t e m a t y k a c l v k i K o n f u c j u s z a p o d o b ­ n i e 'zresztą l a k i z nauką" laik b a i d z o od niego różnego L a ó - T s c h e . W dalszym, ciągu p r a c v c i e k a w i e sa p r z e d s t a w i o n e w y o b r a ­ żenia slaro-rnińskie o u s t r o j u p s y c h o - f i z j o l o g i c z n y m o r g a n i z m u ludzkiego, i t d . Szczególna uwagę poświecą dalej a u t o r w d r u g i e j części p r o ­ b l e m o w i , który określa: «da n a t u r e d u p r i n e i p e v i t a l de l ' h o m m e » . C l i o d z i t u o w s z e c h s t r o n n e s p r e c y z o w a n i e już w tej odległej epoce tzw. «vis у i t a l i s * . Jesl rzeczą d l a nas b a r d z o cenną, że z p r z e d s t a w i e n i a księ­ dza M i n h a d o w i a d u j e m y się także o poglądach neokonfucjonistów chińskich. Różnią sie o n i j a k się o k a z u j e p o d nie j e d n y m w z g l ę ­ d e m z l v m . o c z v m nas pouczają s i n o l o g o w i e e u r o p e j s k o - a m e r y ­ kańscy. W r e s z c i e w sposób przekonywujący stara się n a m a u t o r o d ­ powiedzieć n a l i c z n e wyłaniające się trudności i n t e r p r e t a c y j n e , opierając sie ścisłe n a nauce klasyków, a t o zarówno o i l e c h o d z i 0 ich p o j m o w a n i e duchowego pierwiastka duszy l u d z k i e j , j a k 1 o j e j nieśmiertelność. Krótko, p r e c y z y j n i e i n i e z m i e r n i e j a s n o u j m u j e a u t o r w z a ­ kończeniu w n i o s k i , ' d o j a k i c h d o p r o w a d z a c z y t e l n i k a n a p o d s t a ­ w i e ścisłej a n a l i z y źródeł. Kończąc nasze u w a g i n a d tą cenną p r a c a n i e można sie p o ­ wstrzymać, od p o s t a w i e n i a p y t a n i a , czy n i e b v l o b v l e p i e j , żebv ukazała sie o n a osobno, a n i e w « A n n a l i » , które są w p r a w d z i e zawsze w y s o k o wartościowe, ale mogą liczyć t y l k o n a o g r a n i c z o n e grono czytelników. ' ' «'A u r E s c h a t o l o g ! e d e r T o g o N e g e r » d a w n e g o m i ­ s j o n a r z a O. H e n r y k a Schródera S. V . D . z a p o d a j e nas z m a t e r i a ­ łem o b s e r w a c y j n y m z e b r a n y m przeszło 30 l a l t e m u . Rękopis, który �;i74 b v l przez lala w .posiadaniu znanego badacza i m i s j o n a r z a śp. O. A n i o n i e - , ) W i l l e S. V. D. zosta! obecnie ogłoszony przez J e ­ rzego HóldUera. O b i e k t y w n i e i s p o k o j n i e zapoznaje nas a u t o r ze s w o i m i o d d a w n a p r o w a d z o n y m i spostrzeżeniami. O d c z u w a sie, że chce sie 7. n a m i podzielić t'vlko t v m , c o rzeczywiście widział i słyszał, czv lo przedstawiając . / a p a l r v w a n i a tubylców szukających o d p o w i e d z i na p y t a n i e 1) d l a c z . U l u d z i e m u s z a umierać, l u b 2 ) j a k śmierć - l a l a " sic łotyszem o p i s u j e dalej 3 ) ' j a s n o i prosto z w y c z a j e p o ­ grzebowe Murzynów k r a j u T o - o a wreszcie i c h w i e r z e n i a o duszy f d u s z a c h zmarłych. Praca istotnie uzupełnia i wzbogaca wiadomości e t n o g r a f i ­ czne dolvezace tej części A f r y k i . Leon Halban ALHKHT MAIUNTS, « L e m i l i e u s o с i a b , P.ruksela 1941. M a l a p i w a ta s i a n o w i poważny p r z y c z y n e k do współczesnej d y s k u s j i n a d c e l a m i i istota s o c j o l o g i i . Szczególny n a c i s k kładzie a u t o r na stosunek j e d n o s t k i d o społeczeństwa. N a d t o p r a c a za­ w i e r a szere» u w a " i sugestii które d l a n a u k i okażą sie niewątpli­ w i e nader pożyteczne. ' S a m p r o b l e m znaczenia i i s t o t y środowiska społecznego jest. jak w i a d o m o , b a r d z o s t a r y m i od d a w n a poświecą sie m u uwagę w badaniach historycznych historii k u l t u r y i 'prawa, psycholo­ gicznych, geograficznych i t d . W i e c z n i e leż pozostaje a k t u a l n e j e - o 'znaczenie w całokształcie n a u k społecznych 'zarówno ze względów l e o r c l y c / n o - p o z n a w c z y c h . jak i praktvrzjnveh. ' A u t o r d z i e l i s w o j a prace n a d w i e zasadnicze części. A m i a ­ n o w i c i e a ) « L c m i l i e u s o r i a k środowisko społeczne jako t a k i e i Ы « L e m i l i e u social et le f o l k l o r e * , środowisko społeczne w jego ч1,ч,oku do f o l k l o r u . W części p i e r w s z e j w o d d z i e l n y c h ustępach zostało o m ó ­ w i o n e : 1) środowisko fizyczne i społeczne. 2) socjologia, n a u k a o s t o s u n k a c h m i e d z y j e d n o s t k a m i . .')) środowisko społeczne jest wyobrażeniem o s o b i s t y m { L e m i l i e u social est e representation n e r s n n n o l l o t 4) i n s t y n k t poczucie dziedziczność społeczna n i e istnieją ( I / i n s l i n c t , la conscience. lJióreditć soriales sont i n e s i slanles'). 5) kształtowanie społeczne. « ) spoleezeńslwo jest iluzją ( L a socieló est une i l l u s i o n ) , wreszcie ' ) k o n k l u z j e ' i wnioski", u n Już same tytuły niektórych rozdziałów świadczą o k i e r u n k u , w j a k i m a u t o r r o z w i j a swoje myśli, przeciwstawiając j e często i n n y m poglądom, klóre slanowczo odrzuca. �375 -Niewątpliwie możemy sic zgodzić rozważając p r o b l e m śro­ d o w i s k a , na odróżnianie środowiska fizycznego i środowiska spo­ łecznego. Chociaż każda j e d n o s t k a z konieczności żyje w o b u . lo n i e należy zapominać, że b y n a j m n i e j n i e zawsze pokrywają sie o n e ze sobą. " P a n M a r i n u s uważa, że środowiska fizycznego n i e należy l y l k o p o j m o w a ć jako środowisko geograficzne, n a którym d a n a jednostka i g r u p a społeczna żyje, lecz znacznie szerzej. Jest z d a ­ n i a , że należy p o d l v m względem rozumieć caia przestrzeń, z któ­ r e j j e d n o s t k a czerpie pi z g n i o t y , służące do zaspokojenia swvcb potrzeb. W k o n s e k w e n c j i z tego założenia d o c h o d z i logicznie'do t w i e r d z e n i a że d l a człowieka c y w i l i z o w a n e - o : «konieczne środo­ w i s k o fizyczne ostatecznie p o k r y w a cała kulę z i e m s k a * . A l e ' t v i n s a m y m i p o j e c i e środowiska f i z y c z n e g o staje sie czvmś ściśie i n d y w i d u a l n y m , ' z a l e ż y o d r o z n v r h pragnień i o d c z u ­ w a n y c h p o t r z e b ' p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . T o też m i m o całej bez wątpienia c i e k a w e j a r g u m e n t a c j i , t a ­ k i e i n d y w i d u a l i s t y c z n e p o j m o w a n i e środowiska f i z y c z n e g o , j a k i s k r a j n e analogiczne p o j m o w a n i e środowiska społecznego może budzić w i e l e wątpliwości. W każdym razie p o w i n n o skłonić do poważnej d y s k u s j i . J'eoria', klóra p o j m u j e socjologie wyłącznie, l u b przede w s z y s t k i m j a k o naukę o s t o s u n k a c h i n d y w i d u a l n y c h , była już n i e j e d n o k r o t n i e rozważana i szeroko d y s k u t o w a n a . N i e ulega w ą t ­ pliwości, że j a k każda d v s k u s j a b v l a ona pożyteczna i zapłod­ niła poważnie naukę. A u t o r stara się j a p o d p e w n y m i ' w z g l ę d a m i mać w sposób o r y g i n a l n y . J e d n a k m i m o całej nader s u g e s t y w n e j a r g u m e n t a c j i , w o l n o wątpić czv zdoła pr./ekunać w s z y s t k i c h c z y ­ telników. Sadze, że n i e całkiem o d p o w i a d a to n a s z e m u doświadczeniu, że w g r u n c i e rzeczy ( s i r . 21) w społeczeństwie: -każdy n a d a l żyje d l a s i e b i e , a współżycie n i e p o w s t a j e i nie u t r w a l a sie j a k t y l k o z p o z o r e m p e w n e j h a r m o n i i , j a k ' d ł u g o każda ( j e d n o s t k a ) n a d a l z n a j d u j e możność z a s p a k a j a n i a s w o i c h p o t r z e b osobistych i - d v n i c nie' t a m u j e w z a j e m n y c h i k o n i e c z n y c h i c h stosunków A w i e c n i e jest tak', j a k twierdziła bez p r z e d s t a w i e n i a dowodów, większość socjologów ponieważ udzielają sobie ( l u d z i e ) w z ai o m u e j p o ni о с У. Jeszcze raz ( w I v r h w z u j e m n v c h s t o s u n k a c h społecznych) c h o d z i o prosta w y p a d k o w a ( r e s u l l n n l e ) , Jeżeli sie zdarzy cokolwiek,' co z n a t u r y rzeczy l a m u j e sto­ sunek m i e d z y j e d n o s t k a , a l v m co uważa za s w o j e k o n i e c z n e śro­ d o w i s k o , ' t a ' p o z o r n a h a r m o n i a , 'to p s e u d o s k n p i e u i e ( t z n . spole- �376 czeństwo) n a t y c h m i a s t sie r o z b i j a . I n d y w i d u a l n o ś ć z a ws z e w e ź m i e g ó г e n a d z b i o r o w o ś c i a. W rzeczywistości j e d n o s t k i znoszą sie n a w z a j e m t v l k o o t y l e , o i l e n i e c z u j a sie a n i k r e p o w a n e (genes), l u b p o s z k o d o ­ w a n e (leses>. " Z a p e w n e dalsze w v w o d y trochę osłabiają wrażenie tego ustępu, który m u s i budzić poważne zastrzeżenia. ' Że środowisko sipołeczne j e s t n a t u r y p s y c h i c z n e j ( s t r . 2 5 ) n a to można sie godzić p o d w a r u n k i e m j e d n a k , że n i e d o c h o d z i się ostatecznie d V t w i e r d z e n i a , że społeczeństwo jest iluzją ( L a s o ciete est u n e i l l u s i o n ) . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o t a k i e u j m o w a n i e i s t o t y społeczeństwa n i e j e d n o k r o t n i e b y ł o u z a s a d n i a n e . P o j a w i a ł y się już t v l c r a z v k i e r u n k i także wśród' prawników, które kwestionowały realność i państwa i społeczeństwa. J a k o przeciwieństwo do s k r a j ­ ności, do j a k i c h dochodziła n i e r a z t z w . teoria o r g a n i c z n a , t a k i e p r z e c i w s t a w i e n i e jest rzeczą zrozumiałą. N i e sądzę j e d n a k , że przyjmując iż społeczeństwo jest w s w o j e j istocie n a t u r y p s y ­ chiczne j można twierdzić, że nie jest o n o czymś r e a l n y m l u b że nie. i s t n i e j e . N i e w ą t p l i w i e społeczeństwo składa sic z j e d n o s t e k . J e d n a ­ kowoż n i e znaczy to b y n a j m n i e j , że jest ono t v l k o z b i o r e m j e d ­ nostek i n i c z y m ' i n n v m . T r u d n o też sie zgodzić,' że l e n zbiór 'jed­ nostek jest t v l k o : . a k c j a i r e a k c j a j e d n y c h j e d n o s t e k n a d r u g i e . N i e m a n i c z e g o i n n e g o w życiu społecznym* '(str. (10). W h i s t o r i i i d o g m a t y c e p r a w a , chociaż często i z k o n i e c z n o ­ ści z a s t a n a w i a sie n a d istota społeczeństwa, w której n o r m y p r a ­ w n e odgrywają zgoła niepoślednią role, przestało sie poważnie dyskutować n a d jego realnością, l u b nierealnością. R ó w n i e ż dość p o w s z e c h n y m j e s t dążenie do u s t a l e n i a d l a k a ż d e j e p o k i s t o s u n k u zarówno m i e d z v j e d n o s t k a m i j a k i j e d n o s t k a a społeczeństwem. W i e m v przecież c z e « o zresztą i a u t o r nie n e g u j e że istota tego s t o s u n k u n i c jest stała i może'sie b a r d z o różnie przedstawiać i jest j e d n y m słowem z m i e n n a Z a p e w n e jest rzeczą b a r d z o kusząca z n a l e z i e n i e ostatecznego rozwiązania l a k ze wszech m i a r zawsze a k t u a l n e g o p y t a n i a j a k i m jest w z a j e m n y stosunek j e d n o s t k i ' i spoleezenstvva Ale czv ' e s t to w oróle właśnie ze w z g l ę d u ' n a c i a - l a zmienność'rzeczą możliwa? ° N i e ulega n a t u r a l n i e ' wątpliwości, że t e n l e m a t zasługuje z a ­ wsze poważnie n a z a s t a n o w i e n i e . Różność zaś o d p o w i e d z i , j a k i e d o t y c h c z a s otrzymywaliśmy, jest s p o w o d o w a n a w b a r d z o znacznej m i e r z e odmiennością e p o k ' i stosunków, w j a k i c h dociekający żyli'. l u b którym się przede w s z y s t k i m zajmują. . Д �i ;i77 Osia l i i i ustęp p r a c y p a n a M a r i n u s a poświęcany jest z a g a d ­ n i e n i u środowiska społecznego i f o l k l o r u . Zastrzegając sie i słu­ sznie p r z e c i w k o w s z e l k i e j przesadzie, a u t o r p r z e k o n y w u j ą c o p r z e d ­ s t a w i a konieczność uwzględniania f o l k l o r u , j a k o ważnego c z y n ­ n i k a z j a w i s k społecznych obok i n a równi z e k o n o m i a , p r a w e m zjawiskami m o r a l n y m i , religia, l i n g w i s t y k a i t d . Możemy do lego dodać, że bez uwzględnienia w y n i k ó w b a ­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h , n i e można sobie d z i s i a j wyobrażać także h i s t o r i i porównawczej p r a w a , e k o n o m i i . czv r e l i g i i . Z a z n a c z o n e zastrzeżenia co d o niektórych lez a u t o r a n i e oznaczają j e d n a k , żebym « L e m i l i e u s o c i a l * uważał za prace n i e zasługujaca n a poważną uwagę. W r ę c z p r z e c i w n i e , ż v w a i pełna t e m p e r a m e n t u a r g u m e n t a c j a a u l o r a , która c z y t e l n i k o w i ułatwia lekturę i c z y n i ją n a d e r p r z y ­ jemną, dalej żądanie ścisłego odróżniania środowiska f i z y c z n e g o i społecznego, c i e k a w a a r g u m e n t a c j a dotycząca p r o b l e m u j e d n o s t k i i społeczeństwa, lo w s z y s t k o .zagadnienia, które wymagają o b e c n i e szczególnie p o n o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o rozważania. P a n M a r i n u s " i s t o t n i e j e ułatwia. D a j e b o g a t y s u b s t r a k t d o poważnej d y ­ s k u s j i i również n i e .zgadzający sie z ie<*o s t a n o w i s k i e m r z v leż z niektórymi t w i e r d z e n i a m i p o w i n n i a u t o r o w i być wdzięczni za obdarzenie L. H. S T U D I A F K X N I C A revue de l i n g u i s t i q u e et d'ethnologie finnoises. T o m e Ve, H e l s i n k i 1947. P u b l i c e p a r D r . M a r t t i H a a v i o , Docent a l ' U n i v e r s i t e , D r . L a u r i H a k u l i n c n . D o c e n t a l ' U n i v e r sitć, D r . J o u k o H a u t a l a , D o c e n t a l ' U n i v e r s i t e , Secretaire de la R e d a c t i o n , D r A a r n i P e n t t i l a , Professeur a Tfieolc des HauLes Etudes P e d a g o g i q u e s . Z a d a n i a p e r i o d y k u - S t u d i a F e n n i c a * sa d w o j a k i e g o r o d z a j u . Z j e d n e j s t r o n y m a o n informować, k o l a n a u k o w e i to t a k w F i n ­ l a n d i i , j a k przede w s z y s t k i m poza j e j g r a n i c a m i , o p u b l i k a c j a c h fińskich z zakresu, e t n o l o g i i i l i n g w i s t y k i , z d r u g i e j zaś s t r o n y z a ­ d a n i e m jego jest wzbogacać naukę n o w y m i , o r y g i n a l n y m i " ' p r a ­ c a m i . O s t a t n i t o m - S t u d i a Fennica» spełnia z n a k o m i c i e o b i te z a d a n i a stanowiąc p r a w d z i w a k o p a l n i e wiadomości d l a każdego l i n g w i s t y czy etnologa zajmującego sie bliżej F i n l a n d i a . W dziale i n f o r m a c y j n y m n a j c e n n i e j s z a p o z y c j a jest w y c z e r ­ pująca i bardzo o b f i t a ' b i b l i o g r a f i a ułożona przez S u l o H a 1 t s o n e n a. obejmująca lata 1939—ШИ. N a s i r . 129—104 m a m y ze- �i/8 sławione p u b l i k a c j e l i n g w i s t y c z n e , n a s i r . 1 5 4 - 1 8 8 zaś ,prace e t n o logiczne. I n d e k s autorów z a m v k a prace ( s i r . 189—191). B i b l i o g r a ­ f i a jest dwujęzyczna. O b o k tytułów fińskich m a n i v i c h przekłady na język niemiecki, co umożliwia orientację także o s o b o m nie z n a ­ jącym jeżyka lińskiego. Z n a c z e n i e b i b l i o g r a f i i polega przede w s z y s t k i m na t y m , że o b e j m u j e o n a okres w o j e n n y , w którym b y ­ liśmy j a k najdokładniej odcięci od F i n l a n d i i i j e j r u c h u w y d a w ­ niczego. Uzupełnieniem n r a c v b i b l i o g r a f i c z n e j S. H a l t s o 'n e i i i\ jest zbiór krótkich recenzji ( L i b r i recenles str ' W - 2 3 5 ) w je­ ż y k u ' f r a n c u s k i m a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m omawiających n a j ­ ważniejsze p u b l i k a c j e " mskie z zakresu e t n o l o g i i i językoznawstwa z l a t 1 9 4 0 - 1 9 4 7 C i e k a w e t u sa w p i e r w s , z y n w z e d z i e ' a n a l i z y t r u i, Polsce dostępnych prac z zakresu d i a l e k t o l o - i i fińskie i ( d i a l e k t y s u o m i i n i v ' i s k i e w e n s k i e ' i I n d y j s k i e ) oraz z z a k r e s ; badań n a d fińska p o e z i a ludowo D./rił i n l m m i v uv uzmfełnh • o l y k u l J o o k o H u t a 1 a m i e n l u h c v w огоЫеп och S k i e . o mSe-Un.Vlw-'i e t n o L i c z n e i , ( 1Ъ F i n n i s h l i t e r a t u r e Society s i r . f l 0 w Rozpraw \ o r y g i n a l n e ' w p i e r w s z e j p o l o w i e t o m u poświecono sa s t u d i o m n a d k u l t u r a d u c h o w a l u d u fińskiego. Uwagę l i n g w i s t y z w r a c a pivzede w s z y s t k i m praca. R. E . N i г у i p l . «Die K r s c h e i nung des T a b u a i s w a r t g c s c h i c h t l i c h c r F a k t o r * ( s t r . 47—102). T a b u c z v l i n o r m y z w y c z a j o w e zabraniające użycia . p e w n y c h w v ,a/ow w określonych okolicznościach życia, fu pole wspólnych b a ~ dań e Ino logów i ' j o w k o z n a w c ó w . A u t o r nawiązując do " s w o i c h ,,rac d a w n i e j s z y c h i do w i e l k i e g o d/ieła r o s y j s k i e g o etnologa I> К Ź e l e n i n a p t . ' « T a b u w y r a z o w e u narodów w s c h o d n i e j e u r o p y i północnej A z j i » . bada lole t a b u w d z i e j a c h wyrazów fińskich Z a k a z y w y r a / o w e a n a l i z o w a n e przez \ i г v i'e»o w y n i k a ja przede w s z y s t k i m z o a i w n e - o wyobrażenia że Bwierzcta m o « i z r o z u m i e j l„ ' n ' , o n i c h mówią ludzie a z r o z u m i a w s z y u c i e c ' o r z e d n i m i T a b u występuje wiec w p i e r w s z y m rzędzie' w i e z v k u nnś i w i c h którzy u n i k a i a n a z w a n i a zwierząt d z i k i c h i c h y y b ś c i v V n a z w ^ z o b a w y b v i c h n i e spłosz у Г T a k i m ak 1 £rVede ws/yslk'iin fińskie n a z w n i e d / w i e d / h w i l k a ' i , я п г Л 1 Е a l m i z a c h obiel- w y r a / y т i i c , san o oo n w W y l i w s k a nsy U d P o d o b n i e a l d z i k e ok z w E Ł n z n m i e ć ' n o w e hi ' l / 1 . i w \ w • • и 7 1 п , Г 2 i h f al « ™ l tlwbitn,'. / S n i t Г7..-У- w n i N I f c ' I mlSn Aninm • - 1 , • 1-1 i i i - i , S ь i ,,,, , t n d u c h a m i morza, 'i i 1 i-i V które można / ktote ' '' • \ rozgniewać 4 N w u ! T n ^ ToJi™-tT Z znaczą a narzędzia !;t niebacznym J z p r z e d słowem. �Г ; .479 O s o b n v rozdział poświecony jest zakazom b a r m i c z v m , których źródłem jest zabobonna t r w o g a nrźe-d « z l v m słowem* m o g ą c y m w y wołać ucieczkę l u b w y m a r c i e r o j u pszczelnego. T a b u i z a e j a tego t y p u objęła w y r a z y oznaczające p s z c z o ł ę * i « m i ó d * . Z n a c z e n i e t'vch w s z y s t k i c h częściowych l u b zupełnych zakazów l i n g w i s t y c z ­ n y c h d l a e w o l u c j i jeżyka polega na l v m że z i c h powodu m u ­ siano wprowadzić w miejsce s u . b u i z o w a n v c h w y r a z i w i c h eufe­ m i s t y c z n e s v n o n i m v , co pociągało za soba poważne z m i a n y w sy­ stemie l e k s y k a l n y m E u f e m i z m y te tworVono w d w o j a k i ' s p o s ó b a m i a n o w i c i e badż z materiału językowego własnego, badż obcego Najczęściej dro-a'pi/enośni l u n k o m n u z v c j i w y r a z ó w rodrłiuwh lw< rz-mu n i e w i n n e s y n o n i m y w y n z ó w z a b r o n i o n y c h I t a k w d i a ektaĆh 1'ińskicb i tn eia dl-i o/nac/enia ^niedźwiedzia* t a k i e w y ..•e 'a i ™ Г metsan m e s lezbwiek eśnv> •n e a 1 e 1 l w i iaszek k-śnyl у a n . a m i e s X i a r T c z ł o w i e b ' e s i " m .u e n b l f m ć s i к a l ' l a d a m z m i o d u ш d I V I T , ós • I h „ m v . s i a n o w i d o п Д т е ^ s Z h t m n ^ i I , , ^ s i ' " , wvr.zu n e ł Ź w f e d ż Л ,,iorwn nie . H d a c t ) ' I n d u , f и ? ile? i ' - inn S v l ^ Ы Ч I r lv n J , ™ v i , < lv X л o l к. bądz 1 к s, bądz b u n d . piz> czym p i y w s z j z l u l . _ w > razow zapożyczony j c s z n ^ j ^ k n g o , d u g i łotewskiego, t r z e c i /.as z n i e m i e c k i e g o Jes lo przykład b a r d z o pouczający, к l o r y d o w o d / i /с р./ węd.owkach \ \ u a z u \ / j e d n e g o języka do d . u giego d u z a rolę. o d g r y w a z i j a w i s k o t a b u . G ł ó w n y m p r o b l e m e m e t n o l o g i i fińskiej jest g r o m a d z e n i e i ba­ d a n i e b o g a l e j poezji l u d o w e j k r a j u , p o e z j i , której najsławniejszym w v l w o r e i n jest c v k l u l w o r o w e p i c z n v c h z n a n y c h p o d nazwą K a le'yala. T e m u też/problemowi poświęcone sa w o m a w i a n y m t o m i e prace I I a u l a l i i S i i n o n s u u r Tego. Artykuł J o u k o H a u t a l i pf. « Г Ь е г A r h e i s w e i s e u n d M o g l i c b k e i t e n bej der E r f o r 4 ' l i u t ! " a l ! f i n n i s c h e r R u n e n d i c b l u i i " * ( s i r 25—1.">) .poświecona iest metodzie b a d a n i a dziejów poematów l u d o w y c h Pm-zatkowo celem badań była r e k o n s t r u k c j a ' u n i f o r m * tych noemalów ' Metodę l v c h r e k o n s t r u k c j i r o z p o w s z e c h n i l i z F i n l a n d i i jeszcze w ' X I X w . J u ­ l i u s i К a a v 1 e К r o h n s W y c h o d z i l i o n i z założenia że każdy o o e m u l u d o w y występuje w l i c z n y c h w a r i a n t a c h "a w a r i a n t y ' t e . do siebie 'uudnhnieisze i m w y s t e o u i a n . Niższych sobie (ibszarach \Vol er U - o na eżv przypuszczać że różnice m i e d z y w m l S m i i nieśni 1 H m v v c l n o w s t a l v w s k u t e k i c h wędrówek n o le"a с c i i na s t o p n i i w y . . . с ddab n i u sie od' m i e j s c a ' p o w s i a d a J v Ш m s �ш W praktvcc w i e c z e s t a w i a m , w a r i a n t y pieśni l u d o w e j z p e w n e g o o b s z a r u i wiersz po w i e r s z u u s t a l a n o ^postać a o m i a b i a * pieśni dla d a n e j o k o l i c y . Następnie z e s t a w i a n o n a j p o d o b n i e j s z e "posta­ cie n o r m a l n e * , do n i c h dołączano i m najbliższe, aż u z y s k a n o łań­ cuch s t o p n i o w o przekształcających się postaci. P u n k t wyjścia tego łańcucha f o r m pozwalał n a u s t a l e n i e m i e j s c a i c z a s u ' p o w s t a n i a poematu oraz n a określenie dró^ jeao wędrówki. Znając w len -posób historię u t w o r u w y b i e r a n o p e w n a ilość apostaci n o r m a l ­ n y c h * 7 o k o l i c b l i s k i c h p u n k t o w i ego p o w s t a n i a i porównując ir- ze sobą r e k o n s t r u o w a n o .praforme'..poematu i t o ozesto w n a j drobnie js/veh s z c z e b l a c h H a u t a i a p r z e d s t a w i w s z y założeń a tej łiistory'czno-»eonraficznej m e t o d y p i i c h o d z i n a s i e n n i e d o jej k r v t v k i N o w s z e Ы ^ w i a w y k a ^ k y n d a n o w i c i c że pieśniarze l u ­ dowi n i e ucza sie s w y c h ooenratów n a pamięć 'lecz że i e \ a każ­ d y m razem n a n o w o к о п р о п ш co p r z e k a z y w a n e T ś t tradycja со ш , 7 ™ Ь « tlZ b'vć n r z e d m i o t e n i badań historyczno.-eo.; •a'ir'znvch Yo t v l k o same w a l k i L e m a t ó w oraz p e w n e stole Р oz ohv s f v h ^ formuły i slrnlv 7 y e h T n ^ Z , ' „ Ezdvm n łn ż ^ S L O T S ' „ Ł « i г«?7., ™ Г n E i l l £ ™u l iS wiesze śmew-il H H ^ h n S wiec Ь i hl unZJl wąiKow u e s u o w y c i i oraz OZCIOD s i y u s t y c z m c n . L , a i \ t e n р ю ш е ш w > k r a z : a znacznie poza_ i a . m etn< l o g u vi lazc się o n b , m , ra p o d s t a w o w y m zagadnieniami melody n a u k ^ ^ ^ ^ t h w L yvszy SLKicn ,y i n ш и к а n w> •arna się M i m « z n u . c U U U Z K «д...* częsc, społecznej tworów l u d z k i c h o d ,cb części i n d y w i d u a l n e j . P i e r w s i d o k o n a l i lego bngvvisci oddzielając za de S a u s w r e m częsc społeczną m o w y a m i a n o w i c i e język ( l a h n g u e o d j e j częsc, i n d y w i d u a l n e j , t j . od mówienia ( l a p a t r o l e ) . P o d o b n e tenden­ cje zaznaczają się w b a d a n i a c h n a d l i t e r a urą i to t a k ludową, j a k i artystyczną. I t u również badacze oddzielają , i n n y m , m e ­ t o d a m i analizują częsc społeczną, tradycyjną utworów, i n n y m i zas wkład i n d y w i d u a l n y samego t w o r c v . P r z y c z y n k i e m do badań w a ł k ó w fińskich legend m i t o l o g i c z ­ n y c h , badań p r o w a d z o n y c h w d u c h u założeń p r a c v H a u t a l i jesl a r t v k u l L a u r i S i m o n s u u r i'ego p t . "Notes o n t h e C o l ­ lection, ' C l a s s i f i c a l i o n a n d L i f e of F i n n i s h M y t h o l o g i c a l F o l k L e ­ g e n d s , ( s t r . 1 0 3 - 125). A u t o r p r z e d s t a w i a h i s t o r i e prac n a d z g r o ­ m a d z e n i e m legend l u d o w y c h w F i n l a n d i i a następnie o m a w i a p r o b l e m k l a s y f i k a c j i i c h wątków. R o z p r a w a ta s t a n o w i do p e w - �381 nego s t o p n i a fińska p a r a l e l e do p o l s k i c h prac p r n f . J . K r z y ż a n o w ­ skiego o m o t y w a c h b a j e k l u d o w y c h . \ \ i e c o odosobnione s t a n o w i s k o w obrębie o m a w i a n e g o łamu z a j m u j e artykuł E l s a E n a j i i r v i - I I a a v i o, p t . « T h e S u n D a n ­ ces o n Easter M o r n i n g * ( s i r . 5—24), w którym a u t o r o m a w i a różne f o r m y tańca r y t u a l n e g o o w s c h o d z i e słońca w różnych k r a ­ j a c h E u r o p y północnej ( S z k o c j a , F i n l a n d i a , R o s j a ) . J a k w i d z i m y całość t o m u daje doskonały przegląd z a g a d ­ nień, j a k i m i obecnie z a j m u j e sie e t n o l o g i a i n n g w i s t v k a fińska i n a t y m przede w s z y s t k i m polega jego wartość d l a b a d a c z y polskich. ' Tadeusz NOWE KIERUNKI CHEOLOGII Milewski ANTROPOLOGII KULTURALNEJ. I ANTROPOLOGII AR­ FIZYCZNEJ. Artykuł t e n jest krótkim p r z e d s t a w i e n i e m ogólnych k i e r u n ­ ków w a n t r o p o l o g i i o d czasu p r z e r w y w w y m i a n i e m i ę d z y n a r o ­ d o w e j i n f o r m a c j i w r. 1939. Używa sie tutaj t e r m i n u antropologia w na szerszym z n a c z e n i u , włączając antropologię f i z y c z n a , e t n o l o ­ gie, e t n o g r a f i e , a n t r o p o l o g i e ' s o c j a l n a i archeologię, t a k jak to z w y k l i robić I J r v l v j c A c v ' i ' A m e r y k a n i e . W t y m piśmie podział będzie t y l k o n a 'antropologię k u l t u r a l n a a r c h e o l o g i ę ' i a n t r o p o l o ­ gie f i z y c z n a I n t e n s y w n a działalność n a w s z y s t k i c h tych p o l a c h dostarczyła'dużo nowego materiału, który przyniósł nowe k o n cenly i przeprowadziła d r a s t y c z n i e r e w i z j e w i e l u d a w n i e j s z y c h O g r a n i c z e n i e czasu i p r z e s t r z e n i w v k h u c z a szczegółowe o m a w i a n i e k t ó r e g o k o l w i e k / ' tvel tematów i t y l k o z r o b i s i e ^ w z m i a n k e o tych r o z w o j a c h które w e d l u ' n m e m i r i a autora' maia yyyróLiaiacc znaczenie M i n o to lista n i e będzie w c a l e łamndetna Dysł u sia i Ь Ы ^ r ! • ań s к i (' ale u w i z a no za st os o wal e włączyć l »r\rn\r " n' I I S To s T o s o h l S odnoś? d o Г •I r y c i h 2 , 1 'l i V ^ r n o i I I ' „ 1 ? n u doh™ -cli sl . 1 ^ wy.r.naleriaie giomadzenm bibliofil atu w n o - Można się do n i e g o odnieść za [.uśrednićlwem D e p a r t a m e n t u S o c j o l o g i i i A n t r o p o l o g i i , B r o o k l y n College B e d f o r d A v e n u e i A v e ­ nue H . — B r o o k l y n 10, N o w y J o r k . U . Ś. A. �:ss'> Antropologia K u l l u r a l i i i i (1). W niedawnych la­ lach zarysowała sie wyraźna tendencja do przełamania l o r m a l n v r h zapór pomiędzy r o z m a i t y m i n a u k a m i s o c j a l n y m i . Posunięto się z t y m t a k d a l e k o , że obecnie jest p r a w i e n i e m o ż l i w y m z d e f i ­ niować g r a n i c e , gdzie sie kończy socjologia i p s y c h o l o g i a socjalna. 0 gdzie sie z a r z y n a socjalna antropologia. Wskazówka tego k i e ­ r u n k u było założenie I n s t y t u t u Stosunków L u d z k i c h n a U n i w e r ­ sytecie w Yale i D e p a r t a m e n t u Stosunków S o c j a l n y c h n a U n i w e r ­ sytecie w H a r v a r d a w o b u współpracują u c z e n i n a k i l k u u o l a c h Obecnie m a n n - b a r d / o dużo k o l l a b o r a c j i k o o p e r a c j i i k o o r d y n a ­ cji wśród specjalistów \ i e tylko z a w e z w a n o a n ' L n h « ó w d o współudziału w rozwiązywaniu zagadnień na t a k i c h p o l a c h i a k zbliżenie umysłowe życic r o d z i n n e ' o p i e k a dziecka i i - o rozwói 1 h v « i e n a j a k o tez i' a d i n i n i s l r i c i a i s t o s u n k i m i e d z y i u o a i n i ale jeszcze pojawiają sic t o m v o b h w i a i a c e różne asoekla n a u k 'so ecznvel m W o o /uki waniach V h S Vul~ luralno-elnmoi^ czysto o i n s c - w e ^ runrhinela ,veh i u ore ' V Hnowsrc 1 - t ™ l , , h 2 „ S I L i P e , ^ n m ^ l 1- miЖ za a l L L - W ^ ^ ^ ™ / T 1^, i L ? » ' L L Mv, Т г ъ ; i L ' IZ l ^ L m \ i , L ^ ! Г k u l l u i z e .zwłaszcza oziu, к dw,e dziedzic zanuere>owm b y n a j m n i e j nie_ « > kluc/ają M C yyzajcmme . oba podejścia z a z w y c z a j znajdują się w pojedynczych opracowaniach. W ' o b e c n y m k i e r u n k u k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i amerykań­ skiej n i e ivle jest chęci u n i k a n i a .teoretycznego podejścia do r z e ­ czy,' j a k strzeżenia się p r z c s c h e m a t v z o w a n v c h p o z v e v j b a r d z i e j k,an, szl,:,i. I w t e o r i i i w wvkon.awc.zej m e t o d z i e zaznacza sic k i e r u n e k do e k l e k t v n m i i d o syntezy k i l k u sposobów p o d e j ­ ściu do rzeczy obramveh i s t o s o w a n y c h do natychmiastowego z a ­ g a d n i e n i a . Jeden z 'głównych wysiłków lvcl,', którzy p r z e d s t a ­ w i a ja l a k z w a n a szkole s l i u k l i n a l i s t v e z n a polega n a ' o p i s i e k u l ­ t u r i n t o t o i no u s t a l a n i u I n n u i c h nadających sie do analizy komponentów (składników) odnośnie do s t a n o w i s k a zajętego w szacowaniu Ich podstawowe stanowisko bardzo jest zbliżone do (i e s 1 a 1 l\>svrholn<4slów w l v m że u zna la w oso­ b l i w y c h k u l l u i ach i n d y w i d u a l n e " p o s m a k i ' n i e c o odmlenne od „ m v ,-zesci m o ż l i w y c h ' d o rozróżnienia l a k osobowość osobnika lak l e n ethos /daje sie wypuszczać ped y' c-oh t w o . u c p r o j e k c y j n e l J �Ж1 s v s t e m v i osobowości k u l l u r v g r u p y . P o d s t a w o w e koncepcje lej szkoły wyrażani sie w używaniu t a k i c h terminów ( w y r a ż e ń ) j a k e l l i o s i k o n f i g u r a c j a / s z a b l o n i l e m a t , ale w a l k a o jasność t r w a d a l e j . Dane są dość-jasne, także i i n l e r p r e l a e j e osobników pracujących na l v m n u l u a l e s e m a n t y k a te<>r> podejścia do rzeczy jeszcze p o ­ zostaje do u s t a l e n i a . K l u e k h o r n ( S p i r a . N o t a B i b l i o g r a f i c z n a , 2) zrobił propozycje by używano wyrażenia «wzór>= d l a określenia s h a i k t u a b e j ^ e o u ł a r n o ś c i w o ! w a r t e j k u l t u r z e Nie ma j e d n a k dotąd j e d n o litości w dokładnej d e f i n i c j i t y c h e t y k i e t a n i n a r i e - •. używania poziomów a b s t r a k c y j d l a których ' sa przeznaczopi Obrabianie kultury w l e r m i n - H i strukturalnej" 'analizy Pok-a isloin e a b a d a n i u wartości - r u n i ' / e w n e l r z n v e h o b j a w ó w za dmw-niesie ^ z iSrtmiiktu ' i d ze n i , , -/eh-, zlać i m I z v wot Nie Г Г т '.in ii j v - : ' -~ l i ^ g|. 1 m i l с ona Ina . v " o T 3 ( J P l i I H ™ S osobo ^Srtnienb ^ S / H w P ^ i t S it™ n "X : „ , ^ " Г > ^ и i'Sili? 2 f .ь ^ i- 1 m ,od , p k n i i . . i lakz, na _ mii.ej*/v< h podziałach, j a k g i n , n a ( о , а/, na mniejszościach mających specyficzne nacjonaline począlki. Z d r u g i e j s t r o m ' b a d a n i e kształtowania sie osobowości jesł a n a l i z a n o r m z a c h o w a n i a się g r u p y , j e j p s v c h o l o g i i t v m p o d o b ­ n y c h , wewnątrz s t r u k t u r a l n e j r a m y i r o z p o z n a n i e m odchyleń o r a z ich m i e j s c a w e w n ą t r z d a n e j k u l t u r y . T o podejście pociąga za soba izolacje p o d s t a w o w e j osobowości, również j a k i k l a s y f i k a c j e oso^ bowości t y p ó w w e w n ą t r z g m i n y a l b o k u l t u r a l n e j g r u p y i r o z p o z n a n i e i k l a s y f i k a c j e ' l u b opatrzeńie e t y k i e t a m i u w a r u n k o w u j a eveh czynników Wśród używanych t e c h n i k sa s t r u k t u r a l n e i f u n k c j o n a h i e a n a l i z y specyficznego 'tła k u l t u r a l n e g o k o n c e n t r a c j a n a o k r e s a c h niemowlęctwa i dzieciństwa odnośnie do o b c h o d z e n i a sie s t a n o w i s k a i stosunków m i e d z y dorosłymi a dziećmi miedzv dziećmi a dorosłymi i „ ż y c i e projektywńei t e c h n i k i t a k i e j j a k a n a l i z a z a b a w d z i e c i n n y c h " - i e r oraz użycia P o r t e u s Rorschach T e m a t y c z n e j W r c n r i i W i e l e n o w v v r h " r u n i wspólnych n a u k 1 ońib n n i te midciścii do rzeczy O d w r o l i i i i zaś -ile m a ł o " u v a S . w Г? n ś e smsowar^ interore4-u-ie n i v e l a m , i \rme 1 ^ i zdefinioS u E ! kuUurą' a o s o b o w S i i ; ! . Chociaż w i c i e prac dobrze a n t y d a t u j e okres, o którym mówili l u b y l c z e a u t o b i o g r a f i e i r a c h u n k i , i półfikcja. klóra k o m p e t e n t n i e а I"; 'i his o vczia Е и ^ 1 i i 1 1 , 1 Г т Й л J r £ ™ i minii ч ™ f i wvnH^are z r e ^ i i ^ k.d n S n v e h ™ L T -« П J �384 j e d n o c z y e t n o g r a f i c z n e da-tv w k o n s e k w e n t n e , w z o r o w a n e o p o w i e ­ ści ż w i o w e w i d z i a n e p r v m i i v w n v m i o c z a m i , to jes/rze sa i n n e sposoby używania przez szkoły ( 6 ) . T e sposoby z o g n i s k o w u j a ostro p o s m a k d a n e j k u l t u r y , wartość z a c h o w a n i a sie ludów, i p r z y n a j ­ m n i e j przez i m p l i k a c j e , p r o j e k t y w n e systemy,' n o r m y i o d c h y l e ­ n i a p o d s t a w o w e j osobistości, procesy i ' s t o p n i e a k u l t u r a c j i osob­ ników i g r u p y . N a p r a k t y c z n e j płaszczyźnie szkoła t a r z u c a dużo światła na zagadnienia akulturacji, z m i a n y k u l t u r y , a d m i n i s t r a c j i i stosun­ ków przemysłowych i k l a s o w y c h . Robią też próby w i e l u uogól­ nień l u d z k i e g o z a c h o w a n i a sie, do których było' sic doszło n a p o d s t a w i e r o z p a t r y w a n i a j e d y n i e naszej własnej k u l t u r y . T r o c h e o d m i e n n e podejście do p o d o b n y c h przedmiotów u j a ­ w n i a się w dziele G. P. M u r d o c k a o p o m i a r a c h krzyżówki k u l t u r , p r o w a d z o n y c h przez I n s t y t u t Stosunków L u d z k i c h U n i ­ w e r s y t e t u w Y a l e "(7). C e l e m t y c h badań j e s t uzupełnienie e t n o ­ graficznego o b s z a r u m o ż l i w i e największej ilości r o z m a i t y c h k u l ­ t u r , a p o t e m s p r a w d z e n i e uogólnień p r a w d o p o d o b n e j asocjacji i k o r r e l a c j i przez s t a t y s t y c z n a analizę z a n o t o w a n y c h z j a w i s k . ' I n n a m e t o d a a n a l i z y k u l t u r o p i e r a sie n a d e f i n i c j i k u l t u r a l ­ nej a n t r o p o l o g i i j a k o w i e d z y stosunków l u d z k i c h . W próbie zre­ d u k o w a n i a takiego b a d a n i a do o b i e k t y w n e j t e c h n i k i przedstawiają C h a p p i e i C o o n \ s ) a n a l i t y c z n e narzędzie .poszukiwań, a m i a n o ­ w i c i e o b i e k t y w n a d e f i n i c j e i ilościowe p o m i a r y w z a j e m n e g o o d ­ d z i a ł y w a n i a ' n a siebie m i e d z y o s o b n i k a m i i «rupami W t e n ' s p o ­ sób .ustalone w z o r y stosunków rzucają światło n a f u n k c j o n a l n e znaczenie i n s t v l u e f i n a f o r m y s p e c y f i c z n y c h i n s t y t u c j i . W o d p o ­ w i e d z i na i c h k o n t e k s t y i n a procesy ciągłości'kultury j e j r o z ­ p o w s z e c h n i e n i a i jej p r z e m i a n Należy zwrócić u w a « e n a n o w v materiał dostarczony przez !e ściśle f u n k c j o n a l n a szkole a m i a n o ­ w i c i e na d w a pośmiertne w y d a n i a M a l i n o w s k i e g o ' Naukowa t e o r i a k u l t u r y f T , n r / e d s i a w i a iasnc sformułowanie i roz biór je»o teo e vc/ne-o n o d e S do те кa P r zein a n k u l t u r y m a r 'a szeroko i n a f r y b ń i i m m a l e a i ł ^ s m a w d z a m o z l wość nieci a d m i n i T l r n rzerTv nie 'j" X "c śle n n Z n n ć i,™ E i ^ S n samo d X n i o Г b a i n i a nV Л n v rivni m Г S Z i S m W , S n S l S 11nA*\L n'ws!nsunŁ ] i , ! ^ j Л / ^ Л ?h b f i l Ui г S Го oj dv Vi nte -racj-Y J a k o ' przeżytek z m o d y f i k o w a n y '"starszego ewolucjonistvoznego podejścia d o meczy należy wymienić szkołę n e o - e w o b e j o n i slyczną myśli z L . A. W h i l e ' e m na'czele ( 1 1 ) . G r u p a ta dotąd w a l - ьЗАТГ r v �r z v г teoretyczna formułą 11a w s z y s t k o i wytłumaczeniem k u l t u r y i j e j r o z r o s t u . G r u n t u j e s w e podejście d o ' r z e c z y n a k o n s u m p c j i «p'er гарПл» e n e r g i i . Należy zrobić w z m i a n k ę ' o p r a c y jeszcze jednej g r u p y w p r a w d z i e m n i e j ostro zarysowanej i z n m i e j w y ­ raźny m a n t r o p o l o g i c z n y m a n i m u s z e m . Jest t o t a k z w a n a Szkoła S o c j o l o g i c z n a (12), która z a j m u j e się a n a l i z a społeczności w e ­ wnątrz n a s z e j c y w i l i z a c j i . W t e o r i i i w o p e r a c y j n e j t e c h n i c e p o ­ dejście j e i d o rzeczy jest j e d n a k głównie e t n o g r a f i c z n e i e t n o l o «iczne przez to że członkowie j e j kombinują le same rozważania kultury materialnej instytuc/yj f u n k c j o n a l n y c h konftguracyj strukturalnych uwarlościowań' g r u p o w y c h i ' w y t w a r z a n i a sie osobowości' które charakteryzują nowożytne b a d a n i a p r y m i t y w ­ n y c h niepiśmiennych k u l t u r Gd'v spora i c h p r a c v obecnej jest p i e r w o t n i e s k i e r o w a n a n a klasę i kasie a n a l i z u j e leż i n n e t e ­ m a t y l u b też uwzględnia j e " i m p l i c i t e - w s w o i m k i e r u n k u . ' Obecne k i e r u n k i k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i w A m e r y c e w s k a ­ zują, że chociaż p o l e u p r a w y n i e m a o z n a c z o n v e h g r a n i c , p l o n d o j r z e w a . Jeszcze pozostaje w i e l e d o z r o b i e n i a , co się t y c z y s f o r ­ mułowania i wyjaśnienia'teorii i m e t o d o l o g i i , w i e l e z tego", czego n a u c z o n o się w" l a b o r a t o r i u m p r o s t s z y c h k u l t u r , s t o s u j e się teraz bezpośrednio do z r o z u m i e n i a zagadnień wewnątrz n a s z e j własnej c y w i l i z a c j i . Opierając się n a powszechności 'pozvraek k u l t u r a l ­ n y c h k o n f i g u r a c j a c h s t r u k t u r a c h osobowości i t p ' p r z y j m u j e sie p o w s z e c h n i e jedność' p s y c h i c z n a człowieka i ta przesłanka jest r n p l i c i t e P r a k t y c z n a w e w s z y s t k i c h pracach d z i s i a j ' p r o w a d z o v c h ( d v do t c » o leszcze d o d a m y k o n c e p c i e k u l t u r y j a k o s y s t e m u c z o n e - o X r • ' ż y c i a b a d a n i e k u l t u r y staje sie a n a l i / a r e a k e v i sob i k a i l v n a siły które s p r a w i a i a rozwój i zmianę i s i t y które^,4iKb ^ ^ v i M y r t ^ i * ЬпчтмГыу^иЪ ostatecTnafoSie ku t u r ^ D o i -żałość ohecneac. r,< dciśc!I iest s t w t X ^ ^ ie"o « л S w i le» ^РГ ™ ™ iS s i e b t sa m v r h i rabini en И z l c S ^ A r c h e o l o g i a ' ( 1 3 ) . W czasie o s t a t n i c h l a t rozwinęło się k i l k a z d r o w y c h kierunków n a p o l u a r c h e o l o g i i . P o m i m o tego, że a r c h e o l o g o w i e d o l a d p r z y k r o rozumieją niestosowność s w y c h d a t i s k u t k i e m t e g o skłonni 'są d o u l l r a k o n s e r w a t y z m u w s w y c h u s i ­ łowaniach b v u n i k n ą ć z b v t łatwych i b e z p o d s t a w n y c h uogólnień, objawiają rosnącą tendencje do i n t e n w e t a c j i s w y c h w y n i k ó w n a tle s z e r s z y m o d i c h własnych l o k a l n y c h i t e c h n i c z n y c h wyczynów-. T e usiłowania p o d p a d a i a ' p o d d w i e główne k l a s y Ż j e d n e j strony jest u z n a n i e a r c h e o l o g i i j a k o t e c h n i k i h i s t o r y c z n y c h badań u m i e ­ j ę t a i e p r z e d s t a w i a n e V i z C h i l d e ' a ( 1 4 ) , g d z i e "słuszne dedukcje m g * ш.. l i - Lud. T. XXKVIH 25 �5S6 i odnośnie do r o z w o j u k u l t u r y i c y w i l i z a c j i są zależne o d z y s k a ­ n e j e w i d e n c j i . D a l s z e rozszerzenie tego podejścia do rzeczy p r o ­ w a d z i bezpośrednio do a n a l i z y p r o t o - h i s t o r y c z n v c h okresów i d o k o n s e k w e n t n e g o łączenia p r z e d h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h k u l ­ tur- w j e d n o szerokie i z r o z u m i a l e c o n t i n u u m . Z drugiej strony jest uznanie archeologii j a k o techniki etno­ l o g i i . T e n pogląd t k w i w trosce u j a w n i o n e j p r z e z k i l k u a r c h e o l o ­ gów w czasie b a d a n i a i d y s k u s j i t e o r e t y c z n y c h i m p l i k a c y j i c h wyczynów i i n t e r p r e t v w n y c h procedur. W s p e c y f i c z n y c h działach sa stałe postępy, przeważnie j e s t s p e c j a l i z o w a n i e się w p r z y r o d z i e i n i e p o t r z e b a o t v m t u t a j mówić.. Po większej części przedstawiają w y r a f i n o w a n i e i b a r d z i e j dokładne z r o z u m i e n i e w z o r ó w i stosunków już u s t a l o n y c h a l b o spodziewanych. -Na przykład n a B l i s k i m W s c h o d z i e g ł ó w n e z a i n t e r e s o w a n i e s k u p i a się n a u s t a l e n i u c h r o n o l o g i i i s e k w e n c j a m i już o p r a c o w a ­ n y m i d l a różnych areałów. Może n a j c i e k a w s z e z n o w y c h w y k o p a ­ l i s k sa w T e l l H a s s u n a ( 1 6 ) w Północnym I r a k u , gdzie odkryło k i l k a ^ r a t y f i k o w a n y c h pokładów p r z e d - H a l a f s k i e j d a l v p o d H a l a f s k i m i złożami. Materiał H a l a f s k i ; z n a n y m był o d d a w n a w k i l k u miejscowościach, ale t u t a j z d a r z a się p o ra.z p i e r w s z y n a t r a f i e n i e na okoliczności które dostarczają dużo dat odnośnie do w c z e s n y c h okrętów n e o l i t y c z n y c h B l i s k i e g o " W s c h o d u . D l a a r c h e o l o g i i e u r o p e j s k i e j stała r e w i z j a w dół d a t o w a n i a od Żelaznego W i c k u może m a największe znaczenie z p u n k t u w i ­ d z e n i a h i s t o r i i (17). Obecnie jest w d r u k u szczegółowa m o n o g r a f i a N e o l i t y c z n y c h k u l t u r w Bułgarii. T o dzieło znanego d r . J a k u b a G a u l a w y d a j e amerykańska Szkoła P r e h i s t o r y c z n y c h Poszukiwań. M o r i u s wydał doskonałe dzieło o a r c h e o l o g i i ' w południowe г i w s c h o d n i e j A z j i ( 1 8 ) . Praca ta n i e t y l k o daje geologiczne к о relacje, a l e także w i e l k i areał k u l t u r narzędzi do łupania, o d m i e ń n v c h o d przemysłów d w u - o b l i e z o w v c h Z a c h o d u . N a p o l u amerykańskim zauważa się k i l k a ważnych r o z w o ¬ j ó w i stały w z r o s t w u l e p s z a n i u wzorów już u s t a l o n y c h . O s o b l i w i e znaczące jest zrównanie k u l t u r y T e o t i h u a c a n z kulturą M a y a Starego Cesarstwa, bo przez to z y s k u j e sie korelację s e k w e n c y j m e k s v k a r i s k i c h i M a y a (19). " I n n e postępy polegają n a g e o l o g i c z n y m d a t o w a n i u m i e j s c o ­ wości L i n d e n m e i e r a i i n n y c h F o l s o m s k i c h . ; w epoce pleistoceńskiej a l b o zaraz po n i e j . T o , łącznic ze s z k i e l e t a m i o d f c r v l v m i w M i n ­ nesota i Терехрап, o których sie zapomniało p r z y a n t r o p o l o g i i f i z y c z n e j , wyraźnie u s t a l a wczesna' date z a l u d n i e n i a " A m e r v k i . A r ­ tykuły w d z i e n n i k a c h n i e d a w n o t e m u donosiły o o d k r y c i a c h w N e ~ * Ш Ж W ^ JŁWW J �387 brasee, k l o r v c h datę o d n o s i się d o środka o s t a t n i e j e p o k i l o d o w e j . B r a k jeszcze a u t e n t y c z n e j n a u k o w e j i n f o r m a c j i . N a południowym wschodzie t r w a dalej d e f i n i c j a sub-areałów i r e g i o n a l n e rozróżnianie i zdaje się, że p o r o z d z i e l a n i e k u l t u r A n a s a z i , H o h o k a m i M o g o l l a n , j e s t n a stałe. O d s z u k u j e się fale m i g r a c y j n e i ciągłość z k u l t u r a m i ludów h i s t o r y c z n i e z n a n v c h . N o w e g o materiału dostarczyła dotąd jeszcze n i e w y d a n a p r a c a L a r s e n a i K a i n e y w I p u l a k P o i n t H o p e i A l a s k a , oddalając wstecz d a t y najwcześniejszych, d o s t r z e g a l n y c h influksów z S y ­ berii (20). A n t r o p o l o g i a F i z y k a l n a : (21) A ) Człowiek F o s y l n v ( 2 0 ) : O d k r y c i e i o p u b l i k o w a n i e dużego n o w e g o materiału losyłnego rzuciło niemało światła n a e w o l u c j e e z l o w f e k a i dodało k i l k a punktów k o n t r a w e r s j i . N a J a w i e d o d a t k o w e o d k r y c i a k i l k u specymenów P i t e k a n t r o pusa j a s n o określiły t y p ogólny i ustaliły b l i s k i e p o w i n o w a c t w o ze s p e c y m e n a m i S i n a M r o p u s a z C h o i k o u t i e n . Płeistoceńskie złoża n a Jawie zwane Megantropus Paleojavanicus przez W e i d c n r e i c h a i K o e n i g s w a l d a i t r z y w i e l k i e zęby p r v m a l a z a p e w n e Płeistocens k i e j d a t y a l e znalezione na półce D r o g e r i i w H o n g - K o n g i o p a ­ t r z o n e e t y k i e t a «Gi-antopitecus» B l a c k i p r z e z tychże autorów, w z n o w i ł y ' n v l a n i e olbrzymów wśród w c z e s n y c h protoplastów czło­ w i e k a T e n n i e c o p r o w o k a c y j n y pogląd n i e jest p o w s z e c h n i e p r z y ­ jęty przez antropologów a l e ' n i e b r a k m u c z y n n i k a m o ż l i w o ­ ści (й!^. ' ° ' V£ST H o m o Soloensis г górnych pleistoceńskich złóż ngandeńs k i c h J a w y może być obecnie u w a ż a n y m za późniejszy i h a r d z i e j p o s u n i ę t y ' t w ó r g r u p y P i l e c a n t r o p u s '— S i n a n t r o p u s . " P o g l ą d , że człowiek' N o a n d e r t a l s k i j e s t odroślą w s c h o d n i o - a z j a t v e k i c h K p ó w , został sformułoyyany i jest p o d d y s k u s j a . W P o ł u d n i o w e j A f r y c e seria z n a l e z i o n y c h szczątków f o s y l nycłi, dorosłych członków g r u p y A u s t r a l o p i l e c u s zaczęta przez B r o o m a w r." 1936 i d a l e j p r o w a d z o n a , rzuciła światło n a z a g a d ­ n i e n i e f o r m przejściowych w l u d z k i e j e w o l u c j i ( 2 4 ) . Dotąd n i e m a p e w n e j d a t y d l a t y c h Australopiteków, chociaż w i e l u włącza i c h do g r u p y średnio-pleistoceńskiej, B r o o m u t r z y m u j e , że 'jest możliwość u s t a l e n i a że sa d a t y góino-plioccńskiej": T e o k a z y d o ­ rosłych pochodzą z S t e r k f o n t e i n ( P l e s i a n t r o p u s Transvaalensis) i z K r o m d i a a i ( P a r a t h r o p u s R o b u s t u s ) i pokazują zarówno l u d z ­ k i e i małnie cechy w uzębieniu t w a r z y i czaszce Dłubie kości i świeży jeszcze n i e o - l o s z o n y materiał wska./vna n a postawę w v prostowaL^ 1 k o o p e r a t y w n a f o r m e życia R o z m i a r pojemności c z a s z k o w e j jest o d 480 cc d l a P l e s i a n t h r o p u s a . d o 650 cc d l a P a 25* �m r a n t h r o p u s a . A k t u a l n e znaczenie U c h Australopiteków będzie w i a ­ d o m e , g d y o d k r y j e sie s p e c y m e n y w złożach, pozwalające n a d o ­ kładna datę. G d y b y się ustaliło Plioceńska dale może n i e p o t r z e ­ b o w a ł o b y się wykluczać i c h zupełnie z l u d z k i e g o szeregu, a l b ) uważać i c h l i t y l k o j a k o pouczającą i analogiczną odrośle. W Zachodniej E u r o p i e mało nowego dodano do r z e k o m y c h znalezień wczesno p a l e o l i t y c z n y c h o d czasu o d k r y c i a czaszki S w a n s m m b e w г. (25). S p e c y m e n ó w pochodził z achcuicańskiego k o n t e k s t u i w i e l u uważa, że w o b e c b l i s k i e g o podobieństwa d o czaszek z P i l t d o w n i G a l l e y H i l l użycza o n t y m w c z e s n y m i d v s p u t o w a n y m szczątkom n i e c o większej szacowności. ' N i e w s z v s c y j e d n a k godzą sie n a tę interpretację. P o w s z e c h ­ niejsze j e s l wytłumaczenie, że m o r f o l o g i c z n i e posunięty t y p w c z e ­ snego człowieka istniał w Z a c h o d n i e j E u r o p i e w czasie, w którym mieszkańcy W s c h o d n i e j A z j i b y l i w okresie P i t h e c a n t h r o p u s S i n a n t h r o p u s . P o t r z e b a więcej materiału do wyjaśnienia tej i n t e r ­ p r e t a c j i i z tego względu a u t o r uważa, że g e o g r a f i c z n e r o z m i e ­ szczenie k u ł t u i i « o f c o r e , i łupanych narzędzi d o d a j e w i a r y g o d ­ ności. N i e d a w n o t e m u doniosły d z i e n n i k i , że D o l n e g o P a l e o l i t y c z ­ nego Człowieka z n a l e z i o n o w e F r a n c i i Mogłoby to iwsłużyć do wyjaśnienia s p r a w y Dotąd j e d n a k n i e w i e m y n i c o L i e fosvla a n i o okolicznościach t o w a r ^ z ą c y c h j e g o z n a l e z i e n i u . ' ' Przyszła wiadomość z B a i s u n w U z b e k i s t a n i e (26) i z T a n ­ g i e m w ' M a r o k k u o o d k r y c i u szczątków n e a n d e r l a l s k i c h . O g ł o ­ szono już szczegółowo z n a l e z i e n i e o d m i e n n y c h Neanderlałoidów w r o k u 1982 n a Górze K a r m e l u w P a l e s t y n i e (27). Jeszcze n i e w i a d o m o , czy m a m y t u szczątki t y p u przejściowego czy b y b r i d a , ale n a r a z i e jest skłonność d o uważania i c h za h v b r i d y z a c j e m i ę ­ d z y postępowymi a k o n s e r w a t y w n y m i f o r m a m i N e a n d e r t a l u , a l b o m i e d z y k o n s e r w a t y w n y m Neandertałoidem a b a r d z i e j postępo­ wymi typami. W A m e r y c e świeżo z n a l e z i o n o i s t o t n i e i n d y j s k i t y p w T e p e x p a n (28) w M e k s y k u i p r z y p i s u j e m u się datę górno-pleistoceńską. Uacznie ze s z k i e l e t e m z M i n n e s o t y (29) j e s t t u n i e t y l k o p o t w i e r d z e n i e e w i d e n c j i a r c h e o l o g i c z n e j " odnośnie do wczesnej d a t v z a l u d n i e n i a A m e r y k i , a l e również i p o p a r c i e i n t e r p r e t a c j i w y s n u t e j z lego, co z n a l e z i o n o w Asselar, G r i m a l d i , Górnej J a ­ s k i n i w C h o u k o u t i e n i l p . , ż e zróżniczkowanie nowożytnych ras już było w pełni w czasie późnego pleisloceńskiego o k r e s u . B) S t u d i a specjalne. P r a c u j e sie d a l e j n a d analizą ras d l a określenia i c h typów f i z y c z n y c h i r o z m i e s z c z e n i a . M o ż e �389 najważniejsza p r a c a o ezvsto o p i s o w v m c h a r a k t e r z e jest i d e n t y ­ f i k a c j a płaskowzgórza irańskiego, W a r i a n t u śródziemnomorskiej rasy p r z e z F i e l d a . S t u d i a n a d r a s a po większej części zwracają się dziś do z a ­ g a d n i e n i a trwałości i d z i e d z i c z e n i a wzorów- I v p o w o b e c n y c h , l u d ­ ności t r a k t u j e sie więcej j a k o j e d n o s t k i i b a d a sie a s p e k t r a s o w y odnośnie d o h i s t o r y c z n e g o o t o c z e n i a i g e n e t y c z n y c h w z g l ę d ó w ( 3 1 ) . Częściowo przez r e a k c j e n a złe zastosowanie i 'nadużycie k o n c e p ­ c j i r a s o w e j w o s t a t n i c h łatach a n t r o p o l o g o w i e stawiają z n a k za­ p y t a n i a n a d ważnością i z n a c z e n i e m różnic r a s o w y c h ' i zwracają uwagę n a i n n e s t r o n y ' budzące z a i n t e r e s o w a n i e do b i o l o g i i czło­ w i e k a . W ś r ó d o b e c n y c h kierunków zaznacza się wysiłek, a b y r z u ­ cić więcej światła n a genetyczne z a g a d n i e n i a c z ł o w i e k a ' ( 3 2 ) D o ­ c h o d z i sie do tego przez b a d a n i a f a m i l i j n e s p e c y f i c z n y c h c h a r a k ­ terów i przez analizę a n t r o p o m e t r y c z n y c h d a n y c h z a n o t o w a n y c h 0 ludnościach, b a d a n i e typów k r w i oraz i c h "cech odziedziczo­ n y c h (33) i przez doświadczenia l a b o r a t o r y j n e robiące próbę g r a ­ n i c zdolności g e n e t y c z n y c h d o r o z w o j u kości zależnego o d m u ­ s k u l a r n e g o u w a r u m k o w a n i a . D r u g i m areałem z a i n t e r e s o w a n i a b a ­ d a w c z e g o j e s t obecnie a r e n a r o z r o s t u i s t a r z e n i a się badań. N o r ­ m a l n y r o z w ó j i w a r i a c j e s p o w o d o w a n e p r z e z specjalne w a r u n k i t a k i e " j a k d i e t a otoczenie i p a t o l o g i a zwracają u V siebie o s o b l i w a uwaNa 1 v m p o l u powstają p r z y c z y n k i do p e d i a t r i i i o r l h o donoji. " ' ' " . ' . ' ' N a p o l u f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i jest o b e c n i e najwięcej k o n ­ t r o w e r s j i , c h o d z i m i a n o w i c i e o ' k o n s t y t u c j o n a l n ą -.antropologię, a l b o a n t r o p o l o g i e o s o b n i k a . T e o r i a K r e t s c h m e r a , że i s t n i e j e k o r relacja m i e d z y dającymi się odróżnić t y p a m i m o r f o l o g i c z n y m i 1 p s y c h o l o g i c z n y m , , została znów podjęta'i o b r a b i a n a przez S h e l doiia i i n n y c h . ' W s w e j obecnej f o r m i e k o n c e p c j a ta wyraża sie w t e r m i n a c h trzech f i z y c z n y c h komponentów, które wznoszą t r z o n z e m b r i o l o g i c z n v c h pokładów z n a n y c h j a k o e n d o d e r i n , m e s o d e r m i e k t o d e r m . P o d e t y k i e t a endomerfił. m e s o m o r l n i e k l o m o r f i i w s z y s t k i e t r z y składniki tkwią w różnym s t o p n i u w k a ż d y m osob­ n i k u . Głównym p r z y c z y n k i e m tego n o w e g o podejścia d o rzeczy jest rozwój s k a l i s z a c o w a n i a i t e c h n i k i z j a k a przystępuje sie do oceny r e l a t y w n e j siły każde-o składnika przez co z y s k u j e sie możność p o z n a n a ' i z b a d a n i a s t o p n i pośrednich m i e d z y r z a d k o zdarzającymi się krańcowymi t y p a m i . ' Ułożono p o d o b n a skale d l a m i e r z e n i a t e m p e r a m e n t u i d o n i e ­ siono o w y s o k i e j k o r e l a c j i m i e d z y o b o m a . Chociaż w i e l k i w y ­ siłek d a l e j idzie w k i e r u n k u - rozjaśnienia i w y r a f i n o w a n i a l e c b - �390 niki, i chociaż lego sposobu jeszcze dość n i c w y p r ó b o w a n o w skrzvzowamach rasowveh, k u l t u r a l n y c h i iraivch kontekstach, stosuje' sio go o p e r a c y j n i e d o m e d v e v n v k l m i c z n e i i w p e w n y m s t o p n i u do przystosowań o s o b o w y c h w przemyśle. C a l a l a szkoła narażona jest n a o s t r a krytykę ze s l r # n v w i e l u antropologów, którzy wierzą, że j e j k o n c e p c j e n i e dadzą sie utrzymać, a j e j t e c h n i k a jest n i e p e w n a . Jeśli można robić z a r z u t y s a m e m u podejściu d o rzeczy, j e d n a k j e g o p o t e n c j a l n a użytecz­ ność i ogólne i m p l i k a c j e mają haram doniosłe znaczenie. M n i e j znaczący, a l e także zasługujący n a w z m i a n k ę j e s t jeszcze j e d e n dalszy a s p e k t f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i . T v m j e s t s t o ­ s o w a n i e a n t r o p o m e t r y c z n e j t e c h n i k i do s p e c y f i c z n y c h zagadnień w z o r u . Podczas w o j i i v w y k o r z y s t y w a n o antropometrię d o o z n a ­ c z a n i a p r z e s t r z e n i przeciętnie i'częstotliwość w z r o s t u m i a r y c i e l e ­ snej j a k o p o d s t a w o w y c z y n n i k obmyślenia i w y t w o r n i u b i o r u i e k w i p u n k u . Przeróżne przemysły posługują się t v m w t e n s a m sposób i d z i s i a j . Literatura. Następująca b i b l i o g r a f i a b y n a j m n i e j n i e jest k o m p l e t n a i służy t v l k o do o r i e n t a c j i w r o d z a j u p r a c v p r z e d ­ siębranej obecnie. Artykuły o s o b l i w i e interesujące p o j a w i ł y sie w różnych gazetach zajmujących się a n t r o p o l o g i a , a r c h e o l o g i a ; socjologia, p s y c h o l o g i a , genetyka i dziedzicznością, b i o l o g i a , f i ­ zjologia i m e d v e y n a ! w t r a n s a k c j a c h w i e l u a k a d e n i i j : w b i u l e t y ­ n a c h l i c z n y c h i n s t v t u c v j ; i w różnych m o n o g r a f i a c h i s p e c j a l n y c h s t u d i a c h . Obfitość ' ś w i e ż e j l i t e r a t u r y j e s t t a k a , że porządne s t r e ­ szczenie n i e iest m o ż l i w e Obecnie n i e z n a m żadnego dzieła z d z i e ­ d z i n y s o c j a l n e j a n t r o p o l o g i i które b y z a d o w a l n i a j a c o obejmowało w s z y s t k i e n i e d a w n e m / w o j e które sie t u t a j wspomniało « Z a r v s Ant'ropolo"ii» p r z e z H c o b s Y i S t e r n a ' jest b a r d z o e l e m e n l a r n v r n w p r o w a d z e n i e ! n w rzecz N o w a książka p o d tytułem• «Dro<d Człowiek-P pi Г . v i G i l l i n w l aśnie teraz s t a H sie p z v ^ e p i r i i d o b r z - m o ż e /ad n a m i ć te n o w e l e O b f i t e sie a ,4ko- « W m w a dyenie S t u d ^ u ^ w r a b dziedzino A n t r 3 o " i i > > AntmpoTogii Z L Kroel>era Г wiosną 1948 r W D l a fizycznej a n t r o p o l o g i i p o p r a w i o n e w v d a n i e V.. A. H o o l o n a : « W z w v ż o d M a i p v . jest n a j k o m p l e t n i e j s z v m i n a czasie przeglądem, ' w B i b l i o g r a f i i , chociaż poukładałem różne dzieła t r o p i k a l n e , w i e l e z n i c h właściwie należy umieścić p o d więcej j a k j e d n v m u a d p i s e m . T o się o s o b l i w i e o d n o s i d o p r a c p o d n a ­ główkami «Struktura. Osobowość. Kształtowanie i W s p ó l n e S t u ­ dia". �391 Nowe pisma Antropologia Stosomina. Zagadnienia organizacji ludzkiej. Chap­ pie E. D. ( w v d . ?) t o i n I , 1948. Towarzystwa dla Antropologii Stosowa­ nej. K w a r t a l n i k , Boston. Mass, Gazeta Badań Bliskiego Wschodu* Gazeta Departamentu Wschod­ nich Jeżyków i L i t e r a t u r Uniwersytetu w Chicago, t o m I , n r 1, 1942. Uniwersytet w Chicago, Prasa K w a r t a l n a . Południowo-Zachodni Dziennik Antropologii Albuquerque N o w y Meksyk, tom 1, n r 1. Wiosna 1915. K w a r t a l n i k . 1. O g ó l n e . Nowe prace więcej lub mniej interesujące: ( i i # i I B o a s P r . , Basa, Język i Kultura, Macmillan. N o w v Jork 1940. C o o p e r C o l e , F a y , L u d r i e Malezji. D. von Nostrant, N o w v Jork 19J5. Przegląd Etnograficzny. Essaye przedstawione A l f r e d o w i M. Tozzer. Maya i ich Sąsiedzi, U. A p p l e t w i Centurv, N o w v Jork, L o n d v n 1940. CJ i 1 l i n J a n, Drogi Człowieka, D. Appleton Centurv, N o w y Jork 1947—8. Właśnie, wychodzi napisane przez, wydawcę jako wstęp do całej dziedziny antropologii fizycznej i kulturalnej. H e r s k o v i t - s , M e l v i l l e .1., życie ekonomiczne ludzi pier­ wotnych. Л, A. Knopf. N o w y J o r l i — L o n d y n 1910. Początki człowieka. Wstęp do antropologii. Uniwersytet w C h i ­ cago. Księgarnia 1945. Nos. 20, 21. J a k o b s M. i S t e r n В., Zarys antropologii. Serie Zarvsow, Barnes i Noble, Nowy Jork 1947. K r o c b e r Л. L.. Kulturalne i naturalne areały tubylczej ludno­ ści Ameryki Północnej. Uniw. w K a l i f o r n i i . D r u k . Berkeley C a l 1939. L o w i e H o b e r t П., Dzieje teorii etnoiogicznej. Rinehart i Sp., N i w y Jork 1937. L o w i e Л. I I . , Wstęp do antropologii kulturalnej. F a r r a r i Rine­ hart, N o w y Jork 1940. (Rev. ed.). M u r d o c k Г.. P., Etnograficzna bibliografia Ameryki Północnej. Yale, Studio a n t r o p o l , toni I . S t e w a r d J u l i a n , Podręcznik Indian Południowo Amerykań­ skich. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, B i u l e t y n 149, Waszyngton D. C. 1946, 5 tomów zaprojektowanych. W v d a n o t o m I , Plemiona krańcowe, t o m I I , Cywilizacja Andów. S w a n t o n J a n R.. Indianie Południowo Wschodnich Stanów Zjednoczonych. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, Biuletyn 137, Waszyng­ ton D C. 1946 Pomiar etnograficzny. �392 V a i ] 1 a 111 J e r z y С, Aztekowie Meksyku. Początek, rozrost i upadek narodu Azteków. Doubtcday Doran i sp., Gaden City, N o w y Jork 19-11. 'l. Inkorporacja różnych aspektów nauk społecznych: G o t t s c h a l k , K l u c k ł i o h n i A n g e l l , Użycie dokumentów osobistych w historii. Antropologia i Socjologia. Rada Badań Nauk Spo­ łecznych. B i u l e t y n 53, N o w y Jork 1945. H u n t J ó z e f Mc V i c k e r (ed.), Osobowość i zaburzenia zacho­ wania. Podręcznik oparty na badaniach eksperymentalnych i klinicz­ nych. The Ronald Press, N o w y Jork 1944. Zawiera artykuły Batcsona G., « Т Ь k u l t u r a l n e osobowości*. L i n t o n R. (ed), Wiedza człowieka w przesileniu światowym. Uniwersytet w Columbii. D r u k . N o w y Jork 1945. Artykuły o antropolo­ gii k u l t u r a l n e j (strukturalnej), psychologii i socjologii. M u r d o c k G. P. (ed), Smlia nad nauką społeczną. Uniwersytet w Jale, Press. New. Haven, Conn., 1939. H . M i l f o r d - O x f o r d U n i w . Press. London, przedstawione A. G. Kellerowi. R i c e S t u a r t A. (ed). Metody w naukach społecznych. Książka przygotowana przez Komitat Metod N a u k o w y c h w naukach społecz­ nych. D r u k . Uniwersytetu w Chicago. Chicago 1931. Zawiera artykuły Kro-ebcra, Sapira i Spiera. S p i e r L , H a 11 o w с 1 Л. I . , N с w m a n S. S. (eds), Język, kul­ tura i osobowość. Pamiątkowy Fundusz Publikacyjny, Menasha, Wiss. 1941. 3. Sposób, s t r u k t u r a i wytwarzanie sie osobowości: B e n c d i с R. F., Chryzantem i miecz. Wzory kultury japońskiej. Houghton, Mifflin i Ska, Boston 19-16. Cechy s t r u k t u r y narodowości i kształtowanie się typów narodowej osobowości. B e n e d i c t ' 1 1 U . Wzory kultury. Houghton, Mifflin i ska, Boston 1934. nowe wydanie. Wydanie Pelikana, Książki Pcnguina, N o w y Jork 19411. Zajmuje się głównie idealnymi wzorami k u l t u r y i osobowości wśród Zuniów, Kwakiullów i Dobii. D a v i s , A l l i s o n .i D о 1 t а г d J a n , Dzieci ujarzmienia. Rozwój osobowości młodzieży murzyńskiej w Miejskim Południu. Amerykańska Rada Kształcenia, Waszyngton D, C. 1910. D a v i s , A 11 i s o n, Ojciec człowieka. Boston 1947. E w a n s - P r i t c h a r d E. E,, Nuer, Oxford 1939. Analiza turalistyczna. struk- D u b o i s C o r a , Ludy z Alor. Studium socjałno-psychologiczne południowej wyspy Indyjskiej z analizami przez A. K a r d i n c r a i F. Oberh o k e r a . Prasa Uniwersytetu w Minnesota, Minneapolis 1941. �Ml F i r t h , 11 а у m o n d, My Tikopia L o n d y n I f f i , Analiza s t r u k t u ralistyczna, G o r c r G o d f r y d , Wieś himalajska. Michał Jozef L t d . , L o n ­ dyn 1938. Studium gminy w strukturze i osobowości. G o r c r G o d f r y d , Tematy w kulturze japońskiej. Trans, z No­ wego Jorku. Akademia Umiejętności, marzec 1943. Artykuł o kształtowa­ niu się s t r u k t u r y i osobowości. k o c h c l К A., Organizacja polityczna i drogi praw Indian Ko­ mańczom. A m Anth Ass. Pamiętnik 54, Menasha Wis. Ш . K U i с к h o h n С. i L e i g h t o n D„ Nawahoesy. Druk. Uniwer­ sytetu w H a r w a r d . Cambridge Mass. 1946. Kształcenie sic struktury i osobowości, Kroebcr A. L , Konfiguracja wzrosła kultury. Uniwersytel w K a l i f o r n i i , Berkeley 194-1. Strukturalne podejście do historii c y w i l i ­ zacji. L i t e r a t u r a , sztuka, filozofia i wiedza są zgrupowane jako pro­ dukty i wyrazy wzorów k u l t u r y wewnątrz większych k o n f i g u r a c j i ; l u ­ dzie są brani j a k o .symptomy k u l t u r a l n y c h przymusów. L e i g h t o n 1). i K l n c k h o h n C, Dzieci ludu. D r u k . U n i w e r ­ sytetu w H a r w a r d , Cambridge Mass. 1946. Kształtowanie sie osobowo­ ści i akulluracja wśród dzieci Nawaho. L i n t o o R., Kulturalne tto osobowości, D. Appleton-Century, N'owv Jork- - L o n d v n 1945, Wykłady na ten temat. L i n t o n R a l f , Studium człowieka, D. Appleton-Centurv, N o w y J o r k - L o n d y u 193(1 Punkt wyjścia, na którym opiera się późniejszedzieło Lintona i Kardinera o kształtowaniu się podstawowej osobowości. L l e w e l l y n К. N. i I l o e b e l F. A., Droga Cheyenne. Druk. Uniw. w Oklahoma. Norman. Okla 1911. Studium strukturalne. M e a d M a ł g o r z a t a i B a t e s o n G r z e g o r z , Charakter BaUnese. Analiza fotograficzna. Akademia Umiejętności w Nowym Jorku. N o w y Jork 1912. Studium osobowości. " O p l e r M o r r i s , Sposób życia apasza. Instytucje ekonomiczne,, socjalne i religijne Indian CMricahaa. D r u k a r n i a Uniw. w Chicago. Chi­ cago 1941. Kształtowanie sic s t r u k t u r y i osobowości. O p l e r M o r r i s , Tematy jako siły dynamiczne w kulturze ame­ rykańskiej. Dziennik Soe. Ж5. Artykuł z pomysłem s l r u k t u r a l n y m . R j c l i a r d s o n J., Prawo i ustrój Indian Kiowa. Augustin, N o w y Jork 1910. Amer. Ketu. Soe. Monografia 1. Studium struktury i osobo­ wości. T o m p s o n L a u r a i J o s e p h A l i c j a , Droga Hopiów. D r u k . Uniw. Chicago, Chicago. Studium s t r u k t u r y i kształtowania sic oso­ bowości. W h i t i n g J a n W. M , Stając się Kwoma, D r u k . Uniw, w Yale, New Haven 1943. Studium kształtowania i osobowości. : ijŁ. �394 R a u m O t t o F„ Dzieciństwo Chaga. Opk tubylczego wychowania wschodnio-afrykańskiego plemiona. D r u k . Uniw. Oxford'. L o n d y n 19-10. •1. Studia wspólnoty: B e a t s R a l f L , Cheran: wieś Sierra Tarascan. Smithsonian I n ­ stitution. Jnst. Soc. Antr-op. Pub. n r 3. Waszyngton D. C. 1945, E m b r e c J a n , Suye Mura. Wieś japońska. D r u k . Uniw. w C h i ­ cago. Chicago 1939. G i 11 i n J a n , Moche. Peruwiańska społeczność nadmorska. S m i t h •sonian Institution. Inst. Soc. Antrop. Pub. ш 3. Waszyngton D. C. 1945, M i n e r H o r a c v, St. Denis. Parafia franemko-kanadyjska Druk. U n i w . w Chicago. Chicago 1939. Redfield R o b e r t , Kultura ludowa Juknlanu. Druk. Uniw. w Chicago. Chicago 1941. W e s t J a k u b , Plainville. U. S. A. D r u k . U n i w . w Columbia. Noлуу Jork 1945. Y a n g M a r c i n ( M o u - c h ' u n ) , Wieś chińska Taitou. Prowincja Shantung. D r u k . Uniwersytetu w Kolumbii. N o w y Jork 1915. 5. Kształtowanie się podstawowej osobowości: K a r d i n e r A., Jednostka i jego społeczność. D r u k . U n i w . w Ko­ lumbii. Nowy Jork 1939. Interpretacja psychiatryczna rzutowych syste­ mów wewnątrz danych historycznych i stosunek tych systemów do kształtowania się podslawowcj osobowości. Kardiner A., Psychologiczne granice społeczeństwa. D r u k . Uniw. w K o l u m b i i , Nowy Jork 1915. Dalszy rozwój techniki i stosowania j a k jest przedstawione w «Jednostce i jego społeczności*. G. Autobiografia i pól-fikcja: A r s e n i e w V. K., Traper Dersu. D u l t o n , Nowy Jork 1941. C o o n C. S., Mięso dzikiego wołu. M o r r o w , N o w y Jork 1932.Саре, London 1932. Pol-fikcvjnc studium marokańskiego plemienia K i l u . D y k W a l t e r , ' .Syn starego Ilata. Harcount, Nowy Jork 1938. Autobiografia Navaho. F a s t H o w a r d , Ostatnia granica. Klub Czytelnika, Nowy Jork 1942. F o r d C i e l i a n S t e a r n s , Д у т z ich ognisk. Życie wodza Kwakiutlów. Instvt. Stosunków Ludzkich. D r u k . Uniw. w .Tale, New Hven 1941. H a m b l v W i l f r e d , Jamba. N o w v Jork 1947. Biografia z fikcja Ovimbimda. M a r r i o t t A l i c j a , Dziesięć babek. D r u k . Uniw. w Oklahoma. Norman, Okla. 1945. Uosobieniowo-pól-fikcyjne studium szczepu Kio-wa. I �395 O p l e г М. Е., Brudny chłopak. А. А. Л. Mem. N r 52, 1938. Czę­ ściowa biografia apasza. R a d i л P a w e ł (ed), Grzmiący Piorun, Indianin Winnebago. D. Appleton 192G. D r u k . Uniw. w K a l i l o r . 1921). S i m m o n s L e o n W. (Wvd.), Wódz słońca; autobiografia India­ nina Hopi. D r u k . Uniw. w Vale, New Haven 1912. H . M i l f o r d , D r u k . Uniw. w Oxiordzie, Londyn. • ' ł 7. K u l t u r a skrzyżowań: S i m m o n s L e o W., Koła starych w społeczeństwie, pierwotnym. D r u k . U n i w . w Yale, New Haven 1945. M u r d o c k G. P., Hozdwajające się mieszanie. Próba teoremów. A n t r o p o l o g Amerykański, 49, s i r . 511—59, 1947, M u r d o c k G. P „ «Korrclacje instytucji matrilinealnycJi i p a t r i Jinealnvch» w Studiach Wiedzy Społecznej. Studia przedstawiane A. G. Keielrawi. \Vvd. Murdock; D r u k . Uniw. w Yale. New Haven, I I . M i l f o r d . D r u k . Uniw. 'w Oxfordzie, Lomdvn 1937. M u r d o c k G. P., Przegląd skrzyżowania kulturalnego. Przegląd Socjologiczny Amerykański, łom 5, sir. 361, r. 1940. M u r d o c k G, P. ( i F o r d C. S. Hudson, A. E. i inne), Zarys mate­ riałów kulturowych. Przegląd krzyżowania się k u l t u r . Instytut Stosun­ ków Ludzkich. D r u k , U n i w . Yale 1915. 8. Wzajemne oddziaływanie: C h a p p i e E. D„ Inżynieria antropologiczna, jej pożytek dla ad­ ministratorów. Antropologia Stosowana. Styczeń—marzec. 1943. C h a p p i e E. D. Różnice osobowości są opisane przez niezmienno AvlasnoM jednostek w oddziaływaniu wzajemnym. Postępowania nat. Akademia Umiejętności, tom 2C>, 1940, C h a p p i e E. D., Mierzenie stosunków ludzkich. Monografia genetyczno-psychoł, 1910. 9. Funkcja: M a 1 i n o w s к i B„ Naukowa teoria kultury i inne studia. D r u k . Uniw. w Karolinie. Chapel H i l l 1941 Teoria analizy funkcjonalnej. • ' i 10. A k u l l u r a c j a : Amerykański Antropolog. Join 11, NS. n r 2, 1943. Artykuły o o k k u l t uracji prze? R. К e n n e d у,' M. M e a t , J . S t e w a r t , R. B e n e d i c t , С. K ł u c k h o h n, R. L i n t o n K r a b r c c J. l ' , Akkulturacju wśród Japończyków Kona, Ilawai. А. А. Л. Mcm. N r 59. 1941. �396 G o I d f r a n k К., Zmienne konfiguracje w organizacji socjalne; Czamvnogicgo Plemienia w okresie rezerwatu. Ameryk. Etnol. Tof. Monogr. 8. Augustin, NOWY J o r k 1945. H a w t h o r n e I I .В., Maori: Studium akkulturacji. А. А. А. Меш. N r 64. 1944. H e r s k o v i t s M e l w i l l e J., Akkulturaeja, studium kontaktów kulturowych. Augustin, N o w y Jork 1938. K e e s i n k F. M , Morza Południowe w świecie, nowożunum. Jan Day — N o w y Jork 1911. L a К u r g e O l i v e r , Zmieniający sic Indianin. D r u k . Uniw. w Oklahoma. N o r m a Okla. 1942. L e w i s O., Skutki kontaktu z białym w czurnonogiej kulturze. Am. E t h . Soc. Monografia G. Augustin, N o w v Jork 1932. L i n t o n R a l f ( W y d ) , Akkulturacja 'w siedmiu indiańskich ple­ mionach Ameryki. D. Appleton-Century. N o w y Jork. Londv.n 1940. L o c k e A l a i n i S t e r n B e r n h a r d J. (Wyd.), Gdy się ludy spotkają. Hinds, Haydcn i Eldredge. Nowy Jork, Filadelfia 1942 1940. L o r a m С. F. i Mc I I w r a i t h Т. F. (Wvd.), Dzisiejszy Indianin północno amerykański. D r u k . U n i w . w Toronto. T o r o n t o 1913. M a c G r e g o r G., H a s s r i c k 1\. B. i H e n r y W. E„ Wojow­ nicy bez oręża: Studium rozwoju społecznego i osobowości Indian Sioux w Pineridge. D r u k . U n i w . w Chicago. Chicago 1940. M a l i n o w s k i В., Dynamika zmian kultury. D r u k . Uniw. w Yale, New Haven 1945. T h o m p s o n L a u r a , Granie Fidżi. Amer. Rada, Instytut Sto­ sunków Pokojowych, X X I I I . Studia Pacvfiku NT 4. San Francisco 1940. T h o m p s o n L a u r a , Guam i jego lud. Studium zmian kultury i wychowania kolonialnego. Amer. Rada, Instytut Stosunków Pokojo­ wych. San Francisco, N o w y Jork 1941: Princeton, N. J. 1947. 11. Neo-ewolucjonisla: W h i t e L e s l i e Л.. Energia i ewolucja kultury. Amerykański Antropolog. T o m . S3, n r 3, część 1. 1943, str. 325. ff. W h i t e L e s l i e A., Stopnie ewolucyjne, postęp i szacowanie. kultury. Południowo-Zachodni Dziennik Antropoł. T o m . 3. n r 3. 1947. 12 Szkota socjologiczna: A r e n s b e r g С. M. i K i m b a l l S. Т.. Rodzina w Islandii. D r u k . Uniw. w H a r w a r d , Cambridge 1940. A r e n s b e r g K o n r a d M., Chłop islandzki. Mac Nowy Jork 1917. Mac Milian. Lo.iulyn. D a v i s A., G a r d n e r В. Б. i G a r d n e r M. П., łudnie. Społeczna-untropałagiczne studium klasy i kasty. w Chicago, Chicago 1941. i społeczność Milian i Ska, Głębokie Po­ D r u k . Uniw. �397 < E m b r c c J a n F , Japończycy. Instytut Smithsański, Waszyng­ ton D. a i m Studia tła wojny. E m b r c c J a n F„ Naród japoński. Przegląd Społeczny. F a r r a r i Rinehart, N o w y Jork 1945. F e i И , Życie chłopów w Chinach. Rout ledge. L o n d y n 1939. H o r m a n s fi. C , Wieśniacy angielscy w wieka XIII. D r u k . U n i w . w H a r w a r d . Cambridge 1940. Powderanaker H o r t e n s j a , Po swobodzie. Studium kultury głębokiego Południa. D r u k . V i k i n g Nowv Jork 1939. W a r n e r W. L., Serie stolicy Yankesów. 6 tomów. D r u k . Uniw. w Yale. New Haven 1941.. Antropologiczne s t u d i u m nowożytnej wspól­ noty nowej Anglii przez okres 10-lecia. 13. Archeologia I i I j 4 J i ' J zainteresowania: 14. Przypiski archeologiczne: C h i l d e V. G, Co się wydarzyło w historii. Książki Penguina, Inc., Nowy Jork 1946. C l a r k G r a n a m e , Od dziczy do cywilizacji. Cobbet, L o n d y n 1946. C l a r k G r a h a m * , Archeologia i społeczeństwo. M e d i u m , L o n ­ dyn 1939. Cobbet, Londyn 1946. Zwięrfc streszczenie t , f V 15. B r e w J. ()., Archeologia krańca Alkali. Południowo-wschodnie Utah. Papiery Muzeum Peabody, X X I , Cambridge, Mass. 1946. Zwlaszcza rozdział «Użycie i nadużycie Taxonomii». ! k** K l i i c k h o h n C, R e i t e r P., e t a l , Przedwstępny raport o wykopaliskach z r. 1937. В. C. 50—51, Kanion Chaco, Nowy Meksyk. Uniwersytet w N o w y m Meksyku. Biuletyn 315. Serie Antropologiczne и i ogólnego B r e w J . O., Wybór bibliograficzny amerykańsko-indyjskiej ar­ cheologii tut wschód od Gór Skalistych. Klub E x k a w a t o r o w , Cambridge, Mass. 1943. С h i 1 d e Y. G., Przedhistoryczne spoieoznosci na Wyspach Bryhnskich. W. i R. Chambers, Ltd., Londyn i E d y n b u r g 1916. J o h n s o n F r e d (Wyd,), Człowiek w północno-wschodniej Ame­ ryce Północnej. Peabody Muzeiun, Audover. Mass. 191(1. M a r t i n P. S., Q u i m b v G. J., C o l l i e r D., Indianie, przed Kolumbem. Dwadzieścia tysięcy lat amerykańskiej historii odkrytej przez archeologię. D r u k . Uniw. w Chicago, Chicago 1947. Z e u n e r F r y d e r y k E., Datowanie przeszłości. Wstęp do ge.oclu-onalogii. Mcthun i Ska, Londyn 1916. Z c a n e r E , Okres plcisioceński, jego klimat, chronologia i na¬ stępstwa fauny. Towarzystwo Hay. В. Quaritch L t d . , L o n d y n \Ш. �398 » V. 3. N r 2. Zwłaszcza K l u c k h o h n a teoretyczna dyskusja o i n t e r p r e t a ­ cji i Uxonom.ii. R o u s с I r w i n g. Prahistoria, w Haiti. D r u k . U n i w . w Yale. N e w Haven 1939. Zwłaszcza rozdziały ((Technika konceptualna)) i ((Proce­ dural skiego 16. L l o y d S e t o n , ((Preliminarz raportu)). Dziennik Wschodu, tom IV, n r 4. 1945. 17. H e n с к e n H u g o , «Londyiiskie konferencje 1943 i 1944. J. li .1. 1., tom. С I I . 1947. Studiom Bli­ o archeologii* 18. M o v i u s H a l l a m L. J r . , Wczesny człowiek 1 stratografiapleistoceńska w południowej i wschodniej Azji. Papiery Muzeum Peabody. V. X I X , n r 3. Cambridge Mass. 1914. juyu, 19. K i d d e r , J e n n i n g s i S h o o k , Wykopaliska w KammatGuatemala. 50 gl. 561. Instytut Carnegie w Waszyngtonie, 1946.. 20. G e i s t O ł t o i R a i n c y F r o h l i c h C , Archeologiczne kopaliska w Kukulik. Wyspa St. Luwrence, Alaska. Waszyngton 1936—7. wy­ D. C. 21. f i z y k a l n a antropologia ogólnego zainteresowania: И o o t o n E. A , Ubodzy krewni człowieka. Doubleday, D o r a n i Ska, Garden City, N o w y Jork 1942. W y b o r n y przegląd studiów n a d antropoidami i niższymi p r y m a t a m i . I I o o t o n E. A., Wzwyż od małpy. 2-gie w y d . Mar. Milian, N o w y Jork 1946. Najbardziej przejrzysty i nowożytny przegląd ogólnej dz-ie"dziny antropologii fizycznej. ' H o v e l s W. W , Ludzkość tak dalece. Doubleday, Doran i Ska„ Garden City, N o w y Jork 1945. Przyjemny do czytania wstęp do fizycz­ nej antropologii. K r o g n i a i i W . M., Bibliografia ludzkiej morfologii VJU—19S9. D r u k . U n i w . w Chicago, Chicago 1941. S h a p i r o H . L „ Migracja i otoczenie. Studium fizycznych cech japońskich imigrantów do Hawai i skutki otoczenia na ich potomków. Londyn. D r u k . U n i w . L o n d y n . N o w y Jork. Toronto 1939. 22—29. Człowiek fossylny: 22. M a c C u r d y G. G. (Wyd.), Wczesny człowiek. I . B. Lippincott, Philadelpia 1937.'Symposion* M a h o n y D. J., (iPossylna czaszka K a i l o r i geologiczne świade­ ctwo starożytności*, .(Problemat starożytności człowieka w Australii)). Oba w Mem. Nat. Muz. Melburne N r 13. 1913. wiek 23. D c T e r r a H e 11 ni u t, Pleistoceńska geologia i wczesny na Jawie. Trans. Phil. Soc. NS 32. 1943, str. 437—464, czło­ �ж W e i d e n r e i c h F„ Małpy, olbrzymy i człowiek. Chicago 1946. Rozrzucone wykłady publiczne. W e i d e n г e i c.h F r a n z, Wczesny człowiek olbrzym z Jawy i z południowych Chin. Anth. Papiery, t o m 40, Pt, 1. A m . Muz. N a t u r . Hislor., N o w y Jork 1945. Opis morfologiczny. W с i d e n r e i с h F r a n z, Czaszka Sinanthropis Pckineusis. Stu­ d i u m porównawcze o czaszce pierwotnego I l o m i n i d a . 21. Palcont. Sin., NS N r 10, str, 1—484. 13 r o o m F. R. S. i S c h e p e r s G. W. H., Południowo afrykań­ skie fossylne malpo-hidy. Austrah-piłhecinae. Memorial, Transvaal M u ­ zeum, N r 2. Pretoria 1946. 25. C l a r k W. F... L e G r o s i M o r a n F G . M„ Raport o czaszce Swanscombe. J. R. A. J., tom L X V I I I . 1938. K e i t h S i r A r t u r, Nowy przegląd anatomicznych cech czaszki z Piltdown, z kilkoma uwagami o świeżo odkrytej czasce z Swanscombe. Dziennik Anatomiczny, toni L X X I I I . 1938—9. 26. O k l a d n i k o f A. P., Człowiek z Neanderthal w Centralnej Azji. Azja, tom XL. 1940. 27. M c G o w n T. D, i K e i t h S i r A r t u r , Góry Karmelu, tom I I . Ludzkie szczątki fossylne z rian. Druk. Clarendon, Oxford 1939. i jego kultura Epoka kamienna IsCualloi-so-Moustc- 28. D e T e r r a H e l i m u t, Przedwstępna nota o odkryciu czło­ wieka fossylne.go w Tepe.rpan w Dolinie Meksyku. Starożytność Amery­ kańsku, toni 13, n r 1. 1947, 29. J e n k s A. I-i., Człowiek doliny z Minnesoty Browna. Л. A. A. Mem, N r 49. 1937. J e n k s A l b e r t E r n e s t , Człowiek pleislocc liski w Minnesota,, fossylny homo sapiens, D r u k . U n i w . w Minnesota, Minneapolis 1936. (30-31) Rasa: 3». F i e l d H e n r y k , Przyczynki do antropologii Iranu. A n t h . Serie, f i e l d Muz., Nat. Hist, tom XXIX, n r 2. Ogl. n r 159. 1039. 31. В e i i e d i e t R. Rasa, wiedza i polityka. Książki czasów no­ wożytnych. Nowy Jork 1910, D r u k . V i k i n g , Nowy Jork 1915. С o o n С. S., Ras,; Europy. Mac Milian, 1939. Bardzo waż-ne. W n i ­ k l i w y przegląd, opis i analiza typów fizveznveh Europy od czasów pa­ leolitycznych, do dzisiejszych Że szczególnym uwzględnieniem tła h i ­ storycznego i archeologicznego. Levis Julian H e r m a n , Biologia Murzyna. Druk. Uniw. w Chicago, Chicago 1942. �•400 S h a p i r o H. L , Miyracja i otoczenie. Prasa U n i w . w O x f o r d * * , Nowy Jork i Londyn 1939. S t e g g e r d a M o r r i s , Indianie Маца Yukatanu. Instytut Car­ negie, Waszyngton D. C. 1941. :S2. Genetyki: B r u e s A l i c j a M„ Podobieństwa Sibling, jaka stwierdzenie ge­ netycznej determinacji cech oka. skóry i włosów u człowieka. MS. 1944. D o b z h a n s k i T c o d o z y , Genetyka i początek rodzajów. 2-gie wydanie przejrzane. D r u k . Uniw." w Columbii, Nowv Jork 1941. D u n n L. C. i D o t o z h a n s k y T h . , Dziedziczność, rasa i społe­ czeństwo. Wydanie Pelican, Książki Penguin, Inc. N o w y Jork 194(1 G a t e s R. R u g g l e s , Ludzka genetyka Mac M i l i a n , N o w y Jork 1946. \ » Xi. Serologia: С a n d e 1 a P. B„ Wprowadzenie errupy krwi В do Europy. Ludzka Biologia, tom X I V . 1943. B o y d W. C, Grupy krwi. Tab. Biol,, tom) X. 1943. S c h i l'f F r H z i B o y d W. C , Technika grupowania krwi. Miedzvnaukowe Inc. W v d a w e o w , Nowv Jork 1942. Wiener Aleksander Ś.. Grupy krwi i transfuzja. Karo!. C. Thomas, 1943. — 3-cie wydanie. 34, Wzrost i starzenie: Cowdry t''.. V, (Wyd.). Zagadnienia starzenia sie. Williams 'i W i l k i n s Co., Baltimore 1939. G r o u) i c h W. W. i T h o m a s H e r b e r t , Wzrost i rozwój pelvisu indywidualnych dziewcząt przed, podczas i po puhertas. Dzien­ nik Biologii i Medycyny w Yale, tom X V I I , nr 1. 1944. 35. Antropologia konstytucjonalna: " D r a p e r G„ D u p e r t u i s C. W. i С o n g h e у I . J . J u n , Konstytucja ludzka w medycynie klinicznej. P. B. Hoeber Incl.. N o w y Jork i L o n d y n 1941. H e a t h C l a r k W.. Czym są ludzie. D r u k . Uniw. w H a r v a r d , Cambridge 1945. Studium Grania. H o o t o n E, A„ Młody człowieku, jesteś normalnym. G. P. Putn a m * Synowie, N o w y Jork 1945. Popularnie napisany r a p o r t o studiach Granta. L e s s a W. A., Ocena konstytucjonalnych ttjpologij. A. A. A. Mem. N r G2. 1943. Studium porównawcze i historyczne tej dziedziny jako ca­ łości I 1 . '*" t j •I A �401 S h e l d o n \V. П., S t e v e n s S. S. i T u e k e s W. В.. Różnorod­ ności ludzkiej fizyki. Harper i Bracia N o w v Jork 1940. Wraz z «Różnorodnośriami iemperamrnlm* jest to fundamentem obecnego zaintereso­ wania i p r a w na polu aintropologii konstytucjonalnej. S h e l d o n W. H. i S t e v e n s S. S.,*Eożnorodnos'c( temperamentu. Harper i Bracia, N o w v Jork 1942. R o b e r t W. E h r i c h . Departament Socjologii i Antropologii Brooklyn College. B r o o k l y n , N o w v Jork, U. S. A. Robert IV. Erich, Brooklyn'College J O H N R. S W A N T O N , « T h e e w o l u t i o n o f n a t i o n s . . C i t v of W a s h i n g t o n , 1942, s t r . 2 3 — 8 . <-A г с w .a r s i n с v i 1 a b I e?». C i t v o f W a s h i n g t o n . 1943, sti-. 36. I. W W a s z y n g t o n i e i s t n i e j e o d r o k u 184В — wnioskując z p i e ­ czątki na okładce wydawnictwo .Smithsonian Institution.. D w i e piiwyższe p u b l i k a c j e pochodzą z tego właśnie w y d a w n i c t w a . P r a w d o p o d o b n i e coś j a k u nas d a w n i e j " " - B i b l i o t e k a "(Ha w s z y s t ­ k i c h . . . W b l v m razie p i e r w s z a z w y m i e n i o n y c h prac- m a t a k i charakter. A u t o r rozważa w s,pusób p o p u l a r n y . p r o b l e m «cwolucji n a r o ­ dów*, opierając sie na z n a n y m m u , l e c z n i c c y t o w a n y m m a t e r i a l e e l n o l o g i e z n v m i h i s t o r y c z n y m . N a p r z e s t r z e n i 23 ' s t r o n zdołał umieścić h i s t o r i e k i l k u n a s t u p l e m i o n i n d y j s k i c h oraz prawie w s z y s t k i c h z n a n y c h narodów świata. Załatwiwszy sic, zresztą słu­ sznie, w d w u z d a n i a c h , « p o s p o l i t y m przesądem*\ j a k o b y n a ­ rody i plemiona, w ograniczonej liczbie, bvłv a o l o w v m t w o r e m determinacji haskiej l u b n a t u r a l n e j w y k a z u j e na przykładach Irokezów Crikńw D a k o t a A r i k o r a l t d Że a n i t e r y t o r i u m a n i wspólny i e z v k w i e r z e n i a z w y c z a j e t y m m n i e i wspólna władza polityczna n i e stanowią' ani" o jedności l u d , , a n i p l e m i e n i a v sensie j e d n o l i t e i . . r u n y społeczne i N i e można też utożsamiać l u d u z p l e m i e n i e m a n i przyjmować że n l e m i e jakieś czv z w i ą ­ zek p l e m i o n «od nrc74tku»>" iest d o l a d iakaś n i e z m i e n i o n a w i e l ­ kością ( s i r . 3 ) . z w r a c a j ą c sie o d p l e m i o n do więcej zaawansowanych państw albo « n a r o d ó w » — z n o w u s t a j e m y wobec b r a k u j a k i e g o ­ k o l w i e k c z y n n i k a łączącego, względnie zespołu czynników, m a ­ jących u s p r a w i e d l i w i ć ' d o g m a t o niezmienności i c h l i c z b y , a l b o ich k o n s t y t u c j i - ( s t r . 4). A u t o r sadzi, że «naród» jest d o p i e r o p r o ­ d u k t e m e w o l u c y j n y m , który narastał p o w o l i p o d w p ł y w e m róż- 1.4.1. T- XXXVIII 2Ci �m d i p r z v c z v n , j a k w o j n a , zabór, częściowe l u b całkowite p o m i e ­ szanie się z i n n y m i l u d a m i , p r z e j m o w a n i e . ia.z t a k i e j raz i n n e j n a z w y , przeważnie j e d n a k c z y n n i k d o l n e j w o l i , to znaczy chęci życia" razem, Uważa, iż W i e l k a B r y t a n i a ' j e s t n a j l e p s z y m h i s t o ­ r y c z n y m przykładem t a k i e j właśnie e w o l u c j i . O Polsce' pisze t y ­ leż t a k : «Polska p o d o b n i e j a k Hosja zaczęła (swój b v t h i s t o r y c z n y ) j a k o p e w n a l i c z b a w o l n y c h i niezależnych państewek, k t ó r e ' * c z a ­ sem p o d d a n e z o s l a l v j e d n e m u rządowi.' P o d Bolesławem I I I osiąg­ nęła znaczną potęgę,'jednakże król t e n podzielił państwo m i e d z y s w o i c h synów i o d 1138 d o 1305 nastąpił p o n o w n y okres p o d z i a ­ łów, podczas czego w r. 1241 i 1259 fa-udności wewnętrzne powięk­ szyły sie w s k u t e k n a j a z d u Mongołów. W r. 1230 w p r o w a d z i ł P o l ­ s k i Król Z a k o n teutoński n a wybrzeże Bałtyku, n i e przewidując że przez to kładzie f u n d a m e n t p o d nowoczesne N i e m c y i s p r o w a ­ dza n a Polskę n i e p r z e w i d z i a n e wstrząsy K a z i m i e r z I I I 1370) jeden /' największych monarchów' usiłował zor-aiiizować klasę mieszczański \V V 1396 L i t w a - 'k lora poczęła sie r o z w i jać w X I I I ' w i e k u n a północno-wsch - n n i c a c ł i P o l s k i i z a r z e h podbijać coraz wieks/c o b s r . r v nołaczybi sie v P o l s k - . V U п и żeńslwo w X i c « o O d 'te<4> czasu o a n u h w P o r t c e c Ł ^ z - n n u ^ M w e w n e t r z n e ń-, w X ^ n c ^ w b s z c z i or/ez n, ele'rs ie S w h Ь n" ów <I), I r o n u S I ńrze-z w o i n y •/ I E t klńrlćh P o l s k o n НИ S rh^h,,S m z v Z 772 Sf\ Prusy 1Ж _ Ros e levvnEn L s h - P •( W ^ ^ , ^ d ^ l Jrnr'WfcKL КчДн«; uc/упшпл W копе» m zez | v W , , 1 R r t 7 nwpodlcg^m i Rosję w r. S ( s f r 1 14). ^ nzh „ Połski zostało n n r t i ń l n n e , S ^ " . И \™Xm Й ^ P<*«"*'<»« ^ Т f Г i " ' P l A ' S lw» о " ' ^ n»M« * ' ^ " !; >>»imcj T a k wygląda h i s t o r i a P o l s k i w oczach A m e r y k a n i n a , p r z y " n a j m n i e j j e j najważniejsze d a t y z w r o t n e . W .zakończeniu w y p o w i a d a a u t o r k i l k a ogólnych wniosków. W i d z i następujące składniki wpływające na t w o r z e n i e się n a r o * d ó w : d o b r o w o l n e l u b p r z y m u s o w e łączenie sie w z a j e m n e poszcze­ gólnych p l e m i o n ezv imńslw, względnie o b a ' t e składniki r a z e m ; przykładem k l a s y c z n y m , > i c r w s z e g o \ v p u S z w a j c a r i a i St. Z j e d n o X czone. d r u g i e g o ' s u i r v W s c h ó d , R z v m i A z t e k o w i e . Łączenie to ^ opiera się w e d l e a u t o r a n a c o d z i e mas» a n i e na rządzie l'orinie rządu rasie c z y n n i k a c h " c o n a f i c z r i v c h i e z v k u czv k u l Щ turze. W i e l k ą rolę o d g r y w a p r z y K m z d a n i e m a u t o r a - n j e o k r e A ślone bliżej p r a g n i e n i e ' i uczucie.' że los n i e t y l k o gospodarczy. �;SŁ 403 ale w ogóle przeznaczenie poszczególnych członków n a r o d u zależy e d tego « r a z e m - l r w a n i a » , co w r e z u l t a c i e p o w o d u j e role « r a z e m trwania». N i e wdając sie w d v s k u s j e z poszczególnymi t w i e r d z e n i a m i zaznaczyć trzeba, że a u t o r o w i n i e j e s l obca l i t e r a t u r a socjologiczna n a t e m a t y n a r o d o w e . P o j e c i e «naród» dotąd n i e jest s c i s l e V r e ślone. N i e m n i e j praca m a c h a r a k t e r p r o p a g a n d o w y w k i e r u n k u u s t a l e n i a poglądu, że wolność i swoboda w r o z b u d o w i e k u l t u r a l ­ nej sa n a c z e l n y m i ideałami narodów. II. Głębsza jest p r o b l e m a t y k a d r u g i e j p r a c v S w a n l o n a — «czv w o j n v są n i e u n i k n i o n e . . ' W c wstępie określa a u t o r wojnę, j a k o «najbardzicj g w a ł ­ t o w n y stosunek między " r a p a m i społecznymi*. Jest ona « j e d n y m ze sposobów u s t a l a n i a różnic między państwem,, a obecnie jest «jedna z i n s l v t u c v j społecz,nvch». Celem r o z p r a w y jest «zbadać początki w o j e n i różne i c h o b j a w y , wykazać niemożliwość o d d z i e ­ lenia problemu wojen miedzv plemionami l u b narodami od za­ mieszek wewnętrznych podać p r z e s a d różnych m o t y w ó w p o w o d u i a c v e h wojnę zbadać stosunek miedzy władza c y w i l n a a w o j ­ skowa porównać wojnę w snnłeeznWi p r y m i t y w n e j a więcej rozwiniętej i uwypuklić wewnętrzny związek m i e d z y p o b u d k a m i prowadzącymi do w o l n y T o d o p r o w a d z i do z a s t a n o w i e n i a sie n a d U d k a m i k o n t r o l i n a d różnicami m i e d z v stosunkamivvewnetrzi ™ „ ° , - , ,uiedzvnarodowwm^ n l v m D r a v v o a s r o 4 u n k a n i i onar v m i na r o l i w a n i a c K i t r a k t a t a c h d o norównania państw oSar vc na zaborach в o o a r l v t h n a ^ 7 i e dó zhadania v v X ™ mi l w i ' n m r Z m ^ ^ m v v S ins v не i i w o m v w śwh^ e c i i ó ^ . Е Л ^ п ^ S p i s k a a n t m S ПОЬШпу o p r a c o w a n e są ? Chara klei- książki «dla w s z y s t k i c h * skłania j e d n a k a u t o r a do b a r d z o skróconego t r a k t o w a n i a l v e h zagadnień. Z d a n i e m a u t o r a «woj,ra n i e jest p i e r w s z a i n s t y t u c j a l u d z k a . , za co uważał j a n p . G u m p l o w i c z . W ś r ó d małp s p o t y k a m y w p r a w d z i e niektóre g a t u n k i napadające n a siebie a!c wśród g o r y l i i orangutanów jest to r a ­ czej t y l k o spór o samicę, wyczerpujący sie w p o j e d v n k a c h , a n i e g r o m a d n e i walce. Pogląd że pożywienie roślinne w p ł y w a n a za¬ miłowanie p o k o j u , a mięsne n a w o j n y , n i e p o t w i e r d z a się w życiu. Japończycy- i Chińczycy żvwia się przeważnie ryżem, a p i e r w s i 2G* �401 z i m n i sa z zamiłowania do w o j n v . Ślady w o j e n s p o t y k a m y wśród l u d z i o d n a j d a w n i e j s z y c h czasów, jednakże r o z m a i t e l u d y r o z ­ m a i c i e sie do w o j n y ustosunkowywały. Jedne były a g r e s y w n e , w o j o w n i c z e , d r u g i e p o k o j o w e , co najwyżej znające r o d z i n n e p r a w o zemsty za m o r d e r s t w o l u b kradzież. A u t o r przytacza różne n a z w y p l e m i o n amerykańskich, ocea­ n i c z n y c h , a z j a t y c k i c h , afrykańskich z których j e d n e zapisały się « k r w a w o * , i n n e .pokojowo.. Spośród różnych p r z v c z v n , które mogą wywołać wojnę, a u t o r p r z y t a c z a jedenaście, które h i s t n r v c z n i e najczęściej się powtarzają: " r e w a a ż (odpłata, z e m s t a ) , honor z chęcią *połeeziie4 w y n o s z e n i a sic n a d i n n y c h , p o d j u d z e n i e zwłaszcza l u d z i młodych którym w o j n a p r z e d s t a w i a się i a k b y sport obowiązek r e l i - i i i i v ' w t v m z n a c z e n i u Że niektóre p l e m i o n a sadza iż rozgniewane bóstwo m o * a przejednać o f i a r a « l ó w o b e v e h P l e m i o n takaż o f i a r a . m o * a zapewnić sobie o b f i t e żniwa u s i a n i e L r a z v a n a w e t słuszność' swe i « t e z v » w sporze w e w n ę t r z n y m Osobna « a * e ooświeca a u t o r w o i n m n r e l i g i i n v n , mahonieiańskhn Dalece t v n o w c м и z v c z v n v w o i ^ w e d l e чи1 >гл• p o r y w a n i e k o b i e t ' lieiolników osobistego znaczenia » < 1 P * , t * t won>wn ka r X i i n i k Г z a w ł a ^ I T S m k o S e nad dro- p r / e d nai>adem " Ilóżne spory m i e d z y j e d n o s t k a m i d a n e j społeczności, w v n i kajace przeważnie z tve'h s a m v e h motywów, c o i w o j n v między n a r o d a m i . u d a j e sie reguIować r o z w o j e m p r a w a p u b l i c z n e g o i kar"nego państwowego! W ł a d z a c y w i l n a o d n o s i w t e n sposób w y ż szość nad w o j s k o w a , która r e d u k u j e sie w łonie państwa do za­ dań p o l i c y j n y c h . U d a j e się to zwłaszcza w państwach o p a r t y c h n a zgodzie, a n i e na zaborze w b r e w w o l i p o d b i t y c h . D z i s i a j , m ó w i a u t o ? n i e m a już w o j s k a W l i i p r z e c i w w o j s k u S z k o c j i H a w a r i i przeciw l h u s c m k a n i o n u l ' r f przeciw k a n i o n o w i Schwvc M n v a l den Państwa te z i e d n o c z v l v sie w r a m a c h j e d n o l i t e g o prawa w o i s k o zaś p o w y d z i e l e n i u "zeń h i s l v t u c i i p o l i c y j n e j m a za z a ­ d a n i e u t r z v n ać nokói i niezależność t a k z b u d o w a n y c h Państw o d C wtwnę^ } . 4 ~$ ! | f . ŁT 1 Г *\ ' %. ' *gf ' J a k k o l w i e k d a l e k a jeszcze w y d a j e sie a u t o r o w i droga do zjednoczenia całego świata, j a k o j e d n e g o państwa, j a k k o l w i e k k o ­ nieczność u l r z v . m v w . a n i a w o j s k a d l a o b r o n y niezawisłości przez poszczególne państwa jest jeszcze d z i s i a j koniecznością — p r z e cięż t a k a e w o l u c j a jest' możliwa. I w t v m właśnie, w tej e w o l u c j i k u j e d n e m u państwu i p r a w u w i d z i a u l o r możliwość uniknięcia w przyszłości w o j e n . "#**•> �405 Potrzeba t v l k o d o b r e j w o l i , b v do takiego zespolenia dojść. O b r a k tej d o b r e j w o l i rozbijają się j e d n a k dotąd szczytne w y ­ siłki. (_) ks. Franciszek Mirek CU. K. C H A M R L 1 S , . T h e b o t a n v a n d h i s t o r y o t Z i z a n i a A q u a l i с a L . ( w i l d , r i c e > . S m i t h s o n i a n Report f o r 1940, 9 r v c . P u b l i c a t i o n ;i622. W a s z y n g t o n 1Г441. 8", s i r . ;f69—;МЧ2. 1) Labi. ( l o t . 17). R o z p r a w a ta jest p r z y c z y n k i e m d o h i s t o r i i u p r a w y zbóż. Z a ­ g a d n i e n i e tej rośliny należącej do r o d z i n y Festucaceae omówił już zresztą w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j A. M a u r k i i o . w p r a c y : . P o ż y ­ w i e n i e roślinne i r o l n i c t w o w r o z w o j u d z i e j o w y m , (str*. 30 i п.). W o k o ł o tej pożywnej i p l e n n e j rośliny powstało wśród róż­ n y c h szczepów I n d i a n mnóstwo legend i baśni. P o w s z e c h n i e przez n i c h używana n a z w a «manornin», co znaczy «dobra j a g o d a . , p r z e ­ szła do b i a l v c h osiedleńców w d o l i n i e górnej M i s s i s s i p p i . F r a n c u z i i A n g l i c y n a d a l i j e j r o z m a i t e n a z w y j a k : d z i k i owies, c z a r n y ryż, w o d n y róż, ryż T u s k a r o r ó w » i t p . , p o m i m o , że roślina t a n i e jest w c a l e g a t u n k i e m rvżu a n i o w s a Jeden spośród e u r o p e j s k i c h u c z o n y c h , którzy rozpoczęli w y p r a w y do A m e r y k i , a b y badać j e j florę, 'S.zwed, Heter K a i m , przywiózł w r o k u 1751 duża k o l e k c j e okazów d z i k i e g o rvżu i t a k o n i m pisze: «\V Północnej A m e r y c e , gdzie roślina ta rośnie d z i k o , uży­ w a n a jest j a k o pożywienie, przez w s z y s t k i e d z i k i e p l e m i o n a , które zbierają ją w w i e l k i c h .ilościach*. T r u d n o j e d n a k b v l o sprowadzić do Europy- n a s i o n a wysiadające siłe kiełkowania. D o p i e r o w r o k u . 1791 p r z e w i e z i o n o je w słojach z wodą; s z w e d z k i b o t a n i k L i n e u s z nazwał ją Zizania Aąuatica. D o lego czasu «de b r a j a g o d a * n i e była z n a n a u c z o n y m p o m i m o że przez w i e k i ż y w i ł y sie n i a d z i ­ k i e l u d y a przez b l i s k o m łat dostarczała pożywienia l i c z n y m e u r o p e j s k i m p r z y b y s z o m T r a w a la rośnie w Północnej A m e r v c e od iezicr W i m i p e - a ż d o Z a t o k i Meksykańskiej i na w s c h ó d ' o d Gór S k a j i s l v c h aż do wybrzeża A t l a n t y k u \a"lycłi wybrzeżach jest na p o p u h r n eisVó ze w s z y s t k i c h roślin w o d n y c h VosnVvch w nhlkić Jeziorach i w o l n o o l v n a c v c h s t r u m i e n i a c h ' \ a W i n o ' veh w h o d n eh krańcach v c h o k . ic X v w a o n a często o o ' arese h e n r ó w / о т Г ie tai п п к г ^ Г ы Г ^ Г У Г Г О Г М П И ' Ł C k f c i ? i eh S i Л. Maurizio loc. cii. �1 406 się w j e z i o r a c h bez o d p l v w u . Rośnie n a j l e p i e j w m i e j s c a c h , g d z i e k o r z e n i e j e j uczepić sie m o g a głębokich pokładów mułu bez względu n a g a t u n e k glebv. Żizania Aquatica iest jednoroczną, w o d n a , saniorozsiewającą "się t r a w a o w y s o k i c h , p r o s t y c h , c y l i n ­ d r y c z n y c h wewnątrz p u s t y c h łodygach, zakończonych kiścią k w i a ­ t o w a i ' z a o p a t r z o n y c h w cztery d o sześciu długich, płaskich liści z g r u b y m n e r w e m środkowym. N a s i o n a są długie i wąskie, p o ­ k r y t e brązowa owłosiona 'łuską dojrzewają nierów-nomiĆrnie dojrzale j a d r o ' j e s t purpuroweczarne. W okresie g d v Zizania Aquatica dojrzewa, głównym lema­ t e m rozmów wśród I n d i a n j e s t ryżowe żniwo. Gromadzą się o n i w z a l e s i o n y c h m i e j s c a c h w pobliżu pól ryżu i rozbijają t a m obozy. G d y już w i a d o m o , że p r z y n a j m n i e j j e d n a c z w a r t a n a s i o n dojrzała, mężczyźni, k o b i e t y , s t a r s i chłopcy i dzieyyczęta siadają w wąskie łódki ' ł a t w o w y w r o t n e k a n o e którymi wjeżdżają w łany r y ż o ­ w e g o s z m v a r u ' W każdej łódce sa 2 osoby j e d n a s t o i n a ' d z i o b i e i za pomocą długiej r o z w i d l o n e j żerdki p o p y c h a i k i e r u j e łódka d r u g a z w y k l e k o b i e t a ( s q u a w ) s i e d z i w środku łódki i d w o m a p a t y c z k a m i stracą dojrzałe n a s i o n a n a d n o łódki N a s i o n a suszy sie "następnie n a słońcu rozkładając ie n a skórach k o c a c h l u b b r z o z o w e j korze P o k i l k u d n i a c h oraży sie n a s i o n a w w i e l k i c h żelaznych kotłach a b y ie n r z v - o l o w a c ' d o d'ilszeeo oczyszczania' O d b y w a sic l o DO o r o s t u w w y k o o a n y c h w z i e m i d o l a c h w v S o n y c b T s k ó r ^ n i w któryrł n r z S T n l n n i c o k l z i e b sie \ S « ort łusk ^ ^ ^ ^ i T \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ T J ^ x ^ 7 \ - x T m w Urn smtsóh o^vVzV^ soosóh , r z y s z c z , n i , , i n n t E L , , dn .'e m n r l n k r o w ełe W 5 v n i ż O r z V u>lc\u m i t v n ndhnie Z i Hko i i ™ ' P rvln d/iiilffo n t l i d o f N n 2 w S I S к t ш - о ? t i ikZ' m i n Г i H r S W i n n S « ^ O K IP f T ' l / n,f ь г i C ^ i s i e j ^ stair ^ c o m n i ) w r o k u 1634, dokąd przybył, z wybrzeży A t l a n t y k u . Według t r a d y c j i indiańskiej szczep M e n o m n u jest o d iiiepam.ętiiych czasów związany z Z i z a i i ą . S a n i c h n a z w a znaczy «lud d a k i e g o ryzu». W i e r z o n o n a ­ wet, ze g d y t y l k o M e n o m m . osiądą w jakiejś o k o l i c y t o d z i k , r y z u k a z u j e sie t a m , a z n i k a g d y ją opuszczą. Żyli o m wyłącznie z m y ­ ślistwa , roślin n i c wymagających u p r a w y . W y s o k o c e n i l i Z i zan.ę, uważając j ą za d a r d o b t y c h bogów i z tego p o w o d a s t a n o ­ wiła o n a podstawę uczt r e l i g i j n y c h . и1дг. W r. 1852 R z ą d F e d e ­ r a l n y przydzielił n n leśne obszary n a d W i l c z ą Rzeką ( W o l f R i ­ v e r ) , к ore d o ckis zamieszkują j u z m e j a k o - l u d dzrkiego r y z u » , łecz j a k o r o b o t n i c y l e s m . W �г 407 W dzisiejszych stanach W i s c o n s i n i Minnesota w w i e l k i e j d o l i n i e znajdują się niezliczone płytkie j e z i o r a i l e n i w e s t r u m i e ­ n i e , które b v l v r a j e m d l a czerwono s k o r y c h , dostarczając n i e w y ­ c z e r p a n y c h zasobów żywności. Poza d z i k i m ryżem, r y b a m i i z w i e ­ rzętami w o d n y m i , okolice te obfitowały w zwierzęta lądowe, ce­ n i o n e l a k dla'mięsa, jak i skór. T o Leż t e r e n y le były p r z e d m i o ­ t e m n i e u s t a n n y c h , k r w a w y c h w a l k pomiędzy szczepami S i o u x i C h i p p e w a W r e s z c i e w r "l862 r z a d oddał > n i e p o d z i e l n i e C h i p ­ p e w a D z i k i ryż dostarczał żywności z d r o w e j łatwej do p r z e c h o ­ w a n i a i przewożenia R y ż w »otowaniu p e r n i i c i e i mała ilością można w e l u l u d z i nakarmić co o d p o w i a d a Gościnnemu c h a r a t e r o w i I n d i a n : n i e o c z e k i w a n y / a zawsze m i l e w i t a n y gość n i e s n r a w i kłnr.ntu ffdvż w y s t a r c z y dolać w n d v do knfła 'ahv «estei b r v i d l a w s z y s t k i c h starczyło ' U l u b i o n a p o t r a w a c e n i o n a n a w e t orzez białych iesl^ «lassamanonny> t i b n i a 2 t d t i k ^ o n - ż u k u kurvdzv r v b ' 1 3 h ш е т R v • r o z g o t o w a n y rm n\iaz"e z a s t e n u i e I n d i ^ Z сЫеЬ i n ^ a S na sucho dostarcza n i e t v k w ^ r S r ^ Umlcinym P«^«iema tt u b oo tt nn ii uh mliicz zJymm lroo D Rozprawka i l u s t r o w a n a jest pięknymi f o t o g r a f i a m i , N i e m n i e j podkreślić należy, że l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u a u t o r n i e w y ­ czerpał. J. D. JOHN GILLIN, «Мое h e a P e r u v i a n C o a s t a l C o m •ro u n i t v » . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , I n s t i t u t e of Social A n t h r o ­ pology. P u b l i c a t i o n No. 3, W a s h i n g t o n 1947. ••I. Ł 9 • O k r e s , o d o s t a t n i c h l a t p r z e d w o j e n n y c h począwszy, c h a r a k ­ t e r y z u j e w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a etnologów p ó ł n o c n o a m e r y k a ń ­ s k i c h z a g a d n i e n i a m i A m e r y k i Południowej, p r z y c z y m rolę p r z e ­ w o d n i a g r a S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . N a j l e p s z y m tego w y r a z e m jest ^ i n i c j o w a n i e m o n u m e n t a l n e g o dzieła. ^ H a n d b o o k of" S o u t h A m e r i c a n I n d i a n s * , w y d a w a n e g o "z udziałem północno i południowo-amerykańskich u r z o n v c h * którego d w a p i e r w s z e t o m y już sie ukazały ' P o tej samej l i n i i zainteresowań i d z i e seria w y d a w n i c t w nod'ietvch przez I n s t i t u t e of Social A n t h r o p o l o g y , 'której t e c i m 7 k o l e i t o m e m jest książka G i l l i n a «Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . . ^ T e r e n e m zainteresowań G i l l i n a jest osada Moche, leżąca n a p a c y f i c z n y m wybrzeżu peruwiańskim, około 7 k m o d s t o l i c y d e p a r l a m e n t u T r u j i l l o . Mocheros, mieszkańcy osady Moche, r a s o w o r z J ' * 1Ш- �408 wykazują duży jeszcze procent k r w i indiańskiej. J a k k o l w i e k sa chrześcijanami, mówią po hiszpańsku i k u l t u r a l n i e n i e w i e l e róż­ nią się od sąsiadującej z n i m i ludności hiszpańsko-peruwańskiej. uważają s i ę ' j e d n a k za I n d i a n i s i l n i e zaznaczają swą odrębność. P o d s t a w a odrębności i .poczucia wewnętrzne i łączności jest gospo­ d a r k a k o l e k t y w n a , obe m u j a c a w s z y s t k i c h mężczyzn, r o d o w i t y c h Mocheros. a będąca przeżytkiem czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h . ' I n s t y t u c j a g o s p o d a r k i k o l e k t y w n e j jest j e d n a z n a j c i e k a w ­ szych f o r m u s t r o j u społeczno-gospodarczego P I d . A m e r y k i . I s t n i e j e Lam s i l n i e rozwinięte poczucie własności p r y w a t n e j z i e m i , z a b u ­ dowań i w s z e l k i c h .ruchomości, wspólną n a t o m i a s t jest praca w s z y s t k i c h meżczv:zm p r z y u p r a w i e pól, b u d o w i e i u t r z y m y w a n i u urządzeń i r y g a c y j n y c h o r a z p r z v b u d o w i e domów. T a p o z o r n a sprzeczność poczucia własności przedmiotów m a t e r i a l n y c h i wspól­ n o t y p r a c v p o l e - a na prześwdadczeniu o zupełnej i c h niewspólmierności' P r a c a " j e s t w pojęciu Mocheros czymś zapełnię o d m i e n ­ nym czymś n i e w v n . W n v n v m n a p r z e d m i o t y m a t e r i a l n e l u b i c h s y m b o l , pieniądze.: Pracę można oddać t y l k o praca. W części p i e r w s z e j , obejmującej zebrany materiał, a u t o r n i e p r z e p r o w a d z a j e g o s e l e k c j i . X a równi t r a k t u j e n p . a r c h a i c z n e l o ­ dzie plecione z " t r z c i n y , używane w rybołówstwie m o r s k i m , j a k i lodzie b u d o w a n e z i m p o r t o w a n y c h desek p r z e z s p r o w a d z a n y c h majstrów, l u b f a k t , że czas m i e r z y sie w e d l e przelatujących 'sa­ molotów pasażerskich l i n i i l o t n i c z y c h F a u e e t t a . D o p i e r o w o s t a t n i m rozdziale stara się a u t o r w v l a e z v c z c a ­ łokształtu k u l t u r y M o c h e e l e m e n t y p r z e d k o l u i m b i j s k i e , w p ł y w y k u l t u r y s i e r r y i ' w p ł y w y e u r o p e j s k i e d a w n e i współczesne, przv c z y m dochodzi do k o n c e p c j i k u l t u r y m i e s z a n e j , d l a której u r a b i a t e r m i n k u l t u r y k r e o l s k i e j ( h i s z p . «'criollo»). 1 K u l t u r a .kreołska. z d a n i e m a u t o r a , jest syntezą elementów c z e r p a n y c h z różnych źródeł, między i n n y m i z r o d z i m y c h k u l ­ t u r indiańskich. Hiszpańskie piętno "jest t u j e d n a k l a k ' s i l n e , że na całym obszarze A m e r y k i Łacińskiej jesL ona n i e m a l j e d n o l i t a . I d e o l o g i a jej jest raczej h u m a n i s t y c z n a , ' z p r z e w a g a l o g i k i i d i a ­ lekt y k f naci e m p i r y z m e m i p r a g m a t y z m e m . S ł o w o posiada w i ę k ­ szą wartość niż rzecz ( s t r . 151—452).' W l y m o s t a t n i m w i d z i a u t o r p r z v c z v n e z j a w i s k a że idee sa chętnie i wchłaniane przez kulturę Li-eolską 'niż w y t w o r y m a t e r i a l n e i towarzyszące i m t e c h n i k i . K u l l u r a M o c h e jest, z d a n i e m a u t o r a , typową kulturą k r e o l - Sierra - górskie partie Peru. stosunkowo dobrze i o klimacie chłodniejszym niż okolice nadmorskie. 1 nawodnione = .'Я 'l' .'Mi » - — — = i �mi \ ska. Szczegółowa j e j a n a l i z a daje o b r a z m e c h a n i z m u p o w s t a w a ­ n i a i części składowych k u l t u r v k r e o i s k i e j . W b a d a n i a c h G i l l m n i e "odrzuca, w p r a w d z i e m e t o d e t n o l o g i c z n v c h , polegających n a bezpośrednim k o n t a k c i e z badaną l u d ­ nością, za najwartościowsze uważa j e d n a k ankietę i statystykę.. Sadzi ( s i r . 2 — 3 ) , że. byłoby wielką pomocą d l a n a u k i , g d y h v ' w s z e l ­ kie z j a w i s k a k u l t u r o w e mogły być z r e d u k o w a n e do procentów.. P o z w o l i ł o b y l o n i e t y l k o n a dokładniejsze u s t a l e n i e p o z y c j i r ó ż n v e h z j a w i s k w całokształcie k u l t u r y , ale także dostarczyłoby b a r ­ dziej precyzvj.nvc.il p o d s t a w d l a z m i e r z e n i a zachodzących w n i e j zmian ' ' ^ ' A. Kowalska «G o u l o u г о ГС u 1 l u r e i n I n d o n e s i a » b v R A Y M O N D K E N N E D Y . F r o m the S m i t h s o n i a n R e p o r t for №3, pages 5 1 3 — 522, S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n W a s h i n g t o n . 8«, 1 m a p a , VI t a b l i c . Z w i e l u względów w y s p y I n d o n e z j i sa b a r d z o c i e k a w y m m a ­ teriałem d l a etnologa. T u : b o w i e m z n a j d u j e m y początki'historii człowieka. J-awajczyk, który żvł s e t k i tvsiecv l a t t e m u jest p n i e m genealogii- I n d o n e z j i , a d o p i e r o później n i e z l i c z o n e fale p r z y b y ­ szów osiedlały się n a w y s p a c h . P r z o d k o w i e p i e r w o t n y c h m i e ­ szkańców T a s m a n i i i A u s t r a l i i , M e l a n e z j i i P o l i n e z j i w i e k i t e m u przeszli przez I n d i e W s c h o d n i e S p l o t y h i s t o r i i sa t u b a r d z i e j z a ­ gęszczone niż . . d z i e k o l w i e k i n d z i e j i n n y m z n a m i e n n y m f a k t e m iest' że do dziś zachowały sie w s z y s t k i e h i s t o r y c z n e w a r s t w y j ' ż e ' w ś r ó d 'różnych szczepów t u l i y l c / v c h w i d o c z n e sa ślady w s z y s t k i c h c y w i l i z a c j i które t u w przeszłości istniały Sposób ży­ cia ' k o c z o w n i c z y c h szczepów n a S u m a t r / c ' i R o m e o ' jesl p r a w d o ­ p o d o b n i e n i e n a r u s z o n y , , o d b i c i e m ogólnych warunków życia n a u c h i o e l a . - u s m z e d ' W tvsiecv l a l i t a k i e s a m e w s o r v starożytne i k u i t u r y można znależY wśród n w c h szczetrów T a k wiec o b e n i a I do e / i i e s f i ^ b ^ iacуm o W roz N4 i n t-m?eiv/e СУwi izac i Jest t o i e d n a z ' n i e l ^ z m X c z ^ Ś c i wbl nnżn a o h Ś o w iwać i e s z e z e T TWO i S s l S hvb f r7,i1\\Ze w i e l k b ' ' okre<d sV do , Г Г S b w. l x I n !em H , e n d e r s k a ^ d n i n is.'rae 1 k n l S a I . Г 1 а Н п е Tfoti i.lhv,L jednak S r v S ^ n i , r t z \ n n i k i e m w .zaennvsamu HV » 'l " к pci" H ^ u V t e j \-as 7 ,™ЫтР h , £ v louzmiej KUUU,\ Ku^ura ^ib Z JISI и 11 ч ne w ! ogionet" �-НО n i c szerokie zasięgi, o d n a j p r o s t s z e j w świecie do w v s o k o r o z w i nietej i dawno ugruntowanej cvwilizacji. Długo p r z e d świtem p i s a n e j h i s t o r i i p r z o d k o w i e I n d o u e z v j ezyków z a m i e s z k i w a l i te w v s p v , o s t a t n i p r z v p l v w późniejszych Matejczyków miał m i e j s c e około 2 tvsiace l a l' p r z e d C h r . J e d y n a obca domieszką o d lego czasu h v l i n i e l i c z n i H i n d u s i , A r a b o w i e , Chinczvey i ostatnio E u r o p e j c e . D w i e główne r a s o w e gałęzie lo wcześniejsi i późniejsi M a i a j o w i c Oprolo- i d e u l e r o - M a l a v ) , są o n i m a l i , ' o brązowej skórze i f a l i s l v c h l u b p r o s t y c h włosach. Lecz wcześniejsi M a l a j o w i e , p r z v h v l i z A z j i m a j a l v p b a r d z i e j k a u k a z o i d a l n v t j . niżsi, o b a r d z i e j krętych wdosach i węższych głowach. T y p późniejszych M a l a j ó w jest "bard/Jej m o n g o l o i u a l n y o g r u b s z y c h ' i J o s t v e h wdosach i b a r ­ dzo s z e r o k i c h t w a r z a c h . Wcześniejsi M a l a j o w i e , zamieszkujący przeważnie niedostępne o k o l i c e sa w większości n o a a n a m i u l e ­ gają o n i t y l k o c z c ś d o w o w p l v w o m " c y w i l i z a c j i h i n d u s k i e j i raahom e h m s k i e i b r a k i m postępowej k u l t u r y i zachowują starożytną n i - a n i z a c i e społeczna N a t o m i a s t późnie fsi M a ł a i o w i e zamieszkują nrzoważn e o b r z e ż a T»rzesz o n i - , e z s l n y w p ł y w h i n d u s k i sa wyznania mahomePinsldcX nos a d a i a duży zasób t e c h m k i w v t w o r c l ' j i o d d^iwiw f o r m y rządów. m P o m i m o lycłi różnic'jest w i e l e elementów j e d n o l i t e j k u l t u r v . J e d n v m z n i c h j e s t jeżyk. Z a w y j ą t k i e m t r z e c h ośrodków posłu­ gujących sie bliżej n i e s k l a s v f r k o w a n v m jeżykiem t z w . . p a p u a s k i i n . : . w s z y s t k i e l'udv I n d o n e z j i używają jeżyka o t v m s a m v t n podłożu I j . ' m a l a j o - i K d i n e z v j s k h n . Mało k t o . u r n i e czytać l u b p i ­ sać, ci co umieją posługują się starożytnym p i s m e m ' p o c h o d z e n i a h i n d u s k i e g o l u b a l f a b e t e m a r a b s k i m , jednakże m i s j o n a r z e i szkoły w p r o w a d z a rzymski. ' ' P o d s t a w a działalności gospodarczej j e s t rolnictwo, w nie­ których t y l k o jeszcze okręgach ludność żvje z myślistwa i z b i o ­ rów" d z i k i c h roślin. N a z a c h o d z i e u p r a w i a n y j e s t ' p r z e w a ż n i e rvż, w c e n t r a l n y m okręgu k u k u r y d z a , a n a w s c h o d z i e sago. U p r a w a k u k u r y d z y ' j e s t s t o s u n k o w o n o w a , d a w n i e j zastępowało ją proso. ( H o w n v m i zwierzętami d o m o w y m i sa psy, k o t v , k u r w ' świnie i kozy'- nnniei r o z p o w s z e c h n i o n e ' b v d l o i bawoły- w o d n e sa p o c h o ­ d z e n i a h i n d u s k i c h k o n i e i k r o w y - e u r o p e j s k i e g o . Rybołówstwo, na równi z r o l n i c t w e m j e s l podstawą w y ż y w i e n i a ludności. P r a w i e w s z y s t k i e d o m y sa prostokątne, z d r z e w a l u b b a r o ­ b u s u , k r y t e strzecha, często w z n o s z o n e n a p a l a c h . Są one czasem małe, j e d n o r o d z i n n e , l u b też o l b r z y m i e , mające s e t k i stóp długo­ ści. Poza t y m sa jeszcze d o m y różnych K p ó w пр.: sezonowe sza­ łasy ludów k e w z o w n i c z v e h , « u l o w e » 'okrągłe m i e s z k a n i a , pływające i . 4 '— �411 -chaty n a t r a t w a c h i domki o okrągłych l u b o w a l n y c h d a c h a c h . Kamień, r z a d k o używany d o b u d o w l i , służy d o w z n o s z e n i a o l b r z y ­ m i c h rzeźbionych pomników. D a w n e , m e g a l i t y c z n e z a b y t k i w s k a ­ zują, że w przeszłości używano k a m i e n i a do b u d o w l i przeważnie religijnych. W " c e n t r a l n y m Celebesie ludność u ż y w a k o r y , liści i m a t d o w y r o b u ubrań, t k a c t w o przybyło względnie późno. Obróbka m e ­ t a l i j e s t wcześniejsza i b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n a , w y r ó b m a t , koszyków i rzeźba z d r z e w a sa w y k o n y w a n e p r z e z w s z y s t k i c h . N a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e l u d y noszą t y l k o p r z e p a s k i n a b i o d r a c h , w y r a b i a n e z k o r y , w niektórych o k o l i c a c h obywają sie n a w e t bez tego S t r o j e m n a t o m i a s t p o w s z e c h n y m jest s a r o n g i ' b l u z k a d l a k o b i e t a d l a mężczyzn sarong l u b ' s p o d n i e z k o s z u l a , w s z y s t k o z materiałów własnego w y r o b u l u b n a w e t n a b y t y c h . D o n a j b a r ­ d z i e j n o s z o n y c h ozdób należą f a n t a z y j n e p r z y b r a n i a - ł o w y k o l ­ c z y k i n a s z y j n i k i i pierścienie n a r e k a c h i n o c a c h Okaleczenia c i a ł a ' w celach e s t e t y c z n y c h jest n i e z m i e r n i e rozpowszechnione nrzew-Tmie o r z e k b w a n i e u s z u aż do n a d i n i c r n e - o r o z c i a m i i e c i a m a ł ż o w i n y i n i t o w a n i e zębów 'zdarzają sie leż sztuczne d e f o r m o ­ w a n i a d L v ta u o w a n i e f a r b a lub żywica i t p У a broń służą S Z*v/ ' nńec/c m równi z l u k a m i wiahówLmiPodró e !u p k cea cshi e w waskTclflódHcl a pizc-пом Drzenos loakacn, a tl oo w w a- ri yv w koszach na O r g a n i z a c j a społeczna z n a j d u j e sie n a t r z e c h p o z i o m a c h : 1) n i e l i c z n e nowoczesne m i a s t a , gdzie ludność jest częściowo z e u ­ r o p e i z o w a n a , 2) t u b y l c z e państewka, przeważnie n a w p ó ł n i e z a ­ leżne, f o r m a h i n d u s k i e j o r g a n i z a c j i sprzed 1500 l a t i 3 ) szczepowa l u b w i e j s k a społeczność, która jest najważniejsza p o d s t a w o w a j e d ­ n o s t k a o r g a n i z a c y j n a . Każda t a k a g r u p a Żyje zupełnie niezależnie od i n n y c h t a k p o d w z - l e d e m e k o n o m i c z n y m j a k i p o l i t y c z n y m , to samo o d n o s i sie do szczepów k o c z o w n i c ^ - c h P r z e w a ż a j ą c y ' s y ­ s t e m rządów t a k wśród szczepów osiadłych j a k i k o c z o w n i c z y c h jest d e m o k r a t y c z n y \ V o d z o w i e sa w y b i e r a n i za iz-oda ogólna n a ­ w e t ie/eli w z a d l e n u t r z y m u j e sie t y l k o w jednej -ałezi r o d z i n ­ nej - d v / n i e o d p o w i e d n i następca n i e m a szans v v v b o r u ' P o n a d t o rada w i e i s k a składa a<-a sie z a z w y c z a j ze wszystkich'dorosłych m e ż c / w n r z e c z y wiście k o n t r o l n i e c z v n v w o d z a E k o n o m i c z n e slowspólna w - b s n o l h z i e m i i . Х , ! ^ ^ ! ™ l l ^ n S w z » Z ^ rednostką socjalne jest п Х ш Г ^ slovlli N a r o d o w a r e l i g i a i n d o n e z y j s k a ' o p i e r a sie n a t r z e c h p o d s t a ­ w a c h : 1) w i e r z e n i a dotyczące s i l m a g i c z n y c h , 2 ) duchów w s z e l - �412 kiego rodzaju i 3) duchów przodków. N a w e t , gdzie d o t a r l v h i n ­ d u i z m , m a h o m c t a n i z m i chrześcijaństwo, utrzymują się k u l t y po­ gańskie i s i l n i e zabarwiają n a b y t e r e l i g i e . Siły m a g i c z n e w y ł a ­ niają -sie z k o m p l e k s u z d o b y w a n i a głów- l u d z k i c h , co jest o b o ­ wiązkiem, r e l i g i j n y m , o b l i c z o n y m n a w z b o g a c e n i e zasobów s i l d u ­ c h o w y c h społeczności, przez ' z d o b y w a n i e " od i n n e j społeczności g ł ó w ' i n a d p r z y r o d z o n y c h sił кlóre'one rzekomo posiadają W i e l e ceremonii dąży do t e » o s a m e - o celu l j . z d o b y w a n i a i pow'iek.van i a sił m a g i c z n y c h znajdujących sie w e wszechświecie Celem t e - o jest "łownie leczenie c h o r y c h u l e c z a n i e p l o n ó w itp lecz używa się też czarnej m a - i i p r z e c i w k o w r o g o m W i a r a w d u c h y d o b r e i złe m a n a celu z j e d n a n i e sobie przychylności p i e r w s z y c h i z w a l ­ czanie z l v c h zamiarów drugich B a r d z i e j p o p u l a r n e s a ' d u c h y niż vze f z i e n i i w o d y p o w i e t r z a o' jako a w i e i Z e p n e Z i o w i e k a N-iiważnieiszym i e d n a k k u l t e m iest cześć o d d a w a n a d u chom^ u i X e к ^ s ^ T ^ i & l ^ h S L S kami m i e d z y ż y l t y m f n h 1 n i f d u c h . n rib'Eo ZhTZ^^Ć S S 7 leYn haw-y с 7 с Г ^ In -Ł у v i ,Z ĆZ !Z ń n rv. „ ! ! , ! • ! ,.ь Fi У nl. bvć , w J n ,i!r B " uZL • ' m i 112\ 1 Z Z- ,ь ^ п . / T y } d u i z m szuzy się w lia-lt, m a h o m e t a n i z m (w_ m z i y d i s t o p n i a c h ,czysLosci»), na S u m a t r z e , J a w i e i n a wybrzeżach ł b r n e o , Cele­ bes; chrześcijan j e s l t y l k o około Ж tysięcy, z których t y l k o p o ­ l o w a to tubylcy a c h r z e s c . j a i i s t w o r o z k i z c w i a się wsrod plemion, do kitory.ch h i n d u i z m i m a h o m e t a n i z m jeszcze n i e d o t a r t y . T a k więc na w s c h o d n i c h w y s p a c h i w g l e b i większych l ą d ó w zachowały sie n a j d a w n i e j s z e o k a z y rasy i k u l t u r y . W b a r d z i e j do­ stępnych 'okolicach zachował się l v p wczesnych Malajów, a poziera k u l t u r y jest średni. N a t o m i a s t n a wybrzeżach -zachodniej I n d o n e ­ z j i t a k l v p v j a k i k u l t u r a sa n a j b a r d z i e j nowożytne. Jadwiga Dembińska H . G. D K I G N A N . « S i a m l a n d o f f r e e m e n . , S m i l h s o n i a n I n s t i t u t i o n , W a r B a c k g r o u n d studies N o 8, p u b l i c a t i o n 3703, W a s h i n g t o n 1943. 8", s t r . 4 n i b . + 18 + 2 n i b . , 1 m a p a , 8 tab!,. (16 f o l . ) . o ! I * —' l Rozgrywający się d r a m a t ludów i n d o n e z y j s k i c h , walczących niezależny b y t p o l i t y c z n y i .zrzucenie u c i s k u ekonomicznego. ~. v �413 laczv się ściśle ? d o j r z e w a n i e m i c h s a m o w i e d z v n a r o d o w e j . Jesl l o d o w o d e m , żc w kręgu malajsko-chińskim 'dojrzewają -brze­ m i e n n e w następstwa p o l i l v c z n e w y p a d k i , które ' j e d n a k k o r z e ­ n i a m i s w o i m i sięgają /ę-boko w z a g a d n i e n i a etniczne. N i c w i e c d z i w n e g o , że w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j mnożą sie rozmaitego t y p u o p r a c o w a n i a tego p r o b l e m u , t u też należy r o z ­ p r a w k a m i . G. D e i g n a n a o S i a m i e . A u t o r w sposób przystępny, p o p u l a r y z a t o r s k i daje synte­ tyczny o b r a z całości, szkicując' w a r u n k i ' geograficzne, historię k r a j u , skład e l n i r a w , gospodarkę i sytuację "''polityczną. W ujęciu t v m półwysep M a l a j s k i r v s u j e sie j a k o pomówi, przez który p r z e ­ walały się różne l a l e ludów znęcone b o g a c t w e m kraju). Ód pół­ nocy wdzierały się l u d y M o n g o l i i , o d północnego w s c h o d u l > r a w i d z i którzy k r a j s k o l o n i z o w a l i , a następnie m i s j o n a r z e b u d d y j ­ scy N i e bez w p ł y w u pozostały na ia^dv m o r s k i c h piratów K r y ­ s t a l i z o w a n i e sie świadomości n a r o d o w e j t a k i c h ludów, j a k Мой, A n n a m i c i Shan L a o S i a m przerwała w X V I w i e k u i n t & r w e n c t a państw e u r o p e j s k i c h P o r t u g a l i a H o l a n d i a F r a n c j a i A n g l i a r o z ­ poczęły walkę o b o g a c t w a k r a j u W r e s « r i e półwysep n i b y G a l i a starożytna n o d z i d o n v został n a t r z y strefy p o l f t v c z n - П ' a n i e l ­ ska w s c h Khńa B u r m c Shair' П francuska /a h o d n i obein и 4 Kambodże \ n n a m ' i w i e l k a cześć o b - tzrr w źtrn śn e • n o m edzy S i l ludzi 1 1 т Ь '™ 'iiińl n ^ c a r s t w e u n m e hk\ch S h m ' I r ai t a k i e roz7zł<mko 4w L m w e f fil rokuWH) h " SnXSr ,ЗГ ™ I womie 'z*.\ L „ С f n n u u - T s ^ , ^ ^ ^ ^ ^ ^ ń ^ ] /;иш o w . doprowadź, p r a w d o p o d o l m . e do le„o. м M a i m z с у staną się z n o w u ' i w o l n y m l u d e m * . S i a m nowoczesny, to S i a m c e n t r a l n y z B a n g k o k i e m (800 t v s . l u d n . ) , j a k o s t o l i c a królestwa, założona d o p i e r o w X V I I I s t u l e c i u , c e n t r u m n a u k i , s z t u k i i ząbkującego przemysłu. T u t a j w z d u m i c w i a j a e v m p r z e c i w s t a w i e n i u stoją n a p r a w i w siebie stary S i a m i n o w e ' T h a i . D o n i e d a w n a ludność .poza stolica prowadziła życie n i e w i e l e różniące się o d życia przodków. O b r a cało sie o n o ' w o k o ł o sadzenia, u p r a w i a n i a r o l i i żniw, p r z e r v w a n v c h d o r o c z n y m i uroczystościami r e l i g i j n y m i , Nędza w zachódn i m z n a c z e n i u , bvła n i e z n a n a . P o m i m o tego, że przeciętna r o dżina m a ł o miała do c z y n i e n i a z. pieniędzmi, j e d n a k d o m b a m b u s o w y można było zbudować w d w a d n i . D r z e w a owocują t a m całe r o k . u b r a n i a w y r a b i a sie w d o m u , o b u w i a mało s i ę ' n o s i . } fc" Ppfk:. fiŁ Шш\ : �415. 414 , „ „ , - o s / v U i sie wzdłuż d o l i n y r z e k i S a l w i n , m i e I Ш У И każdy m i e s z k a n i e c p o s i a d a trochę «runlu l , , h m , , • n a s t i a . Kes-oa д i c z a . Głównymi g r u p a m i zamieszkujaw y k a i k o w a n i a .kawałka l a s u w bo zaludniomf n b f r T Л Zl S i a m sa- T h a i ( > w o l n i l u d z i e » ) c z y l i właściwi S i a m d a t k i sa n i s k i e można je spłacić, p a r o m a d " i r i a y ft ^ n o w i ł w ostatnich Ы а с Г ^ С - " c i i ^ S ^ - v r e s z t k i szczepów, które g e j £ t l р и 0 Z D 1 l u b v s I a w s r o d ludności w i e j s k i e j stanowiącej z n a c „ ; S ' ^ ? ^ S i a m u . PPo, sdt a„ n o w i o n o „u .pTr a' w. i a - ш szkańców Sh»m„ J...,.-„__ ^"ększosc m i e - b a w e ł n ę , zaprowadzić systematyczne n a w a d n b n i i \ . dla e n e r g i i e l e k t r y c z n e j , podnieść r o l n i c t w o i b „ , ' i T"T 2ró" pewnić — r o l-n=i k• o m zbyt,'dbać o zdrów iT L l o-otiowlę 1 n1 \ bydła, v ' za przeszkodziła w z r e a l i z o w a n i u t y c h jirojektów " ° a 2 4 f / n a ( 2 n s ę 1 , L h U I z a 1 t y l o ń 3 2 a W j n r w ' T h a i , i Shan, p o c h o d n y od Lao-Г1a с ' XIV w s c. h o d n i e j części KH, ,umr imv .y . WWł a ł aśścci w i waa hhi si st toor ri ai a b^i a m u" s p i^* * ^ ^ л » .w Test m a n a zz «Pongsawadon «Pongsawadon M Шu aa n Nu IUKJ ^ - ^ j w jest znana n gg N « aa»» ^^ O^CoZ n v c h zU i KLS, Jest to zbiór a n,cszartNcn ych z o p i ­ ~" urzędowych sprawozdań z m i e s z™ sem c u d o w n y c h zdarzeń. I n t e r p r e t a c j a t y c h z r o d c l * s k a z u e, ^ S i a m z a m i e s z k a n y p i e r w o t n i e przez l u d w y w J ^ > £ szczepu M ó u - K h m e r , który osiedlił się w s r o d * ^ ^ i hod^v przynosząc ze soba religię i z w y c z a j e 3 * ^ ^ ^ , , p o m o r z y ł y się .państewka stale w a l c z y d L n i U Z d ь n o n i s l ( n v dał zarys k o l o n i z a c j i p o i w v s p u Г j S Ц Й Т ^ starszą w a r s t w a I m ł n n L ^ L J : > ^ ' " " e j . Naj •starszą warstwą ludności s t a n o w i N g o z a m i e i k n ^ T , - ' \ w y s p u M a l a j s k i e g o , karłowata c z a m o s k ó r l i t t f i ',' ? ° m i e d z y sobą. . . . , • . . „uiacvch i w o spokrewniona z t u b v l c a m w v s n S l / ? ' ~ D a l s z a część p r a c y poświęcona jest I f " " ^ / ' ^ г F i l i p i n . A u t o r >rzvp-,szcza że ies\ o fń™ V " W * " sobie królestw. N a j s t a r s z y m było S u k h o t a i , kto. с wątpliwie j e d n a k k u l t u r o w a w a r s t w , L ™ . ! " E t y c z n a . Nie¬ n r z e d C h r y s t u s e m było sporą wioską położoną n a pomoc o , ....... . _ « d wa-istua ta odpowiada l u d n o - i razniejszc«o B a n g k o k u . W i o s k a pomału p r z e k s z l a d i a l a g sno-paleolitycznej Ostateczn , 3 Г ? ' ' « Ь и м И wczes t w ^ " w r ^ z c i c królestwo przez s y s t e m a t y c z n y podbój t r u d n e , ze w « l « | „ , u b Ł lozw.ikłan.e lego z a g a d n i e n i a jest W y s ł a n n i c y cesarza chińskiego w M I w . w s p o m i n a j ą ze k r a r czej późny n e o l i t ' w y k o p a l i s k , które reprezentują r a ¬ z a m i e s z k a n y l ) v l przez ludność zajmującą się P ^ e w a z r IL^ P ^ . ^ o slatnich k i l k u tysiącleci przybyła d n m a f.,,, , rv7„ i w y r o b e m c u k r u , w sposobie życia m a i o . ш . . * . ^ v dow p o c h o d z e n i a mongolskiego', która usuwając n m , i , ! Г IZe szych mieszkańców S i a m u . A r c h i t e k t u r a , k l o i c j siady je n e g r i l o s w gory, zajęła i c h m i e j s c e , i stworzyła t o r ^ . ? - y ' r TZ n o z o s l a l v , p r z y p o m i n a trochę zdegenerowaną j u z a y h U e k Amiam; h p o t o m k a m i są Мой, A n n a m i c i m i e ś , л " г ? " i m - f n K Kambodży. Królestwo to doszło do szczytu swej y o l L i dzy, j a k też l i c z n e półdzikie m n i e j s z e szczem- : ™ l w Р о с т к и X I w . Obejmowało ono większość państwa L a o n a P r a w d o p o d o b n i e d w a c z y t r z y tysiące Ы ^ ^ ° " nółnocv i w s z y s t k i e południowe królestwa M a m u ' " f ^ p r z y b y c i u М о й - A r m a n i , 'przewaliła sie n r i ź ь я ' ™° ° f>r,ez I c z e n K h m e r . M i e s z a n i n a tych szczepów dala początek l w u d o l i n y I n r a w a d i fala i v b e o - b u r m a ń s £ E , Л , T b ! f r i l i S i a m c z v k o m . W X I V w. największe znaczenie m ak, szkańcom J h i r m y . D o p i e r o stos.ml пъп i V Р«ив1ек m i e b ^ L t w o U y m h i a ' k t ó r e zjednoczyło wszystkich S r a m c z y k1 o' w łr.1tak, szczepu CYan. M e o i t p . ) w y g n a n e w 3 ; ^ ™° ^po­ królestwo rt\uui . J ^ w o ; . « dwóch naslępż e n w « l i sławić c z o b potężnym sąsiadom. ,-slkicb S i a n i c z y k o w t a k , l i t y c z n y c h , przy-łiyjy do S b r r m t v s ? - w " ° P ł o d ó w pociągu dwóch naslępwają z d a l e k i e j póinocy l i d y 1 е Г 8 - ^ * °pły ^ W v i c l ^ w \ u d d v z i n "ostatecznie zapanował w całym k r a j u ^ Podczas g d y Мой i K h n i e r ' a s i c d l a i r ' s i e лг> l i l k t m y c h w i e l k i m .koszt.-m m i a s t a c h powstały w s p a n i a l e częscach I n d o c h i n , p o w o l i wznosząc sie ze s i a l u i ' npołudniowych nH^" "' '^ •К w s t y l u który d o d z i s i a j u t r z y m u j e się w S i a m i c . w p ł y w e m kolonistów i I n d i i , szczepy które za i r ź o s H w r —° w t-VT F u r o n . ; . a c z ^ n a interesować się S i a m e m a p i e r w s z e lan . „.„,..„.,. vary się w góry, wpadając p o d j a r z m o n o w o p r z t - h X o T' miejsce J J zZunuir aJj m u4j e H n ou Г ' d -i a . -W połowie w a h HX V - II Iz.e'w „w pf rł ay n wcyu sfcrya nkcaut -o_ J'ego u d u z północy z n a d J „ g 4 e , i ? a n e g ^ d Z £ Z i Z V ' i s j^ onо a r z»e osiedlają s,e w А л " 1 Ь ы . ^ , е ^ hecy' mш rt M być ba a rr d d zz oo ll ii cc zz n n ii ,, gdyż gdyż zakładali zakładali к ^ 1« ,« Г '' T/ Г skie staja się coraz silmejsze. L e c d _ ^ e nie A iuussiieelhi h yc b , '; i \-^ ;nzonc"zostaia w i e l k i e r e f o r m y : zniesienie n i e s w e j własnej o j c z y z n y i dążyli do o n a n o w a n а Д1 1 ^ * ^ X I X w. w p r o w a ° ^ " J. rozpowszechnienie oświaty, nakze i c l i zamiłowanie do życia k o c z o w n i c z e . ! V n „ н w o l n i c t w a , sądy nieza , ^ . j y się w w i e l ^ szcie i c h u p a d e k . W X I I I \ . p o w a ł o wreręgularna^luzba * ° J ^ • j ^ i nowoczesnego państwa. pokonał i c h i rozproszył w c w s z y s t k i c h k i m n W h г ' w A s a n , i n n i w H u r m i e , gdzie przez d w a S 5 T ] T * 8 0 S ) n i k t i l I z J g t M t h r p U t m 8 Ш 1 п Ł n n a s l e u ; Ш 3 f l u ) J W p C v a i a c l s i e a w a u W u l b o s t w 1 u i a ; П c Ł a J 3 C e п Р m 8 r y е P W 2 t l l u ż 1 : J J p c z y z n y ] e m w n a : u z 4 w i ż d 1 4 3 0 1 P w m a i e s c c z a m i e Н о Ь а W 1 n Z Ь Т а 1 S l a ] 4 w e n c e s a r z d l e P d n o l i l 0 p i r o n r l l J"p •^ . k Q l c (<J v : r z v c z y n i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5c9334dffbf3936ae71a2e33f35721d.pdf def0c4abd7180a64b87cb0e32dbbd7ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4308 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.254-258 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N IV—VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 6.IV — w Lublinie, w czasie przedświątecznej niedzieli handlowej odbywał się kiermasz pisanek ludo­ wych, zorganizowany przez STL. I m ­ prezie t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y kapeli ludowej P O M ze Skrobowa. * 25, 26.IV — w siedzibie Spół­ dzielni „ A r t — Region" w Szczecinie odbyła się kolejna Giełda twórczości ludowej. * I V •— w „Folklor" w zbliżających odbywały się nek. Galerii Sztuki Ludowej B i a ł y m s t o k u z okazji się świąt Wielkanocy pokazy malowania pisa­ * 4, 5.V — odbyła się impreza pn. „Pienińska Wiosna Х Х Х - l e c i a " zor­ ganizowana przez: U r z ą d Powiatowy, W y d z i a ł Oświaty, Wychowania i K u l ­ t u r y w N o w y m Targu, Miejski Ośro­ dek K u l t u r y w Szczawnicy, Woje­ wódzki Związek K ó ł e k Rolniczych w Krakowie oraz Dział W y p a s ó w w N o w y m Targu. W czasie trwania imprezy otwar­ to w Szczawnicy w y s t a w ę t w ó r c ó w ludowych oraz I z b ę P a m i ą t e k po Janie Wiktorze; o d b y ł się konkurs i n s t r u m e n t a l i s t ó w ludowych dziecię­ cych, regionalnych zespołów dziecię­ cych oraz kapel. Największą a t r a k c j ą b y ł a wizyta u baców na hali w Jaworkach, gdzie oprócz w y s t ę p ó w w pro­ gramie pn. „ P o d h a l e , Spisz, Orawa — Pieninom" •— odbył się konkurs spra­ wności j u h a s ó w , zwiedzanie b a c ó w e k i spotkanie przy watrze. * 6.V — w Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach, z okazji Święta „ T r y b u n y Opolskiej" odbyła się wiel­ ka impreza folklorystyczna pn. „Opol­ ski Jarmark L u d o w y " . Czynnych b y ł o ponad 20 stoisk z wyrobami jarmarcz­ n y m i — słodyczami, piernikami, pa­ m i ą t k a m i odpustowymi, czynne b y ł y stragany z wyrobami t w ó r c ó w i rze­ mieślników ludowych. W bogatym programie artystycznym zaprezento­ wano widowisko: „ M a r z a n n a i G o i k " w wykonaniu zespołu regionalnego Zofii Czech z Zawadzkiego, o d b y ł y się też w y s t ę p y innych zespołów regio­ nalnych, „ B i e r a w i a n " z K ę d z i e r z y n a i A n n y U l i c z k i ze S m o ł a m i . Największą a t r a k c j ą programu b y ł pokaz skoków spadochronowych na teren skansenu. Jarmark zakoń­ czyła wielka zabawa ludowa z w y ­ stępami instrumentalistów. * 5. V •— w czasie inauguracji D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy w N o w y m Sączu o d b y w a ł a się Giełda t w ó r c ó w ludowych. W imprezie ucze­ stniczyli, m.in. Maria W n ę k , Józef Citak, Wojciech Oleksy oraz grupa m ł o d y c h rzeźbiarzy z Paszyna. * 12.V —• w 254 Szydłowcu, z okazji I K A 1974 D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy odbył się wojewódzki przegląd zespo­ łów ludowych Kielecczyzny, „ G ę d ź b y O r o ń s k i e " . Otwarto t a k ż e w y s t a w ę sztuki ludowej. * 18. V — w Bochni rozpoczął się I Bocheński Jarmark Kulturalny, w k t ó r y m udział wzięło ok. 50 twór­ ców ludowych tego powiatu — rzeź­ biarzy, garncarzy, koronkarek, w i k l i niarzy. wano kiermasz sztuki ludowej oraz w y s t ę p o w a ł y zespoły ludowe. * V — w Tłuchowie, pow. lipnowski, o d b y ł się festyn zorganizowany z oka­ zji D n i K u l t u r y , O ś w i a t y , Książki i Prasy oraz Dnia Działacza K u l t u r y . Główną a t r a k c j ą imprezy b y ł y pokazy t a ń c ó w regionalnych w wykonaniu członkiń kół g o s p o d y ń wiejskich. Ot­ warta t a k ż e została wystawa sztuki ludowej i dziecięcej. * 19. V — w Katowicach, z okazji D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy zorganizowano Dzień Sztuki Ludowej. W dniu t y m o d b y ł się kiermasz w y ­ robów ludowych z u d z i a ł e m t w ó r c ó w d e m o n s t r u j ą c y c h swoje umiejętności. W y s t ę p o w a ł y też zespoły regionalne i kapele ludowe. Organizatorami kier­ maszu b y l i : katowicka dyrekcja CPLi A oraz Spółdzielnia A R W . * 22—26.V — w Ł o m ż y o d b y ł o się Święto K u l t u r y Staropolskiej. W pro­ gramie w y s t ą p i ł a kapela ludowa „ K u r ­ pie Zielone" z Białegostoku oraz za­ prezentowano widowisko regionalne „Wesele na K u r p i a c h " . * 25.V — o d b y ł a się inauguracja „Dni Lublina". W wielkim jarmarku zorganizowanym z tej okazji brali udział liczni t w ó r c y ludowi. * 25. V—10.V1 — w Starogardzie t r w a ł y D n i Kociewia. Z tej okazji otwarta została wystawa „Archeo­ logia, architektura, sztuka ludowa K o ­ ciewia", o d b y ł y się w y s t ę p y znanego zespołu regionalnego „ K o c i e w i e " oraz (26-go) — kiermasz W'yrobów ludo­ wych. * 26. V — na Placu Defilad w War­ szawie o d b y ł a się, tradycyjnym już zwyczajem, „Cepeliada — 74" zorga­ nizowana przez Cepelię i ,,Express Wieczorny". Licznie zgromadzonych (pomimo ulewnego deszczu) uczestników Cepe­ liady p r z y w i t a ł Wojciech Siemion, po czym o d b y w a ł y się pokazy m o d y ins­ pirowanej s z t u k ą l u d o w ą oraz w y s t ę p y zespołów regionalnych pieśni i t a ń c a : „ K o n i a k ó w " , „ P o d h a l e " , „Opoczniank a " , „ C e p e l i a — P o z n a ń " i Kapeli Sądeckiej. Jednocześnie na terenie placu o d b y w a ł się kiermasz sztuki ludowej, a a r t y ś c i ludowi prezentowali swoje umiejętności. W P a ł a c u Młodzieży otwarto w y s t a w ę „ W a r s z a w s c y ko­ lekcjonerzy sztuki ludowej" oraz po raz pierwszy o d b y ł a się aukcja ludowej rzeźby i malarstwa na szkle. * 3 1 . V — 2 . V I — w Ostrołęce odby­ ły się tradycyjne D n i Folkloru Ma­ zowsza, K u r p i ó w i Podlasia. 3 1 . V — 2 . V I — * w D ą b r o w i e Gór­ niczej, Będzinie i Czeladzi o d b y w a ł y się doroczne I V D n i Zagłębia D ą b ­ rowskiego, w- czasie k t ó r y c h zorganizo­ * 2. V I — rozpoczęły się doroczne D n i K u l t u r y Pałuckiej organizowane przez: K u j a w s k o - P a ł u c k i e Tow. K u l ­ turalne, W y d z i a ł O ś w i a t y i Wycho­ wania, P D K oraz P o w i a t o w ą i Miejską Bibliotekę P u b l i c z n ą . W przygotowa­ n i u imprezy udział b r a ł y t a k ż e : Kujawsko-Pomorskie Tow. K u l t u r a l ­ ne, W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u Wojewódzkiego w Bydgoszczy, M u ­ zeum Etnograficzne w Toruniu, W y ­ dział O ś w i a t y i Wychowania, K u l t u r y Fizycznej i T u r y s t y k i w Wągrowcu, Żninie i Mogilnie. Impreza zainaugurowana została „ D n i e m F o l k l o r u " w Szubinie, gdzie otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludo­ w y c h oraz podano w y n i k i uprzednio ogłoszonego konkursu. * 2 . V I — w Sidzinie odbyło się Święto Ludowe w o j . krakowskiego. W części artystycznej w y s t ą p i ł y zes­ p o ł y : „ D o l i n a Dunajca", „Koszara­ w a " i m ę s k i chór „ B a r d " . Odbył się też kiermasz sztuki ludowej, na któ­ r y m szczególnym powodzeniem cie­ szyły się w y r o b y Spółdzielni „Makowianka". * 6 . V I — rozpoczęły się D n i Ziemi Żywieckiej, w czasie k t ó r y c h zorgani­ zowano „ D n i Polskie" Międzynarodo­ wego Festiwalu Ziem Górskich, mają­ cego się o d b y ć we wrześniu. W impre­ zie udział wzięło ponad 20 zespołów z Podhala, Orawy, Spiszu, Pienin, Beskidu i Bieszczadów. Gościnnie w y s t ą p i ł y zespoły zagraniczne, m.in. z CSRS i Węgier. * 6 — 9 . V I —• w czasie D n i Zamościa o d b y ł y się wojewódzkie Targi Sztuki Ludowej zorganizowane przez Mu­ zeum Ziemi Zamojskiej oraz miejscowy oddział S T L . W czasie kiermaszu a r t y ś c i ludowi prezentowali swoje u m i e j ę t n o ś c i : s n y c e r k ę •—• Wacław Su­ ska z D ą b r o w y , garncarstwo — Jerzy W i t e k z U r z ę d o w a i Stanisław Ko­ w a l i k z Krasnobrodu, wycinankę — B r o n i s ł a w Pietrak z Gutanowa, wikliniarstwo — Maria Grobel z Jaworowa. Imprezę prowadził gawędziarz z Chłopkowa, pow. biłgorajski — S t a n i s ł a w K o n d r a t , a towarzyszyły jej p r z y ś p i e w k i Józefy Piedek i Adeli J a b ł o ń s k i e j ze Świderków. Przygry­ w a ł a kapela P O M , Skrobów, pow. lubartowski. * te, 8, 9 . V I — o d b y ł y się już czwar­ Olsztyńskie D n i Folkloru zorga- �nizowane przez W D K . I m p r e z ę roz­ począł barwny k o r o w ó d zespołów ludowych, k t ó r y przy d ź w i ę k a c h m u ­ zyki przeszedł ulicami Olsztyna. W programie o d b y w a ł y się w y s t ę p y zes­ połów, kiermasz sztuki ludowej. J e d n ą z głównych imprez było święto Pieśni W a r m i i i Mazur. * 8—16.VI — t r w a ł y D n i D r w ę c y , doroczny festiwal kulturalny 7 powia­ tów położonych nad D r w ę c ą , organizo­ wany przez miejscowy oddział P T T K . W czasie trwania imprezy o d b y ł się festiwal zespołów folklorystycznych, a specjalny dzień poświęcony b y ł twórcy ludowemu. * 14—16.VI — w Bytowie, w o j . ko­ szalińskie, o d b y ł się wielki Jarmark Folklorystyczny. W czasie imprezy wystąpiło 450 śpiewaków i tancerzy licznych zespołów regionalnych, a ar­ tyści ludowi z K u j a w , Mazowsza, Kurpi i Kaszub prezentowali swojo umiejętności i sprzedawali swoje w y ­ roby : rzeźby, hafty, koronki, t k a n i n y , pająki, wycinanki, c e r a m i k ę , a t a k ż e meble ludowe. * 15.VI — w Nowej Soli o d b y ł a się Giełda Plastyki Amatorskiej oraz kier­ masz staroci. I m p r e z ę zorganizowała Powiatowa Poradnia K u l t u r a l n o - O ś ­ wiatowa. * 2 2 . V I — w P ł o c k u rozpoczął się V I I I Płocki Festiwal Folklorystyczny zorganizowany przez: U r z ą d Miejski wspólnie z W y d z i a ł e m K u l t u r y i Sztu­ k i U r z ę d u W o j . w Warszawie, Zarzą­ dem Gł. Związku Zawodowego Che­ mików w Katowicach, Mazowieckimi Z a k ł a d a m i Rafineryjno -Petrochemicz n y m i w P ł o c k u — przy współudziale M K i S oraz Centralnego O ś r o d k a Me­ t o d y k i Upowszechniania K u l t u r y . W dniu inauguracji Festiwalu odbyła się uroczystość wręczenia na­ gród i m . Oskara Kolberga, ufundowa­ nych z incjatywy redakcji „ B a r w " za zasługi dla k u l t u r y ludowej. Prze­ w o d n i c z ą c y m K o m i t e t u Honorowego był minister K u l t u r y i Sztuki Józef Tejchma, p r z e w o d n i c z ą c y m K o m i s j i N a g r ó d red. Aleksander Jackowski. Medale i m . Kolberga otrzymali: W ł a ­ dysław Chajec z Rzeszowskiego^— za twórczość rzeźbiarską, rodzina Ćwiżewiczów z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j — za działalność a r t y s t y c z n ą , społeczną i k u l t u r a l n ą w zakresie folkloru, Justyna Grzegory z Łowickiego — za tkactwo, wycinanki i zdobnictwo, Franciszek H o r a k z Cieszyna—za wyro by ze srebra, filigrany, Janina O r y n ż y na z Warszawy— za opiekę nad s z t u k ą ludową, Franciszka Rybkowa z Biało­ stockiego — za tkactwo (dywany dwuosnowowe), Jadwiga Sobieska z War­ szawy — za działalność n a u k o w ą w za­ kresie folkloru muzycznego, Tomasz Śliwa ze Zbąszynia — za ludowe i n ­ strumenty muzyczno i m u z y k ę , A d a m Zegadło z Kieleckiego — za twórczość rzeźbiarską, „ K u r p i a n k a " , zespół re­ gionalny CPLiA z K a d z i d ł a i zespół „ Z u b r z y c a G ó r n a " — za poziom arty­ styczny i propagowanie autentycz­ nych walorów folkloru, Cepelia — za ożywianie i upowszechnianie sztuki ludowej. W programie Festiwalu o d b y ł się Koncert Mazowiecki, w k t ó r y m w y ­ stępowały zespoły regionalne oraz zespoły pieśni i t a ń c a , o d b y ł się t e ż kiermasz sztuki ludowej, w t y m r o k u bogatszy i liczniej obsadzony niż gdzie indziej. Jako imprezy towarzy­ szące czynne b y ł y w y s t a w y : wystawa r z e ź b y ludowej zorganizowana przez Cepelię, wystawa strojów ludowych zorganizowana przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie oraz wystawa l a u r e a t ó w nagrody i m . Kolberga. * 2 3 . V I — w Opolu, w czasie X I I Festiwalu Piosenki Polskiej o d b y ł się kiermasz p a m i ą t e k i u p o m i n k ó w ce­ peliowskich zorganizowany przez Sp. Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i W y t w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach. Impreza zaczęła się przemarszem przez ulice miasta zespołów i t w ó r c ó w ludowych w strojach regionalnych. N a r y n k u o d b y ł się kiermasz połączony z w y ­ s t ę p a m i zespołów ludowych. * 28—30.VI — w Kazimierzu nad W i s ł ą o d b y ł się V I I Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych. Poza licznymi artystami i zespołami polskimi w y s t ą ­ piły t a k ż e zespoły ludowe z Jugosławii i Belgii. Z okazji Festiwalu zorganizo­ wano kiermasz sztuki ludowej. * V I — we W ł o c ł a w k u o d b y ł się festyn „ G a z e t y Kujawskiej". Naj­ większą a t r a k c j ą programu było w i ­ dowisko folklorystyczne p n . „Wesele Kujawskie", koncerty kapeli kujaw­ skiej spod Kowala oraz kiermasz sztuki ludowej zorganizowany praez Cepelię. * V I — w Krasnymstawie o d b y ł się kolejny kiermasz sztuki ludowej. D o d a t k o w ą jego a t r a k c j ą b y ł y w y ­ s t ę p y recytatorskie p o e t ó w ludowych: W a c ł a w a Gutowskiego z N o w i n , M a r i i Gleń z Zakręcia i Czesława Wilczyń­ skiego z Żółkiewki, oraz aktora — Wojciecha Siemiona. V I — w Ciechocinku rozpoczął się t r a d y c y j n y j u ż Festiwal Folkloru K u j a w —- doroczna prezentacja do­ robku zespołów i t w ó r c ó w ludowych w o j e w ó d z t w a . W t y m roku udział wzięły kapele i zespoły ludowe z Ino­ wrocławia, Lublina, Kowala, Radzie­ jowa, Brześcia Kujawskiego oraz wsi Kaszub, P a ł u k i K r a j n y . Z okazji Festiwalu otwarto wy­ stawę ogólnopolską „ K o p e r n i k w rzeź­ bie ludowej", zorganizowano kiermasz sztuki ludowej oraz jarmark p a m i ą t o k . * V I — w Poznaniu na Starym R y n k u o d b y ł się „ J a r m a r k Wielko­ polski", na k t ó r y m a r t y ś c i ludowi sprzedawali swoje wyroby. * V I —• w Kwidzynie, w czasie Ogólnopolskiego Festiwalu T e a t r ó w Amatorskich o d b y w a ł się na dzie­ dzińcu Z a m k u kiermasz sztuki ludowej przygotowany przez P D K , W y d z i a ł O ś w i a t y i Wychowania oraz U r z ą d Pow. w Kwidzynie. Wystawy i konkursy 7, 8.IV — we wsi Łyse, pow. Kolno, r o z s t r z y g n i ę t y został doroczny „ K o n k u r s K u r p i o w s k i " organizowany przez Muzeum w Ł o m ż y w celu k u l t y ­ wowania tradycji regionu. Tegoroczny konkurs obejmował oprócz palm także t k a n i n ę , strój, haft i koronki. Udział wzięło 113 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali 351 prac. J u r y p o d przewodnictwem Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) p r z y z n a ł o nagrody ufundowane przez M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . w B i a ł y m s t o k u , Zw. C P L i A w Warszawie, Muzeum w Ł o m ­ ży; W y d z i a ł O ś w i a t y i Wychowania oraz Kultury w Ł o m ż y i Kolnie. Nagrody I otrzymali: Maria Rynkiewicz, Ł y s e ; Marianna Sawicka, Ł y s e ; Janina Gawrych, Kuzie; Eleo­ nora S z y m a ń s k a , Ł y s e ; Zofia Po­ pielarz, Ł y s e ; Stanisława Szablak, Ł y s e ; Marianna Szablak, Ł y s e ; Zofia Kosewicz, Z b ó j n a ; J a n Władysław Pliszka, Ł y s e ; Helena Gnoza, Ł y s e ; Stefan Ceberek, Myszyniec; Zofia Gregorczyk, Ł y s e . 12.IV — w z a b y t k o w y m spichle­ r z u w skansenie w Bierkowicach ot­ warta została wystawa p n . „Współ­ czesna rzeźba ludowa na Śląsku Opolskim" ze zbiorów własnych M u ­ zeum. N a wystawie zaprezentowano 10 a r t y s t ó w z terenu województwa. �22.IV —• w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie otwarto w y s t a w ę zbiorów afrykanistycznych. Pokazano t u eksponaty przywiezione z ostatniej wyprawy s t u d e n t ó w Studium Afrykanistycznego TJW. I V — w nowo o t w a r t y m zakła­ dowym Domu K u l t u r y w Prudniku zorganizowano w y s t a w ę prac miejsco­ wego rzeźbiarza ludowego, Mieczysła­ wa Trepy. * I V — w Żegocinie, pow. bocheń­ ski, otwarta została wystawa t w ó r c ó w ludowych tego regionu, zrzeszonych w klubie działającym przy G m i n n y m Ośrodku Kultury. 28.IV — w Kazimierzu nad Wisłą otwarta została wystawa fajansu włoc­ ławskiego ze zbiorów Muzeum K u ­ jawskiego we W ł o c ł a w k u . * 29.IV — w ramach Panoramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie p r e z e n t o w a ł a swój dorobek kulturalny Ziemia G d a ń ­ ska. Z tej okazji w D o m u Chłopa otwarto w y s t a w ę pn. „ S z t u k a ludowa Ziemi G d a ń s k i e j " , na której pokazano 600 e k s p o n a t ó w z regionów: Kaszub, Kociewia i Powiśla W a r m i ń s k i e g o . Komisarzem wystawy b y ł mgr W o j ­ ciech Błaszkowski, zasłużony inicjator skansenu we Wdzydzach. Podczas Panoramy Gdańskiej od­ b y ł y się też w y s t ę p y zespołu pieśni i t a ń c a „ D a l m o r u " oraz Gdańskiej Kapeli P o d w ó r k o w e j . * I V — w Zielonej Górze rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs wojewódzki na sztukę ludową. W konkursie uczest­ niczyło 125 a u t o r ó w , k t ó r z y nadesłali w sumie 688 prac. J u r y pod przewodnictwem mgr Jana Chojnackiego przyznało nagrody ufundowane przez: U r z ą d Wojewódz­ k i , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki, W D K , oraz Sp. Zrzeszenie W y t w ó r c ó w Prze­ m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Poznaniu. W dziedzinie r z e ź b y n a g r o d ę I o t r z y m a ł Franciszek Kozłowski z Go­ rzowa, nagrody I I — Eugeniusz i J ó ­ zef B u r y ł o z Przemkowa, nagrody I I I —• Wiesław Kloc ze Skwierzyny i Hen­ r y k Cichowski z Zielonej Góry. W dzie­ dzinie haftu n a g r o d ę I — Antonina Godzińska z Żagania. W dziedzinie tkactwa n a g r o d ę I — Marta Najdek z Wichowa. W dziedzinie plecion­ karstwa n a g r o d ę I — E d w a r d Sto­ larski z Nowej Soli, n a g r o d ę I I I — Maria Budkiewicz z Osnowa. W dzie­ dzinie w y r o b ó w ze słomy n a g r o d ę I I I •—• Maria Makowska z J a ł o w i c . Ponadto przyznano liczne różnienia. wy­ * I V —• w W a ł c z u r o z s t r z y g n i ę t y został I I I konkurs na l u d o w ą i ama­ t o r s k ą twórczość p l a s t y c z n ą . U d z i a ł wzięło 55 a u t o r ó w z p o w i a t ó w : Wałcz, Drawsko, Kołobrzeg, Koszalin i Miast­ ko. Nagrody otrzymali: w dziedzinie wycinanki —• E d w a r d Noniewicz, w dziedzinie rzeźby — Józef Gryglewski, w dziedzinie pisankarstwa — Anna Brzozowska. Ponadto przyznano wyróżnienia. Najlepsze prace zostały pokazane na wystawie w P D K w Wałczu. * I V — w Złotowie r o z s t r z y g n i ę t y został I I Konkurs Twórczości Ama­ torskiej zorganizowany przez P D K . J u r y oceniało 55 prac n a d e s ł a n y c h przez 15 a u t o r ó w , p r z y z n a j ą c nagrody n a s t ę p u j ą c e : Teodozji Kazimierczyk z T a r n ó w k i — za hafty o motywach łemkowskich, Irenie Bieleckiej — za wycinanki i kompozycje z suszonych k w i a t ó w . Na w y s t a w ę P D K zakwalifi­ kowano 47 prac, a na lipcowy przegląd wojewódzki — 37. 256 * * I V —• w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u czynna b y ł a wystawa pn. „ D a w n a wieś d o l n o ś l ą s k a " . z Sopotni Małej, Anna Kupczak z Sopotni Małej, Maria Madejczyk z Cisca, K a t a r z y n a M o t y k a z Cisca, Franciszka U f land ze wsi Pewel Wiel­ ka, Aniela W i d u c h z Sopotni Wielkiej, Maria W r ó b e l ze wsi Pewel Wielka; nagrody I I — Jan Drewniak z Mię­ dzybrodzia Bialskiego, Maria Gruszka z Sopotni Małej, Helena Kos z P o r ą b ­ k i , Maria Miszczak z Żywca, Józefa Pindel z Sopotni Małej i Anna Pindel z Sopotni Małej. Ponadto przyznano 9 nagród I I I . * I V — w K M P i K we W r o c ł a w i u otwarta została z okazji Świąt Wielka­ nocnych wystawa pisanek Aleksandry P o l a ń s k i e j - H r y ń c z u k . Pokazano ok. 400 pisanek zdobionych w sposób charakterystyczny dla ziemi nowo­ sądeckiej . 8.V — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wy­ stawa prac nieżyjącego już rzeźbiarza ludowego Jana Lamęckiego z D ą b r o ­ w y Zielonej. Pokazano rzeźby pocho­ dzące ze zbiorów muzealnych i kolek­ cji p r y w a t n y c h . Wydano obszerny, ilustrowany katalog zo w s t ę p o m A . Jacher-Tyszkowej. I V —• w Muzeum Etnograficznym w Krakowie czynna b y ł a wystawa pn. „ D a w n a rzeźba ludowa w fotografii Jacka K u b i e n y " . Z okazji wystawy wydano ilustrowany katalog ze wstę­ pem I r e n y Ł o p u s z a ń s k i e j . 8. V — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u otwarta została wystawa współczesnej sztuki ludowej. Pokazano 700 e k s p o n a t ó w z dziedziny malarstwa, r z e ź b y w drewnie i węglu, zdobnictwa, t k a n i n y , haftu i w y r o b ó w ze srebra. * * * I V -—• w Muzeum Narodowym we W r o c ł a w i u zorganizowano w y s t a w ę i kiermasz pisanek oraz palm wielka­ nocnych, w y r o b ó w ze słomy, ciasta i wikliny. * I V - — w świetlicy „ Ś w a r n a " w Zakopanem otwarto w y s t a w ę malar­ stwa na szkle Zofii Roj-Gąsienicy. Pokazano 22 obrazy, głównie o tema­ tyce sakralnej i zbójnickiej. * I V •— w L ę b o r k u r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na pisanki zorganizo­ wany przez P D K z okazji Ś w i ą t Wielkanocnych. Na konkurs nadesła­ no ok. 300 prac. Nagrody o t r z y m a l i : K l u b Rolnika ze Strzelęcina oraz świetlica przy Szkole Podstawowej nr 4 w L ę b o r k u . Przyznano t a k ż e wyróżnienia. 100 najładniejszych pisa­ nek pokazano na pokonkursowej wy­ stawie w „ D o m u K s i ą ż k i " . * 4. V —• w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u czynna b y ł a w y ­ stawa r z e ź b y ludowej Bolesława M u ­ siała, ur. 1938. Z okazji wystawy wydano katalog — folder zawierający w s t ę p K r y s t y n y Gerliczowej, notę biograficzną i zdjęcia prac artysty. * 5. V — w Muzeum Wsi Opolskiej otwarto w y s t a w ę prac nagrodzonych na konkursie „ W i o s e n n e zwyczaje ludowe w plastyce i o b r z ę d o w o ś c i " (Goik, Marzanna). Nagrody I — nie przyznano, nagrody I I o t r z y m a ł y : Zofia Czech, K r y s t y n a Miętus i A n n a Uliczka. Ponadto przyznano wyróż­ nienia i dyplomy. * 5.V — w Ż y w c u r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na k w i a t y z b i b u ł y , zorganizowany przez Muzeum. W kon­ kursie udział wzięło 27 autorek, k t ó r e nadesłały łącznie 217 prac. J u r y pod przewodnictwem Barbary Zagórnej Tężyckiej (MKiS) p r z y z n a ł o nagrody ufundowane przez M K i S , C P L i A , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki U r z ę d u W o j . Nagrody I o t r z y m a ł y : Joanna Barcik z R y c h w a ł d u , Zofia Gruszka * * 9. V •— w O k r ę g o w y m K l u b i e Ofi­ cerskim we W r o c ł a w i u otwarta została wystawa prac p l a s t y k ó w a m a t o r ó w pn. „30 lat Ludowego Wojska Pol­ skiego". * 14.V — w Krakowie, w lokalu Sp. Zrzeszenia W y t w ó r c ó w Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Mile­ n i u m " otwarto ekspozycję — wzor­ cownię, na k t ó r e j pokazano wzory w y r o b ó w ludowych znajdujących się aktualnie w sklepach Cepelii. Uroczystego otwarcia wzorcowni dokonali: naczelnik U r z ę d u Dzielnico­ wego „ Ś r ó d m i e ś c i e " — Wojciech Hy­ dzik, prof, dr Roman Reinfuss i prezes Zrzeszenia — Helena Pierzchała. * 19. V — w p o z n a ń s k i m Pałacu K u l t u r y otwarto w y s t a w ę 239 prac w y r ó ż n i o n y c h w konkursie na pa­ m i ą t k ę wielkopolską. Autorzy naj­ lepszych prac otrzymali nagrody. * 20. V — w Z a k ł a d o w y m Domu K u l t u r y „ C h e m i k " w Kędzierzynie otwarta została wystawa pamiątki regionalnej zorganizowana przez Mu­ zeum W s i Opolskiej. * 22.V — w Miechowie rozstrzyg­ nięto konkurs na s z t u k ę ludową po­ w i a t u . J u r y pod przewodnictwem prof, dr R. Reinfussa przyznało nagrody. Nagrody I otrzymali: Józefa Kwiecień z Mianocic, Maria Biała z Janowic, W ł a d y s ł a w a K m i t a z Iwa­ nowic, Genow efa Bełtowicz z Kaliny Wielkiej, Janina Nowak z Miroszowa, Jan Bielski z Górki Kościejowskiej —• za k w i a t y i p a j ą k i ; L u d w i k Orczyk z Wielkanocy •— za r z e ź b y w drewnie, Stanisław Martynus z Karczowie — za kowalskie wyroby ozdobne; oraz zespół kolędniczy z Siemiechowic — za p i ę k n y zestaw rekwizytów. Nagrodzone prace pokazano na wystawie zorganizowanej w lokalu Pow. O ś r o d k a K u l t u r y , k t ó r y także wraz z W y d z i a ł e m Oświaty, Wycho­ wania i K u l t u r y U r z ę d u Powiatowego b y ł organizatorem konkursu. r * 24.V — w Galerii TPSP w War­ szawie otwarta została wystawa pn. �„Współczesno rękodzieło ludowe z wnętrz wiejskich w o j . lubelskiego i warszawskiego". Organizatorami w y ­ stawy b y l i : Cepelia, Spółdzielcze Zrze­ szenie W y t w ó r c ó w Rękodzieła Ludo­ wego i Artystycznego w Warszawie oraz TPSP. 25. V — w Jurgowie o d b y ł a się wystawa prac m ł o d y c h t w ó r c ó w ludo­ wych zorganizowana przez Z a r z ą d Pow. ZSMW. * 26. V — w Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w k u otwarta została w y ­ stawa plenerowa rzeźb ceramicznych Stanisława Zagajewskiego. * 2 6 . V — 2 . V I — o d b y w a ł się T y ­ dzień K u l t u r y Ziemi Włoszczowskiej. Z tej okazji w P D K otwarta została wystawa t w ó r c ó w ludowych. * 26.V — w Muzeum K u j a w s k i m we W ł o c ł a w k u otwarta została wy­ stawa pn. „ K u j a w s k a Sztuka Ludowa w Х Х Х - l e c i e P R L " zorganizowana przez Muzeum przy w s p ó ł u d z i a l e : MKiS, Wydziału K u l t u r y Urzędu W o j . w Bydgoszczy oraz KujawskoPomorskiego Towarzystwa K u l t u r a l ­ nego w Bydgoszczy. I m p r e z ę połączo­ no z ogłoszeniem w y n i k ó w uprzednio rozstrzygniętego konkursu na współ­ czesną s z t u k ę l u d o w ą regionu. Nagro­ dy w konkursie o t r z y m a l i : w dziedzi­ nie r z e ź b y nagrody I I — K a r o l Ziomko z Michalina, Feliks Maik z Włocław­ ka, A n t o n i Chynek z Gniewkowa; w dziedzinie haftu nagrody I —• Regina Majchrzak ?. W ł o c ł a w k a , Zo­ fia Szmajda z Gajówki, Zofia Lewan­ dowska z Radziejowa K u j . , Leokadia Machtyl z Radziejowa K u j . ; nagrody I I — Irena H o ł o w n i a z W ł o c ł a w k a , Maria Szewczyk ze Śmiłowic, Irena Najdek z W ł o c ł a w k a , Stanisława I g nasiak z Radzitejowa K u j . Za p a j ą k i nagrodę I — Leokadia Wolska z Włoc­ ławka, n a g r o d ę I I — Zofia Toma szewska z Grodna. fajansie, a t u p r z e d s t a w i ł y swoje m a l o w i d ł a na kartonach. W ś r ó d nich n a g r o d ę I o t r z y m a ł y : Halina Olesińska, A l i n a Piwowar, Halina Musialik, Jadwiga Marciniak, Zofia Syroczyńska, K a t a r z y n a Mirolewicz. Równocześnie wręczono nagrody uczestnikom konkursu na tradycyjne malowanki i malowanie izb mieszkal­ nych. Nagrody I w t y m konkursio o t r z y m a ł y : W i k t o r i a Banasiak z Bogołomii, Zofia Szmajda z Gajówki, Maria Żołnowska ze Świątkowie, Eleo­ nora Adamska ze Świątkowie, W ł a ­ d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a ze Ś w i ą t k o ­ wie. Nagrody I I — Marianna Kasp­ rzak z Ż a r o w a , Weronika Gawrysiak z Ż a r o w a i Janina Baranowska z Żaro­ wa. Nagrody ufundowane zostały przez M K i S oraz W y d z i a ł K u l t u r y Urzędu Woj. W t y m samym czasie zorganizo­ wano konkurs na sypanie wzorów piaskiem. * V — z interesującą inicjatywą w y s t ą p i ł o Muzeum w Lubartowie, k t ó r e zorganizowało w y s t a w ę sztuki ludowej i pokaz strojów lubartow­ skich w świetlicy Z a k ł a d ó w Produkcji E l e m e n t ó w Budowlanych. Wystawa s p o t k a ł a się z d u ż y m zainteresowa­ niem p r a c o w n i k ó w Z a k ł a d ó w . * V — w Muzeum Regionalnym w Kozienicach czynna b y ł a wystawa prac t w ó r c ó w ludowych z pow. kozienickiego. Pokazano eksponaty z dziedziny rzeźby, ceramiki, t k a n i n y i wycinanki. * V — w Muzeum Górnośląskim w B y t o m i u , z okazji t r w a j ą c y c h D n i K u l t u r y , Oświaty, K s i ą ż k i i Prasy otwarto w y s t a w ę pn. „Współczesna twórczość ludowa w o j . katowickiego". Zaprezentowano najciekawsze w ok­ resie 30-lecia prace t w ó r c ó w należą­ cych do środowisk chłopskich lub robotniczych oraz r ó ż n y c h grup za­ wodowych. * V — w łódzkim D o m u K u l t u r y czynna b y ł a wystawa sieradzkiej rzeź­ by ludowej zorganizowana z inicjaty­ w y TPSP. Zaprezentowano prace 7 najciekawszych rzeźbiarzy ludowych z tego terenu, m . i n . Jerzego Kaczmar­ ka, S t a n i s ł a w a K o r p y , Szczepana Muchy. * V — w Jarocinie, z okazji D n i K u l t u r y , K s i ą ż k i i Prasy otwarta została wystawa „ S n u t k ó w G d a ń ­ s k i c h " zorganizowana przez Muzeum Ziemi Jarocińskiej oraz Tow. K u l ­ turalne. Na wystawie pokazano hafty dawne i współczesne. * V — w Szydłowcu, z okazji do­ rocznej „Szydłowieckiej Wiosny K u l ­ t u r a l n e j " otwarta została w P D K wystawa sztuki ludowej. * I I . 2. Malowanka, w y k . W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , Ś w i ą t k o w i c e , powiat Włocławek. W konkursie w y s t ą p i ł y po raz pierwszy włocławskie malarki, k t ó r e do tej p o r y m a l o w a ł y wyłącznie na V — w Kielcach r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na kielecką p a m i ą t k ę regionalną. J u r y pod przewodnictwem Czesława Świecy, z-cy inspektora ds. k u l t u r y U r z ę d u Powiatowego — oce­ niało 400 prac 35 a u t o r ó w , t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w . Nagrody otrzy­ m a l i : za r z e ź b y — Tadeusz Ż a k z Niewachlowa, Marian Brzeziński z Ostojowa, S t a n i s ł a w Marcisz z Jaworzni, Marcin Solbach z Suchedniowa, Bro­ nisław Dziopa z Kielc oraz Jadwiga Służewska z K i e l c ; za ceramikę —• Stefan Sowiński z Chałupek, Jan A r m a ń s k i z Chałupek, Kazimiera Prze­ niosło z K i e l c ; za wyroby z papieru i b i b u ł y — Maria Ł a b ę d z k a i Anna K o b y ł e c k a z P o r ą b e k ; Katarzyna Szyszkowska oraz Genowefa Kaleta z M ą c h o c i c ; za wycinanki — Sta­ nisław Waldon z P o d m ą c h o c i c , Zofia Kletowska oraz Maria Szyszkowska z M ą c h o c i c ; za tkactwo — Marianna Ł a k o m i e c z P o d m ą c h o c i c i Helena Cieplicka z D ą b r o w y . Ponadto przy­ znano nagrody za projekty propor­ czyka —• Krzysztofowi Jackowskiemu z Kielc i Tomaszowi Gajdzie z D ę b ­ skiej W o l i . W sumie komisja zakwali­ fikowała do rozpowsz9chnienia i sprze­ d a ż y prace 20 a u t o r ó w . * 2 . V I — na Z a m k u K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarte zostało ogólnopolskie I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, zorganizowane i przygotowane przez Centralny Ośro­ dek Metodyki Upowszechniania K u l ­ t u r y i P r a c o w n i ę Sztuki Nieprofesjo­ nalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N przy współpracy wojewódzkich Domów K u l t u r y . Na eliminacje powiatowe i wojewódzkie zgłoszono ogółem po­ nad 20.000 prac, z k t ó r y c h wybrano na w y s t a w ę ok. 700 prac 320 autorów. Koncepcja Triennale oraz w y b ó r prac: Zofia Bisiakowa i Aleksander Jacko­ wski. * 6 . V I — w Iłży otwarta została wystawa pn. „ L u d o w a ceramika Kie­ lecczyzny" zorganizowana przez Cepe­ lię i Spółdzielnię „ C h a ł u p n i k " w Iłży. N a wystawie pokazano ok. 400 ekspo­ n a t ó w zarówno z zakresu garncarstwa, j a k i ceramiki figuralnej twórców lu­ dowych z Iłży, Ostrowca, Denkowa i R ę d o c i n a . Z okazji wystawy wydano katalog. * 12.VI — w Zalipiu odbył się X I konkurs na najpiękniej malowane domy. W konkursie udział brali t a k ż e artyści z okolicznych wsi: Kuzie, Ćwików i N i w k i . J u r y pod przewod­ nictwem prof, dr Romana Reinfussa rozdzieliło nagrody pomiędzy wszyst­ kich uczestników jako wyraz uznania za pielęgnowanie pięknej tradycji. * 16.VI — w Oddziale Stow. P A X w Kielcach otwarta została I I W y ­ stawa Ludowej Sztuki Sakralnej po­ łączona z konkursem. Pokazano t u prace z zakresu rzeźby, malarstwa, ceramiki i kowalstwa artystycznego. * 16. V I — w Muzeum w Sieradzu czynna b y ł a wystawa zbiorów sztuki ludowej. * 17. V I •— w Giżycku otwarto W y ­ s t a w ę Sztuki Ludowej p o w i a t ó w : Giżycka, Mrągowa i Węgorzewa. Za­ prezentowano t u ponad 450 prac 50 a r t y s t ó w ludowych. Wystawa b y ł a j e d n ą z najciekawszych imprez zwią­ zanych z D n i a m i Giżycka (29.VI—• 2 . V I I ) , w czasie k t ó r y c h zorganizowa­ no t a k ż e kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 1 7 . V I - — w Łodzi rozstrzygnięto I I etap rozpisanego w ub. r. konkursu na współczesną s z t u k ę ludową Ziemi Łódzkiej. W konkursie udział wzięło 227 twórców, k t ó r z y nadesłali w sumie 257 �1230 prac. J u r y pod przewodnictwem Barbary Zagórnej-Tężyckiej (MKiS) przyznało nagrody ufundowane przez M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y i Sztuki W o j . U r z ę d u i CPLiA. Nagrody otrzymali: w dziedzinie r z e ź b y nagrody I —• Szczepan Mucha, wieś Szale, Stanisław K o r p a z Rudy, Filomena Robakowska z W i t o n i i ; n a g r o d ę I I — Czesław Czekalik ze Stoczków; w dziedzinie zdob­ nictwa —• za k w i a t y nagrody I •— Maria Wojciechowska, wieś Chojnę, Józefa W o ź n i a k z B ł ę d o w a ; za w y ­ cinanki — Józefa Dominiak z Bogumiłowa, Marianna Sut z Łowicza, Jadwiga Ł u k a w s k a z Łowicza, A g ­ nieszka Majer ze Złakowa Borowego; za p a j ą k i n a g r o d ę I — Maria Słom­ czyńska z Gołocie; w dziedzinie tkact­ wa nagrody I — Marcjanna Dura z Czarnocina, Marianna Gwizdoń z Rzeczyc; w dziedzinie kowalstwa artystycznego nagrody I — P a w e ł M i l ­ czarek z Ojżanowa i Tadeusz B r o ż y n a ; w dziedzinie ceramiki n a g r o d ę I — Jadwiga Grala z Burzenina. Ponadto przyznano 37 n a g r ó d I I , I I I i I V . Najlepsze prace pokazano na wystawie otwartej 2 5 . V I w Ośrod­ k u Propagandy Sztuki w Ł o d z i . Z oka­ zji wystawy wydano bogato ilustro­ wany katalog. W dniu otwarcia odbył się zjazd t w ó r c ó w ludowych w o j . łódzkiego. t o w a ł a swój dorobek Ziemia Kielecka. Z tej okazji w D o m u Chłopa otwarta została pokonkursowa wystawa współ­ czesnej sztuki ludowej ziemi kielec­ kiej, oraz wystawa rzeźby Józefa P i ł a t a (1900—1971). Ponadto w Sali Kongresowej o d b y ł się koncert galowy p t . „ K o r o ­ w ó d Ś w i ę t o k r z y s k i " , na k t ó r y m w y ­ stąpiły zespoły regionalne, m.in. „ T r a m b l a n k a " z Opoczna, „ T k a c t w o Ś w i ę t o k r z y s k i e " z Bodzentyna i „Kiel­ ce". D o d a t k o w ą a t r a k c j ą Panoramy Kieleckiej b y ł pokaz „ D y m a r e k " . * V I —-w Z a m k u K s i ą ż ą t Pomor­ skich w Słupsku czynna b y ł a wy­ stawa pn. „ S k r z y n i e ludowe na Pomo­ rzu Ś r o d k o w y m " . Pokazano t u skrzy­ nie K r a j n i a k ó w złotowskich, Kaszu­ b ó w bytowskich, Słowińców, skrzynie z Jamna i Ł a b u s z a , w o j . koszalińskie, a t a k ż e z Lubelszczyzny, Rzeszowszczyzny, z dawnych ziem polskich •—• Polesia i okolic Wilna. 18.V — w Suchej Beskidzkiej roz­ strzygnięto konkurs na s z t u k ę l u d o w ą ogłoszony dla pow. suskiego przez Pow. Ośrodek Kultury przy współ­ pracy I n s t y t u t u Sztuki P A N w Kra­ kowie, Spółdzielni Pracy C P L i A „Makowianka" w Makowie P o d h a l a ń s k i m . N a konkurs wpłynęło 450 prac 73 a u t o r ó w . J u r y pod przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa i dr E w y Fryś-Pietraszkowej p r z y z n a ł o n a s t ę ­ pujące nagrody: W dziedzinie r z e ź b y nagrody I otrzymali: Stanisław Bałoś, Maria Chorąży, Franciszek K u ś ; nagrody I I —• Franciszek Knapczyk, Franciszek N i t e c k i ; w dziedzinie haftu nagrody I — Maria Biernat i Katarzyna Kracik, nagrody I I — Maria Strączek, Irena Korbel, Józefa Wojtusiak, Izabela Polak, Czesław M ł y n a r c z y k , nagrody I I I — Stanisława Biernat, Stanisława Maj, W ł a d y s ł a w a S a ł a p a t e k , Anna Szczechowicz; w dziedzinie zabaw karstwa nagrody I —• Jan Biegun, Stanisław Biegun, Franciszek Biegun, Józef Rumiak, Teofil Szczygieł, na­ grodę I I — W ł a d y s ł a w Sikora; w dzie­ dzinie ozdób z b i b u ł y nagrody I •— Antonina F i l u ś , Maria Polak, Helena Wójcik, n a g r o d ę I I — Józefa Prorok, nagrodę I I I — Władysława Sałapatek; w dziedzinie plastyki obrzędowej na­ grody I I — Kazimierz Niziołek i Zbig­ niew Makoś. Ponadto przyznano wyróżnienia. Nagrody fundowali: M K i S , W y d z i a ł K u l t u r y U r z ę d u Pow. w Suchej Beskidzkiej oraz Sp. Pracy C P L i A w Makowie P o d h a l a ń s k i m . * 17—30.VI—-w ramach Panoraramy Х Х Х - l e c i a w Warszawie prezen­ * 25. V I — w P D K w Łęczycy ot­ warta została wystawa 90-letniego rzeźbiarza ludowego Ignacego K a m i ń ­ ski ego. Pokazano t u 150 prac tego artysty oraz na planszach — teksty legend s t a n o w i ą c y c h t e m a t y k ę jego twórczości. * 26. V I —• w Szczecinie otwarta zo­ s t a ł a V I I I Wystawa Twórczości Ama­ torskiej L u d z i Morza. * 29.VI — w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa pn. „ P o l s k a Zabawka L u d o w a " . * * V I — z okazji D n i Stargardu czynna b y ł a w miejscowym muzeum wystawa połączona z kiermaszem rękodzieła ludowego i artystycznego zorganizowana przez Regionalne Biuro S p r z e d a ż y C P L i A . Zaprezentowano t u w y r o b y t w ó r c ó w ludowych z K a ­ szub, K u j a w , Mazowsza, Białostoc­ czyzny, Podhala, W a r m i i i Mazur oraz — najwięcej •— z Opoczna. * V I — w Klubie K T S K w Kato­ wicach czynna b y ł a wystawa ma­ larstwa i rzeźby t w ó r c ó w ludowych Podbeskidzia. * V I — w Muzeum W s i Opolskiej w Bierkowicach czynna b y ł a wystawa współczesnej r z e ź b y ludowej tego regionu. * V I — w Muzeum Ziemi Suwal­ skiej (Suwałki) czynna b y ł a wystawa p n . „ P r a d z i e j e Ziemi Suwalskiej", na k t ó r e j pokazano m . i n . s z t u k ę l u d o w ą tego terenu. * V I •— w Muzeum Etnograficznym w Toruniu czynna b y ł a wystawa pn. „ W i e ś bydgoska wczoraj i d z i ś " . Szczególnie bogato reprezentowana F o t . ; J . C h o d y n a — i l . 1; 258 J. Świderski — il. 2 b y ł a t u rzeźba ludowa z jej czołowym w t y m regionie przedstawicielem —• Janem Centkowskim z Nieszawy. Polska Sztuka Ludowa za granicą V — w Waterloo (Belgia) w cza­ sie t r w a j ą c y c h t a m D n i Polskich Ce­ pelia p r e z e n t o w a ł a polską s z t u k ę ludo­ wą. * 26.V •— w Starym Smokowcu (CSRS) w czasie Tygodnia K u l t u r y Polskiej otwarta została wystawa rzeźb i h a f t ó w ludowych M a r t y i M i ­ chała S z o s t a k ó w z Zakopanego. * V I — w L i p s k u w czasie D n i K r a k o w a i Ziemi Krakowski"j szcze­ g ó l n y m powodzeniem cieszyło się stoisko Cepelii z wyrobami ludowymi. * 1 5 . V I — - w Toronto (Kanada) w z w i ą z k u z zebraniem Światowej Rady Rękodzieł zorganizowano w y s t a w ę , na k t ó r e j Cepelia z a p r e z e n t o w a ł a polską s z t u k ę l u d o w ą . Pokazano t a k ż e f i l m o Polsce zawierający m . i n . r e p o r t a ż z Zalipia. Inne 4.V — na terenie Opolskiego Par­ k u Etnograficznego w Bierkowicach w zabytkowej karczmie z Przewozu o d b y ł o się spotkanie dziennikarzy krajowych i zagranicznych goszczą­ cych na Opolszczyźnie z okazji Święta „ T r y b u n y Opolskiej". W spotkaniu udział wzięli sekretarz К С PZPR Jerzy Łukaszewicz, I sekretarz K W P Z P R Andrzej Ż a b i ń s k i oraz wojewo­ da opolski J ó z e f Masny. Gospodarzami spotkania b y ł a re­ dakcja „ T r y b u n y Opolskiej". Spotka­ nie o d b y ł o się w stylowym wnętrzu karczmy, przy świecach i tradycyj­ n y c h potrawach kuchni śląskiej. * V •—w Gorzeniu, gdzie przez lata mieszkał E m i l Zegadłowicz, Teatr Ziemi Tarnowskiej i m . L u d w i k a Sol­ skiego w y s t a w i ł „Powsinogi Beskidz­ k i e " , widowisko w plenerze. Imprezą t o w a r z y s z ą c ą b y ł a wystawa miejsco­ wego rzeźbiarza Jana B u c a ł y . * 27—30.VI — w Wierzchowicach, pow. T a r n ó w , odbyło się sympozjum naukowe p n . „ P r z e o b r a ż e n i a współ­ czesnej twórczości ludowej". Organi­ zatorami sympozjum b y l i : Zarząd Główny ZSMW, M K i S oraz Cepelia. Referaty wygłosili: prof. Józef Burszta —• „ T r a d y c j a ludowa a kul­ t u r a w s p ó ł c z e s n a " , dr Krzysztof Makulski •—• „ E t y k a działalności na polu sztuki ludowej" i „ K u l t u r a ludowa, sztuka ludowa, k u l t u r a masowa", dr Kazimierz Pietkiewicz — „Proble­ m y k s z t a ł t o w a n i a się opieki nad s z t u k ą l u d o w ą w Х Х Х - l e c i u PRL". Jadwiga Kronikę opracowała Jarnuszkiewiczowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055484e8d3227bb58abc517b29bec6de.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4309 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.259-261 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0226a8644d03b437c4ffc54b72fd08fb.pdf 7e4268cf43d6ac938175485fb27ac942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource Curyłowa, Felicja (1903-1974) - artystka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4307 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Felicja Curyłowa (1903-1974) / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.252-253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E FELICJA C U R Y Ł O W A (1903—1974) strzeni minionych trzydziestu lat Curyłowa — malarka, k t ó r e j w y k s z t a ł c e n i e kończyło się zaledwie na umiejętności czytania i pisania, zmieniła się w p e ł n ą poświęcenia działacz­ kę społeczną. Ona to b y ł a b e z p o ś r e d n i ą o r g a n i z a t o r k ą wszy­ stkich o d b y w a j ą c y c h się w Zalipiu k o n k u r s ó w na malowanki ścienne. Ona zjednoczyła m a l a r k i zalipiańskie w stowarzy­ szenie pod n a z w ą „ W i e ś t w o r z ą c a " . Nie było ono wprawdzie przez ż a d n e w ł a d z e zatwierdzone, ale posiadało w ł a s n ą pie­ częć i prezeskę w osobie Curyłowej, k t ó r a u m i a ł a znakomicie zabiegać i w a l c z y ć o interesy malarek. Pod Jej d o w ó d z t w e m wyszły one poza o p ł o t k i Zalipia, m a l u j ą c swe k w i a t y w Lub­ linie na wystawie 10-lecia (pawilon roślin przemysłowych), w Warszawie na Starym Mieście (strop w sklepie Desy), na s t a t k u „ B a t o r y " (bawialnią dziecięca). Z N i ą po­ r o z u m i e w a ł a się dyrekcja I n s t y t u t u Wzornictwa Przemysło­ wego, gdy z a p r a s z a ł a zalipiańskie m a l a r k i do pracy w zes­ p o ł a c h p r o j e k t u j ą c y c h wzory dla p r z e m y s ł u tekstylnego oraz m a l u j ą c y c h włocławskie fajanse. Trudno jest wyobrazić sobie Zalipie bez Felicji Curyłowej. B y ł a jego i n t e g r a l n ą częścią, j a k tamtejsze malowane domy czy wierzby przy drogach. Przez wiele lat b y ł a sprę­ żyną, k t ó r a poruszała wieś, głośnikiem, k t ó r y sławił p i ę k n o malowanego Zalipia i p r z y s p a r z a ł m u g o r ą c y c h s y m p a t y k ó w . O gościnny dom Curyłowej m u s i a ł zaczepić k a ż d y , k t o zwiedzał Zalipie lub chciał coś z a ł a t w i ć z zalipiańskimi malarkami. W książce p a m i ą t k o w e j , k t ó r ą skrupulatnie prowadziła, znajdziemy podpisy dostojników p a ń s t w o w y c h , i n t e l e k t u a l i s t ó w r e p r e z e n t u j ą c y c h różne dziedziny twór­ czości, a wśród nich cudzoziemców niemal z całego ś w i a t a . Do niej zjeżdżały autobusy pełne młodzieży, k t ó r ą niestru­ dzenie o p r o w a d z a ł a po wsi. K i m b y ł a Curyłowa ? Sama u w a ż a ł a się przede wszyst k i m za a r t y s t k ę - l u d o w ą — m a l a r k ę . W ciągu swej prze­ szło 50-letniej pracy t w ó r c z e j , działalność Jej t a k mocno spoiła się z w i e l o b a r w n ą m a l o w a n k ą , że w k o ń c u Curyło­ wa u w a ż a ł a się za pierwszą, k t ó r a do malarstwa zalipiańskiego wprowadziła polichromię. Nie było to zgodne z rze­ czywistością, g d y ż rozwinięte w pełni wielokolorowe malo­ wanki zalipiańskio znamy już z k o ń c a ub. wieku, na k i l k a l a t przed przyjściom na świat Curyłowej. (Urodziła się w r. 1903). Pewne jest natomiast, że Felicja W o j t y t o — (bo tak brzmiało Jej p a n i e ń s k i e nazwisko) od m ł o d y c h lat t r u d n i ł a się malarstwem i haftem, u p r a w i a j ą c s w ą artys­ t y c z n ą działalność z d u ż y m talentem. Od Niej właśnie w połowie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , n a b y w a ł Tadeusz Se­ weryn malowanki i hafty, k t ó r e dziś s t a n o w i ą c e n n ą ko­ lekcję w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Felicja Curyłowa wraz z R o z a l i ą Z a r ó d i M a r i ą Janeczek m a l o w a ł y w r o k u 1939 izbę z a l i p i a ń s k ą w nie i s t n i e j ą c y m dziś, bo zniszczonym przez okupanta, Muzeum Ziemi K r a ­ kowskiej w Krakowie. R o z m i ł o w a n a w swej sztuce nie p r z e r w a ł a C u r y ł o w a działalności malarskiej w czasie wojny. N a l e ż a ł a ona do nielicznej garstki kobiet, k t ó r y m zawdzięczamy, że kwiecis­ te malarstwo ścienne p r z e t r w a ł o w Zalipiu w o j e n n ą zawie­ r u c h ę . J e d n a k ż e dopiero w Polsce Ludowej bogata osobo­ wość Curyłowej znalazła pełne polo do działania. N a prze- 252 W czasie p o b y t u we W ł o c ł a w k u w y k o n a ł a Curyłowa kilkadziesiąt flizów ceramicznych, ozdobionych własnoręcz­ nie malowanymi k w i a t a m i . Kafelkami t y m i przyozdobiła nagrobek swojej m a t k i i w ł a s n y grobowiec, k t ó r y sobie na kilkanaście lat przed śmiercią p r z y g o t o w a ł a . Gdy pewnego razu z a p y t a ł e m J ą , s k ą d wziął się u Niej t a k i b ą d ź co bądź niecodzienny p o m y s ł , o d p o w i e d z i a ł a : „ n o słuchojcie Panie Profesorze, c h c i a ł a m przecie, żeby to swojo renko zrobić to wzory, żeby t a sztuka na człowieku jeszcze po śmierci le­ ż a ł a " . W y p o w i e d ź ta, w y j ę t a z nagrania magnetofonowego, świadczy najlepiej czym dla Curyłowej b y ł a Jej twórczość artystyczna. W Zalipiu pełniła Curyłowa t r u d n ą rolę pośrednika m i ę d z y malarkami a szerokim ś w i a t e m . Przy Jej udziale i pomocy p r z e p r o w a d z a ł y t u swoje akcje powiatowy i woje­ w ó d z k i W y d z i a ł K u l t u r y i Cepelia. Dzięki Jej aktywnemu współudziałowi u d a ł o się r e a k t y w o w a ć w s p a n i a ł e czerwonoczarne hafty, charakterystyczne dla dąbrowskiego Powiśla. Ona b y ł a organizatorem wszelkich prac wykonywanych przez zalipiańskie m a l a r k i poza s w ą wsią. A prac takich w ostatnim 20-leciu b y ł o m n ó s t w o . �Społeczna działalność Curyłowej nie ograniczała się jednak wyłącznie do zabiegania o materialne sprawy ma­ larek. Jako prezes stowarzyszenia „ W i e ś t w o r z ą c a " w y ­ walczyła dla Zalipia elektryfikację wsi o wiele lat wcześniej niż to b y ł o przewidziane w planach. Jako radna gromadzka, a później i powiatowa, p r z y c z y n i ł a się wydatnie do budowy dróg w Zalipiu, k t ó r e dawniej t o n ę ł y w błocie, i do n i e z b ę d n e j , na t y c h p o d m o k ł y c h terenach, melioracji g r u n t ó w . W z w i ą z k u ze s w ą działalnością społeczną i artystycz­ ną o t r z y m a ł a sporo r ó ż n y c h n a g r ó d , o d z n a c z e ń , z k t ó r y c h na pierwszym miejscu w y m i e n i ć należy Srebrny, a n a s t ę p n i e Złoty K r z y ż Zasługi. Ostatnie lata swego życia poświęciła C u r y ł o w a stara­ niom o b u d o w ę „ D o m u malarek" w Zalipiu. Ma to b y ć oryginalnie p o m y ś l a n y wiejski dom k u l t u r j s w k t ó r y m znajdą pomieszczenie zarówno pracownie dla miejscowych malarek, j a k i sala widowiskowa, sala do z e b r a ń oraz p a r ę pokoi hotelowych i p u n k t gastronomiczny dla t u r y s t ó w . W y w a l c z y ł a j u ż lokalizację i plac pod b u d o w ę oraz projekt architektoniczny b u d y n k u . Nie d a n y m Jej było niestety doczekać się momentu rozpoczęcia budowy, czy choćby położenia kamienia węgielnego. W ciągu ostatniego roku, gdy złożoną ś m i e r t e l n ą c h o r o b ą m a l a r k ę odwiedzali przedstawiciele w o j e w ó d z t w a i powiatu, stale jako swe ostat­ nie życzenie i testament p r z e k a z y w a ł a ich uwadze s p r a w ę budowy „ D o m u malarek", k t ó r y z a p r z ą t a ł Jej u m y s ł bar­ dziej niż beznadziejny stan własnego zdrowia. Bo C u r y ł o w a nigdy swych osobistych spraw nie p r z e d k ł a d a ł a nad wspól­ ne sprawy malarek i swej wsi rodzinnej. Z m a r ł a w Zalipiu 4 maja. Śmierć nie stanowiła dla niej niespodzianki. P r z y g o t o w y w a ł a się do niej spokojnie i metodycznie, j a k p r z y s t a ł o dobrej gospodyni. Podzieliła więc m i ę d z y członków rodziny swój m a j ą t e k , zagrodę, dom, pole, ż y w y inwentarz; opiekę nad malaturami i ich konser­ wację poleciła 14-letniej wnuczce, W a n d z i W o j t y t o , k t ó r a zapowiada się na d o s k o n a ł ą m a l a r k ę . W y d a ł a t e ż szczegółowe zarządzenia d o t y c z ą c e po­ grzebu. Jak ma b y ć ubrana do t r u m n y , gdzie trumna ma b y ć postawiona, żeby znajomi i przyjaciele mogli się z N i ą pożegnać. Okazało się przy tej okazji, że ma swą wcześniej p r z y g o t o w a n ą fotografię, w y k o n a n ą na owalnej porcelanie, k t ó r ą po pogrzebie należy w m u r o w a ć w ścianę grobowca. Z pogrzebu swego (6.V.), g d y b y mogła go zobaczyć, b y ł a b y bardzo zadowolona i dumna. Było i paru księży, i dzieci szkolne idące parami, i t r z y ochotnicze straże po­ ż a r n e z Zalipia i okolicznych wiosek. P r z y j e c h a ł y z czerwo­ n y m i beczkowozami, k t ó r e w y p r z e d z a ł y kondukt i na każ­ d y m zakręcie drogi żegnały go przeciągłym rykiem syren. L u d z i zebrał się t ł u m wielki. P r ó c z miejscowych było sporo przyjaciół Z m a r ł e j , k t ó r z y przyjechali „ze ś w i a t a " b ą d ź oficjalnie jako przedstawiciele w ł a d z (Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, województwa, powiatu), b ą d ź prywatnie. Nad grobem p o c h y l a ł y się haftowano przez Zalipianki stra­ żackie sztandary, a miejscowy nauczyciel w swym przemó­ wieniu p r z y p o m n i a ł zasługi Z m a r ł e j . W i e ń c ó w i k w i a t ó w było tyle, że nie widać było spod nich ani grobowca, ani malowanych kafelków, k t ó r e kiedyś przed l a t y m a l o w a ł a we W ł o c ł a w k u Curyłowa z m y ś l ą o dniu swego pogrzebu. Bes Fot.: K . Reinfuss — i l . 1; R. Reinfuss — i l . 3; W ł . Werner — i l . 2 Grobowiec F . Curyłowej zdobiony malowanymi przez N i ą flizami. Zalipie, pow. D ą b r o w a Tarnowska. 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8fb907ec4de34468db680b1ef05e45a.pdf 761912e00207e1fca16f770a0c7ffc0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4300 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES K s a w e r y P i w o c k i — STYLE I N ART, INCLUDING FOLK ART Style plays an i m p o r t a n t role i n art, namely as an element by w h i c h facts can be p u t i n order, so i n re­ search i t is impossible to w o r k w i t h o u t a system of style divisions. But, of course, i t would be a mistake to relysolely on this, for i t is essential also to analyse the sense of the style formulas used. For style, p a r t i c u l a r l y in folk art, is a reflection of the w o r l d outlook of the artist. Folk artists do not, however, consciously or uncon­ sciously, use the notion of style. So i t is necessary to carry out additional research on the conditions i n w h i c h art is created i n a given oommuniity and at a given time. The author compares several examples — flatness of background i n the pictures of Mondian and i n icons, the heraldic style of the a r t o f Mesopotamia and i n Polish paper cuts done by folk artists — and points to the necessity of finding for different formal phen­ omena the different c u l t u r a l conditions i n w h i c h they were created. For instance, i t is quite a different matter to isolate objects and forms i n contemporary a r t ; the approach to p r i m i t i v e folk art should be different again. S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — F O L K SCULPTURES AS OBJECTS OF C U L T I N T H E W I E L K O P O L S K A R E G I O N F i g u r a l folk sculptures used as objects of cult be­ came the subject of research as late as the early 20th century, although already i n 1839 the periodical „ P r z y ­ jaciel L u d u " (The People's Friend) published an article about a folk sculptor from the Wielkopolska region. Further interest i n the folk a r t of the Wielkopolska region was hampered by the Prussian policy of national oppression. This interest was only to be r e v i v e d at the beginning of the 20th century under the influence of artistic tends looking for national forms of expression and creative inspiration i n f o l k art. The result of this interest are short descriptions of wayside shrines and crosses w i t h sculptured figures and drawings of same for classification purposes. I n the i n t e r - w a r period, the regional movement that was v e r y active i n the W i e l k o ­ polska region favoured a g r o w t h of interest i n folk sculpture. After the Second W o r l d War, systematic research on the folk sculpture of this region was developed much more, aimed at showing its typical characteristics and evaluating the sculptures properly. I t was painted out that the folk sculptures used for c u l t i n the Wielkopolska, region were of two kinds — free standing figures and sculptures organically l i n k e d wiith the wayside shrines or crosses. The latter is characteristic of the W i e l k o ­ polska region i n the 18th century and was u n k n o w n elsewhere i n Poland. Wooden shrines and the perpendic­ ular part of the crosses are carved w i t h the figures of patron saints i n niches or on pedestals, one above the other i n several stories. These compositions are carved according to certain permanent principles. For instance, on the crucifixes, usually carved i n one piece of wood, w e see on the frontal part a group of figures connected w i t h the drama of the crucifixion. N e x t to Christ, there is the V i r g i n Mary, St. Veronica, M a r y Magdalene, and often also A d a m and Eva under an apple tree — depicting the whole problem of the f a l l of man and expiation. On the sides there are various saints, the patrons of the founders and their families. Crosses founded by the people are a sort of f a m i l y monument for the peasants. The subject matter of the shrines w i t h the f i g u r e of the Sad Christ or w i t h a saint on the top is similar. T e r e s a J a b ł o ń s k a — GOTHIC POLISH FOLK CARVINGS TRADITIONS I N There is a large group of folk carvings that are obviously inspired by historical works of art, among others, the Gothic style. This tradition is discussed i n 126 relation to four groups, classified according to subject: Madonna and Child, Pieta, the Sad Christ and Christ Crucified. The material was divided into three classes: 1) histo­ rical, i n w h i c h Gothic forms have been completely transformed. The folk artist, inspired by formal Gothic arrangements, creates something quite independent of them; 2) works strongly l i n k e d w i t h the Gothic pattern. The artist is under the influence of the style and tries to copy i t , but even so, the impression of folk art predom­ inates; 3) works i n w h i c h the artist has succeeded in making a successful copy of Gothic patterns, Which is accepted w i t h appreciation by t h e popular purchaser, thus becoming a part of folk art. The artists show various degrees of inventiveness. The forms of the Gothic pattern are for them an object for deliberate transformation or, i n the case of artists w i t h a weaker i n d i v i d u a l i t y , they are more of a binding pattern to follow. The Gothic tradition i n contemporary folk art is kept up by the fashion for subjects that have become almost synonymous w i t h folk sculpture — above a l l the Sad Christ. S p i r i t u a l and social l i f e was concentrated round questions of religion and church. The works of art seen in churches were a source of religious and aesthetic experiences. Folk art, obtaining its patterns from these church decorations, was more of an emotional creation of sculptures t h a t carving w i t h an eye to appearance. The folk interpretation of Gothic sculptures can also be a model for sculptors. I n this case there is a successive transformation i n w h i c h the folk features emerge more strongly and the f o r m a l traditions lose their significance. J a n S e t k o w i c z — J A N P A K O S Z — F O L K SCULP­ TOR F R O M J E Z I O R Z A N I , N E A R CRACOW Jan Pakosz from Jeziorzani, near Cracow (1843— 1935) was a m a n of versatile talents. I n addition to sculp­ ting, he also did carpentry w o r k , bricklaying, and was able to make cuckoo clocks unaided, etc. Pakosz's most outstanding w o r k is the wayside shrine at Jeziorzani w i t h eleven carved and polychromed figures. The artist most probably w o r k e d far the church and modelled his w o r k on its established patterns (for instance, he knew of and used the attributes of saints). B u t he was, however, an artist w h o d i d not confine himself to repeating the k n o w n patterns and created his own artistic visions. This is proved, i f only by the distortions i n proportions and detail. Other works by Pakoisz are the sculptures in the church at Liszki, the wayside shrine at Ręczna and the b r i c k - b u i l t shrine at W i e l k i D r o g i (all of these places being i n the v i c i n i t y of Cracow). M a r e k A r p a d K o w a l s k i — MAMERT SCULPTOR OF T H E L U B U S Z R E G I O N PIÓRKO, M a m e r t Piorko, born 1901 i n the Vilno region, has lived i n Zielona Gora since 1945. He began sculpting before the war, but lack of time and his work as a village teacher, as w e l l as numerous social commitments, did not allow h i m to develop his talent. After r e t i r i n g , P i o r k o devoted his t i m e to artistic work. Each of his works has a „ l e g e n d " attached to it, the story of how i t came i n t o being, w i l l i n g l y told by the artist. A characteristic element of the sculptures of this artist from Zielona Gora is allegory. The symbols of virtue, the road of life, characters from fairy tales are often t o be found i n his works. He also sculpts subjects taken straight from l i f e — the author's reminiscences of his youth, various types of people i n their own kind of environment. Piorko made bis debut as a sculptor i n 1960 at an exhibition arranged by the Central Council of Trade �Unions in Warsaw. Since that time he has exhibited a lot, particularly i n Zielona Gora, b u t also i n Cracow, Torun and other towns. He uses l i n d e n wood almost exclusively for bis work. Mamert Piórko, often called a folk sculptor, is not one in the traditional sense of the w o r d . He is rather an amateur sculptor, bringing new values into the re­ gional culture of the Lubusz region. L e o n J o ń c z y k — SCULPTOR OF SECULAR T R U T H Edward Sutor from Nowy Targ has been carving in wood and stone since he was ten years old. The very terrible experiences of the sculptor during the Nazi occupation, when he was taken away f o r forced labour and kept i n labour earnps, as w e l l as a long nervous breakdown, have left a strong mark on his art. The figures sculpted by Sutor have faces covered w i t h w r i n k l e s and distorted by pain and suffering. One p a r t i c u l a r l y moving sculpture is „ F a t h e r h o o d " : the head of a father, cut off b y his persecutors, is held up by thehands of the children, who want to stroke i t , to say their farewell to him... E d w a r d Sutor is one of the most original antas tic individualities of the non-professional artists i n the Podhale region. The first exhibition o f this artist's works was orga­ nized by the District House of Culture i n Nowy Targ. The Tatra Museum has purchased a number of his works. lit has organized further exhibitions i n Zakopane, Cracow, Warsaw and Gera (GDR). I n spite of this, the artist is l i v i n g i n difficult m a t e r i a l circumstances and the sculptures i n his possesion are not stored properly. РЕЗЮМЕ Ксаверы Пивоцки ИСКУССТВЕ — СТИЛЬ В НАРОДНОМ В искусствоведении с т и л ь и г р а е т в а ж н у ю р о л ь , систематизируя ф а к т ы , и поэтому необходимо соста­ вить „схему стилей", ч т о б ы р у к о в о д с т в о в а т ь с я его в исследованиях. Б ы л о б ы в с е ж е неправильным ограничиваться т о л ь к о этим. Н а д о о д н о в р е м е н н о а н а ­ лизировать сущность употребляемого с т и л я , п о с к о л ь ­ ку стиль, особенно в народном искусстве, я в л я е т с я отражением м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . Народные творцы ни сознательно, ни п о д с о з н а т е л ь н о н е п о л ь ­ зуются понятием стиля. В этой с в я з и необходимо также исследовать чем обусловлено и с к у с с т в о в д а н ­ ной общественности в д а н н ы й период. Автор приводит и с о п о с т а в л я е т н е с к о л ь к о п р и ­ меров — плоскость ф о н а в к а р т и н а х М о н д р и а н а и в иконах, геральдику стиля в и с к у с с т в е М е с о п о т а м и и и в польских б у м а ж н ы х в ы р е з к а х ( т а к п а з . в ь щ и нанки) — и у к а з ы в а е т на необходимость у с т а н о в и т ь , чем обусловлены к у л ь т у р н ы е р а з л и ч и я с х о ж и х и формальном отношении я в л е н и й . Т а к н а п р и м . иное значение имеет и з о л я ц и я п р е д м е т о в и ф о р м в с о в р е ­ менном искусстве, иное ж е в п р и м и т и в н о м и л и н а ­ родном искусстве. Станислав Блащик — НАРОДНАЯ ВЕЛИКО ПОЛЬСКАЯ С К У Л Ь П Т У Р А РЕЛИГИОЗНОГО ХА­ РАКТЕРА. Ч А С Т Ь I Народная ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а р е л и г и о з н о г о х а ­ рактера стала предметом и с с л е д о в а н и й л и ш ь в н а ч а ­ ле X X века, хотя у ж е в 1839 г. в ж у р н а л е „Друг народа" (Пшиятель люду) б ы л а н а п е ч а т а н а с т а т ь я о великопольском народном с к у л ь п т о р е . П р у с с к а я п о ­ л и т и к а национального гнета в о с п р е п я т с т в о в а л а д а л ь ­ нейшим исследованиям в области народного т в о р ч е ­ ства Великопольши. Интерес к этому вопросу снова возник лишь в н а ч а л е X X в. п о д в л и я н и е м х у д о ­ жественных течений, и с к а в ш и х в н а р о д н о м и с к у с ­ стве национальных ф о р м т в о р ч е с к о г о выражения и вдохновения. Р е з у л ь т а т о м этих и с к а н и й я в л я ю т с я краткие описания столбов и п р и д о р о ж н ы х к р е с т о в с фигурными с к у л ь п т у р а м и и и х и н в е н т а р н ы е р и ­ сунки. В межвоенный период и н т е р е с к в е л и к о п о л ь ской народной с к у л ь п т у р е у с и л и в а л с я под в л и я н и е м оживленного регионального д в и ж е н и я . После второй мировой в о й н ы в этом н а п р а в л е н и и стали вестись более с и с т е м а т и ч е с к и е исследования с целью отметить т и п и ч н ы е ч е р т ы в е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы и д а т ь е й д о л ж н у ю оценку. Исследователи обратили внимание, что в ВеликоП о л ь ш е выступает двоякого рода н а р о д н о е с к у л ь п ­ турное творчество культового н а з н а ч е н и я , а и м е н н о : отдельные ф и г у р ы и с к у л ь п т у р ы , о р г а н и ч е с к и с в я ­ з а н н ы е со столбами либо п р и д о р о ж н ы м и крестами. Последние встречаются в Великополыпе у ж е в X V I I I в., в д р у г и х ж е р а й о н а х П о л ь ш и и х нет. Д е ­ р е в я н н ы й столб ч а с о в е н к и и л и ж е с т е р ж е н ь креста у к р а ш а ю т р е з н ы е ф и г у р ы с в я т ы х в н и ш а х и л и на к о н с о л я х , р а с п о л о ж е н н ы х я р у с а м и . К о м п о з и ц и и эти в ы п о л н е н ы согласно о п р е д е л е н н ы м п о с т о я н н ы м п р о ­ г р а м м а м . И т а к , н а р а с п я т и я х м ы в и д и м обычно с л и ц е в о й с т о р о н ы в ы с е ч е н н у ю и з одного ствола г р у п ­ п у ф и г у р , с в я з а н н ы х с т р а г и ч е с к о й сценой р а с п я т и я Х р и с т а , т.е. р я д о м с И и с у с о м Х р и с т о м н а х о д я т с я Б о ­ гоматерь, св. В е р о н и к а , Мария Магдалина, часто т а к ж е А д а м и Е в а п о д я б л о н е й — к а к символ всей п р о б л е м а т и к и г р е х о п а д е н и я и и с к у п л е н и я ; а п об о ­ кам ф и г у р ы р а з л и ч н ы х святых — покровителей ос­ н о в а т е л я с к у л ь п т у р ы и его семьи. Т а к и м образом к р е с т ы эти я в л я ю т с я своеобразными памятниками к р е с т ь я н с к и х семейств. Подобную р о л ь играют стол­ б ы - ч а с о в е н к и , у в е н ч а н н ы е ф и г у р о й Х р и с т а Горю­ ю щ е г о и л и к а к о г о н и б у д ь святого. Тереса Яблоньска — ГОТИЧЕСКАЯ ТРАДИ­ ЦИЯ В ПОЛЬСКОЙ НАРОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ Существует большая группа памятников народ­ н е й с к у л ь п т у р ы , н а которой отчетливо с к а з ы в а е т с я в л и я н и е и с т о р и ч е с к и х х у д о ж е с т в е н н ы х стилей, в том ч и с л е готики. Традиция эта рассматривается в рамках четырех т е м а т и ч е с к и х г р у п п : Б о г о м а т е р ь с младенцем, Пьета, Христос Горюющий, Христос Распятый. М а т е р и а л д е л и т с я н а т р и ч а с т и : 1) п а м я т н и к и с т а р и н ы , в к о т о р ы х готические ф о р м ы подверглись полному п р е о б р а ж е н и ю : н а р о д н ы й х у д о ж н и к , вдо­ х н о в е н н ы й г о т и ч е с к и м и образцами, создает все ж е совершенно оригинальное произведение искусства. 2) П р о и з в е д е н и я более тесно с в я з а н н ы е с готическим образцом: х у д о ж н и к н а х о д и т с я под в л и я н и е м стиля и п ы т а е т с я его воспроизвести, но несмотря на это в созданном им п р о и з в е д е н и и д о м и н и р у ю т ч е р т ы н а ­ родности. 3) П р о и з в е д е н и я авторов, подражавших готическим о б р а з ц а м и с о з д а в ш и м у д а ч н ы е копии, которые положительно оценивались народными мас­ сами и в силу этого б ы л и п р и ч и с л е н ы к произве­ д е н и я м народного т в о р ч е с т в а . Х у д о ж н и к п р о я в л я е т р а з л и ч н у ю степень изобре­ т а т е л ь н о с т и . Ф о р м ы готического образца я в л я ю т с я д л я него о б ъ е к т о м продуманного перевоплощения либо ж е , в с л у ч а е более слабой т в о р ч е с к о й и н д и в и ­ д у а л ь н о с т и , м е ш а ю т ему отойти от образца. В н а с т о я щ е е в р е м я готическую т р а д и ц и ю в н а ­ родном и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е п о д д е р ж и в а е т м о ­ да н а темы, к о т о р ы е с т а л и ч у т ь л и не символами н а ­ родной с к у л ь п т у р ы : к н и м п р е ж д е всего относится Христос Горюющий. 127 �Д у х о в н а я и о б щ е с т в е н н а я ж и з н ь б ы л а сосредо­ точена в о к р у г р е л и г и и и к о с т е л а . П р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, о с м а т р и в а е м ы е в к о с т е л а х , я в л я л и с ь и с т о ч ­ ником религиозных и эстетических переживаний. Народная скульптура, которая опиралась на образцы произведений религиозного характера, в большой степени отражала эмоциональное состояние, ч е м формы произведения. Образцом д л я с к у л ь п т о р а м о ж е т с л у ж и т ь т а к ж е народная интерпретация готической скульптуры. И тогда в о з н и к а е т р я д п е р е в о п л о щ е н и й , у с и л и в а ю щ и х ч е р т ы народности, п р и ч е м т р а д и ц и я ф о р м ы о с л а ­ бевает. Я н С е т к о в и ч — ЯН ПАКОШ — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР В ЕЗЁЖАНАХ ПОДКРАКОВСКИХ Я н П а к о ш и з Е з ё ж а н б л и з К р а к о в а (1843—1935) был всесторонне о д а р е н н ы м ч е л о в е к о м : б ы л с к у л ь п ­ тором, столяром, к а м е н щ и к о м , ч а с о в щ и к о м (мастерил ч а с ы с к у к у ш к а м и ) и т.п. Самым з н а ч и т е л ь н ы м п р о и з в е д е н и е м П а к о ш а я в ­ ляется часовенка в Езёжанах, которую украшают 11 р а з н ы х п о л и х р о м н ы х статуэток. Н а д о п о л а г а т ь , что с к у л ь п т о р н а х о д и л с я под в л и я н и е м р е л и г и о з н о г о искусства и о п и р а л с я на его с х е м а т и з и р о в а н н ы е ф о р ­ м ы (так н а п р и м . он х о р о ш о з н а л и использовал атрибуты с в я т ы х ) . Т е м не менее П а к о ш а н е л ь з я н а з в а т ь л и ш ь п о д р а ж а т е л е м , п о с к о л ь к у он о с у щ е с т ­ в л я л т а к ж е свои т в о р ч е с к и е з а м ы с л ы . Об этом г о в о ­ рят х о т я б ы и з м е н е н н ы е п р о п о р ц и и д е т а л е й . К другим п р о и з в е д е н и я м П а к о ш а п р и н а д л е ж а т скульптуры в костеле в Л и ш к а х , часовенка в мест­ ности Р е н ч н а и к а м е н н а я ч а с о в н я в В е л ь к и х Д р о г а х (все эти местности н а х о д я т с я в б л и з и К р а к о в а ) . Марек Арпад Ковальски — МАМЕРТ П Ю Р КО — ЛЮБУССКИЙ СКУЛЬПТОР Мамерт П ю р к о р о д и л с я в 1901 г. в В и л е н щ и н е . С 1945 г. п р о ж и в а е т в З е л е н о й Гуре. С к у л ь п т о р о м Пюрко стал е щ е д о в о й н ы , но отсутствие в р е м е н и , з а н я т и я в сельской ш к о л е , где он б ы л у ч и т е л е м , б о л ь ш а я о б щ е с т в е н н а я работа, м е ш а л и е м у р а з в и в а т ь свои д а р о в а н и я . В ы й д я н а пенсию, П ю р к о ц е л и к о м п о с в я т и л себя х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . К а ж д о е его п р о и з в е ­ 128 д е н и е имеет свою „легенду", и с т о р и ю своего в о з н и к ­ н о в е н и я , о к о т о р о й х у д о ж н и к охотно говорит. Х а р а к т е р н о й ч е р т о й т в о р ч е с т в а этого з е л е н о г у р ского с к у л ь п т о р а я в л я ю т с я э л е м е н т ы а л л е г о р и и . Он ч а щ е всего создает о л и ц е т в о р я ю щ и е о б р а з ы : д о б р о ­ детели, с и м в о л ы ж и з н е н н о г о ЯУТИ, с к а з о ч н ы е п е р с о ­ н а ж и . П о р о й его т е м а т и к а с в я з а н а непосредственно с ж и з н ь ю —• в о с п о м и н а н и я молодости, т и п ы л ю д е й и з о к р у ж а ю щ е г о его м и р а . П ю р к о д е б ю т и р о в а л к а к с к у л ь п т о р в 1960 г. н а в ы с т а в к е Совета п р о ф с о ю з о в в В а р ш а в е . С т е х п о р он много р а з п р и н и м а л у ч а с т и е в в ы с т а в к а х , особен­ но в З е л е н о й Гуре, а т а к ж е в К р а к о в е , Торуне и д р у г и х г о р о д а х . Свои р а б о т ы он в ы п о л н я е т почти исключительно из липового дерева. Мамерта Пюрко часто называют народным с к у л ь п т о р о м , н о он н е я в л я е т с я и м в т р а д и ц и о н н о м з н а ч е н и и этого слова. П ю р к о с к о р е е с к у л ь п т о р - л ю ­ битель, к о т о р ы й вносит н о в ы е ц е н н о с т и в р е г и о н а л ь ­ ную к у л ь т у р у Л ю б у с с к о й з е м л и . Леон Иончик ПРАВДЫ — СКУЛЬПТОР ЖИТЕЙСКОЙ Е д в а р д Сутор, ж и т е л ь Нового Т а р г а у ж е д е с я т ь лет з а н и м а е т с я р е з ь б о й по д е р е в у и к а м н ю . Т я ж е л ы е п е р е ж и в а н и я автора в годы оккупации, принудитель­ н ы е р а б о т ы и т р у д о в ы е л а г е р и в Германии, а т а к ж е з а т я ж н а я н е р в н а я б о л е з н ь г л у б о к о о т р а з и л и с ь на его скульптурах. Ему свойственны согбенные фигуры, с к о р б н ы е , и з р е з а н н ы е м о р щ и н а м и , и с к а ж е н н ы е бо­ л ь ю и с т р а д а н и я м и л и ц а . Особенно т я ж е л о е в п е ч а т ­ л е н и е п р о и з в о д и т его с к у л ь п т у р а „ О т ц о в с т в о " : лес д е т с к и х р у к п о д д е р ж и в а е т о т р у б л е н н у ю п а л а ч о м го­ л о в у отца. Д е т с к и е р у ч е н к и х о т я т п р и л а с к а т ь его, хотят попрощаться с ним. В непрофессиональном искусстве Подгалья Эд­ вард Сутор п р и н а д л е ж и т к самым оригинальным, ярко в ы р а ж е н н ы м творческим индивидуальностям. П е р в у ю в ы с т а в к у работ Сутора о р г а н и з о в а л П О ­ БИТОВЫЙ д о м к у л ь т у р ы в Новом Т а р г е . Т а т ж а н с к и й м у з е й п р и о б р е л р я д его с к у л ь п т у р и в свою очередь организовал выставки в Закопане, Кракове, Варша­ ве, и Гере (ГДР). Н е с м о т р я н а это Сутор ж и в е т скуд­ но, и с п ы т ы в а е т м а т е р и а л ь н ы е т р у д н о с т и и н е может с о з д а т ь н а д л е ж а щ и х у с л о в и й д л я х р а н е н и я своих скульптур. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P A N B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. 9 SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrociaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 + "135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram., A l . Karton: biały, I I I kl., 220 gram., B I . Oddano do s k ł a d a n i a 19.11.1972. Podpisano do d r u k u 8.XI.1972. Wydrukowano w listopadzie 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 136. A-103. ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a32a04115ca02a3ef24dbfcf9fb5672.pdf 209c5ae24567caede5db39f120bf8da8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4630 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4301 Title A name given to the resource Strony tutułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXVIII • 1974 �TREŚĆ Aleksander Jackowski Plastyka nieprofesjonalna Tadeusz Szczepanek Z b a d a ń nad twórczością N i k i f o r a Jan Samek Do zagadnienia sukienek i w o t ó w w sztuce p o l ­ skiej epoki baroku 243 Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — w o t u m metalowe ze wsi U l a n 245 Jan Setkowicz Karol Englert — rzeźbiarz 195 . . ludowy z kowa WSPOMNIENIE Felicja C u r y ł o w a (1903—1974) . Przyłe- 252 254 O F A R T I C L E S 259 РЕЗЮМЕ Na 221 249 K R O N I K A Na . POŚMIERTNE Rss. S U M M A R Y . okładce: stronie 260 Ołtarz. P ł a s k o r z e ź b a ceramiczna. W y k . S t a n i s ł a w W ł o c ł a w e k . Fot.: Jan Ś w i d e r s k i Zagajewski, t y t u ł o w e j : Popiersie. Rzeźba w drewnie. W y k . Bogdan Porzucek, J e ż y n ó w , pow. Kielce. Fot.: Jan Ś w i d e r s k i �P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I . 1 9 7 4 . N R 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �tal**.(ft «л REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor tech­ niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31.32 71, wefwn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39ec1c266a616739d6b18fe73db75865.pdf 1c7865d8c65acf4336643b4f79ddbfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4065 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3798 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 5 ROK 1955 TREŚĆ: R o z p r a w y Str. Aleksander Jackowski Franciszek German Z problematyki współczesnej amatorskiej t w ó r ­ czości plastycznej 257 P i e ś n i ludowe w życiu Adama Mickiewicza 296 . . S p r a w o z d a n i a Maria Przeździecka Maria Przeździecka P A Ń S T W O W Y Wystawa sztuki w Olsztynie ludowej Warmii i Mazur Wystawa X-lecia sztuki ludowej, w G d a ń s k u I N S T Y T U T 313 . 318 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7414fd65edca113fd38327a519e5f91b.pdf e9785ce363dc6928b15d9450f619d26f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3799 Title A name given to the resource Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.257-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z PROBLEMATYKI WSPÓŁCZESNEJ AMATORSKIEJ TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ ALEKSANDER Mówimy — sztuka ludowa, sztuka p r y m i t y w u , sztu­ ka a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . A jednak pojęcia te nie są na pewno tak jasne, j a k b y to się w y d a w a ł o w p i e r w ­ szej chwili. Co więcej, na k a ż d y m niemal -kroku j e ­ steśmy ś w i a d k a m i nieporozumień, jakie one wy­ wołują. Utożsamia się więc s z t u k ę l u d o w ą z w s z e l k ą t w ó r ­ czością a r t y s t y c z n ą c h ł o p ó w czy r o b o t n i k ó w , nie do­ strzegając tego, że pojęcie „sztuka ludowa" ma swój określony zakres i nie obejmuje wszelkich p r z e j a w ó w artystycznej twórczości ludu. Kiedy indziej s p o t k a ć się można z nierozróżnianiem sztuki amatorskiej od ludowej. Wreszcie traktuje się p r z e w a ż n i e s z t u k ę a m a t o r s k ą jako zjawisko jednolite, nie dostrzegając tego, że obejmuje ona w istocie bardzo r ó ż n e kate­ gorie. Takich n i e p o r o z u m i e ń m o ż n a oczywiście w y ­ liczyć znacznie więcej. Trudno się temu dziwić. K ł o p o t ó w nie s p r a w i a j ą jedynie te pojęcia, k t ó r y c h jednoznaczny sens i za­ kres ustalił się w toku p r a k t y k i . Inaczej b y w a z po­ jęciami nowymi lub t a k i m i , k t ó r e k s z t a ł t u j ą się do­ piero w naszych oczach, u l e g a j ą c w nowych w a r u n - S z t u k a l u d o w a a kach daleko i d ą c y m przemianom. Trudno w ó w c z a s 0 ś w i a d o m o ś ć pojęć, o precyzję definicji. S ł o w a są ela­ styczne, rozciągliwe, wieloznaczne — te same m o g ą określać odmienne treści i potrzebna jest zazwyczaj pewna stabilizacja zjawisk, aby w codziennej praktyce w y k r y s t a l i z o w a ł y się jednoznaczne o k r e ś l e n i a . Sądzę, że dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a p o z w a l a j ą już na w y ­ ciągnięcie pewnych w n i o s k ó w . Konieczne jest więc przedyskutowanie tych zagad­ nień, zrozumienie sensu z a c h o d z ą c y c h przemian — 1 to nie tylko ze w z g l ę d u na czystość teoretycznych założeń, ale przede wszystkim w trosce o codzienną p r a k t y k ę , o w ł a ś c i w e kierowanie procesami zacho­ dzącymi w rozwoju współczesnej twórczości ludowej. P i e r w s z ą bodaj' że p r ó b ą postawienia i częściowego omówienia t y c h z a g a d n i e ń b y ł a I I Ogólnopolska Konferencja poświęcona badaniom rad sztuką. I w ł a ś n i e w klimacie t a m t y c h dyskusji p o w s t a ł y n i ­ niejsze uwagi, k t ó r e b y ć m o ż e p r z y c z y n i ą się do pod­ jęcia bardziej konkretnej w y m i a n y p o g l ą d ó w i spre­ cyzowania sensu podstawowych i n t e r e s u j ą c y c h nas pojęć. t w ó r c z o ś ć Zacznijmy od rozróżnienia p o j ę ć — sztuki ludowej i artystycznej twórczości ludu. Nie są one b y n a j ­ mniej równoznaczne, a u t o ż s a m i a n i e ich prowadzi właśnie często do w y c i ą g a n i a f a ł s z y w y c h w n i o s k ó w . Przede wszystkim dlatego, że sztuka ludowa stanowi dziś dla nas pojęcie o określonej z a w a r t o ś c i . M ó w i m y o tradycyjnym podłożu tej sztuki, o jej cechach sty­ lowych, o jej o k r e ś l o n y m charakterze, p o z w a l a j ą c y m niemal zawsze rozpoznać n a s z ą s z t u k ę l u d o w ą na tle sztuki innych n a r o d ó w , a wreszcie odróżnić dzieła sztuki ludowej od nie-ludowej, tworzonej prz^z a r t y ­ stów p l a s t y k ó w oraz przez rzemiosło miejskie czy przemysł. „Sztuka ludowa" — jest pojęciem, u k s z t a ł t o w a n y m dawniej W zasadzie w okresie rozbicia społeczeństwa na klasy, w okresie o d r ę b n e g o k s z t a ł t o w a n i a się l u ­ dowej k u l t u r y wsi i m a ł y c h miasteczek. U podstaw tej sztuki leżały odmienne w a r u n k i bytu ludu pracującego. Sztuka ludowa r o z w i j a ł a się bowiem w społeczności odseparowanej w p o w a ż n y m stopniu JACKOWSKI a r t y s t y c z n a l u d u od k u l t u r y w a r s t w uprzywilejowanych. Tworzył ją chłop, r z e m i e ś l n i k i dopiero w ostatnim okresie — robotnik. Z r o z u m i a ł e w i ę c , że sztuka ludowa od­ zwierciedlała poglądy, dążenia i marzenia tych 1 1 Nie miejsce t u oczywiście na r o z w a ż a n i e p r z y ­ czyn, k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że twórczość robotnicza k s z t a ł t o w a ł a się zupełnie inaczej niż c h ł o p s k a . Prze­ j a w i a ł a się ona p r z e w a ż n i e w pieśni, natomiast w za­ kresie p l a s t y k i w y k a z y w a ł a cechy w zasadzie zbliżo­ ne do tych, k t ó r e w y r ó ż n i a m y dziś w twórczości ama­ torskiej grup robotniczych. Nie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o stylu czy r o l i t r a d y c j i w odniesieniu do twórczości plastycznej r o b o t n i k ó w . I s t n i e j ą natomiast pewne dyspozycje w ł a ś c i w e danemu zawodowi czy ś r o d o ­ wisku, z a m i ł o w a n i a do pewnych t e m a t ó w (majsterko­ wanie, modelowanie, zabawka). W sensie estetycznym twórczość r o b o t n i k ó w z n a j d o w a ł a się w zasadzie w orbicie w p ł y w ó w d w ó c h grup: sztuki ludowej wraz z c a ł y m jarmarczno-odpustowym pograniczem oraz d r o b n o m i e s z c z a ń s t w a , k t ó r e g o norma gustu, smaku t y m silniej d z i a ł a ł a na ś r o d o w i s k o robotnicze, że w i ą z a ł a się z pojęciem awansu życiowego, a zwłaszcza kulturowego. 257 �Warstw. Toteż znajdziemy w niej i przejawy ideolo­ gii postępowej', w a l k i o lepsze jutro, w i a r y w zwy­ cięstwo s p r a w i e d l i w o ś c i , j a k też i ś w i a d e c t w a w p ł y ­ w u ideologii klas p a n u j ą c y c h , a t a k ż e zabobon, za­ cofanie. Te treści w ł a ś c i w e sztuce ludowej prze­ j a w i a ł y się w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu w po­ szczególnych dziedzinach twórczości. Silnie o d b i ł y się na charakterze ludowej rzeźby, g r a f i k i czy malarstwa, niemal n i e z a u w a ż a l n e są np. w zdobnictwie czy stro­ j u , chociaż i t u u w a ż n e spojrzenie socjologa w y k r y ć m o ż e z w i ą z k i z a c h o d z ą c e m i ę d z y samym zdobieniem a funkcją jego w stroju, meblu czy architekturze. Lecz p r o b l e m t r e ś c i nie wyczerpuje zagadn.enia. Z r e s z t ą o ludowych t r e ś c i a c h m o ż e m y m ó w i ć nie t y l ­ ko w sztuce ludowej, ale r ó w n i e ż i w dziełach a r t y ­ s t ó w w y k s z t a ł c o n y c h , nie zawsze nawet p o c h o d z ą ­ cych ze ś r o d o w i s k a ludowego. Zdarza się nawet, np. w „ T r u m n i e c h ł o p s k i e j " Gierymskiego, że artysta w y r a ż a obraz wsi głębiej i trafniej, niż czynią to dzieła wiejskich ś w i ą t k a r z y czy wycinankarek. O specyficznej w a r t o ś c i sztuki ludowej decyduje więc nie t y l k o ł a d u n e k t r e ś c i o w y — ale przede wszyst­ kim f o r m a . To wszystko, co s k ł a d a się na a r t y ­ s t y c z n ą o d r ę b n o ś ć ludowej sztuki naszego kraju, na o d r ę b n o ś ć sztuki poszczególnych r e g i o n ó w . Na jej s t y l . S t y l ten jest oczywiście historycznie u w a r u n k o w a ­ ny i w y t w o r z y ł się przez w s p ó l n y w y s i ł e k artystyczny w i e l u p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w , t w o r z ą c y c h na u ż y ­ tek w ł a s n y , dla społeczności wiejskiej o w y r a ź n i e u k s z t a ł t o w a n y c h nawykach estetycznych. Nie miejsce t u na wyliczanie przyczyn p o w o d u j ą ­ cych powstanie takiego w ł a ś n i e , a nie innego stylu ludowego, t j . o d r ę b n e g o charakteru formalnego w y ­ t w o r ó w ludowej sztuki. Wystarczy, jeśli p o d k r e ś l i m y szczególną r o l ę tradycji, gdyż w ł a ś n i e t r a d y c j a b y ł a w sztuce ludowej szkołą technik artystycznych, była wyrazem u p o d o b a ń całego środowiska. W sztuce ludowej bowiem jednostka t w ó r c z a o tyle t y l k o m o ż e r o z w i n ą ć się, z y s k a ć a p r o b a t ę ogółu, o ile respektuje istniejącą t r a d y c j ę , o ile odpowiada upodobaniom ogółu. D o ś w i a d c z e n i e p r y w a t n e t w ó r c y m i e ć musi zawsze charakter ogólny, i po to, aby zyskać prawo obywatelstwa, musi ono o d p o w i a d a ć nie zdefiniowa­ nym, a przecież i s t n i e j ą c y m w ś w i a d o m o ś c i l u d u k o n ­ wencjom artystycznym. Dlatego w ł a ś n i e w oparciu o t r a d y c j ę m ó g ł się k s z t a ł t o w a ć specyficzny styl, który nazywamy ludowym, a k t ó r e g o cechy w szeregu w a r t o ś c i o w y c h o p r a c o w a ń p o d k r e ś l a l i T. Seweryn, T. Dobrowolski, K . Piwocki i J. Grabowski, w y c h o d z ą c zresztą z r ó ż n y c h założeń metodologicznych. Ne oznacza to oczywiście zupełnego negowania roli jednostki t w ó r c z e j . Utalentowana jednostka wzbo­ gaca t r a d y c j ę , wnosi do niej nowe, w ł a s n e elementy, k t ó r e z kolei stają się dla innych znowu o b o w i ą z u ­ j ą c y m wzorem. Doświadczenie, tradycja — przecho­ dziły z ojca na syna. Ś w i ą t k a r z rzeźbiąc m i a ł przed oczyma liczne stacje czy kapliczki wykonane przez swoich p o p r z e d n i k ó w . Hafciarka uczyła się na t k a ­ ninach zdobionych przez jej poprzedniczki. Tradycja nie jest c z y m ś m a r t w y m i z m i e n i a ł a się niejednokrot­ nie, niekiedy nawet w dość szybkim tempie. Tak np. w ciągu ostatniego półwiecza istotnym zmianom uległy tonacja kolorystyczna, u k ł a d i szerokość pasów w stroju ł o w i c k i m czy o p o c z y ń s k i m . M i m o to jednak m o ż n a powiedzieć, że cechą p o d s t a w o w ą sztuki ludo­ 258 wej jest oparcie się jej o wzorce w y k s z t a ł c o n e przez t r a d y c j ę , przez k o l e k t y w n ą twórczość w i e l u pokoleń. Dlatego w ł a ś n i e w sztuce ludowej tradycja doniosła do naszych dni to jedynie, co było t r w a ł e , co nosiło znamiona prawdziwego artyzmu, co w logiczny sposób w y n i k a ł o z m a t e r i a ł u i właściwości jego obróbki. C z a s oczyszczał s z t u k ę l u d o w ą z tego, co w niej było przypadkiem, co stanowiło naleciałość, co na­ rzuciła jej moda. Z a c h o w y w a ł o się i rozwijało to je­ dynie, co zyskało t r w a ł ą a p r o b a t ę ludowej społecz­ ności, to, co m o ż n a j u ż było n a z w a ć s u m ą twórczego wysiłku naszego l u d u . 2 Dlatego w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi jeden z w a ż ­ kich e l e m e n t ó w naszej k u l t u r y narodowej. I jeśli stwierdzamy, iż w pojęciu n a r o d u zawiera się między i n n y m i o d r ę b n o ś ć u k ł a d u psychicznego, prze­ j a w i a j ą c a się w kulturze, to p a m i ę t a j m y , że w szcze- - Na ten moment należy zwrócić szczególną u w a g ę . Stanowi on bowiem bardzo w a ż n y w s k a ź n i k , m ó w i ą c y 0 przynależności w y t w o r u do tzw. „sztuki ludowej". Można oczywiście w y m i e n i ć szereg innych pobocznych cech, k t ó r e w t a k i m czy i n n y m zestawieniu m o g ą (ale nie muszą!) w y s t ę p o w a ć w sztuce ludowej — ale ż a d n a z nich sama nie decyduje o tym, czy coś jest, czy nie jest ludowe. W ostatecznej instancji bowiem ludowa jest taka sztuka, takie dzieło, które odpowiada potrze­ bom i upodobaniom l u d u (a ściślej b i o r ą c regionowi etno-kulturowemu w o k r e ś l o n y m czasie) i zgodne jest z zasadniczą linią miejscowej tradycji. W y o d r ę b n i o n e k r y t e r i u m treści ideowych samo w so­ bie nie stanowi, j a k to już p o d k r e ś l a l i ś m y , o t y m , czy dany w y t w ó r jest ludo Wy. W sztuce ludowej spoty­ kamy się bowiem z a r ó w n o z n u r t e m p o s t ę p o w y m , jak 1 z wstecznym. Trudno przy t y m m ó w i ć o jakiejś ponad­ czasowej wymowie w y t w o r ó w ludowej sztuki. Jest ona historycznie zmienna, konkretna i dzieło, k t ó r e daw­ niej w y r a ż a ł o d ą ż e n i a ludu, jego potrzeby i upodobania, po kilkudziesięciu latach m o ż e już b y ć m u obojętne, a nawet obce. P r z y k ł a d e m — obrazy czy rzeźba. Tak więc k r y t e r i u m treści musi być zawsze traktowane kon­ kretnie, w odniesieniu do całej sytuacji, środowiska, czasu. Podobnie b ł ę d n e j a k ponadczasowe widzenie ludo­ wych treści, jest z a w ę ż a n i e ich w w ą s k i , wulgarny sposób jedynie do tego, co p o s t ę p o w e . Sztuka ludowa w y r a ż a przecież w swoisty sposób stopień świadomości mas, a w i ę c i to, co było w danym czasie wsteczne, tak j a k i w świadomości ludowych mas, obok dążeń postę­ powych, istniały i tendencje wsteczne. N e g o w a ć ist­ nienie tych e l e m e n t ó w — to znaczy przekreślić histo­ r y c z n ą p r a w d ę , odrzucić w i e l k i dorobek np. ludowej sztuki sakralnej czy tworzonej na u ż y t e k bogatego chłopa. R ó w n i e ż zawodne okazać się może stosowanie jedy­ nie k r y t e r i u m formy. Jest ona bowiem t a k ż e historycz­ nie o k r e ś l o n y m pojęciem, k o n k r e t n y m dla danego re­ gionu i u l e g a j ą c y m o k r e ś l o n y m przemianom. Sama forma nie ś w i a d c z y przy t y m jeszcze, czy coś jest istotnie bliskie ludowi, czy też stanowi pseudoludowe n a ś l a d o w n i c t w o , p r z e d r z e ź n i a n i e sztuki ludowej. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy operuje się ludo­ w y m i motywami, bez zrozumienia związku z materia­ ł e m i funkcji w danym przedmiocie. Ludowa forma wynika z konkretnych założeń funkcyjnych, z wyczu­ cia m a t e r i a ł u , narzędzia, r o l i w y t w o r u . Jest więc okreś­ lona funkcja, treścią. Forma sama w sobie, oderwana od innych w s p ó ł c z y n n i k ó w , nie stanowi jeszcze decy­ dującego k r y t e r i u m , chociaż w praktyce stanowi naj­ ważniejszy moment rozpoznawczy. Obok tych k r y t e r i ó w wysuwa się nieraz i inne, jak np. pochodzenie twórcy, funkcji w y t w o r u , wreszcie jakości. Sprawa pochodzenia, pozornie oczywista, w is­ tocie rzeczy wcale nie jest tak jasna. Okazuje się bo­ wiem, że p o w a ż n ą pozycję w sztuce ludowej odgrywa1 �golnie silny i , jeśli tak m o ż n a powiedzieć, masowy sposób przejawia się ona w s z t u c e ludow e j. Ale nie cała rozwijająca się na wsi twórczość a r t y ­ styczna jest s z t u k ą l u d o w ą . Na tej samej wsi istnieli przecież ludzie t w o r z ą c y na u ż y t e k innych środowisk, dla dworu, kościoła, miasta. Istnieli i istnieją ludzie, którzy czuli p o t r z e b ę wypowiedzenia się w innych formach niż u k s z t a ł t o w a n e przez t r a d y c j ę . Znamy p r z y k ł a d y chłopów m a l u j ą c y c h od wczesnej młodości różne obyczajowe obrazki czy p i s z ą c y c h u t w o r y p r o z ą lub wierszem, dalekie od tradycji folkloru. Oczywiście jest to jeden z p r z y k ł a d ó w artystycznej twórczości jednostek pochodzących z ludu, nie m o ż n a jednak utożsamiać tego ze s z t u k ą l u d o w ą , b ę d ą c ą w y t w o r e m kolektywu, a więc noszącą o k r e ś l o n y charakter. 3 ją w y t w o r y , a nawet całe działy, tworzone przez rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich i t p . (np. d r u k i na płótnie, obraźnictwo, zabawkarstwo itp.). Z drugiej strony, sama formalna p r z y n a l e ż n o ś ć t w ó r c y do ś r o d o w i s k a np. wiejskiego wcale nie przesądza, że dzieło jego. jest l u ­ dowe. Obraz wiejskiego malarza amatora, malowany w konwencji impresjonistycznej, nie będzie t w o r e m sztuki ludowej, chociaż t w ó r c a jego s p e ł n i a warunek „pochodzenia". Tak więc moment ten nie m o ż e sta­ nowić jakiejś automatycznej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Zawodne jest r ó w n i e ż k r y t e r i u m funkcji wytworu. Stanowi ono co prawda w a ż n y współczynnik, wskazu­ jący na żywotność czy obumieranie pewnych form i zja­ wisk w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m , ale nie decyduje samo w sobie o ludowości danego w y t w o r u . Ludowe są np. malowanki łowickie Wiechno czy Kołaczyńskiej, mimo iz g ł ó w n y m odbiorcą jest dziś miasto, C P L i A . Nie wszystko zresztą, co przeznaczone jest na u ż y t e k ludu, dla wsi — jest s z t u k ą ludową. Wieś w c h ł a n i a dziś duży zasób rzeczy pochodzenia miejskiego, obcego własnej, tradycyjnej kulturze. Fakt, że coś tworzone jest specjalnie dla odbiorcy wiejskiego, nie p r z e s ą d z a jeszcze sprawy, stanowi tylko jeden z e l e m e n t ó w . Wreszcie k r y t e r i u m jakości, spotykane wciąż jeszcze w pracach n i e k t ó r y c h h i s t o r y k ó w sztuki. Polega ono na tym, że za ludowy u w a ż a się w y t w ó r grzeszący p r y ­ mitywizmem, nieudolnością i topornością wykonania. N i k t oczywiście nie neguje faktu, że duża część dzieł ludowych a r t y s t ó w daleka jest od technicznej precy­ zji, właściwej zawodowemu r z e m i e ś l n i k o w i czy uczo­ nemu artyście. A l e nie stanowi to ż a d n e j zasady, żad­ nej specjalnej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Co więcej, istnieją nawet takie działy ludowego rzemiosła artystycznego, jak tkanina, haft, wycinanka, k t ó r e odznaczają się często z d u m i e w a j ą c ą w i r t u o z e r i ą i doskonałością w y ­ konania. Ten właśnie moment przesądza, dlaczego t a k ą rolę wyznaczamy dziś sztuce ludowej. Dlaczego traktujemy ją nie tylko jako s u m ę osiągnięć artystycznych (jak moglibyśmy np. t r a k t o w a ć s z t u k ę innych n a r o d ó w ) , ale jako w a ż n y w k ł a d l u d u do skarbca narodowej sztuki. Dlaczego d ą ż ą c do p o d k r e ś l e n i a cech naszej narodowej k u l t u r y , inspirujemy się w p o w a ż n y m stopniu l u d o w ą s z t u k ą . Dlaczego np. w czasie Festi­ walu, aby n a d a ć dekoracji miasta charakter polski, sięgnięto do form zapożyczonych ze sztuki ludowej. Oczywiście nie sądzę jednak, aby zespół historycznie wytworzonych cech psychicznych, k t ó r y znalazł r ó w ­ nież wyraz i w obliczu sztuki ludowej, b y ł c z y m ś sta­ łym, niezmiennym. Myślę, że wcześniej nawet ulegają przemianom same cechy psychiczne społeczeństwa, niż zachodzą zmiany w sztuce. Ale sztuka ludowa zachowuje swoją w a r t o ś ć nawet wówczas, gdy traci bezpośredni związek z życiem, potrzebami i z a m i ł o ­ waniami społeczeństwa. Tak np. w naszej sztuce wiele e l e m e n t ó w nosi dziś charakter r e l i k t u , przestaje się bezpośrednio t ł u m a c z y ć — o b u m i e r a j ą nawet w żywej praktyce sztuki ludowej w s w y m ś r o d o w i s k u , zachowują natomiast w a r t o ś ć h i s t o r y c z n ą i artystycz­ ną w tradycji naszej k u l t u r y artystycznej. 3 Jest to szczególnie istotne dziś, kiedy ciśnienie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a na wsi s ł a b n i e , kiedy n a s t ę p u j e roz­ k ł a d tradycyjnej k u l t u r y wiejskiej, kiedy sztuka l u ­ dowa przestaje już w y s t a r c z a ć ś r o d o w i s k u wiejskiemu. Procesy zacierania się p r z e c i w i e ń s t w klasowych, likwidacja zacofania w s i w i ą ż ą się dzisiaj b e z p o ś r e d ­ nio z przenikaniem do wsi wszelkich form naszej współczesnej k u l t u r y i cywilizacji. O ile więc dawniej uzdolniony t w ó r c a ludowy t w o r z y ł p r z e w a ż n i e w k r ę ­ gu otaczającej go sztuki (a w k a ż d y m razie pod n a j ­ silniejszym jej w p ł y w e m ) , o tyle dzisiaj oddziałuje na niego radio, f i l m , prasa, fotografia i reprodukcja jedno- i wielobarwna), a wreszcie książka, plakat i t d . Nic dziwnego, że i i n n y staje się dziś jego horyzont kulturalny, inne t ę s k n o t y i inne d ą ż e n i a . Tradycyjna forma ludowej wypowiedzi przestaje w y s t a r c z a ć . Jest za sztywna, a przede wszystkim za w ą s k a . Nie daje przecież niemal ż a d n e g o wzoru dla w y r a ż e n i a tego wszystkiego, co dzieje się obok nas i w nas samych. Więcej — ta sama konwencja, w ramach k t ó r e j roz­ winęła się tradycyjna sztuka ludowa, dziś j u ż nie w y ­ starcza, a czasem nawet przeszkadza. I w i e l u uzdol­ nionych m ł o d y c h ludzi na wsi czy w ś r o d o w i s k u ro­ botniczym sięga do n o w y c h f o r m wyrazu, c h c ą c w y ­ powiedzieć się w sposób p e ł n y , nie s k r ę p o w a n y symboliezno-defcoracyjnymi założeniami tradycyjnej l u ­ dowej konwencji. S t ą d też, jeżeli m ó w i ć o w p ł y w a c h d z i a ł a j ą c y c h dziś na t w ó r c ó w wiejskich, to s z u k a ć ich należy już nie tylko we wzorach tradycyjnych, ale raczej w k r ę ­ gach o d d z i a ł y w a n i a całej naszej w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . Inna rzecz, że inwazja nowej k u l t u r y na w i e ś , na ś r o d o w i s k a robotnicze niesie ze sobą nie t y l k o o s i ą g ­ nięcia np. naszej plastyki, ale brzemienna jest nie­ stety r ó w n i e ż i we wzory d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j szniiry, p r z e n i k a j ą c e j r ó ż n y m i drogami, r ó ż n y m i sposo­ bami. Od „ w z o r u kulturalnego" ohydnego drobnomieszczańskiego mieszkania, poprzez fabryczne (nie­ stety nie tylko dawne!) makaty, r ó ż n e w z o r n i k i haf­ ciarskie, p u d e ł k a do czekoladek, w i n i e t y ś c i e n n y c h kalendarzy, aż po t a n d e t ę p a m i ą t k a r s k ą i złe wzory naszej sztuki reprodukowane w r ó ż n y c h gazetach i t y ­ godnikach itp. Czy to znaczy, że tradycyjna sztuka ludowa prze­ staje o d d z i a ł y w a ć na ś r o d o w i s k o wiejskie? Na pewno w j a k i m ś sensie tak. I n n a jest p r z e c i e ż rola jej dzisiaj w ś r o d o w i s k u . Inna i mniejsza. Jeśli bowiem dawniej sztuka ludowa z a s p o k a j a ł a większość artystycznych potrzeb ś r o d o w i s k a , dzisiaj dzieje się to w coraz mniejszym stopniu. Zwężył się zakres jej odziaływania, ograniczając się raczej do technik zdobni­ czych. Dodajmy, że ludowe artystyczne rzemiosło w coraz silniejszym stopniu o b s ł u g u j e dziś miasto, i to raczej ś r o d o w i s k o inteligenckie, oraz służy celom eks­ portowym, coraz słabiej zaś zaspokaja potrzeby wsi. Nie ł u d ź m y się, nawet takie np. w y k l e j a n k i ł o w i c k i e Wiechno czy K o ł a c z y ń s k i e j nie z n a j d u j ą j u ż dziś ż a d ­ nego niemal o d d ź w i ę k u w rodzinnych wsiach, a pro­ dukowane są b ą d ź dla CPLiA, b ą d ź też z okazji r ó ż ­ nych k o n k u r s ó w . Nie znaczy to oczywiście, jakoby zmierzch ludowej sztuki tradycyjnej był s p r a w ą m i e ­ sięcy czy lat. Na pewno sztuka ludowa rozumiana w sensie tradycyjnym zachowa się przez d ł u g i e lata, a n i e k t ó r e jej działy m o g ą się nawet r o z w i j a ć (np. tkanina), nie zmienia to jednak faktu, iż staje się 259 �ona obecnie t y l k o j e d n y m ze sposobów artystycznej wypowiedzi ś r o d o w i s k a wiejskiego (i to nie zawsze najważniejszym). Obok niej — rozwija się, i to coraz silniej, t w ó r ­ czość s z u k a j ą c a źródeł inspiracji w c a ł y m dorobku naszej sztuki, j a k też w b e z p o ś r e d n i e j obserwacji życia. Twórczość czerpiąca zresztą r ó w n i e ż i z do­ r o b k u tradycyjnej sztuki — t w ó r c z o ś ć ama­ t o r s k a . Ta twórczość amatorska jest dziś coraz bardziej masowa i obejmuje wszystkie w a r s t w y i grupy spo­ łeczne. Z tego powodu na pewno m o ż n a u w a ż a ć j ą za prawowitego n a s t ę p c ę dawnej tradycyjnej sztuki ludowej. Toteż nierzadko nazywa się dziś artystyczne w y t w o r y amatorskie — s z t u k ą l u d o w ą , s t a w i a j ą c t y m samym znak r ó w n o ś c i m i ę d z y t r a d y c y j n ą s z t u k ą l u d o w ą a sztuką a m a t o r s k ą . Jest to jednak tylko p o z o r n i e s ł u s z n e . W istocie rzeczy bowiem, sztuka amatorska nie jest i nie może być utożsamiana ze sztuką ludową. Dlaczego? a) Sztuka ludowa — ta, k t ó r e j dorobkiem tak s i ę wszyscy szczycimy — p o w s t a ć m o g ł a jedynie w w a r u n k a c h klasowego p o d z i a ł u społeczeństwa. I w ł a ś n i e ta specyficzna sytuacja ekonomicznospołeczna określiła charakter rozwoju tej sztuki, w y j ą t k o w ą rolę tradycji, p o w o l n o ś ć z a c h o d z ą ­ cych w niej przemian, w z g l ę d n ą izolację na tle całokształtu rozwoju sztuki narodowej, wreszcie — typowe i w z g l ę d n i e t r w a ł e cechy m y ś l e n i a artystycznego, s k ł a d a j ą c e się na od­ r ę b n o ś ć stylu. Sztuka ta — j a k uprzednio wska­ z y w a l i ś m y — mimo zmian, jakie zaszły w s t r u k ­ turze społecznej naszego k r a j u , wciąż jeszcze żyje, a nawet w n i e k t ó r y c h dziedzinach ulega i n t e r e s u j ą c y m przemianom. Specyficzny charak­ ter tej sztuki, o d r ę b n o ś ć jej stylu, a w dużej mierze i fakt istnienia środowisk, w k t ó r y c h nadal powstaje i żyje — s p r a w i a j ą , że o k r e ś ­ lenie „ s z t u k a ludowa" jest dla niej w p e ł n i uzasadnione i ma k o n k r e t n ą z a w a r t o ś ć p o j ę c i o ­ wą. b) Sztuka amatorska nie jest ż a d n ą k a t e g o r i ą sztuki, mieszczą się w niej absolutnie wszystkie m o ż l i w e k i e r u n k i , nie m o ż n a m ó w i ć o jej ce­ chach stylowych czy treściowych. W y r ó ż n i a ją tylko to, że nie jest ona profesjonalna i że prze­ na tle T w ó r c z o ś ć p r o b l e m a t y k i Na p o c z ą t k u o k r e ś l m y , co r o z u m i e ć b ę d z i e m y przez pojęcie „ a m a t o r s t w o " . Przez pojęcie to rozumiemy twórczość uprawianą dla własnej przyjemności, w zasadzie w i ę c niezarobkowo i bez uprzedniego fa­ chowego przygotowania. To wszystko, co m o ż n a powie­ dzieć w k r ó t k i e j , roboczej definicji. P o d k r e ś l a m — ro­ boczej, p o n i e w a ż wymienione wyżej cechy wcale nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. Przede wszystkim nie m o ż n a stosować ich ani zbyt rygorystycznie, ani mechanicznie. Tak np. k r y t e r i u m pracy dla w ł a s n e j przyjemności, w zasadzie słuszne i obowiązujące, nie wyczerpuje za­ gadnienia. Szkic malarski robiony przez rzeźbiarza na marginesie jego pracy, a w i ę c dla p r z y j e m n o ś c i — trudno przecież n a z w a ć amatorskim. Z drugiej strony, 260 w a ż n i e tworzona jest z m n i e j s z ą świadomością przebiegu procesu artystycznego, z mniejszym b a g a ż e m w i a d o m o ś c i fachowych, z pominięciem d o ś w i a d c z e n i a , k t ó r e przekazuje szkoła w pro­ cesie nauki. c) Określić s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ l u d o w ą " — to znaczy, r o z u m u j ą c logicznie, u z n a ć j ą W naszym ustroju za s z t u k ę l u d u , to jest całego s p o ł e ­ c z e ń s t w a . A l e t u n a s u w a j ą się wątpliwości. W t a k i m w y p a d k u bowiem „ l u d o w e " b ę d ą za­ r ó w n o obrazki malowane amatorsko, dla w ł a s ­ nej satysfakcji przez profesora uniwersytetu, j a k też przez robotnika czy d o r o ż k a r z a z Mławy. I przyznam, że nie bardzo rozumiem, dlaczego taki obrazeczek profesora ma b y ć tak samo „ludowy", j a k obrazek robotnika z Nowej Huty. Coś t u chyba nie jest w p o r z ą d k u . A l e jeśli m i m o to uznamy, że k a ż d a t w ó r ­ czość, k t ó r a wywodzi s i ę z naszego społeczeń­ stwa, jest ludowa (w t a k i m sensie, j a k np. m ó ­ w i m y : ludowa ojczyzna, czy: budowniczy Polski Ludowej), to l u d o w y m i b ę d ą przecież nie tylko obrazki profesora czy d o r o ż k a r z a , ale i prace Pronaszki, Taranczewskiego czy Eibischa! T y l k o że j a k r o z u m i e ć w ó w c z a s sens nazwy nowej instytucji p o w o ł a n e j do sprawowania opieki metodycznej nad ruchem amatorskim: „ C e n t r a l ­ ny D o m Twórczości Ludowej"? Przecież insty­ tucja ta nie opiekuje się chyba Dunikowskim czy Eibischem? O k r e ś l a j ą c więc s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ludową", t j . s z t u k ę naszego ludu — dochodzimy do tego, że albo sztuka zawodowa (uczona) m i e ś c i się również w o b r ę b i e tego pojęcia, albo też poza n i m , co w obu wypadkach r ó w n i e jest pozbawione sensu. Dlatego też wydaje się, że n a j r o z s ą d n i e j i najlogiczniej byłoby n a z y w a ć twórczość a m a t o r s k ą — t w ó r ­ czością a m a t o r s k ą , a twórczość l u d o w ą o p a r t ą o tra­ dycję — twórczością l u d o w ą lub s z t u k ą ludową. A j e ­ śli chcemy b y ć już bardzo ściśli i p o d k r e ś l a ć to, że chodzi nam jednak o dawno u k s z t a ł t o w a n e pojęcie sztuki ludowej, p r z e c h o d z ą c e dziś r ó ż n e zmiany — to m ó w i m y : tradycyjna sztuka ludowa. Tyle o sprawach terminologii. Z kolei p r z e j d ź m y do o m ó w i e n i a z a g a d n i e ń twórczości amatorskiej i na t y m tle — twórczości plastycznej. p l a s t y c z n a r u c h u a m a t o r s k i e g o zdarza się, że niektórzy amatorzy s p r z e d a j ą swe prace. Są i w y p a d k i szczególne, np. twórczość Nikifora, który malarstwo swe traktuje jako w e w n ę t r z n ą konieczność i jedyne — obok j a ł m u ż n y — źródło utrzymania. Jeśli jednak twórczość Nikifora mimo to zaliczamy do kate­ gorii n a i w n y c h realistów, to dlatego, że cały świat jego w y o b r a ż e ń , jego warsztat artystyczny, bliższy jest umysłowości i wrażliwości „ p r y m i t y w i s t y " , amatora, niż w y k s z t a ł c o n e g o artysty, o świadomości u k s z t a ł t o w a n e j przez ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , szkoły i t p . Z r e s z t ą szkoła, fachowe przygotowanie — chociaż sta­ n o w i pomocnicze k r y t e r i u m , nie rozwiązuje jednak problemu. W większości w y p a d k ó w sprawa fachowych s t u d i ó w p r z e s ą d z a o t y m , czy zaliczymy danego t w ó r c ę �do kategorii a r t y s t ó w uczonych, zawodowych, czy do amatorów. Nie stanowi to jednak reguły. Artysta, który nie ukończył żadnej specjalnej uczelni plastycz­ nej', może na drodze ż m u d n y c h w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń osiągnąć doskonałość warsztatu twórczego. Nie zapo­ minajmy, że z pozycji amatorskich startowali tacy wielcy malarze, j a k Van Gogh, Gauguin, U t r i l l o , a u nas Michałowski czy Slewiński. O tym, czy ktoś jest amatorem, decyduje w ostatecz­ nej instancji jego w ł a s n y stosunek do swojej t w ó r ­ czości, potwierdzony i zobiektywizowany przez prak­ tykę, przez o c e n ę ś r o d o w i s k a . Moment, w k t ó r y m Van Gogh poczuł się malarzem i zrozumiał, że twórczość artystyczna jest g ł ó w n y m , jedynym celem jego życia — zadecydował o tym, że przestał b y ć amatorem. W ł a s n a decyzja stanowi tu o» przekroczeniu Rubikonu, dzielą­ cego amatorstwo od zawodowstwa. Ale decyzja po­ twierdzona przez życie, przez p r a k t y k ę , przez h i s t o r i ę . Są oczywiście wypadki k r a ń c o w e , gdy twórczość czyjaś jest w y r a ź n i e amatorska, naiwna, p r y m i t y w n a , dyletancka, i są takie, gdzie trudno m ó w i ć o w y r a ź n e j granicy. Gdy obraz może r ó w n i e dobrze wisieć na salonie o k r ę g o w y m czy nawet ogólnopolskim, jak i na wystawie p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Gdy artysta o d r ę b n o ś ­ cią swej w i z j i stanowi zjawisko samo w sobie — nie­ powtarzalne j a k k a ż d a wielka t w ó r c z o ś ć — np. N i k i f o r czy Ociepka, i takie, gdy osiąga d o s k o n a ł o ś ć p r z e c i ę t ­ nego poziomu ogólnego (np. prace n i e k t ó r y c h absol­ w e n t ó w ognisk). Pojęcie amatorstwa jest szerokie, obejmuje roz­ ległą dziedzinę, od p r y m i t y w u aż po osiągnięcia o du­ żym ciężarze gatunkowym, od dyletantyzmu aż po zu­ pełną dojrzałość a r t y s t y c z n ą i w a r s z t a t o w ą . Tyle o zasięgu samego pojęcia. A l e określenie zasięgu nie tłumaczy jeszcze zjawiska, k t ó r e jest przecież, jak wszystkie zjawiska świadomości społecznej, osadzone konkretnie w czasie i przestrzeni. Twórczość amatorska nie jest pojęciem nowym. Nie będę tu o m a w i a ł genezy zjawiska, wystarczy przy­ pomnieć, że z twórczością a m a t o r s k ą spotykamy się już w X V I — X V I I wieku. Znane są amatorskie zespoły teatralne czy muzyczne, k t ó r e istniały na dworach i w rezydencjach magnackich. Spotykamy się r ó w n i e ż ze zjawiskiem amatorskiej twórczości plastycznej, k t ó r e to zjawisko szczególnie silnie w y s t ę p o w a ł o w k o ń c u X V I I I i w X I X wieku. Amatorstwo k w i t ł o w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . T w o ­ rzyło nie tylko w a ż n y rozdział w historii naszej k u l t u r y artystycznej, ale w p ł y w a ł o bezpośrednio na rozwój mecenatu, na wysoki poziom świadomości artystycz­ nej środowiska. M a l o w a ł amatorsko sam k r ó l Stani­ sław Poniatowski. M a l o w a ł y panienki z dobrych do­ mów, początkowo z arystokratycznych, później miesz­ czańskich. Po amatorsku zajmowali się r ó w n i e ż ma­ larstwem wybitni t w ó r c y w innych dziedzinach, łwłaszcza pisarze i poeci. Znane s ą rysunki Goethego, Puszkina Kraszewskiego. Ale szczególne zainte­ resowanie się s z t u k ą a m a t o r s k ą datuje się od lat 1905—09, t j . od czasu gdy P a r y ż odkrywa urok sztuki prymitywnej, a Apollinaire lansuje twór­ czość H . Rousseau, po czym n a s t ę p u j e fala zaintere­ sowań „niedzielnymi artystami" („peintres du dimanche"), j a k nazywano celnika Rousseau, p r a c z k ę Seraphine, listonosza V i v i n a czy d r w a l a Dietricha. M ó w i ą c jednak o twórczości amatorskiej, o r u c h u amatorskim, m a m y na m y ś l i nie h i s t o r i ę zaintereso­ w a ń s z t u k ą a m a t o r ó w , ale konkretne zjawisko, ż y ­ wotne w naszej k u l t u r z e i z w i ą z a n e nierozerwalnie z p o j ę c i e m rewolucji k u l t u r a l n e j , z l i k w i d a c j ą wszel­ k i c h barier klasowych, społecznych i k u l t u r a l n y c h . C e c h ą specyficzną tego zjawiska jest to, że r u c h ama­ torski stanowi u nas p o t ę ż n ą d ź w i g n i ę rozwoju k u l ­ turalnego mas, że jest szkołą k s z t a ł c ą c ą rzesze od­ biorców, ź r ó d ł e m ujawniania się w y b i t n i e utalento­ wanych jednostek artystycznych, a wreszcie — że ruch amatorski stwarza nowe i nieraz niepoślednie w a r t o ś c i artystyczne. W o d r ó ż n i e n i u więc od charak­ teru amatorskiej twórczości w ustrojach klasowych jest ona u nas zjawiskiem o b e j m u j ą c y m najszersze masy, faktem s p o ł e c z n y m . A chodzi przecież w naszym ustroju — j a k to s f o r m u ł o w a ł B. Bierut — o „ o g a r ­ nięcie a t m o s f e r ą i pragnieniem wiedzy, s a m o k s z t a ł ­ cenia, u p o d o b a ń k u l t u r a l n y c h i artystycznych m i l i o ­ nowych mas młodzieży robotniczej i chłopskiej i p r z y ­ swojenie przez te masy wiedzy i u p o d o b a ń artystycz­ nych, obudzenie z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r a l n y c h w m i l i o ­ nowych rzeszach ludu p r a c u j ą c e g o i ich zaspoko­ jenie". 1 Ruch amatorski obok działalności naszych szkół i rozwoju szkolnictwa stanowi w ł a ś n i e j e d n ą z pod­ stawowych f o r m realizacji tych z a d a ń . Dzięki niemu możliwe się staje zniesienie „ r o g a t e k k u l t u r a l n y c h " , wciągnięcie najszerszych rzesz s p o ł e c z e ń s t w a w o r b i t ę działania sztuki. Możemy więc powiedzieć, że podstawowym nadrzęd­ nym zadaniem ruchu amatorskiego jest wychowanie człowieka, rozszerzanie jego świadomości społecznej i kulturalnej. Współuczestniczenie w procesie t w ó r ­ czości artystycznej pogłębia w r a ż l i w o ś ć , wyrabia smak estetyczny, k s z t a ł t u j e uczucia — przyczynia się do wyrobienia tych cech moralnych i etycznych, k t ó r e pragniemy widzieć w człowieku naszej epoki. P o d k r e ś ­ lam t ę z a s a d n i c z ą społeczną funkcję ruchu amatorskie­ go, jako że w obecnym okresie obserwujemy masowy proces powstawania nowej inteligencji, przeważnie technicznej. Inteligencji, kształconej na ogół nader j e d ­ nostronnie, kosztem tzw. dyscyplin humanistycznych. W ciągu ostatnich 10 lat ponad 2 miliony ludzi prze­ szło ze wsi do miast, do fabryk, kopalni, hut, szkół zawodowych. Wielu z nich jest dziś d o s k o n a ł y m i m a j ­ strami, r z e m i e ś l n i k a m i o wysokiej kulturze pracy zawodowej. Potrzeb k u l t u r a l n y c h tych ludzi nie t y l k o nie u m i e l i ś m y zaspokoić, ale nieraz i n i e stara­ l i ś m y się nawet o to, aby je t y m ludziom uprzy­ tomnić. Rezultaty? Wystarczy p r z y p o m n i e ć tzw. „cie­ nie" wychowania nowego obywatela Nowej Huty czy innych wielkich z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h . Dopiero na dalszym planie w hierarchii ważności masowego r u c h u artystycznego leżą inne jego f u n k ­ cje, k t ó r e p o k r ó t c e o m ó w i m y . 4 „Nowe Drogi", nr 11/1952 r., str. 107. 261 �w i e l k i c h o s i ą j* n i ę ć do s z e r o k i c h Z b l i ż a n i e M ó w i m y wiele o s p o ł e c z n y m o d d z i a ł y w a n i u sztuki. Niestety w praktyce nie w y g l ą d a to różowo. Do ogromnej ilości wsi, a nawet miasteczek nie docierają nasze teatry, zespoły muzyczne i estradowe. Nie wszędzie dochodzi f i l m . K u l t u r a l n e odłogi leżą t u ż pod W a r s z a w ą . Szczytowe osiągnięcia naszej k u l t u r y do ludzi nie docierają i d o t r z e ć nie m o g ą . I nie w y ­ starczy — jeśli m ó w i m y o plastyce — w y d a ć w „ S z t u ­ ce" serii reprodukcji dzieł malarstwa polskiego, a na­ wet ś w i a t o w e g o , i rzucić do s k l e p ó w w po­ wiatach, czy gromadach, aby zaczęły oddziaływać. Bez ruchu amatorskiego, bez działalności świetlic, do­ m ó w k u l t u r y , bez tysięcy zespołów teatralnych, m u T w o r z e n i e n o w y c h U j a w n i a n i e 6 O m ó w i o n e p o w y ż e j zadania r u c h u amatorskiego k s z t a ł t u j ą się różnie w poszczególnych dziedzinach. I r ó ż n e s ą też dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a rozwoju r u c h u amatorskiego w zakresie teatru, m u z y k i czy plastyki. Można więc m ó w i ć o specyfice poszczegól­ nych dziedzin i specyfice opieki nad n i m i . Tak np. znaleźliśmy w zasadzie p r z e k o n y w a j ą c e f o r m y pracy dla zespołów teatralnych, jasna jest t e ż na ogół l i n i a rozwojowa amatorskich zespołów ta­ necznych, c h ó r a l n y c h czy muzycznych. Można się s p i e r a ć o szczegóły, ale w zasadzie formy pracy są tam w ł a ś c i w i e r o z w i ą z a n e , efekty artystyczne b y w a j ą nieraz wysokie, członkowie p r a c u j ą z satysfakcją. W t o k u przygotowywania np. p r z e d s t a w i e ń teatral­ nych z a p o z n a j ą się z l e k t u r ą dotyczącą danego za­ gadnienia l u b okresu. Znane są p r z y k ł a d y zespołów, k t ó r y c h członkowie, p r a c u j ą c np. nad s z t u k ą Gogola czy Fredry, sięgali do i n n y c h dzieł pisarza, zapozna­ w a l i s i ę z licznymi m a t e r i a ł a m i d o t y c z ą c y m i historii danej epoki i t d . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że udział w tego rodzaju zespołach teatralnych nie t y l k o roz­ wijał ś w i a d o m o ś ć u c z e s t n i k ó w , ale d a w a ł i m r ó w n i e ż r z e t e l n ą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą , zwłaszcza, gdy ze­ 262 5 a r t y s t y c z n y c h A nawet w wypadkach gdy t w ó r c z o ś ć amatorska nie osiąga tej wysokiej rangi, nierzadko zbliża się swym poziomem do dzieł sztuki uczonej, czasem górując nawet świeżością inwencji, i n d y w i d u a l n y m i t w ó r ­ czym w swej odkrywczości widzeniem ś w i a t a i zna­ jomością realiów, co wynagradza istniejące usterki formalne i niedostatek techniki. w y b i t n y c h P o w a ż n e znaczenie r u c h u amatorskiego polega w ł a ś n i e na t y m , że stwarza on możliwości dla u j a w ­ niania się u k r y t y c h t a l e n t ó w , przez co daje w zasa­ dzie możność przeprowadzania w ł a ś c i w e j r e k r u t a c j i m ł o d z i e ż y na studia artystyczne. P i s z ę : w zasadzie, p o n i e w a ż sprawa ta nie w y g l ą d a jeszcze t a k różowo, j a k b y to w y g l ą d a ł o z n i e k t ó r y c h notatek prasowych, p o n i e w a ż pomimo słusznej zasadniczej l i n i i naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — problem Janków Muzykantów nie został jeszcze w p e ł n i r o z w i ą z a n y . Odnosi się to zwłaszcza do z a g a d n i e ń twórczości plastycznej, k t ó r a wymaga niezmiernie przemyślanych form opieki i w k t ó r e j liczne p r ó b y kierowania na uczelnie p l a ­ styczne uzdolnionych t w ó r c ó w nie zawsze d a w a ł y po­ zytywne rezultaty. k u l t u r y zycznych, plastycznych — nie m o ż n a k o n t y n u o w a ć ofensywy kulturalnej, docierać z dorobkiem naszej sztuki do mas. Jest to t y m ważniejsze, że sztuka l u ­ dowa, dawniej powszechna i o d d z i a ł u j ą c a na w ł a s n ą społeczność, dziś jest j u ż w coraz silniejszym stopniu reliktem. . Nie t y l k o nie zaspokaja r o s n ą c y c h potrzeb swego ś r o d o w i s k a , ale wyizolowana od zachodzących przemian może się nawet s t a ć w pewnych wypadkach czynnikiem wstecznym, h a m u j ą c y m . Nową kulturę trzeba organizować, tak j a k organizuje się nauczanie powszechne, j a k p r z e p r o w a d z a ł o się w a l k ę z analfa­ betyzmem czy a k c j ę rozwoju czytelnictwa. w a r t o ś c i Przy całej ś w i a d o m o ś c i p r z o d u j ą c e j r o l i sztuki p r o ­ fesjonalnej, trzeba jednak stwierdzić, że twórczość amatorska nie jest jedynie powielaniem j u ż i s t n i e j ą ­ cych w a r t o ś c i . Szczególnie w zakresie sztuki p l a ­ stycznej m ó w i ć m o ż n a o cennych osiągnięciach, o w a r t o ś c i a c h t r w a ł y c h i nawet niepowtarzalnych — np. w twórczości H . Rousseau czy naszego N i k i f o r a . ś w i a t o w e j mas t a l e n t ó w spół s p o t k a ł się z uznaniem w i d o w n i , u z y s k a ł na­ g r o d ę na konkursie czy Festiwalu i t d . Jasne, że w zasadzie praca w takich zespołach rozwija w r a ż l i ­ w o ś ć a r t y s t y c z n ą uczestnika, t w o r z ą c z niego zaawan­ sowanego widza, ś w i a d o m i e i czujnie reagującego na przedstawienia widziane w zawodowym teatrze, w r a ż l i w e g o nie t y l k o na treści przedstawienia, ale i na charakter inscenizacji, na k a ż d y odcień w y k o ­ nawstwa. Podobnie oczywiście w y g l ą d a sprawa w zespołach muzycznych, c h ó r a l n y c h czy tanecznych, w k t ó r y c h satysfakcja osobista r ó w n i e ż w i ą ż e się p r z e w a ż n i e ze wzrostem świadomości artystycznej, z u w r a ż l i w i e ­ niem na s z t u k ę . Tak, ale z a u w a ż m y , że wszystko to dotyczy dzie­ dzin odtwórczych, w k t ó r y c h rola amatora spro­ wadza się do wykonawstwa. Znacznie trudniej 5 Inaczej przedstawia się sprawa z folklorem — zwłaszcza z p i e ś n i ą , t a ń c e m , m u z y k ą i l i t e r a t u r ą l u ­ dową, k t ó r e z a c h o w u j ą nadal swoją żywotność. Analiza tego zjawiska wykracza poza ramy n i ­ niejszego a r t y k u ł u , na t y m miejscu c h c i a ł b y m jedy­ nie z a s y g n a l i z o w a ć t r u d n o ś c i zagadnienia, szczegól­ nie w t y m wypadku, gdy utalentowana jednostka po­ siada j u ż wyrobiony, w ł a s n y p r o f i l artystyczny (co zachodzi r ó w n i e ż i w przypadku t w ó r c ó w ludowych) l u b też gdy odbiega o g ó l n y m poziomem rozwoju k u l ­ turalnego od poziomu kolegów na uczelni, co powo­ duje liczne zahamowania, urazy i t d . Problem ten przedstawia się p o m y ś l n i e j w zakresie amatorstwa muzycznego czy teatralnego, przy czym niepoślednią rolę odgrywa t u fakt, iż utalentowane jednostki prze­ chodzą uprzednio przez zespoły, k t ó r e d a j ą i m pewne m i n i m u m ogólnego przygotowania kulturalnego i za­ wodowego. R ó w n i e ż w zakresie p l a s t y k i zaobserwo­ w a ć m o ż n a , że jednostki p r z e c h o d z ą c e do szkolnictwa zawodowego po u k o ń c z e n i u Ogniska K u l t u r y Pla­ stycznej, d a j ą sobie na ogół r a d ę , o d p a d a j ą zaś ama­ torzy niezorganizowani. 6 �przedstawia się jednak sprawa w zakresie twór­ czości amatorskiej, a więc w tych dziedzinach, w k t ó r y c h amator sam tworzy nowe w a r t o ś c i , j a k np. w twórczości literackiej, w kompozycji czy p l a ­ styce. Trudniej — z w i e l u p o w o d ó w . Przede wszyst­ k i m z uwagi na społeczny sens twórczości. Osta­ tecznie k a ż d y — czy to będzie w i e l k i , uznany artysta, czy skromny amator — tworzy j a k o ś dla ludzi, p r z y ­ najmniej dla bliskiego otoczenia. A l e twórczość bez nadziei na j a k i k o l w i e k o d d ź w i ę k w społeczeństwie — jest gorzka i trudna. Dlatego u a m a t o r ó w l i t e r a t ó w , k o m p o z y t o r ó w czy p l a s t y k ó w tyle poczucia k r z y w d y wobec niezrozumienia, nieuznania przez innych. Członek zespołu teatralnego czy muzycznego uczest­ niczy w przygotowaniu programu, po czym uzyskuje satysfakcję a r t y s t y c z n ą w postaci k i l k u publicznych w y s t ę p ó w . Sprawa jest więc t y m samym z a ł a t w i o n a . Zaczyna się normalna praca nad n o w y m repertuarem. Ale j a k ą s a t y s f a k c j ę ma kompozytor czy literat ama­ tor? Jak rzadko usłyszeć m o ż e swoje u t w o r y ze sce­ ny, z estrady czy poczytać wydrukowane w piśmie. Stosunkowo najmniej jest t u istotny problem k o m ­ pozytorów s a m o u k ó w . Jest ich niewielu. I to zro­ zumiałe. Muzyka w najsilniejszym stopniu wymaga znajomości reguł. T u bez fachowej pomocy, bez sy­ stematycznej nauki wiele się nie osiągnie. Gorzej — z literatami. Wydawnictwa nasze, t y ­ godniki, prasa zalewane s ą setkami, t y s i ą c a m i u t w o ­ r ó w samorodnych p o e t ó w czy p r o z a i k ó w . Z n a j d u j ą się tam i prace ś w i a d c z ą c e o dużej wrażliwości, w y ­ ostrzonym zmyśle obserwacji. Ci najzdolniejsi stają się często zawodowymi pisarzami, dziennikarzami (rep o r t a ż y s t a m i ) . Z r e s z t ą — l i t e r a t u r a jest j e d y n ą dzie­ dziną sztuki, w k t ó r e j w ł a ś c i w i e zawsze zaczyna się od amatorstwa. Czy istnieje możliwość r o z s ą d n e g o organizowania tej twórczości? W p e w n y m stopniu na pewno tak. Pisanie jest przecież zawsze wyrazem jakiejś szczególnej w r a ż l i w o ś c i na życie. I nie trudno w y k o r z y s t a ć literackie upodobania dla korespondenC h a r a k t e r a m a t o r s k i e j Czy m o ż n a m ó w i ć o o d r ę b n y c h , specyficznych ce­ chach amatorskiej twórczości plastycznej, pozwala­ jących na odróżnienie jej od np. sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej? M ó w i l i ś m y j u ż o specyfice sztuki ludowej, o cechach formalnych, p o z w a l a j ą c y c h rozpoznać ją na tle r ó ż ­ nych w y t w o r ó w artystycznych. Cech takich w sztu­ ce amatorskiej nie znajdziemy. Istnieje ona bowiem zawsze obok każdej sztuki, przy czym trudno nieraz ustalić granice np. m i ę d z y s z t u k ą a m a t o r s k ą a sztu­ ką l u d o w ą czy „uczoną". W swych szczytowych dziełach, wzorowanych na kategoriach sztuki ludo­ wej czy „uczonej", twórczość amatorska przejawia identyczny z n i m i charakter, osiągając nieraz w r ę c z profesjonalną doskonałość. Ale problem sztuki amatorskiej nie da się sprowa­ dzić jedynie do ram zależności od sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej. Obok wymienionych form spotykamy w sztuce amatorskiej r ó w n i e ż rozległy zakres t w ó r ­ czości „ p r y m i t y w n e j " , konstruowanej w mniejszej czy większej izolacji od wszelkich w p ł y w ó w , żyjącej w k r ę g u w ł a s n y c h doznań, obserwacji i potrzeb t w ó r ­ czych. I bodaj że ten zakres amatorskiej twórczości plastycznej przedstawia z estetycznego p u n k t u w i - cji z terenu, dla zasilania miejscowych gazetek ś c i e n ­ nych k o n k r e t n y m „ m i ę s e m " . Niekoniecznie m u s z ą przecież p u c h n ą ć od b a n a ł ó w . A l e p r z y j m i j m y na­ wet, że twórczość amatorska w t y m zakresie nie znajduje ż a d n e g o o d d ź w i ę k u , staje się po prostu p i ­ saniem do szuflady. Pozostawia w ó w c z a s z r o z u m i a ł ą gorycz, ale i j a k ą ś n a d z i e j ę na przyszłość. Najtrudniej przedstawia się jednak sprawa w za­ kresie twórczości plastycznej. Do wszystkich w y ­ mienionych j u ż a s p e k t ó w dochodzą t u bowiem jeszcze dodatkowe. Pierwszy to sprawa osobistej satysfakcji. S a t y s f a k c j ę daje uczestniczenie w życiu, poczucie społecznego sensu swojego w y s i ł k u . I tu okazuje się, że plastyka amatorska, zwłaszcza rzeźba, malarstwo i grafika (faworyzowane przez o r g a n i z a t o r ó w ruchu amatorskiego i ognisk) — są w ł a ś c i w i e niemal że nieprzydatne praktycznie, oderwane od f u n k c j i u ż y t ­ kowej, k t ó r ą s p e ł n i a ł y np. w y t w o r y tradycyjnego artystycznego r z e m i o s ł a ludowego. Jedyną formą publicznego pokazu prac staje się w t y c h warunkach udział w wystawach, co — j a k postaram się w y k a z a ć w dalszej części a r t y k u ł u — też nie jest ani ł a t w e , ani w y s t a r c z a j ą c e . Z r o z u m i a ł e również, że praca ama­ tora plastyka daje m u w rezultacie s p o r ą liczbę dzieł rocznie, z k t ó r y m i , po prostu m ó w i ą c , nie wiadomo często, co robić. W tych warunkach umasowienie ruchu plastycznej twórczości a m a t o r ó w jest szczegól­ nie odpowiedzialne, nie tylko bowiem nie daje g w a ­ rancji wszechstronnego rozwoju kulturalnego, ale nie­ rzadko powoduje rozgoryczenie, zawiść w stosunku do artysty zawodowca. N i e m a ł ą rolę odgrywa przy t y m fakt, iż twórczość plastyczna jest na ogół nader kosztowna, i obok wszystkich innych spraw — ta r ó w n i e ż sprzyja niezdrowej tendencji sprzedawania prac, konkurowania z a r t y s t ą zawodowcem, ubiegania się o nagrody i t d . Wszystko to wskazuje na t r u d ­ ności, j a k i e z a r y s o w u j ą się w zakresie opieki i orga­ nizacji twórczości p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Ale nim przejdziemy do p r o b l e m ó w opieki, rozpatrzmy sam charakter amatorskiej twórczości plastycznej. t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j dzenia n a j w y ż s z ą w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c istotny w k ł a d w dorobek naszej s z t u k i . Możemy r ó w n i e ż m ó w i ć w ramach sztuki amator­ skiej o twórczości np. chorych u m y s ł o w o (bardzo i n ­ t e r e s u j ą c e wystawy takich prac o r g a n i z o w a ł corocz­ nie przed w o j n ą szpital i m . Jana Bożego w Warsza­ wie; por. ryc. 51). o twórczości młodzieży szkolnej. 7 7 P r z y j m u j ę tu określenie „prymitywiści", nader powszechne w literaturze przedmiotu. Prymitywista współczesny to człowiek p r z e w a ż n i e oderwany od k u l ­ t u r y swego ś r o d o w i s k a , w d u ż y m stopniu p o z o s t a j ą ­ cy w k r ę g u w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń i d o z n a ń t w ó r c z y c h . B l i s k i jest sztuce dziecka, stanowi też zazwyczaj j a k ­ by dalszą jej kontynuację. Prymitywista wie 0 sztuce bardzo niewiele, tworzy na w ł a s n ą r ę k ę , brak m u zazwyczaj tego, co nazywamy b a g a ż e m k u l t u ­ ralnym. Pojęcie „ p r y m i t y w ó w , p r y m i t y w i s t ó w " p o w s t a ł o we Francji na p o c z ą t k u naszego stulecia. Warto p o d k r e ś ­ lić, że m ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n y m malarstwie p r y m i t y w ­ n y m — miano na m y ś l i nie s z t u k ę l u d ó w p r y m i t y w ­ nych, nie do niej n a w i ą z y w a n o , ale szukano analogii z p r y m i t y w a m i flamandzkimi, z n a i w n y m widzeniem 1 w y r a ż a n i e m ś w i a t a w ł a ś c i w y m sztuce wczesnego średniowiecza. 1 263 ���r o b o t n i k ó w , c h ł o p ó w czy inteligencji. Powoduje to t a k ą rozpiętość, że trudno m ó w i ć o w s p ó l n y c h k r y ­ teriach. Jak m o ż n a bowiem p o r ó w n y w a ć ze sobą np. obrazy malowane dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i przez historyka sztuki, a więc amatorskie — z t a k ą ż t w ó r ­ czością analfabety, nie znającego w ogóle dorobku sztuki ś w i a t o w e j , perspektywy czy światłocienia. Zbyt wielka jest w t y m w y p a d k u różnica b a g a ż u k u l t u r a l n e g o ! R ó ż n a jest poza t y m skala z a i n t e r e s o w a ń i ambicji w y s t ę p u j ą c y c h w o b r ę b i e sztuki amatorskiej. Obok bowiem d y l e t a n t ó w , k o p i u j ą c y c h p r z e r ó ż n e wzory — od l a u r k o w y c h róż, aż po „Szał" P o d k o w i ń s k i e g o czy w lepszym w y p a d k u „Mojżesza" M i c h a ł a Anioła — spotykamy i n d y w i d u a l n o ś c i twórcze, chociażby takie jak Ociepka, Nikifor, P a w e ł Stolorz. Dodajmy, że zainteresowanie czy z a m i ł o w a n i e do twórczości plastycznej nie rozstrzyga bynajmniej k w e ­ stii talentu. Toteż obok wybitnie uzdolnionych, prawdziwych a r t y s t ó w a m a t o r ó w , spotykamy się r ó w n i e ż i z twórczością n i e u d o l n ą , n i e p o r a d n ą , po­ z b a w i o n ą wszelkich cech artyzmu. Z twórczością, k t ó r ą w najlepszym w y p a d k u n a z w a ć m o ż n a dyle­ tancką. Tak więc dochodzimy do wniosku, że nie m o ż n i mówić o j a k i e j ś jednej określonej sztuco amatorskiej i że w k a ż d y m w y p a d k u n a l e ż a ł o b y bliżej określać, 0 j a k i rodzaj sztuki chodzi. O m ó w m y więc poszczególne grupy. Pierwszą, niewątpliwie najciekawszą g r u p ą jest twórczość samorodna, nie u l e g a j ą c a w zasadzie w p ł y ­ w o m sztuki ludowej ani uczonej. . Reprezentuje ona najbardziej s a m o d z i e l n ą twórczość plastyczną, j a k ą spotykamy w sztuce amatorskiej. A l e grupa ta nie jest jednolita. Dzieli się oczywiście na nieudolnych 1 obdarzonych w i e l k i m talentem, na ludzi o n i s k i m stopniu rozwoju i o intensywnym życiu w e w n ę t r z ­ nym, na tych, k t ó r z y r e a g u j ą jedynie na otaczający ich świat, i takich, dla k t ó r y c h ź r ó d ł e m d o z n a ń jest ś w i a t fantazji, m a r z e ń , snów. Łączy ich wszystkich jednak samodzielność ich twórczości, n i k ł a zależność od jakichkolwiek tradycji. R o z p a t r u j ą c t w ó r c z o ś ć malarzy samorodnych u w a ­ ż a m za celowe podzielenie jej na dwie podgrupy: na twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . Co ich odróżnia? W przypadkach k r a ń c o w y c h jest to chyba w y r a ź n e . P r y m i t y w i ś c i są mniej dojrzali we­ w n ę t r z n i e , ich życie toczy się w w i ę k s z e j izolacji od 8 8 „ T w ó r c a samorodny — to talent w y c h o w u j ą c y sam siebie, w oderwaniu niejako od ogólnego n u r t u , istniejący ubocznie, jakby nie było w ogóle w ł a ś c i w e ­ go ś w i a t a l i t e r a t u r y l u b sztuki, a jego droga odby­ w a ł a się przypadkami, mozolnymi odkryciami ś w i a ­ t ó w już dawno odkrytych, j e m u przecież zupełnie nie znanych." ( S t a n i s ł a w Czernik: Z n o w u sprawa t a l e n t ó w l u ­ dowych. Wieś, n r 39/1949.) „ S a m o r o d n y artysta ludowy, p o r a j ą c się z t r u d ­ nością technicznego opanowania m a t e r i a ł u , d ą ż y nie­ ś w i a d o m i e do j a k n a j w i ę k s z y c h uproszczeń. Uprosz­ czenia te, o s i ą g n i ę t e kosztem m o ż l i w i e najmniejszego wysiłku, m a j ą p o d d a w a ć odbiorcy m a k s i m u m wyrazu. S t ą d w p r y m i t y w i e schematyzm i u b ó s t w o formy, k t ó r a ma w y r a ż a ć więcej niż osiąga. P r y m i t y w jest więc n i e w ą t p l i w i e ś w i a d e c t w e m b e z p o ś r e d n i e g o sto­ sunku do t w o r z y w a artystycznego." (Julian P r z y b o ś : P r y m i t y w i z m a twórczość l u ­ dowa. Zaranie Śląskie, 1929. V, s. 54.) 266 ś r o d o w i s k a . To często analfabeci, ludzie z tych czy innych p o w o d ó w m a j ą c y utrudniony kontakt z innymi ludźmi, z n a s z ą k u l t u r ą , książką, gazetą, r e p r o d u k c j ą . N a i w n i realiści zaś to ludzie o bogatym życiu wew­ n ę t r z n y m , o w i ę k s z y m zasobie obserwacji. Jeśli pierwsi dążą do pokazania świata, ci chcą p o k a z a ć ten świat takim, j a k i m chcieliby go widzieć. Ożywiają i n a p e ł ­ niają go swoimi w y o b r a ż e n i a m i . Ich siłą jest twórcza, organizująca w y o b r a ź n i a . Wraz z rozwojem naszej kultury, upowszechnianiem oświaty i dorobku cywilizacji, ginie kategoria p r y m i t y ­ wistów. Jest ona w dużej mierze dziedzictwem przesz­ łości, zacofania, izolacji. Nie w i d z ę natomiast powo­ dów, dla k t ó r y c h mieliby z n i k n ą ć n a i w n i realiści. Ich siłą i walorem jest o d r ę b n e widzenie świata, w ł a s n a wizja rzeczy. A tego •— mam n a d z i e j ę — nie zniszczą nawet złe w p ł y w y schematycznej sztuki. Oczywiście, przeprowadzony t u podział rysuje się jasno jedynie w przypadkach skrajnych, p r z e w a ż n i e bowiem różnice między j e d n ą a d r u g ą k a t e g o r i ą są, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, nie tyle jakościowe, ile ilościowe. M i m o to w y d a ł o m i się celowe o m ó w i e n i e obu tych kategorii oddzielnie. Prymitywiści. S ą to t w ó r c y najbliżsi sztuce dziec­ ka, najbardziej nieporadni w technice pracy. Nie zna­ ją t r u d n o ś c i , nie znają ujęć czy sytuacji niemożliwych. Malują wszystko, szukając ś m i a ł o sposobu oddania rzeczy, o k t ó r ą i m chodzi. Gdy trzeba, p a t r z ą jedno­ cześnie i z dołu i z góry, kiedy indziej, gdy chcą p o k a z a ć w n ę t r z e domu, j a k „Diabeł k u l a w y " Lesage'a, podnoszą dachy czy przezroczystymi czynią ściany. Nie boją się s z u k a ć z n a k ó w plastycznych na w y r a ­ żenie r ó ż n y c h s t a n ó w psychicznych. Są śmiali, twórczy i nieporadni. U m i e j ą n a m a l o w a ć rzeczy naj­ trudniejsze — p o k a z a ć uczucie, całą s y m b o l i k ę w i e l ­ k i c h spraw, a jednocześnie w i e l k i kłopot sprawia i m z w y k ł a ulica b i e g n ą c a w dal. Nie znają przecież praw perspektywy, światłocienia, t r ó j w y m i a r o w o ś c i brył, ruchu. Do wszystkiego dochodzić muszą sami i raz jeszcze d o k o n y w a ć o d k r y ć , k t ó r e historia sztu­ k i zna j u ż od stuleci. Dlatego w obrazkach ich świat jest nieco różny od tego, do jakiego p r z y w y k l i ś m y . Bo też i r ó ż n e jest ich widzenie i nasze. I nie dziwmy się. Widzenie ś w i a t a jest przecież nie t y l k o s p r a w ą oczu, ale i twórczego doświadczenia. A im właśnie d o ś w i a d c z e n i a tego nie dostaje. T w o r z ą w samot­ ności, w izolacji, bez całego doświadczenia naszej k u l ­ tury. Niektórzy — p o n i e w a ż żyją na odludziu, bez kontaktu z dorobkiem cywilizacji; i n n i — odcięci b a r i e r ą odrębności psychicznych od ś r o d o w i s k a . 9 Ale też dzięki temu inwencja ich nie jest s k r ę p o ­ wana ż a d n y m i schematami. Tak np. P a w e ł Stolorz prostymi, p r y m i t y w n y m i ś r o d k a m i osiąga sugestię ruchliwego, pełnego zgiełku miasta w „ R y n k u stalinogrodzkim" (ryc. 1) (proszę spojrzeć, j a k ą rolę odgry­ wa w jego obrazku s p l ą t a n a sieć p r z e w o d ó w elektrycz­ nych, j a k organizuje pulsujący r y t m ruchliwego cen­ trum). Stolorz przy t y m buduje obraz wielopiętrowy, czym z a s t ę p u j e n i e u m i e j ę t n o ś ć r o z w i ą z a n i a n o r m a l - " „ P r y m i t y w n i — pisze J. Białostocki — m y ś l ą pla­ stycznie w kategoriach fantazji i symbolu znakowege. I c h realizm jest realizmem pojęciowym, intelektual­ nym. M a l u j ą to, co wiedzą o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . " (Kuźnica, nr 27/1949.) �nej perspektywy, i n t e r e s u j ą c o rozwiązuje również Stolorz obraz „ Z a k ł a d y hutnicze w Szopienicach" (ryc. 2). W kategoriach sztuki p r y m i t y w n e j m o ż n a r ó w n i e ż mówić o pracach Leopolda W r ó b l a (ryc. 3) czy B. Starzewskiego (ryc. 4). Naiwni realiści. Ci j u ż wiedzą w i ę c e j . Malarstwo ich bogatsze jest i bardziej wielostronne od malarstwa prymitywistów. Bogatszy jest r ó w n i e ż ich k a p i t a ł wrażeń, a nawet konkretnej wiedzy o sztuce. Sztuka jest dla nich nie tylko f o r m ą poznania n a t u r y — co często się zdarza u p r y m i t y w i s t ó w — ale w silniej­ szym stopniu w y r a ż a ich m y ś l i , stany uczuciowe, przeżycia. W twórczości ich mieszają się elementy konkretnej obserwacji i fantazja. Znajdujemy w niej i baśń, i marzenie senne, i ślady przeżyć religijnych; własny, często z a s k a k u j ą c o twórczy stosunek do świa­ ta. Z a r y z y k o w a ł b y m powiedzenie, że n a i w n i realiści inspirują się czasem bardziej l i t e r a t u r ą (nie­ koniecznie p i s a n ą lub istniejącą n a p r a w d ę ! ) , niż s a m ą obserwacją. Są czasem „ludowi", ale nie w sens e bliskości tradycyjnej ludowej sztuce. K r ą g ich w r a ­ żeń, z a i n t e r e s o w a ń bliski jest często atmosferze j a r ­ marku czy odpustu. Chcą b y ć wierni i p r a w d z i w i wobec rzeczywistości, ale i c h w i e r n o ś ć nie jest do­ słowna. Ma za to n a i w n y wdzięk, często j a k i ś l i r y z m , poetycki klimat. Są wzruszający, gdy p r a g n ą m a ­ lować świat tak j a k inni, nawet gdy kopiują p o c z t ó w - k i czy widziane reprodukcje i obrazy. W z r u s z a j ą c y — nie s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , ale w ł a ś n i e j a k ą ś p o e t y c k ą o d r ę b n o ś c i ą widzenia, k t ó r a przebija się przez i c h t w ó r c z o ś ć wszędzie, w k a ż d y m niemal temacie. Oczywiście i oni s ą różni, i to nie t y l k o dyspozy­ cjami czy s k a l ą talentu, ale nawet rodzajem i cięża­ rem swej wiedzy, doświadczeń, świadomości t w ó r c z e j . Inny jest np. nasz Ociepka, inny zaś H e n r i Rousseau czy Nikifor. Ociepka t k w i w k r ę g u ludowo-religijnych przed­ s t a w i e ń . „ T e m a t y k a jego o b r a z ó w — pisze M . Ż y wirska — w y r o s ł a nie tylko z jego osobistych w y ­ o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a silnymi w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m atmosfery k u l t u r y ludowej Ś l ą s k a . 1 0 11 Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych, wzbo­ gacająca jej treść całą p l e j a d ą d u c h ó w , dziwacznych 1 0 To do nich odnoszą się najlepiej zdania, napisa­ ne o amatorach przez Jerzego M a l i n ę : „ A m a t o r z y do­ r ó w n u j ą w prostocie i odwadze realizacji dzieciom: realiści z przekonania — f a n t a ś c i w rzeczywistości. Są wszyscy t r o c h ę niezręczni, zawsze coś d e f o r m u j ą n i e ś w i a d o m i e ; p r z e c e n i a j ą znaczenie detalu, m a j ą zawsze j a k i ś sentyment dla fotografii l u b oleodruku... Mają jednak wszyscy w i e l k i e poczucie d e k o r a t y w n o ś c i bardzo swoistej, r y t m u i kompozycji." (Życie L i t e ­ rackie, nr 106/1954.) Maria Ż y w i r s k a : Twórczość plastyczna g ó r n i k ó w , cz. I I I , Ociepka Teofil. Polska Sztuka Ludowa, n r 4—5/1951, s. 134. 1 1 267 �Ryc. 6. Teofil Ryc. 268 Ociepka, 7. Teofil „Pozdrowienie Ociepka. „Śląsk". Warszawy". ��270 ��Ryc. Ryc. s t w o r ó w , jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem ś w i a t a b a ś n i i legend ludowych." J e d n o c z e ś n i e „zaczął m a l o w a ć późno... m a j ą c 35 lat. Był już wtedy d o j r z a ł y m czło­ wiekiem o g ł ę b o k i m życiu w e w n ę t r z n y m , k t ó r e po­ zwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y światopogląd. Gdy zdobył się na malowanie, stało się cno dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego przeżyć w e w n ę t r z ­ nych, a nie d o z n a ń artystycznych." N i k i f o r zaś jest a n a l f a b e t ą Żyje jednak z nieuustannym poczuciem swojej krzywdy, swojego upo­ śledzenia. Toteż na k a ż d y m obrazku bezwzględnie rysuje litery, całe wyrazy, nawet jeśli stanowią przypadkowe zlepki z a u w a ż o n y c h słów. Życie we­ w n ę t r z n e N i k i f o r a jest bogate, p e ł n e naiwnej w i a r y w lepszy ś w i a t , gdzie s p r a w i e d l i w o ś ć nagrodzi ziem­ skie krzywdy, a malarze chodzić b ę d ą w glorii. W ł a ś ­ nie malarze — bo N i k i f o r wierzy g ł ę b o k o w swoje p o s ł a n n i c t w o , w w i e l k ą r o l ę malarzy, k t ó r z y tu, na ziemi, głoszą p r a w d ę o świecie i u k a z u j ą to, czego i n n i ludzie sami by nigdy ujrzeć nie mogli. H e n r i Rousseau, „ojciec" naiwnych realistów, był natomiast nader wszechstronnie w y k s z t a ł c o n y m czło­ wiekiem. Prawda, że był celnikiem w P a r y ż u , ale w k r ó t c e potem zajmuje się już przepisywaniem akt adwokackich i aby z y s k a ć pieniądze na życie (oraz malowanie) udziela lekcji muzyki, kompozycji i d y k ­ c j i . Pisze poezje oraz s z t u k ę t e a t r a l n ą . Oczywiście m o ż n a by m ó w i ć i o innych realistach naiwnych — mniej czy bardziej k u l t u r a l n i e zaawan­ sowanych, o różnej skali wrażliwości czy różnych zain­ teresowaniach t w ó r c z y c h , ale j a k się wydaje, trzy wymienione p r z y k ł a d y c h a r a k t e r y z u j ą dostatecznie rozpiętość ich twórczości. 272 13. Felicja Curylo, gospodyni z Zalipia. „Kwiaty". 14. Seraphine de Senlis, praczka „Drzewo *kwia tów". wiejska (Francja). �273 �274 �¡{ye. 20. Henri „Pejzaż". Rousseau, 275 �Hyc. 21. Adolf Dietrich, drwal (Szwajcaria). „Portret chłopca". Warto d o d a ć jeszcze, że o ile p r y m i t y w i ś c i są na ogół nieporadni, o tyle realiści n a i w n i r e p r e z e n t u j ą niekiedy wysokie umiejętności, nabyte w toku pracy. Można więc m ó w i ć np. o mistrzostwie kolorystycznym H. Rousseau czy prac N i k i f o r a z lat największego rozwoju jego talentu. A l e mistrzostwo to jest nie­ pełne, ograniczone, w y c i n k o w e . Nie dotyczy wszyst­ k i c h z a g a d n i e ń malarskich, a nawet zależy od p o d j ę ­ tego tematu. T a k np. analiza prac N i k i f o r a z r ó ż ­ nych o k r e s ó w p r z e k o n a ł a mnie, że p o d e j m u j ą c z u ­ pełnie nowe założenie (np. p o r t r e t y kuracjuszy), staje się nieporadny, brak m u tego opanowania formy, kompozycji, k t ó r e osiąga np. w w i e l k i c h seriach, zło­ żonych z kilkuset (a nawet do paru tysięcy!) warian­ t ó w tego samego tematu. N a i w n i realiści, podobnie j a k p r y m i t y w i ś c i , nie są s k r ę p o w a n i ż a d n y m i normami estetycznymi, ż a d n y m i konwencjami. Nie wiedzą, co „ m o ż n a " , a czego nie można, nie znają d o ś w i a d c z e ń , k t ó r e są siłą, ale i słabością k a ż d e g o w y k s z t a ł c o n e g o t w ó r c y . Dlatego tak ł a t w o p o d e j m u j ą decyzje, na k t ó r e m a ł o k t o by się zdobył. Dlatego m a j ą t ę d z i e c i n n ą , niefrasobliwą niemal o d w a g ę podejmowania w swych pracach te­ m a t ó w i artystycznych s k r ó t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y za­ wodowy malarz u z n a ł b y za absolutnie n i e w y r a ż a l n e lub obciążone secesją, ekspresjonizmem i t p . (np. 276 T. Ociepki „Rozpacz", ryc. 5). Mówią, że Ociepka to „nasz Meksykanin". P o r ó w n a n i e nie pozbawione słuszności. A l e chyba nie tyle przez spcsób malo­ wania, lecz raczej przez p o d o b n ą p o s t a w ę wobec ży­ cia, d e c y z j ę pokazania w sugestywny sposób swego zamiaru. Sugestywny, a więc artystycznie prawdziwy. Przyjrzyjmy się, j a k konsekwentnie buduje swoje „ P o z d r o w i e n i e Warszawy", s t w a r z a j ą c radosny, ś w i ą ­ teczny n a s t r ó j ulicy, pełnej u ś m i e c h n i ę t y c h ludzi. Jak skupia u w a g ę na punkcie centralnym — k w i a ­ ciarce i ' jej radosnym, b a r w n y m stoisku. A wysuwa­ j ą c te wielkie, p i ę k n e k w i a t y i paprocie na pierwszy plan obrazu, stwarza sugestię jakiegoś bukietu kwia­ t ó w dla Warszawy (ryc. 6). Jak różne i śmiałe są obrazy Ociepki! I l e w nich ciągłej twórczej pracy wyobraźni, p o s z u k i w a ń nowych rozwiązań dla za­ mierzonego tematu (np. autoportret na tle huty, za­ t y t u ł o w a n y „Śląsk", ryc. 7, czy fantastyczna, n i to z baśni, n i to ze snu wysnuta „Dżungla", ryc. 12). Czy też p e ł e n poetyckiej fantastyki obraz „Górnik w le­ sie" (ryc. 10) Ociepka, realizując swoje fantastyczne wizje, nie liczy się wcale z d o s ł o w n ą , n a t u r a l i s t y c z n ą p r a w d ą , ustawia np. Skarbka obok konkretnych u r z ą d z e ń ko­ palnianych. Kiedy indziej maluje morze, spienione b a ł w a n y o fantastycznych grzywach. Jest w u k ł a - �dzie obrazu dużo dekoracyjności, ale nie ona decy­ duje o charakterze. Ociepka daje w ł a s n ą sugestyw­ ną wizją morza, pełnego skłębionych fal, niespokoj­ nych j a k żywe, dziwne twory. I nie d z i w i ł b y m się, gdyby nagle z tego Ociepkowego morza w y j r z a ł zmierzwiony łeb Neptuna czy innego Wodnika albo w y n u r z y ł a się p o s t a ć d z i w o ż o n y - s y r e n y . Bo nawet morze jest u Ociepki jego w ł a s n ą opowieścią-baśnią o morzu (ryc. 9). Inna, a przecież podobna w s w y m n a i w n y m rea­ lizmie i przemieszaniu e l e m e n t ó w „prawdziwych" 7 fantazją i marzeniem — jest twórczość Nikifora. 'Wzrusza j a k a ś p r y m i t y w n a k o n k r e t n o ś ć o b r a z k ó w , w k t ó r y c h święci s ą r ó w n i e realni j a k my, ś m i e r t e l ­ ni, i w k t ó r y c h wszystko jest nawet na „ t a m t y m " świecie po ziemsku konkretne. S p ó j r z m y , j a k np. Nikifor widzi „ O s t a t n i ą wieczerzę". Na dolnej po­ lowie k a r t k i przedstawia samo wydarzenie, w gór­ nej zaś połówce śpieszy z naiwnie logicznym komen­ tarzem, pokazując przygotowania do wieczerzy, w k t ó ­ rych święci k r z ą t a j ą się po kuchni, p i e k ą c chleby na ucztę (ryc. 8). Twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych realistów z w i ą ­ zana jest ze stopniem ich świadomości k u l t u r a l n e j , psychiką, zależną od tradycji obyczajowych i k u l t u ­ rowych ś r o d o w i s k a społecznego, w k t ó r y m żyją. Te momenty określają p r z e w a ż n i e treść obrazów, p o d j ę '-' Por. Andrzej Banach: Nikifor. Polska Sztuka L u ­ dowa, n r 3'1955, s. 131—170. Ryc. 22. Rosine Viva te tematy. B ę d ą to więc osobiste sprawy między N i ­ kiforem a S t w ó r c ą , serie liczące po kilkaset r ó ż n y c h w a r i a n t ó w , tragicznych p e j z a ż y z s a m o t n ą postacią artysty, w n ę t r z kościelnych, pejzaży miejskich, w i ­ d o k ó w w i l l i i p o r t r e t ó w , k t ó r e w d u ż e j mierze t ł u ­ m a c z ą się t y m , że N i k i f o r żyje w uzdrowisku, m a ­ luje obrazki, k t ó r e sprzedaje później jako p a m i ą t k i . B ę d ą to t a k ż e pejzaże śląskie Stolorza. Oczywiście m o ż n a znaleźć i cechy w s p ó l n e r ó ż n y m malarzom, z e s t a w i a ć np. Leopolda W r ó b l a z P a w ł e m Stolorzem, czy p o s u w a j ą c się dalej — w y k a z a ć pew­ ne w s p ó l n e postawy naszych t w ó r c ó w i naiwnych r e a l i s t ó w np. francuskich (por. ryc. 13, 15, 17, 19, 20). Nie zmienia to jednak faktu, że w t w ó r ­ czości malarzy p r y m i t y w n y c h przejawia s i ę nie tylko ich w ł a s n a postawa czy dyspozycja artystyczna, ale istnieją i pewne cechy, w ł a ś c i w e k u l t u r z e artystycz­ nej ś r o d o w i s k a czy psychice narodowej. T y l k o więc na podstawie tych cech artystycznych m o ż n a niekiedy nader ł a t w o rozpoznać obrazy malarzy francuskich, w ł o s k i c h czy t w o r z ą c y c h w k r ę g u k u l t u r y niemiec­ kiej (Szwajcar — Dietrich; por. ryc. 21, 22). 13 ,;! R ó w n i e ż M . Ż y w i r s k a p o r ó w n u j e w cytowanym j u ż a r t y k u l e twórczość Ociepki z H . Rousseau. Pisze t a k ż e o t y m J. B i a ł o s t o c k i : „ C i e k a w a jest zbieżność m i ę d z y t y m i polskimi artystami a i c h francuskimi poprzednikami i kolegami. Silne p o d o b i e ń s t w a m o ż n a z a o b s e r w o w a ć m i ę d z y S t ę p n i e m a V i v i n e m , Staligą a U t r i l l e m . " (cyt. art. z „Kuźnicy".) (Wiochy). „Pejzaż". 277 �Ryc. 278 24. Konstanty Lenkiewicz, rolnik. „Drużby". �279 �Tyle o tej pierwszej w kolejności omawiania g r u ­ pie p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . I chociaż nie reprezentuje ona p r z e c i ę t n e g o charakteru ama­ torskiej twórczości plastycznej ani nie stanowi cen­ tralnego ogniwa w naszej walce o społeczny sens opieki nad s z t u k ą a m a t o r s k ą , to jednak p r z y z n a ć trzeba, że z p u n k t u widzenia w a r t o ś c i artystycznych przedstawia się ona najciekawiej. reprezentuje bo­ wiem to, co najbardziej twórcze i samodzielne w arnatorstwje plastycznym. " Z kolei o m ó w i m y twórczość a m a t o r s k ą związaną z tradycyjną sztuką ludową. T ę dziedzinę reprezen­ tuje grupa t w ó r c ó w , do k t ó r e j n a l e ż ą z a r ó w n o ar­ tyści l u d o w i p o d e j m u j ą c y nowe założenia tematyczne i formalne, oparte (w mniejszym czy w i ę k s z y m stop­ niu) o t r a d y c j ę l u d o w ą , j a k też i amatorzy robotnicy, a nawet i inteligenci t w o r z ą c y w klimacie bliskim ludowej kulturze. Nie b ę d ę tu m ó w i ł o nowych poszukiwaniach te­ matycznych np. w wycinance, wyklejance czy w d y ­ wanach. O b r a c a j ą się one bowiem w k r ę g u t r ą d y - Ryc. 27. Timofiej cyjnych form i s t a n o w i ą k i ludowej. Tam jednak, kracza p r ó g tradycyjnej w ł a s n ą r ę k ę " rozszerzyć 1 1 Tichoniuk, W y r a ź n y związek z l u d o w ą formą ma również ma­ lowanka Lenkiewicza (ryc, 24), tak w schemacie rolnik. n a t u r a l n ą k o n t y n u a c j ę sztu­ gdzie ludowy t w ó r c a prze­ formy, gdzie p r ó b u j e „ną s k a l ę i ś r o d k i wyrazu, m a - Trudno dziś przewidzieć, czy i w j a k i m stopniu istnieć b ę d z i e w naszym ustroju twórczość „ p r y m i ­ t y w ó w " . Wydaje m i się. że pewne jej formy raczej z a n i k n ą , te zwłaszcza, k t ó r e w i ą ż ą się z izolacją od naszej k u l t u r y , od ś r o d o w i s k a . Likwidacja analfabe­ tyzmu, rozwój czytelnictwa, f i l m , radio, prasa, ruch świetlicowy, a szczególnie p o w s z e c h n o ś ć oświaty — czynią n i e m o ż l i w y m w przyszłości casus Nikifora. (Myślę t u zwłaszcza o całej t r e ś c i o w o - e m o c j o n a l n e j stronie jego twórczości.) A l e nie dostrzegam przy­ czyn, k t ó r e m i a ł y b y wogóle z l i k w i d o w a ć twórczość prymitywną, twórczość naiwnych realistów. Argu­ mentem tu m o ż e być chociażby H . Rousseau, z n a j ą c y nieźle l i t e r a t u r ę , m u z y k ę , co nie przeszkodziło m u być jednym z najbardziej w z r u s z a j ą c y c h i w y r a f i n o w a ­ nych malarzy k r ę g u ..naiwnych r e a l i s t ó w " . 280 my już do czynienia z i n t e r e s u j ą c y m nas problemem. Tak np. wybitna malarka ludowa z Zalipia — Fe­ licja C u r y ł o obok malowanek o charakterze dekora­ cyjnym, opartych na motywach roślinnych, maluje r ó w ­ nież obrazki tematyczne, np. „ E l e k t r y f i k a c j a " (ryc. 23). W malowance tej w y s t ę p u j ą s k r ó t o w o podane mo­ t y w y zdobnicze chat, ale jest w nich również i ob­ serwacja zagrody plus wiedza o niej. I w ł a ś n i e ten dodatek wiedzy o przedmiocie — jest tu szczególn e charakterystyczny. K a r t o n p o w s t a ł przecież w dniach elektryfikacji wsi, elektryfikacji, o k t ó r ą z takim uporem zabiegała w ł a ś n i e C u r y ł o w a . Toteż słupy i d r u t y m a j ą w jej obrazku znaczenie dominujące. Poprzez ich równoległe ciągi widzimy zagrodę czy też schematycznego pieska. C u r y ł o w a u m i a ł a z w r ó ­ cić u w a g ę widza na to, co n a j w a ż n i e j s z e — na elek­ tryczność, a przy t y m intuicja a r t y s t k i k a z a ł a jej p o t r a k t o w a ć druty i słupy dekoracyjnie, wykorzystac­ ie w budowie kompozycji. „Stalin i Bierut na Kremlu". biegnących koni, bliskich wycinance, jak i w r y t ­ micznym u k ł a d z i e siedzących na wozie dziewcząt i chłopców. Do tradycji rzeźby ludowej n a w i ą z u j e St. Kalemba nie tylko realiami, ale rodzajem uprosz­ czeń formy rzeźbiarskiej i ornamentyki (ryc. 25). Warto t u zwrócić u w a g ę na to, że z a r ó w n o Cury­ łowa, j a k Kalemba i Lenkiewicz w y c h o d z ą z pozycji ludowych a r t y s t ó w i w dalszej pracy twórczej prze­ chodzą dosyć harmonijnie od ludowego, tradycyjnego widzenia rzeczy do nowych form, nowych t e m a t ó w . Toteż m o ż n a twórczość i c h r o z p a t r y w a ć jako swoiste pogranicze sztuki ludowej i obszarów leżących już poza nią, raczej w k r ę g u twórczości indywidualnej, k t ó r e j cechą odróżniającą np. od naiwnych realistów jest przewaga czynnika dekoracyjnego, s t a n o w i ą c e g o siłę f o r m o t w ó r c z ą większości ich prac. C h a r a k t e r y z u j ą c ogólnie stosunek twórczości takich a r t y s t ó w do sztuki ludowej, należy podkreślić, że na­ wiązują oni nie tyle do ludowych m o t y w ó w , co do �281 �282 �Ryc. 32. Pawel ludowego widzenia rzeczy. Podobnie bowiem j a k w sztuce ludowej, m a ł o interesuje ich b e z p o ś r e d n i a obserwacja natury, w twórczości swojej realizują niemal zawsze wiedzę o przedmiocie, a więc nie p r z e d s t a w i a j ą rzeczy t a k i m i , jakie są w danej c h w i l i , ale n a d a j ą i m charakter takich, jakie ich zdaniem być powinny. D o d a ć n a l e ż y , że obok tego ludowego widzenia rzeczy w y s t ę p u j ą , w ich twórczości r ó w n i e ż perspektywa czy światłocień, zapożyczone j u ż ze sztuki uczonej. Trzecią cechą charakterystyczną, właściwą r ó w n i e ż tradycyjnej sztuce ludowej, jest dekoracyjne traktowanie dzieła, przy jednoczesnym pogłębieniu wyrazu psychologicznego, nawet przez stosowanie pewnej ekspresji. O d r ę b n y m zagadnieniem jest twórczość H . RojKozłowskiej, k t ó r a w s w y m malarstwie na szkle przeszła d a l e k ą d r o g ę — od kopii autentycznych obrazów p o d h a l a ń s k i c h , poprzez s a m o d z i e l n ą t w ó r ­ czość z w i ą z a n ą ze stylem i charakterem tradycyjnych przedstawień, aż po prace z lat ostatnich, n a w i ą z u j ą c e do historii (Kostka-Napierski), do folkloru (ryc. 26). Na Wróbel. „Taniec" p r z y k ł a d z i e R o j - K o z ł o w s k i e j m o ż n a o b s e r w o w a ć cały proces emancypacji ludowych a r t y s t ó w — od p r y m i ­ tywnego widzenia ś w i a t a a ż po ś w i a d o m e przejęcie i zrozumienie zasad kompozycji, ornamentu i t p . Innego rodzaju n a w i ą z a n i e do sztuki ludowej w y ­ s t ę p u j e w twórczości np. T. Tichoniuka. T r u d n o tu nawet m ó w i ć o j a k i m ś w p ł y w i e samej sztuki ludo­ wej. W y s t ę p u j e tu raczej z w i ą z e k ze s z t u k ą peryfe­ r y j n ą , leżącą gdzieś na granicy sztuki jarmarcznej, odpustowej. W t y m w ł a ś n i e klimacie, opromienionym z jednej strony u r o k i e m naiwnej sztuki jarmarcznej, ludowych f e s t y n ó w , z drugiej zaś t k w i ą c y m w sferze oddziaływania straszliwego drobnomieszczaństwa, t k w i dziwny obraz T. Tichoniuka „Stalin i Bierut na K r e m l u " (ryc. 27). Ale o ile w ogóle naiwny i uroczy kicz Tichoniuka leży gdzieś m i ę d z y s z t u k ą jarmarcznych m a l o w i d e ł ( e k r a n ó w ulicznych fotografów) i d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j ohydy, o tyle t w ó r c z o ś ć P a w ł a W r ó b l a mieści się na przecięciu w p ł y w ó w tej w ł a ś n i e ludowej, jarmarcznoodpustowej k u l t u r y i o d d z i a ł y w a n i a twórczości pro- 283 �284 �Ryc. 36, Fr. Goya. „Rozstrzelanie' 285 �piracji, w innych — silne, określające charakter twór­ czości. Nie zawsze też jednakowo oceniać m o ż n a rezul­ taty takiego o d d z i a ł y w a n i a . Zacznijmy od p r z y k ł a d u — twórczego, rozsądnego stosunku do wielkiego dziedzic­ twa sztuki, iprzykładu, w k t ó r y m n a w i ą z a n i e nie prze­ k r e ś l a i n d y w i d u a l n y c h cech amatora, a właśnie sprzyja ich rozwojowi, rozszerzając horyzonty i wzbogacając m y ś l e n i e plastyczne. Taka ijest w ł a ś n i e twórczość P. W r ó b l a . W r ó b e l nie jest o b o j ę t n y na dorobek historyczny ś w i a t o w e j sztuki. Wiele jego prac wskazuje nie tylko na dużą w r a ż l i w o ś ć i chłonność artystyczną, ale i na ś w i a d o m y stosunek wobec r ó ż n y c h zjawisk zachodzą­ cych w sztuce uczonej. P o r ó w n a j m y chociażby trzy obrazy (ryc. 28, 31, 32) — tak r ó ż n e od siebie, a przy t y m nie z a t r a c a j ą c e cech w ł a ś c i w y c h malarzowi. W r ó ­ bel zna r e p r o d u k c j ę dzieł sztuki, chodzi na wystawy, poza t y m — o czym też trzeba powiedzieć — przez k i l k a miesięcy uczęszczał na kursy, u t r z y m y w a ł i póź­ niej kontakt ze s w y m w y k ł a d o w c ą , pożyczając od niego książki o sztuce i reprodukcje. Jest również — co stwierdza M . Ż y w i r s k a — pod urokiem wystawy malarstwa francuskiego, k t ó r a b y ł a bodaj że w 1950 r. zorganizowana w Katowicach (przeważały repro­ dukcje). W przypadku Wróbla m o ż e m y więc m ó w i ć o t w ó r ­ czym, osobistym stosunku do sztuki uczonej, przy k t ó ­ r y m artysta zachowuje w ł a s n ą p o s t a w ę artystyczną, i nie ulega ż a d n e j , zaczerpniętej z z e w n ą t r z k o n ­ wencji. Ryc. 37. Jerzy Mastej. Kopia Michała Anioła. „Mojżesza" A l e m o ż e m y m ó w i ć r ó w n i e ż o p r z y k ł a d a c h mniej twórczej postawy, gdy w y r a ź n i e w y s t ę p u j e zapoży­ czenie pewnych form czy nawet gotowych rozwiązań. Nie jest to zresztą dziwne — jeśli się zważy, że sztuka uczona jest dla amatora w i e l k ą i często bardzo suge­ s t y w n ą szkołą. Tak np. E. G a w l i k m a l u j ą c obraz „ K r a k o w i a k " w ciekawy sposób z a i n t e r p r e t o w a ł płótno A . Orłowskiego „ Z a b a w a w karczmie", n a w i ą z u j ą c r ó w n i e ż w r o z w i ą z a n i u kompozycyjnym do schematu ,Ostatniej wieczerzy" Leonarda da V i n c i (por. ryc. 33 i 34). T w ó r c z o adaptuje r o z w i ą z a n i e kompozycji Goyi w obrazie „ Ś m i e r ć Belojannisa" F. Grabowski (por. ryc. 35 i 36). Nie ogranicza się on do uwspółcześnienia realiów, ale konsekwentnie przebudowuje u k ł a d Goyi. p r z y s t o s o w u j ą c go do swojej koncepcji Nie t y l k o więc wykasowuje z tła zamek czy zmienia źródło światła, ale w twórczy sposób przekomponowuje g r u p ę roz­ strzeliwanych. Jego Belojannis ma z t y ł u s k r ę p o w a ­ ne ręce, ale pomimo to całą postacią w y r a ż a moc, wolę w a l k i . To nie człowiek p a d a j ą c y pod gradem k u l , ale bohater. On właśnie, a nie pluton egzekucyjny w y r a ż a w t y m u k ł a d z i e siłę, wolę z w y c i ę s t w a . Grabowski k o n ­ sekwentnie prowadzi swoje założenie — nadaje więc inny w y r a z r ó w n i e ż pozostałym postaciom (np. chłopiec z podniesioną pięścią). ; 1 5 fesjonalnej. Wróbla łączy z k u l t u r ą l u d o w ą p a m i ę ć dzieciństwa (w obrazach p r z e d s t a w i a j ą c y c h dom r o ­ dzinny ze szczególną pieczołowitością p o d k r e ś l a ludo­ w y ornament na malowanych sprzętach) oraz szcze­ gólne u m i ł o w a n i e wszelkich ludowych zabaw, weso­ łych miasteczek, festynów. W w i e l u obrazach przedsta­ w i a gwarne place, p e ł n e w e s o ł y c h ludzi, b a w i ą c y c h się koło karuzeli czy na wycieczce (ryc. 28 i 29). W r ó ­ bel w y j ą t k o w o w r a ż l i w y jest na ruch. Gest jest dla niego w ł a ś c i w i e wszystkim. W r ó b e l nie maluje np. nie­ m a l nigdy twarzy, nie obchodzą go stany psychiczne ludzi, ale tylko przez ruch, gest charakteryzuje ich działanie, ich k o n k r e t n ą s y t u a c j ę . F r a p u j ą go sceny masowe — r o z w i ą z u j e je z d u ż y m dowcipem, w i d a ć , że go to bawi i cieszy. A l e t w ó r c z o ś ć W r ó b l a należy już w ł a ś c i w i e częściowo do trzeciej grupy — k t ó r ą stanowi sztuka amatorska rozwijająca się w sferze od­ działywania sztuki uczonej, profesjonalnej. Oczywiście o d d z i a ł y w a n i e sztuki uczonej na s z t u k ę a m a t o r s k ą jest bardzo r ó ż n o r o d n e . W n i e k t ó r y c h w y ­ padkach ledwie z a u w a ż a l n e , polegające raczej na ins- 18 28H M . Ż y w i r s k a , tamże, s. 141—147. P r z y k ł a d ten pokazuje, że sięgając do arcydzieł jako wzoru, nie szkolony amator m o ż e d a ć własny, i n t e r e s u j ą c y obraz, i mimo całej nieporadności tech­ nicznej osiągnąć p r z e k o n y w a j ą c y efekt. Może b y ć wreszcie mowa nawet o bezpośrednim kopiowaniu. Jest to zresztą jedna z bardziej rozpo­ wszechnionych form pracy a m a t o r ó w . Pomijam tu w tej c h w i l i s p r a w ę k o p i i jako jednego z e l e m e n t ó w wychowania plastycznego. Chodzi m i o kopie trakto­ wane jako ostateczny rezultat z a i n t e r e s o w a ń i wysiłku �amatora. Zjawisko to w y s t ę p u j e szczególnie w y r a ź n i e tam, gdzie mamy do czynienia z amatorem pozbawio­ nym inwencji i t w ó r c z y c h ambicji, dla k t ó r e g o jednak obcowanie ze s z t u k ą w i ą ż e się z zainteresowaniami odtwórczymi. Wierna kopia sprawia m u r z e t e l n ą sa­ tysfakcję, jako sprawdzian rzemieślniczej precyzji (ryc. 37). K o p i i takich nie m o ż n a o c e n i a ć w kate­ goriach artystycznych. Niosą one jednak pewien po­ żytek d o s k o n a l ą c s p r a w n o ś ć oka i ręki oraz p o g ł ę b i a ­ jąc znajomość odtwarzanych dzieł. Specyficzny sens ma kopiowanie p o l e g a j ą c e na prze­ noszeniu wzoru na i n n ą t e c h n i k ę , inny m a t e r i a ł . To już nie jest ścisłe kopiowanie — m o ż n a m ó w i ć raczej o transpozycji. W a r t o ś ć jej polega przede wszystkim na tym, że wiąże w sposób naturalny rzemiosło z problemami artystycznymi. Charakterystyczne, że ten rodzaj twórczości obejmuje p r z e w a ż n i e r z e m i e ś l ­ ników. Tak np. ś l u s a r z Luchter precyzyjnie w y k o ­ nuje w metalu kopię „ K o p e r n i k a " M a t e j k i (ryc. 38): ktoś inny, z zawodu stolarz, odtwarza w drzewie tech­ niką intarsji portret Mickiewicza (ze znanej głowy Dunikowskiego). I nie jest to chyba bez znaczenia dla ich dalszego rozwoju zawodowego, wskazuje bo­ wiem na nowe możliwości, pogłębia smak i wzbogaca wyobraźnię. Nie jest natomiast obojętne, dlaczego się kopiuje, a przede wszystkim — co się kopiuje. W ś r ó d mniej czy bardziej dyletanckich k o p i i masowo n a d s y ł a n y c h na konkursy czy wystawy niepokoi nie tyle brak uzdolnienia a u t o r ó w , ile z a s t r a s z a j ą c o zły smak. Prze­ rażenie ogarnia, gdy widzi się te „Szały" P o d k o w i ń 11 " Zjawiisko to w y s t ę p u j e również w ś r ó d mniej w y ­ robionych odbiorców, zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h r o ­ botniczych, chłopskich i rzemieślniczych. Spotykamy się tam niemal powszechnie z t y m , że ocena dzieła sztuki w p o w a ż n y m stopniu mierzy się precyzją, p r a ­ cowitością wykonania. Ryc. 38. Luchter. Transpozycja skiego, ckliwe g ł ó w k i odrobione „ j a k ż y w e " , straszli­ we k w i a t y czy ł a b ę d z i e na jeziorze. R ó w n i e silnie zaniepokoić m u s z ą dyletanckie prace, w k t ó r y c h ambicje a u t o r ó w i d ą w k i e r u n k u d o r ó w ­ nywania temu, co w i d z ą na naszych wystawach i sa­ lonach, przy czym przejawia s i ę to z a r ó w n o w tema­ tyce (produkcyjna, historyczne kompozycje, sceny ba­ talistyczne), j a k i w formie, d ą ż ą c e j k u naturalistycznej, niemal fotograficznej w i e r n o ś c i . I tu d o p e r o widać, j a k i w p ł y w m a j ą złe obrazy, w i s z ą c e na na­ szych wystawach, reprodukowane i popularyzowane w prasie. Jak dobrze „ p a s u j ą " do złego, mieszczań­ skiego smaku. Na pewno ani B y l i n a , ani Żółtowski, ani i n n i nasi konwencjonalni n a t u r a l i ś c i t y p u K r a ­ jewskich nie przypuszczali, że ich twórczość t a k i m i drogami t r a f i „pod strzechy". A niestety trafia (por. ryc. 42, 43, 45). Patriotyczny ozy sentymentalnoc k l i w y , konwencjonalny kicz stanowi p o w a ż n e ostrze­ żenie dla wszystkich o p i e k u n ó w amatorskiej t w ó r c z o ­ ści plastycznej (ryc. 41). Ś w i a d c z y o t y m , że panoszy się zły smak, najgorsze d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e wzory, szczególnie powszechne — j a k w s k a z u j ą wystawy — w ś r o d o w i s k a c h u r z ę d n i c z y c h i rzemieślniczych. Problem w p ł y w ó w nie ogranicza się jednak do na­ turalizmu. Na a m a t o r ó w p l a s t y k ó w o d d z i a ł u j e r ó w ­ nież impresjonizm, pointylizm, a nawet kubizm. Rzad­ ko jednak spotyka się j a k i ś t w ó r c z y , osobisty stosu­ nek do tych źródeł inspiracji. Prace Z. Słabej są t u raczej w y j ą t k i e m (np. ryc. 39). P r z e w a ż a j ą rzeczy nieudolne, pretensjonalne, bezsensowne (np. ryc. 40). Takie tendencje do p r e t e n s j o n a l n o ś c i , do złego drobnomieszczańskiego smaku, do k o n w e n c j o n a l n o ś c i — przykre s ą w twórczości amatorskiej, od k t ó r e j się oczekuje w ł a ś n i e więcej świeżości. A l e szczególnie ostro niepokoją, gdy się je spotyka u w y c h o w a n k ó w ognisk plastycznych. I t u dochodzimy do zasadniczego problemu — opieki nad twórczością a m a t o r s k ą . na metal „Kopernika" J. Matejki. 287 �• J ***** Ryc. .5.9. Zofia Słaba, „W sadzie". Z a g a d n i e n i e o p i e k i nad S t w i e r d ź m y od razu: opieka ta nie jest ani dosta­ teczna, ani celowa. Zasadniczym jej b ł ę d e m jest jakieś mechaniczne podchodzenie do a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . Traktuje się ich j a k j e d n ą g r u p ę , nie dostrzegając tego, że w istocie rzeczy nie m o ż n a m ó w i ć o dyspo­ zycjach i postawach artystycznych w s p ó l n y c h wszyst­ k i m amatorom. A przecież — j a k to j u ż uprzednio s t a r a ł e m się w y k a z a ć — zupełnie inny problem w y s t ę p u j e przy opiece mad p r y m i t y w i s t a m i i n a i w n y m i realistami, zwłaszcza nad ludźmi starszymi, o w y r a ź n i e skrysta­ lizowanym p r o f i l u artystycznym, inny — w w y p a d k u m ł o d y c h , uzdolnionych a m a t o r ó w , m a j ą c y c h ambicje wzorowanie się na sztuce uczonej. Pierwszym — kursy czy systematyczne studia nie t y l k o nie przyniosą po­ żytku, ale mogą w r ę c z p r z y t ę p i ć czy zabić ich wra­ żliwość, nie dając niczego w zamian. Drugim — sy­ stematyczna opieka p r z y n i e ś ć może duże korzyści, rozwijając ich zdolności, rozszerzając wiedzę i przy­ gotowując najzdolniejszych do przejścia na drogę normalnych s t u d i ó w w liceach czy akademiach pla­ stycznych. Tak więc podstawowym w a r u n k i e m p r a w i d ł o w e j opieki jest u w z g l ę d n i a n i e różnic istniejących między poszczególnymi grupami twórczości artystycznej (o czym m ó w i l i ś m y w poprzednim rozdziale), jak też u w z g l ę d n i a n i e odmiennych ambicji i dyspozycji indy­ widualnych. Słuszne dla jednych metody nauczania m o g ą o k a z a ć się dla innych bezużyteczne, a nawet szkodliwe. B i o - 288 t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą rąc p r z y k ł a d k r a ń c o w y •— regularna nauka rysunku czy studium aktu nie tylko nic nie da np. Ociepce, ale w r ę c z może m u zaszkodzić, zabijając w n i m jego w ł a s n y sposób widzenia artystycznego. Ten sam zaś rysunek i akt m o g ą być bardzo celowe dla uzdolnio­ nego amatora, tworzącego w k r ę g u naszych „uczo­ nych" pojęć o sztuce. Powiedzmy w y r a ź n i e : dla kształcenia a r t y s t ó w p l a ­ s t y k ó w nie ma innej drogi poza n o r m a l n ą szkołą. I ogniska w stosunku do utalentowanej młodzieży, ma­ jącej ambicje artystyczne, mogą t y l k o spełniać rolę p r z y g o t o w a w c z ą . Inaczej natomiast przedstawia się sprawa d o k s z t a ł c a n i a plastycznego ludzi dorosłych, któ­ rzy nie będą przecież nigdy zawodowymi malarzami, a twórczość swoją t r a k t u j ą jako w a r t o ś c i o w ą roz­ r y w k ę b ą d ź jako osobisty sposób wypowiadania swoich przeżyć czy w z r u s z e ń . T y m ludziom potrzebna jest raczej pomoc w ogólnym rozwijaniu swoich za­ miłowań, w rozszerzaniu wiedzy, pogłębianiu w r a ż l i ­ wości. Inaczej wreszcie w y g l ą d a zagadnienie p r y m i ­ t y w i s t ó w , naiwnych realistów — typu L . Wróbla, Ociepki czy Nikifora. W t y m wypadku nie widzę żadnej potrzeby artystycznego patronatu nad n i m i . Jeśli trzeba — zapewnijmy i m znośne w a r u n k i m a ­ terialne, p o m ó ż m y w sprawach organizacyjno-bytowych, ale nie w t r ą c a j m y się do ich twórczości. Jest ona w pewnym sensie doskonała. I umiejmy to usza­ nować. Muszą więc ulec daleko idącym zmianom istniejące formy pracy i programy nauczania. Ogniska, k t ó r y c h w ł a ś c i w y m celem było krzewienie k u l t u r y plnstycz- �opartej Ryc. 40. Przykład zlej na pseudoformalistycznych rzeźby, założeniach. nej, stały się w istocie m a ł y m i akademiami, stawiały sobie podobne zadania, stosowały podobne metody nauczania i co najgorsze — rozpalały podobne a m ­ bicje j a k szkoły plastyczne. A p o n i e w a ż i zakres ich działania był mniejszy, i przede wszystkim zupełnie inna struktura u c z e s t n i k ó w — ambicje dociągnięcia do poziomu z a w o d o w c ó w w y d a w a ł y o wiele za często i za dużo manierycznych d y l e t a n t ó w . A nawet jeśli się u d a w a ł o p o d c i ą g n ą ć amatora do poziomu popraw­ ności — to co z tego? Przecież rola ognisk nie polega na t y m , aby w y ­ p r o d u k o w a ł y tych k i l k u czy kilkunastu p r z e c i ę t n y c h plastyków. Zagubiono sens ognisk. Zapomniano, czym m a j ą b y ć . A jeszcze w 1949 r. Wł. S t r z e m i ń s k i tak trafnie sfor­ m u ł o w a ł ich rolę pisząc: „ Z a d a n i e m ognisk k u l t u r y plastycznej jest w y k s z t a ł c e n i e plastyka amatora na kulturalnego z n a w c ę sztuki. Wznosząc jego poziom — oddziałuje ognisko na otoczenie, z jak:m się styka dany amator." " Niestety te w ł a ś n i e podstawowe zadania zostały w praktyce zepchnięte na dalszy plan. Zapomniano, 17 Władysław Strzemiński: Wieś, nr 15/1949. Amatorstwo Przykłady negatywne. Ryc. 41. „Nowe „Po bitioie". Ryc. 43. „Śmierć gen. Ryc.44. „I Dywizja Kościuszkowska plastyczne. życie". Ryc. 42. Świerczewskiego". nad Odrą". �Ryl. 45. Przykład naturalistycznego obrazu o tematyce produkcyjnej. „W stoczni". �291 �Ryc. 49. Dolatowski. Rysunek do powieści E. Z o l i ; „Germinal". że chodzi przecież o p e ł n y rozwój człowieka, a nie o to, by p r z e k a z a ć m u w stosunkowo k r ó t k i m czasie j a k ą ś s u m ę warsztatowej wiedzy. A rezultat? Zamiast rozwijać ogólną k u l t u r ę artysty amatora — budziło się w n i m fałszywe ambicje i nadzieje. Zamiast w r a ż ­ liwego o£ł>iorcy — tworzyło się „nie zrozumianego", zapoznanego a r t y s t ę . Dodajmy do tego nie zawsze r o z s ą d n ą r e k l a m ę pra­ sową, bezsensowne zachwyty ze strony dyletanckiej k r y t y k i (bo taka p r z e w a ż n i e z a j m o w a ł a się ruchem a m a t o r s k i m ) , no i wreszcie złą organizację k o n ­ k u r s ó w (forsowanie za wszelką cenę „nowego tema18 1 8 Ryc. 50. Dolatowski. 292 Rysunek „Germinal". do powieści E. Zoli K r y t y k a prasowa na pewno odegrała p o w a ż n ą rolę w popularyzacji sztuki ludowej i amatorskiej, w ugruntowaniu p r z e ś w i a d c z e n i a samych t w ó r c ó w 0 społecznej w a r t o ś c i ich pracy. A l e obok tych osiąg­ n i ę ć trzeba widzieć i u j e m n ą rolę złej, d o r a ź n e j , dyle­ tanckiej k r y t y k i . Celowała w t y m swego czasu „Wieś", ale r ó w n i e ż i na ł a m a c h innych p o w a ż n y c h czasopism, gdy t y l k o trzeba b y ł o sięgnąć do omówienia np. w y ­ stawy sztuki ludowej czy amatorskiej, pojawiały się nowe, n i k o m u dotąd nie znane nazwiska i czytaliśmy w rezultacie nieodpowiedzialne peany na cześć ludzi, k t ó r z y na pewno zasługiwali na u w a g ę , ale nie na epitety „ g e n i a l n y " czy „ z n a k o m i t y " , j a k i m i szafowano bez z m r u ż e n i a oka. Taka np. K r y s t y n a P a ł y s potra­ fiła pisać o b. i n t e r e s u j ą c y m wycinankarzu lubelskim 1 D o b r z y ń s k i m : „genialny ten samouk, kierując się wrodzonym z m y s ł e m artystycznym i w i e l k i m sma­ kiem, doszedł do stosowania w swoich kompozycjach p ł a s k i c h wszelkich zasad przestrzeganych przez arty­ s t ó w zawodowych i stworzył w ł a s n ą t e c h n i k ę bez ś l a d u cech zapożyczonych. Te prawdziwe arcydzieła z d r a d z a j ą d o s k o n a ł e wyczucie l i n i i i konturu, przy mistrzowskim wykorzystaniu wszystkich walorów formy i barwy, z p o m i n i ę c i e m jakiejkolwiek fałszy­ wej stylizacji." (Wieś, nr 48/1953.) Co zdanie, to bzdu­ ra. I o tej w ł a s n e j technice bez zapożyczeń (!), i bra­ k u fałszywej stylizacji. Nie chcę b y ć złośliwym, ale �Ryc. 51. Obraz umysłowo chorej (melancholiczki) z wystawy w szpitalu Jana Bożego, Wnrszawa 1937, tu"), wystaw oraz d z i w a c z n ą p o l i t y k ę nagród, a sta­ nie się jasne, j a k w tych warunkach mogły p o w s t a ć wypaczenia ruchu p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , s p r a w i a j ą c e , że w i e l u z nich chciało z r e z y g n o w a ć z w ł a s n e j pra­ cy, a poświęcić się sztuce. Różne instytucje, do n a j ­ wyższych instancji r z ą d o w y c h i partyjnych włącznie, zasypane były listami w tych sprawach A pisali, co gorsze, nie młodzi, lecz ludzie często już po czter­ dziestce. Chłopi, k t ó r z y c h c i e j rzucić ziemię, buchal­ terzy m a j ą c y za sobą lata pracy, robotnicy fachowcy itd. Pisano r ó w n i e ż w innej sprawie: d o m a g a j ą c się opieki, a w ł a ś c i w i e p ł a t n y c h z a m ó w i e ń . Rosło nie­ zdrowe, konkurencyjne nastawienie w stosunku do zawodowych malarzy czy rzeźbiarzy. Tak więc fał­ szywe tory opieki nad ruchem a m a t o r ó w p l a s t y k ó w d o p r o w a d z i ł y w rezultacie do tego, że dla wielu — ogniska czy nawet kursy stały się p r z e s z k o d ą w ży­ ciu, a nie pomocą. U t r u d n i a ł y ogólny awans k u l t u ­ ralny, k s z t a ł t u j ą c zamiast w r a ż l i w y c h o d b i o r c ó w dla naszej profesjonalnej sztuki — rozgoryczonych k o n ­ kurentów. Czy m o ż n a było tego u n i k n ą ć ? Chyba tak. Błędy i wypaczenia, o k t ó r y c h piszę może nawet przeja­ s k r a w i a j ą c je trochę, nie w y p ł y w a ł y tylko z przyczyn obiektywnych, j a k np. z b r a k u wykwalifikowanych kadr instruktorskich, ale przede wszystkim z nie- czyja to wina, że w ostatnich latach D o b r z y ń s k i właśnie z a t r z y m a ł się w rozwoju i w p a d ł w fałszywą stylizację... Nic dziwnego, że takie elaboraty m u s i a ł y mącić w głowie, d a w a ć niepotrzebne iluzje, p o d s y c a ć fałszywe ambicje. Ostatecznie i nasi n a j w i ę k s i — Gie­ rymski, Matejko, Dunikowski nieczęsto słyszeli po­ dobne p o c h w a ł y ! W ogóle należy chyba jak najostrzej przestrzec przed stosowaniem w ocenie twórczości ludowej czy amatorskiej zaniżonych k r y t e r i ó w . Warto p r z y p o m ­ nieć, że w sztuce „ulgowa taryfa" nie istnieje i istnieć nie może. Że brak w y k s z t a ł c e n i a i pochodzenie nie stanowią żadnej podstawy dla odmiennych ocen este­ tycznych. Trzeba p a m i ę t a ć , że j e d y n ą drogą p r a w i d ł o ­ wego rozwoju jest awans kulturalny — trudna, ż m u d ­ na droga przez szkoły, przez w y k s z t a ł c e n i e zawodowe, specjalne artystyczne. I to, co daje nasz u s t r ó j , to nie automatyczne w y r ó w n a n i e k r z y w d ludu p r a c u j ą c e g o , jego zacofania wobec inteligencji twórczej swego na­ rodu, ale prawo r ó w n e g o (choć na pewno wciąż jesz­ cze bardzo t r u d n e g o ) startu. A k a ż d y nawet cień przeciwstawienia pochodzących z ludu i nie p o s i a d a j ą c y c h w y k s z t a ł c e n i a jednostek — naszej inteligencji t w ó r c z e j (nb. też już w p o w a ż n e j części w y w o d z ą c e j się z ludu!) jest obiektywnym szkodnictwem, niezależnie od intencji, k t ó r e powodo­ wały niefortunnym dziennikarzem czy działaczem. Czas już skończyć z t y m nonsensem, że na wysta­ wach twórczości ludowej entuzjazm w z b u d z a j ą niaudolne w y t w o r y np. amatora rzeźbiarza, a wystarczy, aby w s t ą p i ł on np. do Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem i po k i l k u m i e s i ą c a c h w y s t a w i ł nieco lepszą p r a c ę , aby została ona poddana już słusznej i ostrej krytyce. (Zresztą, powiedzmy szczerze, w szko­ le, nawet jeśli amator nasz osiągnie znaczne postępy, nikogo to j u ż nie b ę d z i e obchodziło.) Wreszcie w s p o m n i e ć należy o f a ł s z y w y m nastawia­ niu i inspirowaniu a m a t o r ó w , bo i ono r ó w n i e ż m i a ł o miejsce. Czytelnik sam osądzi, ile szkody m o g ł y przy­ nieść, a zapewne i przyniosły podobne — powiedzmy jasno — brednie. Oto np. j a k i ś p. A . Z. pisał o w y ­ stawie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w : ,.Na k o ń c u wreszcie k i l k a słów o tych, którzy jeszcze niezupełnie w ł a ś c i w i e pojęli wymagania, jakie stawia przed p l a s t y k ą nowy styl socjalistycz­ ny... (O T. Ociepce — przyp: A. J . ) . Jego barwna i nie pozbawiona uroku kompozycja »Raj p t a k ó w « nie ma nic w s p ó l n e g o z socjalistycznym realiz­ mem... T a k ż e Wróbel, towarzysz pracy Ociepki, podlega p e w n y m skazom formalistycznym: zbyt schematyczne traktowanie plamy barwnej i prze­ sadzony syntetyzm w ujęciu formy niepotrzebnie wypaczają właściwą intencję a r t y s t y c z n ą tego płodnego amatora." (Nowa K u l t u r a , nr 33/1951). 293 �Ryc. 52. Sankiewicz. „Pokój". Miedź" zrozumienia istotnych z a d a ń i celów opieki nad ama­ torami, z patrzenia na r u c h amatorski przez pryzmat zawodowej twórczości plastycznej (por. ryc. 45, 48). Tak np. zasadnicze formy opieki o b e j m o w a ł y gra­ fikę, malarstwo i rzeźbę, nie u w z g l ę d n i a j ą c niemal z a i n t e r e s o w a ń dla rzemiosła artystycznego, zdobnic­ twa, p l a s t y k i u ż y t k o w e j . Te ostatnie działy t r a k t o ­ wane b y ł y w y r a ź n i e na dalszym planie, pomijane niemal zupełnie w konkursach czy na wystawach. I z n ó w po tej l i n i i kształciły ogniska, k ł a d ą c p u n k t ciężkości na rysunek, studia z natury, sposób malowania. Natomiast w efektach i w pracy nie w i ­ dać, by p r z y w i ą z y w a n o d o s t a t e c z n ą w a g ę do uczenia np. zasad ornamentu i tego wszystkiego, co może b y ć najbardziej przydatne w k i e r u n k u kształcenia plastyk a - u ż y t k o w c a , a przecież w t y m k i e r u n k u istnieją duże perspektywy pracy dla amatora, szczególnie dla r z e m i e ś l n i k ó w czy p r a c o w n i k ó w n i e k t ó r y c h dziedzin p r z e m y s ł u . Zdobyta wiedza i d o ś w i a d c z e n i a artystycz­ ne w t y m zakresie d a w a ł y b y się b e z p o ś r e d n i o w y z y ­ s k a ć w pracy zawodowej, rozszerzając jej zakres i w z b o g a c a j ą c możliwości. I niezmiernie w a ż n e jest, aby u m i e ć w praktyce w ł a ś c i w i e o r g a n i z o w a ć prace a m a t o r ó w , n a s t a w i a ć ich d z i a ł a n i e na konkretne, u ż y ­ teczne formy (np. ryc. 52). Najgorzej bowiem, gdy t w ó r ­ czość w ł a s n a przestaje s p r a w i a ć zadowolenie, gdy rodzi się poczucie jej bezużyteczności, n i e p r z y d a t n o ś ­ ci. A takiego p r z e ś w i a d c z e n i a w d u ż y m stopniu m u ­ szą n a b r a ć amatorzy z a j m u j ą c y się t y l k o rzeźbą czy malarstwem. a nawet z zespołami pieśni i t a ń c a (strój, kompozycja kolorystyczna całości itp.). Najważniejsze jest jednak wciągnięcie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w w prace świetlicy, i to z a r ó w n o przy u r z ą d z a n i u j e j , jak i przy w y k o ­ n y w a n i u okolicznościowych dekoracji; włączanie i n ­ wencji plastycznej a m a t o r ó w do k o n k u r s ó w czytelni­ czych i pracy bibliotek. T a k ż e ilustracje do przeczy­ tanych k s i ą ż e k s t a n o w i ć m o g ą interesującą zawsze w y s t a w ę , d a j ą c ą s a t y s f a k c j ę ich twórcy, a zachęcę do czytania —• widzom. S ł u s z n e jest też wciąganie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w do redagowania gazetek ścien­ nych, „ b ł y s k a w i c " itp. Celny satyryczny rysunek działa często mocniej niż dobry nawet tekst. Wreszcie, aby w y c z e r p a ć zagadnienie, za celowe u w a ż a m pro­ pagowanie formy szkiców, notatek rysunkowych — bądź d o t y c z ą c y c h pewnych w y d a r z e ń , b ą d ź robionych np. w czasie wycieczek, zwiedzania stolicy itp. Oczy­ wiście świetlice i powiatowe domy k u l t u r y powinny częściej, a może nawet systematycznie organizować wystawy prac a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , i to zarówno z zakresu p a m i ą t k a r s t w a , rzemiosła artystycznego, zdobnictwa, j a k wspomnianych wyżej szkiców, i l u ­ stracji do książek, p l a k a t ó w politycznych czy saty­ rycznych, a wreszcie rzeźb i obrazów. Dlatego celowe wydaje się propagowanie i popie­ ranie wszelkich f o r m w s p ó ł p r a c y artystycznej z ze­ społami t e a t r a l n y m i (dekoracje, kostiumy), z teatrami lalkowymi (kukły, strona plastyczna inscenizacji). A l e wystawy takie nie m o g ą być mechan cznym odbiciem „ Z a c h ę t y " czy salonów okręgowych. Stają się w ó w c z a s nonsensem i pogłębiają tylko istniejący j u ż zamęt. Problematyka sztuki amatorskiej wymaga 294 Problem wystaw jest zresztą w ruchu amatorskim szczególnie w a ż n y . Wystawy s t a n o w i ą bowiem jedyną w ł a ś c i w ą f o r m ę pokazania dorobku plastyka amatora. Toteż s ł u s z n e jest organizowanie ich, i to wielostop­ niowe — od świetlicowych przez powiatowe, woje­ wódzkie aż do ogólnopolskich. �specjalnego p r z e m y ś l e n i a nawet form ekspozycji, u k ł a ­ du demonstrowanych prac. W dotychczasowych z a ś wystawach ogólnopolskich nie stosowano w ł a ś c i w y c h , p r z e m y ś l a n y c h k r y t e r i ó w oceny przyjmowanych prac. Nie określono nawet za­ kresu pojęcia „ a m a t o r " . "*. Na I I I Ogólnopolskiej Wy­ stawie Twórczości P l a s t y k ó w A m a t o r ó w s p o t y k a l i ś m y np. prace a r t y s t ó w ludowych (niczym nie odbiegające od tradycyjnych form sztuki ludowej), d o s ł o w n i e z a ś obok nich obrazki p r y m i t y w ó w , dzieci (najmłodszy uczestnik liczył 10 lat), a b s o l w e n t ó w ognisk, a wresz­ cie d o s k o n a ł e technicznie prace a la Noakowski, r o ­ bione bodaj że przez architekta. Pokazywano w i ę c jednocześnie wachlarz od nieudolnych, pierwszych p r ó b aż po doskonałe, pełne k u l t u r y i profesjonalnej dojrzałości rysunki, rzeźby czy obrazy (np. ryc. 46, 49, PO). Co gorsza, przyznawano r ó w n i e ż nagrody i w y ­ różnienia — k i e r u j ą c się z konieczności i j a k i m i ś f a n ­ tastycznymi k r y t e r i a m i oceny, w k t ó r y c h mieszały się ze sobą: dydaktyka, polityka (faworyzowanie w a ż ­ nych tematów), a wreszcie estetyka. U w a ż a m , że przyszłe wystawy m u s z ą w y r a ź n i e dzielić się na poszczególne działy, w y o d r ę b n i a ć prace ognisk od prac s a m o u k ó w ^ p r y m i t y w ó w i t d . N i e z b ę d ­ ne też jest zaopatrywanie o b r a z ó w w w y j a ś n i a j ą c e m e t r y k i . Nazwisko samo niewiele m ó w i widzowi. A przecież na wystawie interesuje nas nie tylko bezwzględny poziom artystyczny dzieł, ale i ś r o ­ dowisko, z jakiego pochodzi plastyk amator, jego zawód, wiek, w y k s z t a ł c e n i e ogólne i plastyczne. P o ż ą d a n e jest t a k ż e u r z ą d z a n i e różnego rodzaju wystaw problemowych, p o k a z u j ą c y c h np. d r o g ę roz­ woju amatora pozostającego pod opieką ogniska czy zespołu plastycznego, oraz organizowanie wystaw de­ m o n s t r u j ą c y c h prace o k r e ś l o n y c h grup t w ó r c ó w — j a k np. górników, r z e m i e ś l n i k ó w , c h ł o p ó w i t p . D o ­ piero takie, sensownie p r z e m y ś l a n e wystawy m o g ą pozwolić 'na w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w dotyczących np. przewagi różnych z a i n t e r e s o w a ń w poszczególnych grupach "-" i celowości takich, a nic innych metod opieki. " Tak np. u w a ż a n o , że amatorem jest człowiek, który ma za sobą k i l k a lat Akademii, ale nie u z y s k a ł końcowego dyplomu l u b też nie jest członkiem Z w i ą z ­ ku P l a s t y k ó w . Twórczość amatorska ma r ó ż n e aspekty. Chodzi 0 to, by u w z g l ę d n i a ć je w sposób harmonijny, a j e d ­ nocześnie widzieć zawsze zasadniczy kierunek i cel pracy z amatorem — ogólne dobro człowieka, jego rozwój ideowy i artystyczny. A b y nie o d r y w a ć czło­ wieka od jego ś r o d o w i s k a , od jego normalnych d ą ż e ń 1 pracy. Wiemy, że są wypadki, gdy otoczenie ceni amatora plastyka, pomaga m u ; zdarza się nawet, że sąsiedzi z a s t ę p u j ą go w czasie r o b ó t polowych, aby m ó g ł w y ­ k o n a ć p r a c ę na konkurs czy w y s t a w ę (tak b y ł o np. z T. Tichoniukiem czy P. H u l k ą ) . A l e obok tego spo­ t y k a m y się często z obojętnością czy l e k c e w a ż e n i e m ze strony ś r o d o w i s k a . Wtedy i m dalej idzie artysta amator w s w y c h poszukiwaniach, i m p o w a ż n i e j s i ę rozwija artystycznie, t y m trudniejszy staje się często jego k o n t a k t z otoczeniem. S k a r ż y się na to Wróbel, s k a r ż ą Ociepka, Centkowski i wielu innych. S ą d z ę , że zjawisko to m o ż n a w dużej mierze o b j a ś ­ nić. Po prostu rośnie człowiek — rozwija się, awan­ suje kulturalnie, a ś r o d o w i s k o pozostaje bez zmian, takie, j a k i e było. Ś w i a d c z y to, że nie p o t r a f i m y po­ w i ą z a ć pracy wychowawczej ze szkoleniową. Ż e kursy, zespoły twórczości czy nawet ogniska ograniczają się do pracy z t w ó r c a m i , a zbyt m a ł ą w a g ę p r z y k ł a d a j ą do sprawy wychowania kulturalnego s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież chodzi nam dziś nie t y l k o o to, aby z ludu w y r a s t a l i a r t y ś c i — to bowiem ostatecznie zdarzało się u nas i przed w o j n ą , ale przede wszystkim o to, aby rośli o n i r a z e m z l u d e m . I n atym właśnie polega głęboki, sens przemian, jakie zachodzą w naszym ustroju. I na t y m też polega społeczny sens amatorskiego ruchu artystycznego. 2 0 Trzeba podkreślić, że poszczególne grupy zawo­ dowe m o g ą m i e ć pewne cechy charakterystyczne, w y ­ różniające j e w danej dziedzinie twórczości np. w m a ­ larstwie. T a k w i ę c dla g ó r n i k ó w typowe jest zaintere­ sowanie pejzażem^ ' b a r w n o ś c i ą ś w i a t a , t r a k t o w a n i e sztuki jako j a k i e g o ś odprężenia, e k w i w a l e n t u za mrok kopalni. Natomiast w ś r ó d c h ł o p ó w a m a t o r ó w , nie spo­ tykamy niemal nigdzie „czystego" krajobrazu Przy­ roda w y s t ę p u j e tam zawsze w p o w i ą z a n i u z człowie­ kiem, jego p r a c ą . P r z e w a g ę pewnych cech ma zapewne twórczość innych grup zawodowych, ale to wymaga szczegółowych studiów, w ł a ś n i e w oparciu o proble­ mowe w y s t a w y . Fotografie wykonali: B. Gajdzik: 1, 3, 5, 24, 30, 31, 32. E. Kozłowska: 2, 4, C, 7, !/, 25, 28, 35, 37, 38, 39, 42. 43, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52. J. Swiderski: 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 51. T. Każmierski: 10, 34, L . Żukowski: 16, St. Deptuszewski: 24. Wl. Dziurzycki: 33: CAF: 44. 295 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a769aff3be2ad02e703c57d51628fdf7.pdf 3639fc1fc7ef5a53f70ccc203f98ebea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3792 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.191-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż następca redaktora naczelnego), M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Na Tkanina okładce: dwuosnowowa. Wzór z pracowni (pow. Pułtusk). Fotografował REDAKCJA i Bokiewicz. braci Stefan Składanowskich, Deptuszewski. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Wyszków SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA ROK NR 4 1955 T H E ŚJjK " 4 R ojfe p V\a ^ A d a m Glapa Wielkopolski Zofia Technika Staronkowa w y Śtf. haft tkania Olga M u l k i e w i c z Parzenice Hieronim Skurpski Kaflarstwo snutkowy dywanów 193 dwuosnowowych . 206 gorczańskie 217 mazurskie 228 S p r a w o z d a n i a Barbara Bazielich Wystawa Wanda Helena Gentil-Tippenhauer P A Ń S T W O W Y I Opolskiej Sztuki Ludowej Roj-Kozłowska N S T Y . T . U . . "" . T . . . . . 246 . 251 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9414788cfeeaa4f929230fc90ce644ef.pdf c500376c380c7ebd0379e8548f7400b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource haft ludowy Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3793 Title A name given to the resource Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.193-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y ADAM W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m nie tylko ochroniono wiele tradycyjnych warunkom i rodzimych H a f t s n u t k o w y , którego bardziej GLAPA wartościowe okazy spotykamy choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o ­ do dzisiaj n a terenie no i m rozwój i n a d a n o k a j a n i u naszych wartości p r z y d a t n e codziennych ciu i opiece władz niektóre potrzeb. z dziedzin w zaspo­ poznańskie), w G o l i n i e . Dzięki popar­ stosowanych tej wytwór­ czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h i cen­ n y c h przekazów. wane snutkowy N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o : 1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ; 3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m , różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ; 4. h a f t barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony. 1 Ryc. 1. Fragment „koronki renesansowej" pod winęły się „snutki" w poł. XIX w. Reprodukcja Bibüotheque DMC Repr. Grażyna jest (województwo Jest t o jedna z o d m i a n haftu szeroko n a w s i w połowie X I X w . t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m okazach, spotykanych w Haft świadczą z a c h o ­ r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y licznych D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a ­ leży r ó w n i e ż h a f t powiatu Jarocin w nie­ Wielkopolsce cen­ t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y w literaturze. W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po­ r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j ­ szyła. Wykonywano użytek kościelny. wiska — wtenczas Niezależnie pod wpływem przeważnie hafty jednak tego przemian od na zja­ ekonomiczno-spo- łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze- wpływem której powstały prawdopodobnie i z La Dentelłe Renaissance, Th. Dillmont Wyszomirska, 1953 r. roz­ — 193 �: d - . Rj/c. 2. Główne elementy zdobnicze stosowane w snutkach. Nazwy: 1 — pączek, 2 — pęczki potrójne, 3 — babo, 4 — dziurka lub kółko pojedyncze, 5 — dziurki-kółeczka potrójne, 6 — dziurki podłużne, 7 — baba, 8 — koszyczek, 9 — k o s z y c z e k podwójny, 10 — kółeczka z dziurkami, 11 — pierścienie z dziurek, 12 — margaretka dziergana, zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem, 13, 14 — graniotka, 15 — skrzydło, 16 —• mucha (muszka) chuda, 17 — mucha (muszka) tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie oczka potrójne, 21 — koniec lub gajor z koszyczkiem, 22 — margaretka chuda lub kwiatuszki, 23 — Ustko z pączkiem, 24 — stokrotka, 25 — pawie oczko w kółku, 26 — margaretka, 27 — Ustko snute, 28 — mertka, 29 — sło­ necznik (połowa), 30 — chmiel, 31 — gwiazda, 32 — serce z pęczkami. Brak na tablicy „tarki" i „pająka". Rys. A. Glapa, 1949 r. r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h j a się h a f t l u d o w y , obszarach rozwi­ k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t haft s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " . Za główne przyczyny leży przyjąć 194 — poza prz e mys łu — w t y m okresie gotowych, p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i fabrycznego renesansowej, p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i . rozwoju haftu snutkowego rozwojem wszechnienie na­ rozpo­ Geneza h a f t u s n u t k o w e g o w i ą ż e się, m o i m ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1). zdaniem, �Ryc. 3. Motywy zdobnicze obwiedzione ściegiem przetykanym. Snutki przeciągnięte od „pącz­ ków" sięgają poza linie obwiedzione. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 4. Fragment haftu snutkowego przed wy­ cięciem płótna. Środkowe przestrzenie w kwia­ tach i pomiędzy „pączkami" wypełnione są siat­ kami (naleciałościami pałacowymi). Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. Ryc. 6. Ten sam fragment po częściowym wycięciu płótna. Większe otwory nerkowate, tzw. „gajory", wypełnione są „koszyczkami". Fot. A. Głapa, 1950 r. 5. Fragment Fot. haftu przed wycięciem A. Glapa, 1950 r. płótna. 195 �Koronka renesansowa , zwana 2 również koronką r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o rysuje rodzaju w wyrobów zajmuje Podczas g d y w y k o n a n i e najpoważniejsze większości miejsce. innych rodzajów k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a m o ż e być uważana za jedną z K o r o n k a renesansowa sów (taśm), p r z y g o t o w a n y c h podług fabrycznych sunków i połączonych ze sobą za pomocą ry­ łańcuszków i kółek różnego r o d z a j u . Ten rodzaj k o r o n k i jest bardzo stary. Pochodzi deseni. Do miejscach wzorów taśmy przypina różnego się formatu i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą ­ czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i najłatwiejszych. składa się z g o t o w y c h j u ż p a ­ się k o n t u r y odpowiednich P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e smutki, które w technice nią się o d k o r o n k i wykonania renesansowej, częściowo a swą róż­ ażurowością o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j . S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w on mienną zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a Po­ która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b zastępowano p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się czątkowo części zapełnione koronki weneckie. w zdobnictwie formą technice, a o d ­ o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I koronki renesansowej, taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e ­ i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a ­ t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o nie j e d n a k stała się b a r d z o popularna i nazwano ją k o ­ ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j bów we stracił n a popularności. Francji i w Belgii Pojawiły się delikatne koronki tego wyro­ wtenczas wykonane c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u ­ czymy — rodzajów między w sprzedaży się nie Miejsce i c h za­ w wielkiej mierze wpłynęły W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w i się u ludu użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e . niczkami, znajdowały zapewne o charak­ prymitywne narzędzia. l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o ­ które które terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba­ botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u taśm, taśm, jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o ­ w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t gotowych p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h . zdobiono czepki, fryzki, zwanymi napięstkiem koszule (noszone p o d s t a ­ sznurówkami) a łokciem, powszechnym N i m i haftowano na rękawach j a k również po­ zapaski i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e ­ n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y . nesansowej. b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y ­ Obecnie k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług wzoru narysowanego na woskowanym płótnie, papie- k o n y w a n o i noszono, nich w kościele H a f t y te wówczas że w n i e d z i e l e śnieżnie biało, a i święta było od niewiasty w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C . P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e ­ dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j . 2 196 określenia — j a k łabędzie. Motywy ubrane ludowego zdobnicze s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y tych więk­ sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę . �H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość szybko haftu zanikać p o d w p ł y w e m na tiulu, i o wiele Z znacznie wchodzącego łatwiejszego do w modę wykonania tańszego. powodu wielu przyczyn dzisiaj niestety snutek z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie w o j e n n y m były przechowywane w Dziale tego między­ Ludoznaw­ czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l ­ kopolskiego w w Poznaniu. czasie o k u p a c j i wraz Rzadkie z te całymi okazy zginęły zbiorami. Wśród ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j ­ nach, też już nie można znaleźć żadnego okazu. W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i . Wyjątek stanowi kilka okazów znajdujących się w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21). Heleny Przypada Moszczyńskiej, byłej wjaścicielki Goliny. o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i lińskie, w p r o w a d z a j ą c go szereg elementów do m i e j s c o w e g o zdobinowych, haftu nie go- ludowe­ mających Zdobiny te przyjęły się i są niekiedy stosowane w obecnych s n u t k a c h jako wprowadzone przez Moszczyńska. to przykład klasyczny wych do sztuki kilka rodzajów pełniania p r z e n i k a n i a wartości ludowej. wolnych jest pałaco­ Do tych motywów siatek, stosowanych większych wzory D l a etnografa należy głównie do płaszczyzn wy­ (ryc. 4, 12, 19). Opieka dziewcząt Moszczyńskiej wiejskich w polegała pałacu i na gromadzeniu zachęcaniu i c h do w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas­ ny użytek hafciarek, do ozdoby szechniających się h a f t ó w w na tiulu, miejsce rozpow­ j a k również w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego do i oko­ l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a ­ łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h dla D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o ­ bą z n i m n i c wspólnego. kościołów. fragment pod w np. całości Każda z podług nich wykonywała s w e g o pomysłu, b y serwety jakiś później b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części całość. P r z y serc, gwiazd dziewczętom układaniu itp., w radami, które d z i e w c z y n y poszczególnych motywów, całość Moszczyńska podsuwała pewne służyła możliwości, a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały. �0 es^mss o a *1 I 1I Ryc. 10. Rodzaje ściegów stosowanych Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u ołtarzowy, w y k o n a n y ks. S k r z y d l e w s k i e g o , Nakrycie przez obrus s i o s t r y Banaszyńskie d l a wówczas proboszcza to haftowały w hafcie Banaszyńskie na snutkowym. samym Rys. Glapa, celu w y k o n a n o p r a c była 1948 r. później albę. Inicjatorką Moszezyńska. Następną Poniecu. chowaną jest zamówienie pierwszej wojnie w A. znów obrus, większą wykonany światowej przez tych pracą kilka Helenę za­ lat po Bernasow- Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y j e krótko przed pierwszą ską i M i c h a l i n ę P a w l a k . wojną ta okupacji n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został światową. znajdowała tem — się Serweta w Poniecu najlepszym koszulach, zapaskach chowanym do dzisiaj początku i była najstarszym odzwierciedleniem golińskich, w y k o n y w a n y c h kach, do ongiś snutek haf­ staro- na czepkach, fryz- i t p . D r u g i m okazem jest obrus „składkowy", n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i Goliny w za­ Obrus ten m a w on ofiarowany dla miejscowego drewnianego g d z i e też z n a j d u j e Obok tych się kościółka, obecnie. większych prac wykonywano mniejsze i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e ­ wyko­ różne latach wykonywano serwetki, kołnierzyki, które t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie. poduszki, bluzki, Jeden w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u . stał w y s t a w i o n y W tym przybliże­ d l a Moszczyńskiej, na Powszechnej Wystawie zo­ Krajowej w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o drugiej wojny wej zachowało i przewrotu k i l k a serwetek, Trzecim czynający wojnie, które społecznego, które są w p o s i a d a n i u etapem również lat powojennych, rolnej i przemianach n i e ominęły Goliny, tylko trzy skiej, przetrzebionej zdawało się technikę po­ h a f c i a r k i ) , zajęcia odpowied­ haftowania ludności wiej­ przez o k u p a n t a , zmuszonej przez o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż wojną. Po społecznych, że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o ­ n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających a za­ o d 1945 r . garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m (zostały jeszcze Moszczyńskiej. r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t się o k r e s reformie czątkowo świato­ się Trudności te, n a szczęście, b y ł y t y l k o przed chwi­ lowe. Pierwszy zainteresował Wydział K u l t u r y Ryc. 198 11. Fazy wykonania koszyczka. 1949 r. Rys. A. Glapa, tury Ludowej), się i Sztuki w snutkarni Poznaniu który jeszcze w wał zainteresowane Wojewódzki (Referat 1945 r o k u Kul­ poinformo­ i n s t y t u c j e o stanie haftów goliń- �ñ y c . 12. Serwetka z gwiazdą wypeł­ nioną „siatka", elementem rzadko stosowanym w hafcie snutkowym. Siatkę do snutek wprowadziła Hele­ na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 13. Serwetka. Haftowała Helena Bernasowska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 14. Fragment serwety dobrze wyprasowanej. Oryginał z ok. 1910 r. Fot. M. Kórnicki, 1950 r. Ryc. 15. Serwetka wykonana po 1945 r. dla placówki handlowej. W celu obniżenia kosztów wykonania na zamówienie, w środku zostawiono większą płaszczyznę płótna. Fot. A. Głapa, 1950 r. Ryc. 16. Serwetka wykonana przez mieszkanki Goliny, pow. Jarocin, 1946 r. Fot. A. Glapa. �skich i przez Wydział możliwościach podjęta myśl przez Ludowego w ich podtrzymania. ożywienia Wielkopolską Rzucona hafciarstwa Spółdzielnię P o z n a n i u , która — po Przemysłu wszechstronnym z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u dzo ku potrzebnych odpowiednich 1947 r o k u Spółdzielnia zorganizowała nici — kurs ta, j a k o placówka została w październi­ haftów handlowa tak bar­ pewnym wy­ ludności a jeszcze było p o d koniec n a szerszych dotychczas dzisiaj XIX wieku obszarach Wielko­ dokładnie, ze w z g l ę d u n a b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m t e r y t o r i u m , określić się nie da. W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a ­ n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m , p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę ­ d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g pracy H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l ­ konywania snutek, 2. dać techniką snutkową ż y w o t n e j e s t Golinie, p o l s k i , których w liczbę osób t e c h n i k i w praktykowane golińskich. o podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l : 1. nauczyć j a k największą Haftowanie tylko miejscowej wyżyć się w formie dla niej najodpowiedniejszej, t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d 3. zbadać m o ż l i w o ś c i estetycznie a przez t o u r a ­ zagładą, wprowadzenia snutek na r y ­ n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w Goli­ n y , j a k i spółdzielni. K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) . Brało skich strojów wiano haft ludowych"), na Kujawach. snutkowy w haft ten również Przypuszczać X I X w . był większych p r z e s t r z e n i a c h więc upra­ można, rozpowszechniony i r o z w i j a ł się w że na niejednym ośrodku ( p a t r z m a p a ) . S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym, fabrycznego (17—20 wyrobu, możliwie nitek na 1 cm). W średniej okresie grubości międzywojennym w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r ­ p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " . s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz­ łem, n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a , białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30, kierowniczką i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 . ciarka fachową Helena się w i e c z o r a m i łecznym najzdolniejsza Bernasowska, lekcjach zapoznawała w miejscowa która n a miejscowym młode golinianki Domu z t r a d y c y j n y m i zasadami Spo­ techniką snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą minologią, haf- odbywających kompozycji ter­ i hi­ storią s n u t e k . się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż wielkie postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i metodami haftowania przedsiębiorstw oraz rozważając krajowych — stwierdzić o p i e k a państwa i społeczeństwa ściwej bezpośrednio Narzędzia niezbędne wykonuje to igła Materia­ się snutki, średniej drodze i n a d a l jest znalazła pożądana. zamówienia grubości n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k Pierwszą niezmiernie nanie projektów ważną wzorów czynnością zdobniczych. h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz jest Nie wyko­ wszystkie — projektują m o ­ a t y m trudniejszą, stymi środkami, jeśli m y ś l i które często swe realizuje już z góry się p r o ­ narzucają formę rozwiązania. W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a m u s i m y , że p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w się n a w ł a ­ c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2). 8 opar­ D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r ­ n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n ­ k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o ­ w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego. 3 200 są t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć otoczenia którym jektowanego rumianek, wzoru. akację Motywy itp. — roślinne — rysują często z G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają nożyczkami z papieru, po uprzednim pro­ n p . mirtę, natury. wprost odpowiednim �złożeniu k a r t k i . Następnie wycięty płótnie i obrysowują. motyw kładą n a Inne natomiast motywy jają za pomocą k a l e k . Dawniej, j a k pewne tradycje wskazują, w z o r y haftu nie, a z d o l n i e j s z e h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie bez rysunku. Taką wykonywano odbi­ niezwykłe w p r o s t n a płót­ uzdolnioną była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k . pojedynczo, dziurek, liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy przewi­ dzieć w prac środku w y k o n a n i e Haftowanie obwodów giem okrętkowym ściegach linii obwiedzionych przeniesieniu motywów wełniczką, ściegiem p r z e d gowym). na Obwiedzione r y c . 3. n a płótno, m i e j s c e l u b kalką Natomiast obwodzi igłą się białą (przetykanym, elementy zdobin miejsca, k t ó r e mają h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste", się i w y p e ł n i a ściegiem łańcuszkowym. to m a n a c e l u z a c h o w a n i e uwagę n a właściwe obwodzi Obwodzenie się Ścieg ł a t w o odróżnić dziergany można o d ściegu o k r ę t k o w e g o wędź zdobiny. i plastyczne piękno zazwyczaj części m o t y w ó w . W tkwi właśnie w starannym długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m czy też wyciętego, jak również plastyczności p o t ę g u j e piękno Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e , samych snutek. i nadanie haftów. nici od jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze należy igłą przebijać scach poszczególnych płótno w wewnętrznych liniach pod w projekcie zbiorowe wzoru haftu. złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż Gdy Pęezki ( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e pożądane te, p o j e d y n c z e się używa motywem przestrzenie zostały po rodzaje już się ściegiem okrętkowym puste. Małe d z i u r k i wy­ k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a się m a t e r i a ł na krawędzi zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o ­ (ryc. l i b ) . wykonuje się Dalsze oczka podobnie, przy o c z e k dookoła k o s z y c z k a , gularnych linii — oczka p i e r w s z e g o szere­ czym stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e . niu dzierganym przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i koszyczka gu lub N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z (ryc. l l a ) przebija tem miej­ haftu K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w obszywa czy nasnute, Zasadnicze s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10. obdzierganej, trzy regularności ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u już dekoracyjnym. przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w scach, k t ó r e się c h c e m i e ć snu­ się względem k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości. otworu które p r z e w i d u j e co d o wałeczki jednakowych szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia się „ p ę c z k i " , całe tych układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e o t w ó r w płótnie ( r y c . 11). wykonuje układaniu głównie n a j e d n a k o w y m w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k ­ tek dziurek robótce kierunku miej­ m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b ­ kra­ wykonu­ co d o o wykonywanie Polega ono na przeciąganu swoistym, jedną szeregi każdej ściegów, polegających prze­ po Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m j e się pęczki, o k r ę t k o w y m kra­ stosunkowo r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e pewnej przykrycie wędzi płótna. ście­ nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c ­ kłutego się ( r y c . 8). P r z y o b u s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych wy­ r y s u n k u , który zaciera się pęczków. wykonuje po­ są być zwraca „koszyczka" ba- fastry- widoczne dziurek lub dzierganym kościelnej. •Po t a k zwanego ( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y znaczone o ł ó w k i e m miejscach każdą większych hafciarką Szereg j e j t a k b y można z a r a z p o przekłuciu dziurkę o b h a f t o w a ć . W zawsze n a ­ Po wykona­ w celu nadania i m re­ wewnętrzną krawędź koszyczka obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a wyraźnych promieni w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t ­ z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y wykonu­ na j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o - się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6). P r z y t y m lepiej jest — — dziurek nie wykonywać ze w w i ę k s z e j ilości, lecz do środka, w celu otrzymania Ryc. 18. Mieszkanki Goliny (pow. Jarocin) haftujące pod kierunkiem Heleny Bernasowskiej (z lewej), cenionej we wsi hafciarki. 201 �К у с . 19. Serwetka wykonana na użytek własny w 1949 r. Ze zbiorów Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Leona rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u p r z e z płechtanie drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e się pierwszą, w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią. w mydlanej Kaczmarka. wodzie. Takie płechta- k a l k i i ołówka oraz za­ p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a ­ kalki, wypraniu należy r o ­ k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech- nasnuwania. W zależności od s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h szych. Robi pożądanych większych l u b m n i e j ­ się j e p o o b w i e d z e n i u rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a motywów, przed czy o b d z i e r g i w a n i a . Siat­ k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e zaledwie k i l k a osób. do efektów, Przyczyną wykonywać nieprzyjmowania się słońcu. Jeżeli po należy s u ­ i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a , Moszczyńskiej, na dość t r u d n o w y p r a ć , robótki j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y ­ od Heleny szyć którą jednorazowym łością pałacową, a przyjętą tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e . P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j podkładce. Przez t r a c i , lecz z y s k u j e jednostronne prasowanie. strony, n a miękkiej prasowanie n a plastyczności haft nie ( r y c . 13, 14, 19). t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i , W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a ­ trudność bezpieczenia wykonania, brak znajomości i niezmiernie Wykonywanie nigdy nie — poszczególnych nie rozpoczyna dyskretnym, przez a się ściegów, j a k i węzełkiem silnym umocowaniem wykonanie na siatek nitce, nitki w k i l k a k r o t n i e małego lecz płót­ ściegu okrętkowego. P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j 202 się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y prasować p r z e z cienką szmatkę. żmudna p r a c a . P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością, gającą wiele znajomości i wyczucia cech wyma­ materiału, j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i przebie­ gają nożyczki snutki. Do o o s t r y c h końcach. wej wycinania są niezbędne Wycinanie rozpoczyna się p o p r a ­ s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m od snutek. Następnie p r z e w r a c a się r o b ó t k ę i w y c i n a �Ryc. 20. Denko czepka tiu­ lowego z okolic Kruszwicy ozdobione elementami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Muzeum Po­ morskiego w Toruniu. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Ryc. 21. Kołnierzyk z okolic Kruszwicy ozdobiony elemen­ tami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Mu­ zeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. M. Kubiak, 1954 r. 203 �płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c naciętych, tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o widać. P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e ­ r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k , jącemu się ciarkom cięcia nawet w wielkiej bardzo jednej umocnić W mimo czy uwagi biegłym. kilku t a k aby razie wolno żadnym nie W nitek materiale, i haf- przypadku prze­ — się po zdarza­ praktyki, należy dalej je igłą n i e pruły. przecięciu jednego końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e zbyt pochopne postępowanie powoduje s n u t k i następnej, która b y ł a połączona wyskoczenie z poprzednią. G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się, co b y w a i dosyć często, n a l e ż y j ą jeszcze r a z wyprać wyprasować. Niektóre się hafciarki przez ten to wykonują czanym krochmalą sztywniejsze i pocierając snutki Większe prace, wymagające stają Zabieg gałgankiem uma­ dłuższego c z a s u wyko­ „składkową", wykonują polegającą kilkanaście osób p e w n y c h łączy które świeższe. w krochmalu. nania, n p . wielkie serwety, todą snutki, jakby się Pierwszy później. — wykonaniu fragmentów Istnieją prosty, na hafciarki me­ dwa stosowany przez całości, sposoby głównie które łączenia. do k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a łączenia przyszywa­ n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z ­ ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y — jest właściwy dla haftu snutkowego. Polega t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g n y c h n a papierze wzorów, kawale i materiału Następnie p r z e w r a c a i przyfastrygowuje na większych fragmenty komponuje w on na opracowa­ układa się n a pożądaną całość. się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y się j e d o materiału. W o l n e przestrzeniach wypełnia miejsca się oddzielnie z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a się n a l e ­ w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e . ki i motywy fragmentów składkowe P ó ź n i e j łączy się p ę c z ­ przez głębokie przetykanie igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a materiału służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości wyjmuje uwagą się f a s t r y g i . wykonywać, sprawić sobie Czynność by tę n a l e ż y n i e rozciąć kłopotu z snutek koniecznością wielką i by nié powtarzania pracy. Następnie z d e j m u j e się z p o d k ł a d k i serwetę, l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z której już są połączone i two­ rzą ażurową całość. Wykonywaniem się g ł ó w n i e haftów biedota w wiejska, kobiety z rodzin bezrolnych XIX wieku niewiasty zajmowała „spod pana", i małorolnych, które o d ­ czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e ­ go do utrzymania zajmować się rodziny, z wyszywaniem, większyć swe dochody. W dzono, że b y ł y t o w d o w y , konieczności by w musiały t e n sposób szeregu wypadków po­ stwier­ stare panny, staruszki, któ­ re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j r e n t y , a będąc c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e , „małe" i prasowanie i łatwy, dający Podobnie traktowały pewien rzecz obecnie k i l k u n a s t u jako fach pranie stosunkowo lekki dochód. przedstawia się zawodowych wyszywaczek wśród znanych na te- R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane próby zastosowania elementów zdobniczych haftu snutkowego na przed­ miotach użytku codziennego. Projektował art. graf. A Poznański, 1950 r. Fot. Grażyna Wyszomirska. 204 �О HI Ryc. -stwierdzone renie województwa 26. Mapa punkty województwa poznańskiego, występowania poznańskiego, z snutek których haftem zajmują się głównie daniach dziewczęta, szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d pracy domowej temu zajęciu, c h w i l a c h z zamiłowaniem specjalnie w długie oddają wieczory, się jesienią i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób. Do najwybitniejszych Bernasowska z Goliny, w Wielkopolskich (na r y c . 18 — „ w y s z y w a c z e k " należy żona robotnika Helena pracującego Zakładach D r z e w n y c h w Jarocinie ubioru. Kobiety zapaski, koszule haftowały haftu się pierwszą w o j n ą światową — z i n i c j a t y w y jak i serwety Obecnie głównie h a f t u j e różnego rodzaju tiulu. Krótko wienia. stołową, się k o ł n i e r z y k i jak względu również jak i na brak wobec małej odpowiedniego bieliznę dzięki o r y g i n a l n y m bardziej ze względu wartościowy uważa h a f t y skiego, jeszcze swym liczby cechom n a swą od wielu hafciarek. zwrócił technikę g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y się ludowej, na jest innych. d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający w 1. W i e s ł a w a Bernasowskiej Polska latach z Goliny, „wyszywaczek" snutko- wykorzystałem materiały Cichowicz: wielkopolskie. 2. zebrane z powiatów: Haft i podczas szamotul­ międzyrzec­ autorów: wielkopolski Sztuka i Ludowa, czepce 1949 Wiesława Cichowicz: siebie znacznie Szereg osób sztuki l u ­ ażurowością, г., wielkopolskie — zbiór Lu­ doznawczego. 3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r Mulhouse 4. F e l i c j a (Alsace). Bibliothéque D M C . Gosieniecka: Rewindykacja wielkopolskiego. Moja tradycyjnego Przyjaciółka, dwuty­ g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12. 5. K a r o l Homolacs: Rękodzielnictwo jako sztuka. W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948. 6. IVY: Hafty ludoznawczych wielkopolskie i m . Heleny — XXV-lecie i Wiesławy zbiorów Cichowicz w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937. 7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953. 8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m belinnictwem. go- K r a k ó w , 1918. U w a g a : Na częściowe b a d a n i a niem w Poznańskiego. rozwijać. Hafty rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a otrzymano ciągu stosować i tego teren w większości z a ­ leszczyńskiego, krotoszyńskiego lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e ­ dalszym Heleny k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących zamó­ surowca, H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i uwagę i Oprócz do sukien, Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y ­ ze wych. haftu poduszki, przeprowadzonych najpoważniejszych wyjazdów roz­ przed kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej konać z mieszkań. serwetki, od jednej Moszczyń­ bieliznę kościelną, dla dekoracji terenowych czerpniętych czepki, aż d o c z a s u powszechnienia s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć na orientacyjne n r 7 — 8 , s t r . 236—240. wtenczas i inne przedmioty, :2.000.000. punkty 1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w pierwsza z lewej strony). P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k ­ szania 1 powiatowe, Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a ­ żadna klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy. Nadto podzialka Omiasta t e r e n o w e d o tego zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i artykułu Uniwersytetu 205 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9a4da936a5a40e01dad67fd08329d82.pdf 452502f6df95e37daa8c26ee3913ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3791 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u ­ jącą uwagą: „ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz­ budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o , domo­ wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u ­ d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y ­ je i rozwija się," Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n ośrodek hafciarski w e Wdzydzach, zorganizowany przez G u l g o w s k i c h . Autor wspomnianego a r t y k u ł u o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l ­ gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne możliwości rozwojowe. Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n ­ t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r ­ t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz w innych miejscowościach, Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r ­ stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y wykoncypowane p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o ­ d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i . T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y ­ r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z ­ ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną, b y ł najsilniejszy i najbardziej znany. I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a ­ ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e tak p o w s z e c h n i e z n a n y . J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w ­ s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y ­ s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę n a d ł u g i e lata. Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h , rewindykując s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a ­ n i z o w a ł a pracownie hafciarskie. W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y ­ buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u ­ pełnie. P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i ­ m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu, do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i ­ ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a ­ nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a ­ r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane w ekspozyturach rejonowych, Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze haf ciarki, które tak c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo­ r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod w p ł y w e m niefortunnych innowacji, zdezorientowały i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y . Na tle tych nieustannych kontrowersji między C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w — 170 p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a ­ sadnić. Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub­ skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i ­ na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim p i ę k n y m artykule o złotogłowiach: „ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u ­ cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t , do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a . J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y ­ rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków« czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie błękitną farbą: p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a ­ ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a ­ sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m ­ pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach." Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n ­ dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf­ cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a ­ dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w . Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają hafciarki kaszubskie. W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy, Maj­ kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą­ z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y bukiety k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h , w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym zabarwieniu. K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c 0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u ­ d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o ­ w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i ­ siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r . Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e ­ go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e , czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i ­ w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o ­ lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o ­ wtarzanych wzorów. J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w ­ n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę ­ tach domowych. Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna. M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż grały w e w n ą t r z szczegóły umeblowania, ceramiki 1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą całość rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy. N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o ­ lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h stosowano m o t y w y hafciarskie. C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z ­ n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod- �t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za­ w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany na ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l ­ n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y , W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by­ ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o ­ trzeb c z ł o w i e k a Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u . Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj, w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t ­ n i a ł y n i e j a k o statycznie. P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n ­ t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a . Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio­ nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie — jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie. J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó ­ r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o ­ wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce. J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f ­ ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar­ c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a — naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie­ nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic­ twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie kolor trawiastozielony zamiast oliwkowego, ostra c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i . A u d i a t u r et a l t e r a p a r s . T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli. T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a ­ ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a ­ szubskim w Kartuzach. Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a ­ s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek. T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a ­ zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y ­ w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o ­ rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w ­ n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u . H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e ­ t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz­ kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro­ j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y — o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego. Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j ­ c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec­ kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle­ p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę ­ dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y ­ t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d ­ kich w z o r ó w . W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u — S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u ­ jąco; „ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l ­ k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w . D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e ­ d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a ­ ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o ­ w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś ­ ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j . T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u ­ bione z d o b i n k i i w z o r y " . Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j ­ n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s ­ nych wzorów. Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! . W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a , ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u kolorowego, opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c , pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m , u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o ­ r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i rodzimej. M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e — p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i ­ sze o n : „Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o pod Względem k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a ­ kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po­ ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l ­ kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . " W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o ­ w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna. Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e ­ go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e n a l e ż ą do tego samego t y p u . O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o ­ togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e , co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e , w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie­ w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p ­ c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u ­ zach. N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z ­ w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś ­ m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j ­ szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , j<kiwab s i ę p r z y c i e m n i ł i wiele nici jest porwanych. Zapewne nie k a ż d a K a s z u b k a m o g ł a p o s i a d a ć cze­ piec w y s z y w a n y z ł o t ą n i c i ą . R ó ż n i c e k l a s o w e w y s t ę ­ p o w a ł y tu zapewne bardzo w y r a ź n i e . P r z y ó w c z e s n y m rozwarstwieniu s p o ł e c z n y m odzieży, n a s c h y ł k u X V I I I i w początkach X I X wieku, musiały się Kaszubki s t o s o w a ć do tej k o n w e n c j i s p o ł e c z n e j ; bogatsze n o s i ł y czepce z ł o t e , m n i e j u p o s a ż o n e w k ł a d a ł y jedwabny czepiec k o l o r o w y . M o ż e m y u w a ż a ć , ż e czepce k o l o r o w e b y ł y b a r d z i e j ludowe i n a p e w n o przez l u d w y s z y w a n e . J e ż e l i w z o r ­ nictwo tych c z e p c ó w o p i e r a ł o s i ę n a w e t o haft złoty, to j e d n a k s a m o d z i e l n e p r z e t w o r z e n i a l u d o w e w y b i ­ jają s i ę bardzo w y r a ź n i e . i Udziela S.: Polskie hafty ludowe. (Wstęp.). 171 �J e ż e l i z ł o t e czepce o w z o r a c h p r z e w a ż n i e o b c y c h , z a c h o d n i c h , s t a n o w i ł y i m p u l s t w ó r c z y d l a l u d u , to przecież lud potrafił p o w t a r z a j ą c y s i ę tak często w z d o b n i c t w i e k a s z u b s k i m owoc g r a n a t u z a m i e n i ć n a : " ś l i w ę " czy „ m a k ó w k ę " ; p a l m e t ę — n a r o z s t r z ę p i o n e l i s t k i ; l i ś c i e a k a n t u — n a l i ś c i e d ę b o w e ; rozety — na róże; storczyki — n a „ g w i a z d y morskie"; n a r c y z o w a te k w i a t k i o t r z e c h l i s t k a c h — n a „ p s z c z ó ł k i " ; r ó ż n e p ą c z k i i owoce — n a „ ż u c z k i " czy „ w i s i e n k i " itp. T a k w i ę c n a j b l i ż s z ą a n a l o g i ę kolorowego haftu sta­ n o w i ł y b y , historycznie rzecz biorąc, b a r w n e czepce kaszubskie z X V I I I i X I X wieku. I d ą c za tokiem o p i s ó w F l o r i a n a C e y n o w y , c z y t a m y , ż e d r u h n y , j a k i p a n n a m ł o d a , i d ą c a do ś l u b u — m i a ­ ły: „ C z e r z v j o n e w o p j n k j se s v j e c ą c e m i c ę t k a m j i n a s a m j m v j e r z c h u g ł o v e p o z ł o c ą n i v j n c ze zeloneho borvjiku; prze hoku vjelgj p ę k s z n u r ó w czerzvjonech, a na k o ń c u b l a s z k ą wobsadzonech. Na posvjętnj dzenj p r z e b j e r a ł e r ó ż n e wozdobe, c h t ś r e j i m k u p c e z eezech k r a j ó w s p r o v o d z a l ć . " 2 Ze wzmianki Ceynowy wynika, że Kaszubki lubiły k o l o r o w e n a k r y c i a g ł o w y , zielone w i e ń c e , czerwone w s t ę g i z a k o ń c z o n e z ł o t y m i b l a s z k a m i oraz r ó ż n e ś w i e cidła, nieraz sprowadzane przez G d a ń s k z zagranicy. M a m y t u w i ę c n a w i ą z a n i e do b a r w n o ś c i . D y s k u s j a , j a k a przez k i l k a l a t t o c z y ł a s i ę n a ł a m a c h różnych pism Wybrzeża, na konferencjach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego — szczególniej w ekspozyturze g d y ń s k i e j , na k u r s a c h hafciarskich w G d a ń s k u i G d y n i — k o m e n t o w a n a b y ł a szeroko przez l u d k a s z u b s k i w terenie. Z h a f c i a r e k k a s z u b s k i c h m ł o d e d z i e w c z y n y nie z n a ­ j ą genezy swojego haftu, starsze z a ś , c h o c i a ż n a o g ó ł z n a j ą , n i e m a j ą odwagi z a b r a ć g ł o s u w n i e p r z y c h y l ­ n e j d l a n i c h atmosferze. W y j ą t k i t y l k o , j a k Z o f i a i Jadwiga P t a c h ó w n y z Ż u k o w a , zdecydowanie bro­ nią swojej kolorystyki kaszubskiej. L u d nie chce p r z y j ą ć np, ż ó ł t e g o h a f t u jednolitego n a s z a r y m tle szarego p ł ó t n a , a b i a ł y h a f t u w a ż a z a j u ż p r z e b r z m i a ł y etap zdobnictwa, do k t ó r e g o nie chce n a w r a c a ć . L u d o w i podoba s i ę k o l o r y s t y k a i p r a g n i e s t o s o w a ć o w y c h siedem t r a d y c y j n y c h b a r w , o p a r t y c h o widmo słoneczne. * Florian move." Cejnowa: „Skórb Kaszebskosłovjnskja Z tego, co p o w i e d z i e l i ś m y , w y n i k a , ż e z a g a d n i e n i e haftu k a s z u b s k i e g o r o z s z c z e p i a s i ę n a d w a o d r ę b n e tematy: h a f t u kolorowego — p r z y c z y m ta k o l o r o w o ś ć m a się z a m y k a ć w siedmiu ś c i ś l e oznaczonych b a r w a c h — oraz haftu b i a ł e g o . T o c z ą s i ę w i ę c n i e j a k o d w a n u r t y d y s k u s y j n e obok siebie i obydwa znajdują w y r a z w życiu praktycz­ n y m , a ż e c a ł o ś ć z a g a d n i e n i a r o z g r y w a s i ę n a bazie gospodarczej, w i ę c p o w s t a j e k o n k u r e n c j a , k t ó r a n i e jest k o r z y s t n a dla haftu ludowego w o g ó l e . J e d n a k ż e na s k u t e k o ż y w i e n i a s i ę r u c h u f o l k l o r y ­ stycznego n a P o m o r z u — p o w s t a j ą w a r u n k i , w k t ó ­ r y c h haft kolorowy z w y c i ę ż a . Do w i e l o b a r w n o ś c i n a w i ą z u j ą plastycy, k t ó r z y w b a r w n y m hafcie k a s z u b s k i m z n a j d u j ą i m p u l s t w ó r ­ czy i r o z w i ą z u j ą n a jego tle r o z m a i t e p r o b l e m y d e ­ koracyjne wnętrza. B a r w n e wzory kaszubskie o mo­ t y w a c h z a c z e r p n i ę t y c h z haftu p o j a w i a j ą s i ę j a k o ozdoba w n ę t r z a w ś w i e t l i c a c h , w gospodach t u r y ­ stycznych, na stacjach kolejowych, w polichromii k o ś ­ ciołów. P o n i e w a ż nie s ą j u ż d z i ś p l a s t y k o m z n a n e i n n e w z o ­ ry dekoracyjne, tylko hafciarskie, w i ę c cale pęki kwietne, zerwane niejako z h a f t ó w ludowych, prze­ noszone s ą n a ś c i a n y p o l i c h r o m o w a n y c h w n ę t r z . Z p o d z i w e m o g l ą d a m y te i n w e n c j e d e k o r a c y j n e p l a ­ s t y k ó w , p o d c h w y t y w a n e n a s t ę p n i e p r z e z zdolne j e d ­ n o s t k i z l u d u i przenoszone d a l e j , w e w ł a s n e j j u ż k o m p o z y c j i , do d e k o r a c j i w y k o n y w a n y c h s a m o d z i e l ­ nie. O b o k a r t y s t y - p l a s t y k a staje k o l e j a r z czy robotnik i nabrawszy rozmachu — maluje na Kaszubach, w y ­ b r a n y do tej a k c j i przez s w ó j z e s p ó ł z a w o d o w y . B i a ł y albo ż ó ł t y haft s p o t y k a m y n i e t y l k o w s k l e ­ pach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, b y w a on t a k ż e z a k u p y w a n y n i e ś w i a d o m i e p r z e z t u ­ r y s t ó w w sklepach galanteryjnych, w kioskach p a ­ miątkarskich, na wystawach. W cichych wioskach kaszubskich, w z a p a d ł y c h „ c h e ­ c z a c h " nad j e z i o r a m i m ł o d e d z i e w c z y n y , pouczone przez m a t k i i b a b k i , n i e w i e d z ą c e n i c o d y s k u s j a c h t o c z o n y c h n a tle h a f t ó w , s n u j ą d a l e j k o l o r o w ą n i ć i spod i c h p a l c ó w w y k w i t a j ą z n o w u n i e b i e s k i e t u l i ­ pany, czerwone r ó ż e , w o b r z e ż e n i u o l i w k o w y c h l i ś c i . W z o r ó w do b a r w d o s t a r c z a j ą i m m o d r e j e z i o r a , l a s y bukowe nasycone z i e l e n i ą i z ł o t e promienie słońca r z u c a j ą c e b l a s k i n a sady w i ś n i o w e i ogrody, Bożenna NA MARGINESIE „JABŁONECZKI" JULIANA PRZYBOSIA W y d a n a w 1953 r o k u przez J u l i a n a P r z y b o s i a a n ­ tologia p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j „ J a b ł o n e c z k a " była w p e w n y m sensie p i e r w s z ą p r ó b ą d o s t a r c z e n i a c z y ­ t e l n i k o w i w y b o r u p i e ś n i ś p i e w a n y c h przez l u d w c a ł e j Polsce. D o t y c h c z a s o w e z b i o r y tego r o d z a j u — j a k ; W a c ł a ­ w a z O i e s k a (Zaleskiego), K a z i m i e r z a Wójcickiego. 2egoty Paulego, m o n u m e n t a l n e d z i e ł o O s k a r a Kol­ b e r g a „ L u d " , w y c h o d z ą c e w l a t a c h 1865—1890, „ P i e ś ­ ni ludowe z P o l s k i e g o Ś l ą s k a " w y d a n e przez J , S t . B y s t r o n i a , J . L i g ę z ę i M . S t o i ń s k i e g o w l a t a c h 1934 i 1938—9 oraz i n n e — m a j ą c h a r a k t e r d o k u m e n t a r n y , s ą t r u d n o d o s t ę p n e i nie n a d a j ą s i ę do u p o ­ w s z e c h n i a n i a tej dziedziny polskiego f o l k l o r u . W y ­ mienione d z i e ł a p r z e d s t a w i a j ą o g r o m n ą w a r t o ś ć dla b a d a c z y l i t e r a t u r y , k u l t u r y i etnografii p o l s k i e j ; d l a czytelnika szukającego w pieśni ludowej p i ę k n a i prawdy o ż y c i u i odczuciach ludu — m a t e r i a ł w nich z e b r a n y jest z b y t obszerny i za m a ł o w y s e l e k c j o n o ­ wany. G r o m a d z ą c w s w o j e j antologii to w s z y s t k o , co spo­ śród tysięcy pieśni ludowych w y d a w a ł o mu się n a j ­ 172 Stelmachowska 1 p i ę k n i e j s z e , d o k o n a ł P r z y b o ś wielkiego z a d a n i a , spo­ p u l a r y z o w a ł w s z e r o k i c h k r ę g a c h c z y t e l n i c z y c h 674 teksty, m a ł o d o t y c h c z a s znane. Mimo licznych niedostatków, o których będzie m o ­ w a później, „Jabłoneczka" spełniła s w o j ą rolę. Z a w a r ­ ty w n i e j m a t e r i a ł p i e ś n i o w y jest i l u d o w y , i ł a d n y . C z y t e l n i k s i ę g n i e n i e w ą t p l i w i e po a n t o l o g i ę P r z y b o ­ sia. aby o d k r y w a ć w niej coraz to n o w e s k a r b y p o l ­ skiej twórczości pieśniarskiej. Wystarczy przekonać s i ę o t y m w e r t u j ą c zbiorek. S z c z e r e u z n a n i e n a l e ż y się Przybosiowi cd wszystkich m i ł o ś n i k ó w twórczości ludowej za i n i c j a t y w ę i trud w y d a n i a „Jabłoneczki". C z ę ś ć t e k s t o w ą antologii poprzedza obszerny w s t ę p . Z n a l a z ł y się w nim s ą d y autora n a temat p i e ś n i l u ­ dowej w o g ó l e , o m ó w i e n i e c e l u i z a d a ń p o d j ę t e j p r a ­ cy oraz — p r z y o k a z j i — u w a g i d o t y c z ą c e o s i ą g n i ę ć i Julian P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a . Antologia p i e ś n i l u d o w e j . W a r s z a w a 1953. P a ń s t w o w y W y a a w n i c z y . 8° s. 511, 1 n l b . polskiej Instytut �B y s t r o n i a . P r z y b o ś g r o m a d z i p i e ś n i ze w s z y s t k i c h r e ­ g i o n ó w Polski, d o k o n y w u j ą c przy tym wyboru w o p a r c i u o k r y t e r i a a r t y s t y c z n e , W u j ę c i u a u t o r a (w p e w n y m sensie) „ J a b l o n e c z k a " s t a ć s i ę m i a ł a p r z e ­ c i w s t a w i e n i e m w y d a n e j p r z e d w o j n ą antologii B y ­ s t r o n i a ^ d z i e s i ę c i o k r o t n i e n i e m a l u b o ż s z e j w teksty, opartej n a z a s a d a c h , k t ó r e P r z y b o s i o w i nie w y d a w a ł y s i ę s ł u s z n e . „ B y s t r o n i o w i nie c h o d z i ł o o w y b ó r n a j ­ ł a d n i e j s z y c h p i e ś n i , lecz p r z e d e w s z y s t k i m o i l u s t r a c j ę s w o i c h tez o istocie p i e ś n i l u d o w e j . N i e w a r t o ś c i o ­ w a ł on p i e ś n i , w y b i e r a ł t e k s t y n i e dlatego, ż e p i ę k ­ ne, lecz ż e r e p r e z e n t u j ą t a k i l u b i n n y r o d z a j w s t w o ­ r z o n e j przez niego k l a s y f i k a c j i . " 3 T a k i s ą d o B y s t r o n i u , k t ó r e m u n i e podobna o d m ó ­ w i ć z a s ł u g w dziedzinie p r a c n a d f o l k l o r e m p o l s k i m — wydaje się nam niesłuszny. Jeżeli nawet przyjmie­ my, ż e antaiogia B y s t r o n i a p o w s t a ł a d l a p o p a r c i a w ł a s n y c h jego tez o p i e ś n i l u d o w e j , nie d y s k w a l i f i ­ k u j e to jeszcze j e j w a r t o ś c i . Z r e s z t ą w i e l e t e k s t ó w zamieszczonych u B y s t r o n i a , albo i c h w a r i a n t ó w , znaleźć można również w „Jabłoneczce".,. Przyboś zarzuca Bystroniowi niewłaściwą ocenę pieśni ludowej: „ B y s t r o ń d o p a t r y w a ł się nawet szcze­ g ó l n e j cechy t w ó r c z o ś c i l u d u w t y m , ż e n i e s i e ona, j a k samo ż y c i e , r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś c i o w y c h i z p o w a g ą n a u k o w c a p r z y s t ę p o w a ł z a r ó w n o do t e k ­ s t ó w n i j a k i c h , j a k i do u t w o r ó w o w y s o k i e j w a r t o ś ­ c i a r t y s t y c z n e j . A l e nie jest to cecha w y r ó ż n i a j ą c a ; podobnie j a k l i t e r a t u r a p i s a n a , i t w ó r c z o ś ć l u d o w a bezimienna m a swoje szczyty i niziny. Z a s ó b p i e ś n i l u d o w y c h , k t ó r e n a m z a p i s a l i zbieracze, obejmuje k i l k a w i e k ó w p o e z j i c h ł o p s k i e j , nie p r z e b r a n e j nigdy przez ż a d n e g o h i s t o r y k a l i t e r a t u r y . P i e ś n i ludowe traktowano j a k o folklorystyczny zabytek, a nie jako p o e z j ę , w k t ó r e j obok a r c y d z i e ł z n a l e ź ć s i ę m u s z ą u t w o r y b e z w a r t o ś c i o w e , podobnie j a k w l i t e r a t u r z e pisanej."5 Twierdzenie Bystronia o t w ó r c z o ś c i ludowej, która „ j a k samo ż y c i e niesie r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś ­ c i o w y c h " n i e w y d a j e n a m s i ę bez r a c j i . P r z y z n a j e m u z r e s z t ą s ł u s z n o ś ć i s a m P r z y b o ś . W e w s t ę p i e do „Polskiej pieśni ludowej" B y s t r o ń pisze: „Wbrew utartemu w dotychczasowych w y d a w n i c t w a c h z w y ­ czajowi umieszczania t e k s t ó w najbardziej odpowia­ dających l i t e r a c k i m gustom p u b l i c z n o ś c i , - a zatem c z ę s t o sztucznie zrekonstruowanych i troskliwie u p i ę k s z a n y c h , w r e z u l t a c i e z a ś d a j ą c y c h f a ł s z y w e po­ j ę c i e o p i e ś n i l u d o w e j , w zbiorze n i n i e j s z y m w y b r a ­ n e s ą p i e ś n i n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e , bez j a ­ k i c h k o l w i e k z m i a n , o p u s z c z e ń czy u z u p e ł n i e ń , t a k j a k j e l u d do d z i ś d n i a ś p i e w a . K a ż d y tekst o k r e ś ­ lony j e s t t e r y t o r i a l n i e , p r z y c z y m p r z y i c h w y b o r z e m i a r o d a j n ą by)a z a s a d a możliwie równomiernego u w z g l ę d n i e n i a w s z y s t k i c h z i e m polskich"^. 1 O b y d w u a u t o r o m antologii chodziło o wybranie i przekazanie t e k s t ó w prawdziwie ludowych. B y s t r o ń dobierał najbardziej charakterystyczne, P r z y b o ś prze­ de w s z y s t k i m — p i ę k n e . B y s t r o ń z d a j e sobie s p r a w ę z t r u d n o ś c i p o d a n i a d o k ł a d n e j definicji p i e ś n i ludowej. Nie tylko b » w i e m one w y w i e r a ł y duży w p ł y w na naszą literaturę: „ w i e d z i e ć warto, ż e i w p ł y w l i t e r a c k i n a n a s z ą p i e ś ń l u d o w ą b y ł bardzo silny, ż e w i e l k a ilość p i e ś n i m i ­ łosnych, zalotnych i komicznych, a t a k ż e pewna ilość pieśni balladowych o w ą t k a c h tragicznych — p o w s t a ł a pod w p ł y w e m l i t e r a t u r y X V I i X V I I w i e ­ k u , k t ó r ą w ę d r o w n i ś p i e w a c y , r y b a ł c i czy t e ż zbiory drukowane pieśni szlacheckich lub też wreszcie r ę ­ k o p i ś m i e n n e silvae r e r u m r o z p o w s z e c h n i a ł y bezpo- * J a n Stanisław Bystroń: Polska pieśń ludowa. W y b ó r . K r a k ó w 1925. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 7—6. N p . J a s i o konie p o i ł , K a s i a w o d ę b r a ł a ( B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a s. 28—31; P r z y b o ś : J a b ł o n e c z ­ k a s. 91—94), N a s z m a i k z i e l o n y ( B y s t r o ń , j w . , s. 17— 18; P r z y b o ś , j w . , s. 208—209), W p o l u l i p e ń k a , w p o ­ l u zielona ( B y s t r o ń , j w . , s. 18—19; P r z y b o ś , j w . , s. 246—247) i w i e l e i n n y c h . P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a , w s t ę p s, 8. « s. X L I I . 4 5 średnio i p o ś r e d n i o w ś r ó d szerszych warstw s p o ł e ­ c z e ń s t w a . G d z i e ż t u p r z e p r o w a d z i ć granice, k i e d y ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e tu k r e s p i e ś n i l u d o w e j , a z a ­ czyna się poezja literacka?"" „ P i e ś n i ą l u d o w ą — pisze dalej — j e s t b e z i m i e n n a t w ó r c z o ś ć l u d u ; w ten s p o s ó b w y ł ą c z a m y w s z e l k i c h p o e t ó w i w i e r s z o k l e t ó w w i e j s k i c h i m a m y do c z y ­ nienia j e d y n i e z p i e ś n i ą , k t ó r e j autor jest n a m n i e z n a ­ ny, z p i e ś n i ą w r e s z c i e , k t ó r a ś p i e w a n a przez d ł u g i e lata, d r o g ą p o w o l n y c h z m i a n t a k s i ę d o s t o s o w a ł a do swego ś r o d o w i s k a , ż e s ł u s z n i e m o ż n a j ą n a z w a ć w ł a s ­ n o ś c i ą s w o j e j grupy."8 P r z y b o ś n i e podaje d o k ł a d n e j d e f i n i c j i tego, co s a m za p i e ś ń l u d o w ą u w a ż a , a l e s t w i e r d z a z a B y s t r o n i e m , ż e : „ N i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z n e g o pochodzenia p i e ś ­ ni od d a w n a u t r z y m u j ą c e s i ę w ś p i e w i e l u d u , n a l e ż y u w a ż a ć n a r ó w n i z p i e ś n i a m i samorodnie c h ł o p s k i m i za ludowe. Z o s t a ł y one b o w i e m w u s t a c h ś p i e w a k ó w sprawdzone, p r z e m i e n i o n e , p r z y s t o s o w a n e do i c h p o ­ j ę ć tak, ż e c z ę s t o m o ż e m y u w a ż a ć p i e ś n i pochodze­ n i a szlacheckiego, ś p i e w a n e przez c h ł o p ó w z a p r z e ­ róbki — twórcze"9. O k r e ś l e n i e P r z y b o s i a nie w n o s i w ł a ś c i w i e n i c n o w e ­ go. J e s t p o w t ó r z e n i e m opinii B y s t r o n i a o i n n e j n i e c o szacie s ł o w n e j . P r z y o k a z j i n a l e ż a ł o b y istotnie z w r ó c i ć u w a g ę n a brak poprawnej i w y c z e r p u j ą c e j definicji pieśni l u ­ d o w e j . P o d a n e b o w i e m przez B y s t r o n i a , P r z y b o s i a i i n n y c h są n i e d o k ł a d n e , i n i e z a w s z e s ł u s z n e . P r z y b o s i o w i , podobnie j a k i B y s t r o n i o w i , c h o d z i ł o 0 poprawne i wierne wydanie t e k s t ó w ludowych. Z a ­ gadnieniu temu p o ś w i ę c i ł P r z y b o ś d u ż o miejsca z a ­ r ó w n o w e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " , j a k i n a ł a ­ m a c h „&ycia L i t e r a c k i e g o " : „ N i e przez b r a k s z a c u n k u d l a o r y g i n a ł u l u d o w e g o 1 nie przez s t y l i z a c j ę w i e d z i e droga do t w ó r c z e j p o ­ e z j i l u d o w e j , to jest do p o e z j i tak t r a f i a j ą c e j w u p o ­ d o b a n i a powszechne, ż e b y p r z e s z ł a w p i e ś ń l u d o w ą , v/ p r z y s ł o w i a , w p o r z e k a d ł a , h a s ł a , (...) T r z e b a z e r w a ć z p r z e s ą d e m , ż e s z t u k a » p r y m i t y w n a s jest c z y m ś n i ż s z y m od s z t u k i » u c z o n e j « i ż e co n a j w y ż e j s ł u ż y ć m o ż e z a p r e t e k s t do a r t y s t y c z n y c h w a r i a c j i n a j e j temat. N a j p i l n i e j s z y m w i ę c z a d a n i e m p o e t ó w i m u z y k ó w m a j ą c y c h uszy czułe na auten­ t y c z n ą p i e ś ń l u d o w ą jest obrona o r y g i n a ł u ludowego przed przerabiaczami, popsujami i falsyfikatorami. Z a d a n i a tego p o w i n n i by s i ę p o d j ą ć w ł a ś c i w i e k r y t y ­ cy, a l e czy m a m y t a k i c h k r y t y k ó w ? O p i e k a n a d c z y ­ s t o ś c i ą t e k s t ó w ś p i e w a n y c h przez liczne z e s p o ł y ś p i e ­ w a c z e i taneczne m u s i w i ę c p r z y p a ś ć z n a w c o m p o ­ e z j i — a w i ę c poetom. N a n i c h w i n n a s p o c z ą ć o d p o ­ w i e d z i a l n o ś ć i troska o dobór n a j p e ł n i e j s z y c h i n a j ­ starszych odmian t e k s t ó w " . 1 0 I słusznie. P i e ś ń ludowa powinna p o d l e g a ć takim samym prawom ochronnym, jak wszelkie literackie d z i e ł o a u t o r s k i e . W b r e w t e m u , co o b u r z a P r z y b o s i a , pieśń ludowa pośród z a b y t k ó w literatury pełni prze­ cież f u n k c j ę d o k u m e n t a c y j n ą . Jeżeli nawet wybór zostanie s p o r z ą d z o n y w y ł ą c z n i e pod k ą t e m w a l o r ó w l i t e r a c k i c h , p i e ś ń pozostanie z a w s z e d o k u m e n t e m o b y ­ c z a j o w y m , j ę z y k o w y m i a r t y s t y c z n y m danego ś r o ­ d o w i s k a , w p e w n e j epoce. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i s i e j s z y c h metod, o p a r t y c h na z e s p o ł o w e j pracy ekip odpowiednio przygotowa­ n y c h i w y p o s a ż o n y c h , d a w n i zbieracze, j a k : K o l b e r g , G l o g e r i i n n i (z k t ó r y c h obficie czerpie P r z y b o ś ) do­ konywali sami olbrzymiej pracy zbieraczej, k i e r u j ą c s i ę w ł a s n y m i i nie z a w s z e ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m i p r a ­ w i d ł a m i , c z a s e m k o r z y s t a j ą c z pomocy z n a j o m y c h l u b p r z y j a c i ó ł , p r z y s t ę p u j ą c y c h do tej p r a c y z u p e ł n i e j u ż po a m a t o r s k u , J a k w i a d o m o , G l o g e r w zbiorze s w o i m nie z a c h o w u j e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h w z a k r e s i e fo­ n e t y k i ; n i e m a m y r ó w n i e ż ż a d n e j p e w n o ś c i , czy t a k samo n i e p o s t ę p u j e z p o z o s t a ł y m i c e c h a m i g w a r y i c z y w e d l e w ł a s n e g o literackiego s m a k u t e k s t ó w n i e p o - " B y s t r o ń : A r t y z m p i e ś n i l u d o w e j , P o z n a ń 1921 s. 4. « J w . , s. 6—7. » P r z y b o ś ; J a b ł o n e c z k a s. 6—7. io J . P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w . Ż y c i e l i ­ t e r a c k i e 1953 n r 14—15 s. 7. 173 �prawią, Z w a i y w s z y całkowitą niemożność sprawdze­ n i a d z i s i a j , w j a k i e j m i e r z e i k t ó r e p i e ś n i z a p i s a n e zo­ s t a ł y w i e r n i e , nie s ą d z ę , aby b y ł o m o ż n a do b a r d z o prawdopodobnych b ł ę d ó w dawniejszych d o d a w a ć no­ w e przez wprowadzanie poprawek opartych jedynie n a w y c z u c i u p o e t y c k i m , c h o c i a ż b y w y p a d a ł y one b e z ­ w z g l ę d n i e na k o r z y ś ć tekstu. W ł a ś c i w y m miejscem na r e k o n s t r u k c j ę rzekomo prawdziwego brzmienia t e k s t u , z p o d a n i e m odpowiedniej m o t y w a c j i , b y ł y b y p r z y p i s y . W s z e l k i e o d s t ę p s t w a od t e k s t u ź r ó d ł o w e g o (terminem t a k i m n a z y w a ć b ę d z i e m y teksty zawarte w e w c z e ś n i e j d r u k o w a n y c h zbiorach, j a k i e p o s ł u ż y ł y P r z y b o s i o w i z a p o d s t a w ę do w y d a n i a jego antologii) n a j c z ę ś c i e j ź l e o d b i j a j ą s i ę n a t r e ś c i o w y m aspekcie pieśni i obniżają stronę artystyczną; jeżeli nawet w p ł y w a j ą n i e k i e d y n a tekst dodatnio, o s ł a b i a j ą w k a ż d y m r a z i e z a u f a n i e do w i e r n o ś c i p r z e k a z u . Po u w a ż n y m przejrzeniu i sprawdzeniu z tekstami ź r ó d ł o w y m i o k o ł o 300 p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k i " , o k a z a ł o się, ż e wiele z n i c h nosi p i ę t n o jeżeli nie j a k i e g o ś ś w i a d o m e g o w y g ł a d z a n i a r ę k ą a u t o r a antologii, to w k a ż d y m r a z i e n i e u w a g i p o s u n i ę t e j t a k daleko, ż e p o w o d u j ą c e j z n i e k s z t a ł c e n i e tekstu. Jaskrawsze wypadki takich zniekształceń się zilustrować przykładami. Trzecia zwrotka „Na wieczór przedślubny" u Przybosia brzmi: dadzą pieśni „ B e n d ó nom grali, bendo spsiewali, m y loboje, p r z e z ł u l t o r z e m ( o ł t a r z e m ) bendziem ś l u b brali" — u podczas gdy u Steffena, z k t ó r e g o zbioru P r z y b o ś s w ó j tekst z a c z e r p n ą ł , w i e r s z trzeci o w e j . z w r o t k i j e s t daleko b a r d z i e j z r o z u m i a ł y i b r z m i i n a c z e j : „ m y łoboje, przed 1 łulturzem" '. bosia p o s t u l a t o w i wierności przekazywania tekstu. W całej p i e ś n i „Jasio" ani ż a d n e inne i m i ę w ł a s n e nie w y s t ę p u j e . i J a k dalece n i e d u ż e s t o s u n k o w o o d c h y l e n i a ó d t e k ­ stu ź r ó d ł o w e g o w p ł y w a j ą n a z m i a n ę t r e ś c i , z a c i e r a j ą p o i n t ę , a w s k u t e k tego o b n i ż a j ą jego w a r t o ś c i a r t y ­ styczne, p r z e k o n u j e m y s i ę n a p r z y k ł a d z i e p i e ś n i „ M a m babę, mam". Wedle Przybosia p o c z ą t e k jest n a s t ę p u j ą c y : 1 6 „Mam babę, m a m — nie sprzedam ją." kochaną, U Kolberga, służącego Przybosiowi p o c z ą t e k tej p i e ś n i b r z m i i n a c z e j : „Mam babę, mam — kochaną, i sprzedam j ą " . jedyną za podstawę, jedyną 1 7 W dalszym c i ą g u tekstu c y t u j ę z a Przybosiem: „ N i e d a m j e j z a t r z y — bo m i ł a d n i e p a t r z y m a m babę, mam. N i e d a m z a cztery — z r o b i ę z n i e j l i r y i będę grać. Nie dam jej za pięć — umie uprać, uszyć, m a m babę, mam. N i e d a m j e j z a s z e ś ć — bo m i g o t u j e j e ś ć , m a m babę, mam." N i e s ą d z i m y , aby w y d a w c a „ J a b ł o n e c z k i " n i e z r o ­ z u m i a ł w ł a ś c i w e g o s e n s u p i e ś n i . P o d pozorem t a r g u z domniemanym n a b y w c ą p i e ś n i a r z ludowy dokonuje p o c h w a ł y b a b y - ż o n y . O k a z u j e s i ę , ż e n a b a b ę nie m a w ł a ś c i w i e ceny, bo w d o m u j e s t i m i ł a , i p o ż y t e c z n a . C h ę ć s p r z e d a ż y b y ł a t y l k o p r e t e k s t e m do w y g ł o s z e ­ nia p a n e g i r y k u n a j e j c z e ś ć . Analogiczny w y p a d e k zachodzi w pieśni „ K o ł y s z ę j a cały dzleń" ^. 1 Podobnie w p i e ś n i „ K o l e ł a s a " z a p i s a n e j w neezce" n a s. 193—194: „Jabło- „Kołyszę ja cały dzień, a nigdy s i ę nie w y ś p i ę . K o ł y s z ę j a i w nocy, m o j e s p ł a k a n e oczy." „ U c i e k a j , nie u c i e k a j z w i a n e c z k i e m do ł a s a m a j e r a n do k o l a n , c h u s t e c z k a do p a s a " — sens j e s t n i e z r o z u m i a ł y . Dlaczego d z i e w c z y n a m i a ł a ­ b y j e d n o c z e ś n i e u c i e k a ć i n i e u c i e k a ć ? W y j a ś n i a to poprawny tekst źródła: Wersja Kolberga, jest odmienna: „ Z i m n e g o w i a t r u , zimnego •— w y r w i j ż e n a m , p a n i e w i e t r z e jednego. K t ó r e g o by, jakiego? Z e d w o r a J a s i a do tego, 1 W tekście źródłowym u Kolberga * brzmienie wiersza jest n a s t ę p u j ą c e : poprawne „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , N i e c h ci P a n B ó g d o p o m o ż e , Chmielu niebożę." partykuły wzmacniającej „to" — pieś­ dobitnie z a z n a c z a , ż e chodzi t u o tego, Jasia, W p r z y p i s a c h K o z ł o w s k i podaje u w a g ę : „ W n i e k t ó ­ r y c h w s i a c h z a m i a s t tego w i e r s z a ś p i e w a j ą : „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , to n a d ó ł , to k u g ó r z e . " w 1 1 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 174. A . S t e f fen: Z b i ó r p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h W a r m i i . P o z n a ń 1931 s. 3. K o l b e r g : S a n d o m i e r s k i e 1 s. 66 n r 68, K o l b e r g : M a z o w s z e 1 s. 179 n r 63. 15 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 232—233. 174 Przybosia N i e p o p r a w n e o d c z y t a n i e t e k s t u pochodzi prawdo­ podobnie s t ą d , ż e K o l b e r g t ę z w r o t k ę u m i e ś c i ł p o d pięciolinią, nie postawił znaków przestankowych i tylko drugi wiersz rozpoczął dużą literą. Kropki i p r z e c i n k i w „ J a b ł o n e c z c e " p o c h o d z ą od P r z y b o ­ sia i s ą ź l e postawione. K r o p k a niepotrzebnie k o ń c z y wiersz drugi. Weselna pieśń o chmielu^ u K o z ł o w s k i e g o ^ , z k t ó ­ rego czerpie P r z y b o ś , m a n a s t ę p u j ą c y refren w ł a ś c i ­ wy: to tego". „Dumka dziewczęcia"is — z w r o t c e s z ó s t e j tej pieśni P r z y b o ś n a d a ł i m i ę w ł a s n e „ J a s i e ń k o " pospo­ litemu „kochankowi". Zmiana, c a ł k o w i c i e dowolna, dokonana z o s t a ł a prawdopodobnie n a rzecz zgodniejszego r y m u , w b r e w w i ę c w y s u w a n e m u p r z e z P r z y ­ 1 2 dla 1 W p i e ś n i s o b ó t k o w e j , z a p i s a n e j u P r z y b o s i a n a str. 206, do drugiego w i e r s z a z w r o t k i d r u g i e j z n ó w z a ­ kradł się błąd: Za pomocą niarz ludowy a n i e innego źródłem „ K o ł y s z ę j a cały dzień, k o ł y s z ę j a i w nocy, a nigdy s i ę nie w y ś p i ą m o j e s p ł a k a n e oczy." * „ U c i e k a j , n i e cekaj"V3, „Ze dwora Jasia będąca w P r z y b o ś w y b r a ł ten d r u g i r e f r e n z p r z y p i s u , a l e czy słusznie? IB P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 326. K o l b e r g : K a l i s k i e 23 s. 159 n r 149. IS P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s 319. !9 K o l b e r g : M a z o w s z e 3 s. 337 n r 550. 20 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 144. 21 K o r n e l K o z ł o w s k i : L u d . W a r s z a w a 1867 1 7 s. 231. �P o s p o l i c i e z n a n a i ż y w a j e s z c z e do d z i ś d n i a p i e ś ń b a l l a d o w a „ P o d o l a n k a " c y t o w a n a jest w „ J a b ł o n e c z ce" z a C z e r n i k i e m , t a k s a m o j a k i d r u g a w e r s j a b a l l a d y „ P a n i p a n a zabita". P o m i j a j ą c j u ż f a k t , ż e Czernik w swojej „Poezji c h ł o p ó w polskich" (Warsza­ w a 1951) r e k o n s t r u u j e teksty, u w a ż a m y , a ż autor a n ­ tologii p o w i n i e n b y ł c z e r p a ć t e k s t b e z p o ś r e d n i o ze ź r ó d ł a , a nie z a p o ś r e d n i c t w e m C z e r n i k a , k t ó r y s i ę ostatecznie opiera n a K o l b e r g u . P r z e j d ź m y t e r a s do innego r o d z a j u n i e z g o d n o ś c i m i ę d z y tekstem „ J a b ł o n e c z k i " a tekstami ź r ó d ł o w y m i , jakie jej autorowi p o s ł u ż y ł y za podstawę.. Z a l i c z y l i ś ­ m y do n i c h d o w o l n e s t r e s z c z e n i a . N a str. 326—327 „ J a b ł o n e c z k i " u m i e ś c i ł Przyboś p i e ś ń z a t y t u ł o w a n ą „Ej m u r a w a , murawa". T e k s t ten zaczerpnięty został z „Ludu" Kolberga^. Przyboś o p u ś c i ł t u z w r o t k ę p i e r w s z ą ( z a p i s a n ą pod p i ę c i o l i ­ n i ą ) , k t ó r e j p r a w d o p o d o b n i e n i e z a u w a ż y ł . M o g ł o to z d a r z y ć się z ł a t w o ś c i ą , z w ł a s z c z a ż e druga zwrotka z o s t a ł a b ł ę d n i e oznaczona k o l e j n y m n u m e r e m „1". Zwrotka pierwsza łączy s i ę tymczasem tematycznie z c a ł o ś c i ą i jest r o d z a j e m „ a u t o a p o s t r o f y " . D l a i l u ­ s t r a c j i c y t u j ę p i e r w s z ą z w r o t k ę za K o l b e r g i e m , p o ­ zostałe za Przybosiem: E j murawa, murawa, da, n a m u r a w i e ł a w a , ej, n a j m i l s z a m i z t o b ą , da, ż o n e c z k o z a b a w a . E j , murawa, murawa, da, n a m u r a w i e sanie, ej, n a j m i l s z e m i z w a m i , da, d z i e c i a k i gadanie. dzieci m o j e , dzieci, coście mnie obsiadły, nie siał j a , nie orał, coż będziecie jadły?" K o l b e r g w t. 19 K i e l e c k i e , n o t u j e d w i e r ó ż n e p i e ś ­ n i o S t r a l i , n a str. 161, pod n r 485 i n a str. 162 n r 487. P r z y b o ś podaje j e pod w s p ó l n y m t y t u ł e m S t r a l a , z a z n a c z a j ą c r ó ż n o ś ć pochodzenia c y f r a m i I , I I i n a ­ z w a m i m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r y c h p o c h o d z ą teksty. P o s t ę p o w a n i e takie w y d a j e się n i e s ł u s z n e m. in. i dlatego, ż e a n t o l o g i ę s w o j ą t r a k t u j e P r z y b o ś j a k o osnowę słowną pieśni. Tymczasem pieśni łączone sztucznie m a j ą n a j c z ę ś c i e j z u p e ł n i e r ó ż n y r y t m , u n i e ­ możliwiający śpiewanie na wspólną melodię połą­ czonego t e k s t u . P i e r w s z a p i e ś ń o S t r a l i o p r ó c z w i e r ­ sza p i e r w s z e g o s i e d m i o z g ł o s k o w e g o m a w pozosta­ ł y c h p i ę c i u r e g u l a r n i e po o s i e m z g ł o s e k , p i e ś ń d r u g a natomiast s k ł a d a s i ę w całości z wierszy s z e ś c i o z g ł o s k o w y c h . P o d o b n i e w p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k a i jawor" ** z n a l a z ł y s i ę d w a r ó ż n e teksty, p o ł ą c z o n e p r a w d o p o ­ dobnie n a p o d s t a w i e w s p ó l n e g o r e f r e n u „...hej' l e l u j a ! " , pomimo różnicy w budowie rytmicznej. C z ę ś ć p i e r w ­ sza s k ł a d a s i ę z trzynastu s z e s n a s t o z g ł o s k o w y c h w i e r ­ szy. C z ę ś ć d r u g a , o j a w o r z e , m a b u d o w ę nieregu­ l a r n ą : w i e r s z e 1 i 2 l i c z ą 12 z g ł o s e k ; 3, 4, 5 — 14; i 7 _ 15; 8, 9 — .13; 10 — 12; 11 — 14; 12 i 13 — 12; w i e r s z 14 — z g ł o s e k 15. 2 6 , , O j , p u ś ć k o n i a do k o n i da, s a m se i d ź do ż o n y . O j , p u ś ć konia n i e c h leci da, s a m se i d ź do d z i e c i . Ej, da, ej, da, Bliżej jednak zajmiemy się zjawiskiem odwrotnym, k i e d y to z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w ź r ó d ł o w y c h P r z y ­ boś tworzy j e d n ą całość. ł P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ N i e o d j e ż d ż a j ode mnie"2S w k t ó r e j d z i e w c z y n a d a r e m n i e u s i ł u j e zatrzymać odjeżdżającego kochanka. Z a nieczułość na p r o ś b y i ł z y dziewczyny niegodziwca spotyka z a s ł u ­ żona kara — motyw charakterystyczny i często w y ­ stępujący w pieśniach ludowych. W omawianej p i e ś ­ n i m o t y w ten w y s t ę p u j e dopiero w o m a w i a n e j z w r o t ­ ce, k t ó r e j u P r z y b o s i a b r a k , c h o c i a ż z n a j ą K o l ­ berg, z k t ó r e g o z b i o r ó w P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł : > „ U j e c h a ł ci m i l ę , złamał nogę, syję. P a n B ó g c i go s k a r a ł za g r z e c n ą dziewcynę"24. Poza o m ó w i o n y m i przykładami naliczyliśmy w s p r a w d z o n y c h p i e ś n i a c h j e s z c z e 15, k t ó r e z o s t a ł y do­ w o l n i e s k r ó c o n e przez P r z y b o s i a , o c z y m w p r z y p i ­ sach najmniejszej w z m i a n k i nie ma. Podajemy poni­ ż e j z e s t a w i e n i e o p u s z c z o n y c h (w s t o s u n k u do t e k s t u źródłowego) zwrotek w pieśniach zebranych w „ J a b ł o n e c z c e " . Z o b . : t a b l i c a 1. N i e r z a d k i m z j a w i s k i e m w o m a w i a n e j antologii jest rozbicie jednego t e k s t u ludowego, z a c z e r p n i ę t e g o od K o l b e r g a , G l o g e r a i i n n y c h w y d a w c ó w , n a d w i e co najmniej pieśni odrębnej25. I n n y m p r z y k ł a d e m omawianej kategorii jest p i e ś ń „ B o g i n k i " n a str. 83 „ J a b ł o n e c z k i " , k t ó r a w e d l e s p i ­ su r z e c z y antologii P r z y b o s i a w y p i s a n a z o s t a ł a z „ L u ­ d u " K o l b e r g a — tom 19 K i e l e c k i e , n r 489—490. P r z y ­ pisy p i e ś n i tej d o t y c z ą c e k a z a ł y p ó j ś ć ś l a d a m i a u t o ­ r a antologii, a b y dociec, s k ą d w i a d o m o , ż e „ B o g i n k i " (z d w ó c h r ó ż n y c h f r a g m e n t ó w p o w s t a ł e ) to „ u r y w k i s t a r y c h p i e ś n i p o g a ń s k i c h ze w z m i a n k a m i o p o s t a ­ ciach mitycznych"". O k a z a ł o się, że ź r ó d ł e m i przy­ pisu, i p o m y s ł u p o ł ą c z e n i a d w ó c h t e k s t ó w w j e d e n , bo t a m w ł a ś n i e f r a g m e n t y d w ó c h r ó ż n y c h p i e ś n i p o ­ dane z o s t a ł y t u ż po sobie, j e s t A . B r u c k n e r a „ M i t o l o ­ gia polska", W a r s z a w a 1924. W e d l e B r u c k n e r a „ s t r a ­ l a " to d u c h w i e t r z n y , l a t a w i e c , a w i ę c p o s t a ć m i t y c z ­ na, a „boginki", r ó w n i e ż przedstawicielki ś w i a t a m i ­ tycznego, to m a m u n y i p a n u ń c i c e . P r z y t e r m i n i e „ b o ­ g i n k i " B r u c k n e r podaje o b j a ś n i e n i e w n a w i a s i e : „ n a ­ z w a to o d w i e c z n a , rodzima"28. N i e w y d a j e s i ę r z e c z ą s ł u s z n ą n a podstawie d w ó c h w y r a z ó w , k t ó r y c h h i ­ storia jest w zasadzie nieustalona, c a ł ą p i e ś ń u z n a ć za starą, p o g a ń s k ą , t y m bardziej, ż e „ S ł o w n i k ety­ mologiczny j ę z y k a polskiego", K r a k ó w 1927, pod h a ­ s ł e m „ B ó g " — inaczej o b j a ś n i a pochodny w y r a z : „ b o g i n i — l u d o w e , o d 16 w . z n a n e boginki, m a m u ­ ny, r u s a ł k i , wiły..." Nie mogą zatem p i e ś n i za­ c y t o w a n e przez P r z y b o s i a b y ć f r a g m e n t a m i s t a r y c h , p o g a ń s k i c h ś p i e w ó w , skoro c a ł a i c h b u d o w a i s ł o w ­ n i c t w o n i e w s k a z u j ą n a to, a n a z w a m i t y c z n y c h b o g i ­ nek z n a n a j e s t u n a s dopiero od X V I w i e k u . Sztuczne ł ą c z e n i e p i e ś n i jest niezgodne z o g ó l n i e przyjętymi i gorąco propagowanymi przez s a m e g o autora antologii z a s a d a m i o w i e r n o ś c i w cytowaniu t e k s t ó w l u d o w y c h . W a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w " 2 9 pisze P r z y b o ś : „ . . . t r z e b a d b a ć , ż e b y ś p i e ­ wano melodie i s ł o w a prawdziwie ludowe, ż e b y nie c z ę s t o w a n o m i e s z k a ń c ó w miast falsyfikatami. Nie­ stety c z ę s t o s i ę z d a r z a , ż e k i e r o w n i c y c h ó r ó w i o r ­ kiestr z a c h o w u j ą s i ę wobec p i e ś n i ludowej j a k dzie­ dzice n a f o l w a r k u : z l e k c e w a ż e n i e m i p o g a r d ą d l a o r y g i n a ł u ludowego. P r z y s t r a j a j ą i m u z y k ę , i t e k s t dowolnymi fioriturkami, m i e s z a j ą zwrotki ni w p i ę ć , ni w d z i e w i ę ć , k l e c ą c ze s ł ó w r ó ż n y c h p i e ś n i j e d e n tekst bez sensu. P r a k t y k a ta p r z y p o m i n a z a b a w y d a d a i s t ó w . P o w s t a j e j a k i ś a b s u r d a l n y zlepek z d a ń w B S K o l b e r g : L u b e l s k i e 17 s. 24 n r 60. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 224. K o l b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 107, Przykładem rozbicia m o ż e b y ć p i e ś ń zapisana przez K o l b e r g a w t. 4, K u j a w y , s. 7 n r 109, k t ó r ą P r z y b o ś p r z e n i ó s ł do s w e g o z b i o r u j a k o d w i e r ó ż n e p i e ś n i : „ K i e d y b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda" — „ J a b ł o n e c z ­ k a " , s. 219 (w s k ł a d tej p i e ś n i w e s z ł y 4 p i e r w s z e zwrotki p i e ś n i zapisanej u Kolberga) — i „ Ż e b y ś ty m n i e m o j a m i ł a c h c i a ł a " — „ J a b ł o n e c z k a " , s, 242 ( p i e ś ń t a s t a n o w i 5, 6 i 7 z w r o t k ę t e k s t u K o l b e r g a ) . a s 2 4 2 5 28 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 77—78 —• p i e ś ń p o w s t a ­ ł a na podstawie t e k s t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z Zegoty Paulego „ p i e ś n i l u d u polskiego w G a l i c j i " , Lwów 1833, z a p i s a n y c h p o d k o l e j n y m i n u m e r a m i 1, 2, j a k o pieśni różne. 27 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 478. 28 A , B r u c k n e r : M i t o l o g i a p o l s k a . W a r s z a w a 1924, s. 116. 29 „ Z y c i e l i t e r a c k i e " 1953 n r 14—15 s. 7. 175 �lukrze ckliwej muzyczki, nic lub niewiele m a j ą c y wspólnego z pieśnią chłopską." D o t y c h w s z y s t k i c h n i e d o k ł a d n o ś c i dochodzi j e s z ­ cze spora l i c z b a w a r i a n t ó w tej s a m e j p i e ś n i , u m i e s z ­ c z o n y c h w r ó ż n y c h d z i a ł a c h k s i ą ż k i . W o b e c bogate­ go zasobu p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h i w o b e c f a k t u p r z e j r z e n i a przez P r z y b o s i a k i l k u d z i e s i ę c i u i c h t y ­ s i ę c y , n a l e ż a ł o b y m o ż e w ł ą c z y ć do z b i o r u t y l k o j e d e n z w a r i a n t ó w pieśni. Nagromadzenie bowiem wielu odmian tej s a m e j p i e ś n i w antologii m o ż e n a s u n ą ć c z y t e l n i k o w i s ł u s z n e przypuszczenie, ż e m n o g o ś ć n a ­ szego l u d o w e g o zasobu p i e ś n i a r s k i e g o p o l e g a n i e n a w i e l k i e j liczbie z u p e ł n i e r ó ż n y c h p i e ś n i , lecz n a d u ­ ż e j i l o ś c i o d m i a n jednego t e k s t u . I n n y m rodzajem p r z e k s z t a ł c e ń tekstowych s ą do­ w o l n e z m i a n y w p r o w a d z o n e przez P r z y b o s i a m . i n . do p i e ś n i „ J a s i e ń k o z K a s i ą p o l u b i l i s i ę " . C h o d z i tu 0 z m i a n ę imienia bohaterki Skolasi (jak brzmi w ł a ś ­ c i w e i m i ę u K o l b e r g a — M a z o w s z e t 5 s. 268 n r 278— k t ó r e g o t e k s t b y ł p o d s t a w ą d l a „ J a b ł o ń eczki") n a Kasię. Pod w z g l ę d e m rytmu, k t ó r y jedynie m ó g ł b y jakoś Przybosia tłumaczyć, pieśń nic n a tym nie z y ­ skuje. Schemat z g ł o s k o w e g o u k ł a d u zwrotek przed­ stawia s i ę następująco. Wiersze pierwszy, drugi 1 c z w a r t y k a ż d e j z w r o t k i m a j ą po p i ę ć z g ł o s e k , w i e r s z trzeci — s z e ś ć . J e d y n i e w p i e r w s z e j z w r o t c e w s k u ­ tek p r z y d ł u g i e g o imienia dziewczyny w i e r s z trzeci tekstu ź r ó d ł o w e g o (Kolberga) d ł u ż s z y jest o j e d n ą sylabę, a u Przybosia, przy zmianie imienia — k r ó t ­ szy r ó w n i e ż o j e d n ą s y l a b ę . D l a p r z y k ł a d u p o d a j e m y rozbitą na sylaby p i e r w s z ą z w r o t k ę wedle Przybosia: „Na-po-lu wiś-nie po-chy-li-ły się Ja-sień-ko z Ka-sią po-lu-bi-li się". U K o l b e r g a w i e r s z trzeci tej z w r o t k i b r z m i : „Hej Ja-sio ze „ H e j z g ó r y , (z g ó r y ) jadą Mazury, jedzie, jedzie M a z u r e c z e k , wiezie, wiezie m i wianeczek rozmarynowy, rozmarynowy." W p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ W y p r a w a p a n a do m ł y na"3i P r z y b o ś t r z y k r o t n i e o d s t ą p i ł od p r z y j ę t e g o w całej pieśni siedmiosylabicznego układu wierszy, z m i e n i a j ą c w z w r o t k a c h 24 i 25 w w i e r s z u p i e r w s z y m f o r m ę w o ł a c z a „ p a n " n a „ p a n i e " (bardzo n i e k o r z y s t ­ n a modernizacja, p o z b a w i a j ą c a p i e ś ń l u d o w y c h cech j ę z y k o w y c h ) i w z w r o t c e 36 w w i e r s z u p i e r w s z y m w s t a w i a j ą c nie i s t n i e j ą c y w t e k ś c i e ź r ó d ł o w y m ( K o l ­ b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 121 n r 203) w y r a z „ m n i e " , b u ­ rzący rytmiczną regularność wierszy. P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ K o c h a n e k j a ­ d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a " . Z w r o t k a p i e r w s z a u P r z y b o s i a ( J a b ł o n e c z k a s. 127—128): „Chciał s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u z a b r o n i ć , ze s e r d u s z k a , ze szczerego, n i e mogli m u z a b r o n i ć . " N a t o m i a s t w „ P i e ś n i a c h l u d o w y c h z polskiego Ś l ą s ­ k a " t. 1 s. 51—52 n r 14, k t ó r y c h tekst b y ł ź r ó d ł e m dla Przybosia, czytamy: „ C h c i a ł s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u zbronić, ze s e r d u s z k a ze szczerego n i e m o g l i m u z b r o n i ć . " Sko-Ia-sią". C o s k ł o n i ł o t w ó r c ę „ J a b ł o n c c z k i " do z m i a n y i m i e ­ n i a d z i e w c z y n y , nie w i e m y . W y d a j e s i ę jednak, ż e zmienianie imion w ł a s n y c h , pomijając już sprawę autentyczności pieśni ludo­ w y c h , jest n i e w ł a ś c i w e i z tego jeszcze w z g l ę d u , ż e w niektórych przypadkach, zwłaszcza w pieśniach b a l l a d o w y c h , i m i o n a w ł a s n e m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę do zlokalizowania i przynajmniej w przybliżeniu okre­ ślenia wieku pieśni. T y l e w sprawie wiernego przekazywania o r y g i n a ł u ludowego. P o n i e w a ż n a c z e l n ą z a s a d ą w y b o r u p i e ś n i do „ J a błoneczki" b y ł dla Przybosia artyzm, chcielibyśmy p o k r ó t c e zająć s i ę t y m zagadnieniem. B r a k teoretycz­ nych o p r a c o w a ń artyzmu w pieśniach ludowych ( J a ­ na S t a n i s ł a w a Bystronia: Artyzm pieśni ludowej. P o z n a ń 1921 — j e s t j e d y n ą p r a c ą s p r a w i e tej p o ś w i ę ­ c o n ą ) i s z c z u p ł e r a m y r e c e n z j i nie p o z w a l a j ą n a szczegółową analizę artystyczną t e k s t ó w zawartych w antologii P r z y b o s i a . S ą d oparty n a w y c z u c i u — t y m r a z e m w y p a d ł n a k o r z y ś ć autora „ J a b ł o n e c z k i " . W i ę k s z o ś ć p i e ś n i odznacza się prawdziwym pięk­ nem. L e k t u r a ich nierzadko dostarcza wzruszeń i przeżyć estetycznych, chociaż zdarzają s i ę w ś r ó d p i e ś n i i takie, wobec k t ó r y c h m i e l i b y ś m y p e w n e z a ­ s t r z e ż e n i a , czy istotnie n a l e ż ą do n a j l e p s z y c h pod w z g l ę d e m artystycznym. D l a p r z y k ł a d u cytujemy p i e ś ń z a p i s a n ą w „ J a b ł o n e c z c e " n a s t r . 25, pod n a d a n y m tytułem „ N a p a ń s k i e nie pójdę": „ C h ł o p i e c - c i j a , c h ł o p i e c , n a p a ń s k i e nie p ó j d ę , na p a ń s k i e nie pójdę, ani nie pojadę." W p i e ś n i tej, a raczej w k r ó t k i e j p r z y ś p i e w c e , do­ m i n u j ą przede w s z y s t k i m b a r d z o silne a k c e n t y spo­ ł e c z n e , lecz z a r t y z m e m m a o n a c h y b a n i e w i e l e w s p ó l ­ nego. J e d n y m z podstawowych warunków poprawności t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h jest rytmiczna z g o d n o ś ć w i e r ­ szy i strof. J e ż e l i ś p i e w a s i ę w s z y s t k i e z w r o t k i n a t ę s a m ą m e l o d i ę , to w s z y s t k i e n i e u m o t y w o w a n e z m i a n y w zakresie r y t m u s ą j e d n o c z e ś n i e wykroczeniem 176 przeciwko artyzmowi pieśni. W pieśni „Hej, z góry j a d ą mazury"30 s k r ó c o n y został wiersz pierwszy o d w i e z g ł o s k i , przez co p o z b a w i o n o go r ó w n i e ż p o ­ w t ó r z e n i a , charakterystycznego dla stylu p i e ś n i l u ­ dowej i w y s t ę p u j ą c e g o w c a ł e j p i e ś n i przez wszyst­ kie zwrotki. Zniekształcona zwrotka pierwsza brzmi n a s t ę p u j ą c o (w n a w i a s i e p o d a j e m y u z u p e ł n i e n i e t e k ­ stu n a p o d s t a w i e Z . G l o g e r a „ P i e ś n i ludu", 1892 s. 152 n r 14, z k t ó r y c h P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł ) : C a ł a ta p i e ś ń s k ł a d a s i ę z szesnastu dwuwierszo­ w y c h zwrotek; k a ż d y pierwszy wiersz zwrotki m a 12 z g ł o s e k , k a ż d y d r u g i — 14, T y m c z a s e m w p r z y t o ­ czonej w y ż e j z w r o t c e P r z y b o ś w y d ł u ż a oba w i e r s z e o jedną sylabę, modernizując jednocześnie gwarowe cechy s ł o w n i c t w a . Na podstawie podanych p r z y k ł a d ó w i n a podsta­ wie wielu innych, które zostaną zacytowane w w y ­ kazie b ł ę d ó w wydawniczo-technicznych, stwierdzić m o ż n a , ż e najczęstszą p r z y c z y n ą n i e z g o d n o ś c i teksto­ w y c h antologii P r z y b o s i a z t e k s t a m i ź r ó d ł o w y m i j e s t n i e z a c h o w y w a n i e g w a r y . W e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " P r z y b o ś wprawdzie zaznacza, ż e nie u w z g l ę d n i a fo­ netycznych w ł a ś c i w o ś c i gwarowych, j a k mazurzenie, p o c h y l e n i a s a m o g ł o s e k i i n . S z k o d a , bo g w a r a — j a k o czynnik s k ł a d o w y formy z e w n ę t r z n e j p i e ś n i — bar­ dzo ś c i ś l e ł ą c z y s i ę z t r e ś c i ą . J ę z y k l i t e r a c k i n a j ­ c z ę ś c i e j nie h a r m o n i z u j e z t e m a t y k ą w p i e ś n i a c h z a ­ w a r t ą i sposobem m y ś l e n i a t w ó r c ó w l u d o w y c h . P o ­ z b a w i a n i e u t w o r ó w l u d o w y c h g w a r y o b n i ż a bardzo ich w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , odbiera i m w d z i ę k i u r o k . Pobudki społeczne, którymi kierował się Przyboś chcąc j a k najbardziej udostępnić i r o z p o w s z e c h n i ć p i e ś ń l u d o w ą , nie u z a s a d n i a j ą w ż a d n y m w y p a d k u w p r o w a d z a n i a do n i c h z m i a n t e k s t o w y c h . KoJejno przechodzimy do o m ó w i e n i a k l a s y f i k a c j i p i e ś n i dokonanej przez P r z y b o s i a w „ J a b ł o n e c z c e " . Klasyfikacja Bystronia, oparta n a zasadzie t r e ś c i o w o - f u n k c j o n a l n e j , daje n a j o g ó l n i e j s z e t y l k o r a m y p o d z i a ł o w e , b ę d ą c p i e r w s z ą u n a s p r ó b ą tego r o d z a ­ ju. Wydaje : że krokiem naprzód w tym zakresie jest k l a s y f i :ja, p r z y j ę t a przez „ P r a c o w n i ę badania tekstów luć ych" P I S — również treściowo-funkcjon a l n a , posz ona w schemacie g ł ó w n y m i rozbudo­ w a n a wew: rznie. Moment i k c j o n a l n o ś c i ograniczono t u j e d n a k do p i e ś n i treś< vo z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i , w y k l u c z a ­ no P r z y b e . 3i P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 222—224. J a b ł o n e c z k a s. 135—139. �j ą c m o ż l i w o ś ć z a m ę t u w y n i k a j ą c e g o z f a k t u , ż e te same pieśni w r ó ż n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h m o g ą p e ł n i ć różne funkcje. P o d z i a ł pieśni zastosowany przez Przybosia nie da się objąć ż a d n y m z wymienionych r o d z a j ó w klasyfi­ k a c j i , ani t e ż nie t w o r z y nowego s y s t e m u . A u t o r „ J a błoneczki" s w o j ą klasyfikację oparł n a niejednoli­ tych kryteriach i w ramach niekonsekwentnie wydzie­ lonych grup n i e w ł a ś c i w i e teksty p o u m i e s z c z a ł . Z a w a r t o ś ć ,,Jabłoneczki" podzielona z o s t a ł a n a g r u ­ py: „ P i e ś n i b u n t u i niedoli", „ E p i k a " , „ P i e ś n i o b r z ę ­ dowe" (w t y m p i e ś n i weselne, s o b ó t k i , p i e ś n i g a i k o ­ w e i innej, „ L i r y k a m i ł o s n a " , „ L i r y k a rodzinna", „ L i r y k a p a s t e r s k a " , „ P i e ś n i taneczne", „ P i e ś n i ż o ł ­ nierskie", „ P i e ś n i ż a r t o b l i w e " . G r u p y g a t u n k ó w l i ­ terackich m i e s z a j ą s i ę tu z grupami funkcjonalnymi. Do t y c h o s t a t n i c h n a l e ż ą p i e ś n i taneczne i ż o ł n i e r ­ skie z t y m , ż e p i e ś n i ż o ł n i e r s k i e i t e m a t y k ą d o t y c z ą ż y c i a ż o ł n i e r s k i e g o . P i e ś n i b u n t u i niedoli z o s t a ł y w y ­ dzielone ze w z g l ę d u n a i c h t r e ś ć . J a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , w o b r ę b i e s a m y c h g r u p da s i ę s t w i e r d z i ć sporo niekonsekwencji. Do pieśni e p i c z n y c h w e s z ł y np. p i e ś ń o S t r a l i , p i e ś ń o d z i e w ­ czynie i panu, k t ó r y jej dzban rozbił (miłosna),,'Za­ t y t u ł o w a n a „ Z i e l o n y dzban"3S, „ ś p i bieda"34 — p i e ś ń s p o ł e c z n o - k l a s o w a itp. P o d o b n i e dzieje s i ę w e w s z y s t ­ kich innych działach, a zwłaszcza w pieśniach ta­ necznych, z k t ó r y c h wiele p r ó c z r y t m u i melodii nie m a z t a ń c e m nic w s p ó l n e g o . Np. 3 2 „ O j , s k o w r o n e c z e k orze, da, j a s k ó ł e c z k a pogania, oj, j e s z c z e m nie w i d z i a ł a , da, takiego kochania."3S Albo: „ E j , leci g ł o s po rosie, ej, po polu, po lesie. E j , co ludzie g a d a j ą , w s z y s t k o to w i a t e r e k niesie. O j , co l u d z i e g a d a j ą , w s z y s t k o o n a s z e j doli — oj, n i e c h o to nikogo, da, g ł ó w e ń k a nie b o l i . " 38 N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , ż e u k ł a d antologii c a ł k o w i ­ cie z a l e ż y od jej autora, n i e m n i e j przeto c z y t e l n i k m a p r a w o w y m a g a ć , aby u k ł a d ten b y ł j a s n o i logicznie pomyślany. Wszystkie pieśni zawarte w „ J a b ł o n e c z c e " zaopa­ trzone z o s t a ł y t y t u ł a m i , k t ó r y c h , gdy i m s i ę p r z y j ­ rzeć bliżej, w y r ó ż n i ć m o ż n a trzy typy. T y p p i e r w s z y , n a j p o w a ż n i e j s z y , to u ż y c i e i n c i p i t u , tzn.. ż c t y t u ł p i e ś n i s t a n o w i ą p i e r w s z y lub d w a p i e r w ­ sze j e j w i e r s z e , a c z a s e m t y l k o p i e r w s z e s ł o w a tekstu. P o c z ą t e k p i e ś n i p r z e n o s i P r z y b o ś do t y t u ł u n a o g ó ł bardzo d o k ł a d n i e , z t y m ż e c z a s e m opuszcza s p ó j n i ­ ki i w y k r z y k n i k i , s t a n o w i ą c e oryginalny początek pieśni, np.: „Ożeniłem się" zamiast „A ożeniłem s i ę " ? ; „ O n a g n a ł a w o ł k i " z a m i a s t „ D a ona g n a ł a wołki"38 „Spojrzał na s ł o n e c z k o " zamiast „Oj spoj­ rzał n a s ł o n e c z k o " itp., albo t e ż , prawdopodobnie przez n i e u w a g ę , podaje i n c i p i t bez s e n s u i co gorsza, n i e j e d n a k o w o : i n a c z e j n a d t e k s t e m , inaczej w spisie rzeczy. Np.: t e k s t r o z p o c z y n a s i ę od s ł ó w : „ N j e b ą d ę sę r e c h l i żenjeł"*", t y t u ł n a d t e k s t e m b r z m i „ N j e b ą ­ dę s ę r e c h l i " , co z n a c z y „ N i e b ę d ę s i ę p r ę d k o " , a w spisie r z e c z y p i e ś ń t ę z a t y t u ł o w a n o : „ N j e b ą d ę r e c h l i ż e n j e ł " — kogo? 3 ; 3 9 3 2 Przyboś: Jabłoneczka J w . , s. 107—109J w . , s. 82. J w . , s. 394. J w . , s. 398. J w . , s. 324—325. »8 J w . , s. 357. J w . , s. 389. i » J w . , s. 264. as a* « »» 3 3 7 s. 83. T y p drugi t y t u ł o w a n i a to w y j ę c i e w i e r s z a c a ł e g o l u b jego f r a g m e n t u ze ś r o d k a p i e ś n i , np. „ Z a r z u c ę j a r u ­ ciany wianeczek" . 41 „ Z r o b i ę j a tej s w o j e j m a t u s i uciechę, uciechę, zarzucę j a ruciany wianeczek na s t r z e c h ę , n a s t r z e c h ę " — incipit s t a n o w i dopiero w i e r s z trzeci z w r o t k i . T a k samo rzecz s i ę m a w p i e ś n i pt.: „ G d z i e dziesz n o c o w a ł a " ?^2 „ A ty. p s z c z ó ł e c z k o m a ł a , gdzie b ę d z i e s z n o c o w a ł a ? " bę­ — i n c i p i t s t a n o w i dopiero w i e r s z d r u g i . T r z e c i m r o d z a j e m t y t u ł o w a n i a jest n a d a w a n i e ty­ t u ł u p r z e z samego w y d a w c ę , j a k n p . „ Ż a ł o s n a k o ­ chanka" *, „ P o ż e g n a n i e d o m u " i inne. P r z y r o z ­ p a t r y w a n i u tego ostatniego sposobu t y t u ł o w a n i a n a ­ s u w a s i ę pytanie, w j a k i m c e l u P r z y b o ś n a d a ł n i e ­ k t ó r y m p i e ś n i o m t y t u ł y sztuczne, c z a s e m n a w e t n i e ­ n a j g o r s i o g ó l n ą treść lub nastrój pieśni oddające, z a w s z e j e d n a k obce s a m e m u t e k s t o w i . T y t u ł s z t u c z n y nie m o ż e zrosnąć się z p i e ś n i ą w j e d n o r o d n ą całość, t y m b a r d z i e j ż e k a ż d y w y d a w c a m a niegorsze od Przybosia prawa nadawania nazw publikowanym p i e ś n i o m . S t w a r z a to r o z l e g ł e m o ż l i w o ś c i n a j r o z m a i t ­ s z y c h n i e p o r o z u m i e ń , gdy n p . c a ł k i e m p r z y p a d k o w o r ó ż n e p i e ś n i z o s t a n ą przez r ó ż n y c h w y d a w c ó w j e d n a ­ k o w o n a z w a n e l u b odwrotnie. T y t u ł n a d a n y n i e s ł u ­ ż y zatem identyfikacji pieśni, nie o k r e ś l a jej w ą t k u , a w k a ż d y m r a z i e nie c z y n i tego a n i s y s t e m a t y c z n i e , ani d o k ł a d n i e , wobec czego n a r z u c a n i e go p i e ś n i l u ­ d o w e j jest n i e u z a s a d n i o n e i c a ł k o w i c i e jej obce. Większość wydawnictw pieśni ludowych prawie w y ­ ł ą c z n i e z a m i a s t t y t u ł u d a j e incipit p i e ś n i . Z w y c z a j ten n a l e ż y p r z y j ą ć z a z a s a d ę . P o c z ą t e k p i e ś n i ł a t w y j e s t do z a p a m i ę t a n i a i t w o r z y z p i e ś n i ą j e d n o r o d n ą c a ł o ś ć . N a jego p o d s t a w i e c z y t e l n i k bez t r u d u po­ t r a f i d o t r z e ć do w ł a ś c i w e g o t e k s t u . P r z y b o ś w c y t o w a n y m a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w ^ " i w e w s t ę p i e do „ J a b l o n e c z k i " k i l k a ­ krotnie z w r a c a u w a g ę na wielkie zapotrzebowanie s p o ł e c z e ń s t w a na p i e ś n i ludowe i gorliwie upomina s i ę o n i e s k a z i t e l n o ś ć nie t y l k o t e k s t ó w , a l e i m u ­ zyki ludowej. „Temu pragnieniu — pisze P r z y b o ś — u d o s t ę p n i e ­ n i a t w ó r c z o ś c i poetyckiej i muzycznej ludu trzeba od­ powiedzieć dostarczeniem p i e i n i szczerze ludowych, nie zepsutych przez przypadkowych przerabiaczy i poprawiaczy"i\ „Łżeludowość jest plagą nie tylko poezji, szerzy s i ę ona hałaśliwie i w innych sztukach, a zwłaszcza w muzyce. Niebezpieczeństwo zafałszowania tego, co lu­ dowe przez czerpiących z m e l o d i i i tekst&w ludowych jest natarczywie aktualne"**. T o upominanie s i ę , n a j z u p e ł n i e j z r e s z t ą s ł u s z n e , o teksty i melodie p r a w d z i w i e l u d o w e w i ą ż e s i ę z z a ­ g a d n i e n i e m sposobu i c h p u b l i k o w a n i a . C h o d z i m i a ­ n o w i c i e o to, czy s ł u s z n ą jest r z e c z ą p u b l i k o w a n i e t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h z p o m i n i ę c i e m melodii. P r z e c i w p u b l i k o w a n i u n i e z a l e ż n i e od siebie t e k s t ó w i m e l o d i i l u d o w y c h p r z e m a w i a s t w i e r d z e n i e , ż e p i e ś ń j e s t po­ ł ą c z e n i e m d w ó c h e l e m e n t ó w : s ł o w n e g o i muzycznego, ż e rozdzielanie i c h d a j e t r o c h ę sztuczne, a p r z y n a j ­ mniej n i e p e ł n e twory i ż e przy o d ł ą c z e n i u t e k s t ó w p i e ś n i od melodii p o w s t a j ą d u ż e m o ż l i w o ś c i w ł a ś n i e stylizacji i kompozycji pseudoludowych z a r ó w n o w zakresie s ł o w n y m , j a k i m u z y c z n y m . Z drugiej z a ś strony same teksty p i e ś n i o w e s t o j ą c z ę s t o n a w y s o ­ k i m poziomie a r t y s t y c z n y m i w y d a n e oddzielnie m o ­ gą przedstawiać zbiór o d u ż y c h w a r t o ś c i a c h literac­ kich. Wydaje s i ę w i ę c , ż e obydwie formy s ą u p r a w ­ 4 1 4 2 ni a *3 41 45 •iu J w . , s. 183—184. J w . , s. 324. J w . , s. 132—133. J w . , s. 154—156. J W . , S. 6. P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w O. c. s. 7. 177 �nit>ne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o ­ r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a o publikowaniu samych tylko tekstów. N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna strona „Jabłoneczki" Juliana Przybosia. Odpowie­ d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y ­ tut W y d a w n i c z y . T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a ­ ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - ' k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na prędkie „zaczytanie". Wielka ilość b ł ę d ó w drukarskich, niedbalstwo w przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego. S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo­ s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e ­ lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a ­ n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a — P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y — c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o ­ c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j , ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć . Niekonsekwentne to oznaczenie d e z o r i e n t u j e trochę c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a — s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u ­ sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o ­ wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron. Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j ­ szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m . S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e ­ n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a ­ ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę — r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ; S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o ­ z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y ­ raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n ­ tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności. Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen­ t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając tej naczelnej za­ sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej wyjątków na rzecz utworów wyraźnie chybionych lub zbyt znie­ kształconych, dobierałem teksty tak, żeby przedsta- 4 7 « 4 9 5 0 5 1 niku. 178 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467. J w . , s. 6—7. J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą , J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany. J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i wiały twórczość poetycką całego obszaru etnograficz­ nego Po Es k i " * . P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a ­ zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo­ w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y sięgnąć albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć 0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po­ s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z ­ t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e ­ n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi. W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp­ n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d ­ ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e . D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po­ d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę 1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I . 4 30 Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.: tablica I I I . W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze­ w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w ­ szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę ­ ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł : Anto­ logia polskiej pieśni ludowej. U d o ł u , pod f i r m o w y m sygnetem, umieszczony nakładca: P I W . Identyczny u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e ­ nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta­ w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś , tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio­ rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do czynienia z t y ł u ł e m nadanym, wprowadzającym w błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e ­ s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so­ bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d ­ p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś ­ ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru, j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z ­ k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w ­ szym zetknięciu się z książką. Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to­ ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S . Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a ­ ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . s przewoź­ ~> J w . , s. 143—144, Maria Błońska �T A B L I C A Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia 147 P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie I Źródło Opuszczenia Kolberg: Radomskie 22 s. Zwrotki 3,4,5 175 i 7. weselnjitn 161-2 Rozpleciny V. Kolberg: Mazowsze s. 246 nr 130 D w a w i e r s z e po wierszu 14-um. 3 197 Nie b ę d z i e s z , 4 214 Z pieśni 5 219 6 220 Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84 D w i e p i e r w s z e zwrotki, Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53 Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19. Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr 109 Zwrotki Z a J a s i e m do Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i 165 Cztery zwrotki k o ń c o w e . Marysiu dożynkowej Śląska 5-10. 7 231-2 J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr 278 8 233-4 S z u m i las Kolberg: Mazowsze 5 s 272 9 241-2 Koło mego o g r ó d e c z k a Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53 Zwrotki 8-11. 242 Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a , Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr Zwtotki 8-10. 10 263 nr 109 Brak ostatniej z w r o t k i . Brak zwrotek 5-3. chciała 11 250 12 259 Oj, wołałem, 277-87 Biała l e l i j a 13 Przy oknie s p a ł a wołałem Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371 T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki. Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121 Brak zwrotek 3-S. Kolberg Sandomierskie 1 s. 58 nr 53 Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i wy­ brane tylko zwrotki 27-29. [4 280-81 T o p ó l s i ę 15 283 Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165 rozwija H u l a j , bujaj, j e l e n i u Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr 298 Zwrotki 1-4 i 13-18. Zwrotki 5-11, oddzielone przez Kolberga od poprzed­ nich p o z i o m ą kreskg. T A B L I C A Nr Strona i t y t u ł p i e ś n i u 1 80 2 143 Przubosia II Ź r ó d ł o podane mylnie Pieśń o gołębiu Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a. Z ł o t e ziarno Kolberg: Kaliskie 13, s.169 Sprostowanie Informacja nr 170 mylna. Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . . 3 1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111. 4 177 Już-ci 5 225 T u r l a m j a se, 6 257 Prosto mego o k i e n e c z k a Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271 Powinno byc: Kolberg, 12. Po/nariskie, s.145 nr 272. 7 273 K o c h a n c c z k a po chodzi Steffen Informacja 8 314 Na kopieczku kwitnie r e ż P i e ś n i I I , nr 331 9 347 A wyjrzyjże, dziewczyno Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5 Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211. Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217 pojechał turlam sadeczku Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s. c Informacja mylna. 289 mylna. Powinno b y ć : Pieśni, H , s. 331 nr 272 c. Inforinccjo mylna. �T A B L I C A Nr I Str. III Jest Pieśń 2 3 75 83 103- - 6 4 5 6 112- - 3 115- - 9 121- - 2 wiersz 6 j 7 O turze, co z ł o t e różki m a Strala zwrotka 2 wiersz O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i 18 tureckiej ,. 4 W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o „ 18 J a s i u z w o j e n k i jedzie ., Brat zabija s i o s t r ę 3 „ 127 8 129 - 3 0 135- - 9 K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o W y p r a w a pana do m ł y n a 7 a 9 10 11 12 13 14 15 Ib 17 li! 19 20 21 22 23 24 25 „ 143 147- - 8 154- - 6 164 174 175 178 188 193- - 4 206 211- - 1 2 Z ł o t e ziarno Bóg zapiać P o ż e g n a n i e domu Wianek weselny I . Na wieczór przedślubny Po wianek P r z e l e c i a ł y ptaszki W y s z ł a Kasieńka Kole ł a s a Zimnego wiatru P i e ś ń gaikowa ., >• 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 213 214 222- - 4 231- - 2 232- - 3 Podkoziolek Z pieśni dożynkowej H e j , z g ó r y jadą Mazury J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę Dumka d z i e w c z ę c i a jt 238 243 - 4 245 - 6 246 - 7 S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e A z w i e c z o r a czarna burza P o w i e d z i e mi, powiedz Lipeńka 251- - 5 2 263 2b6 267- - 8 272- - 4 275 277 - 8 296 J e d z i e konik z miasta Po c ó ż e ś c h o d z i ł a Droga do dziewczyny P r z y j e c h a ł o siedmiu Gricbziujszczek ji łupod Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e B i a ł a leiija Pierse kury zapiały 48 49 50 51 52 324 326 332 - 3 343- - 4 357- - 8 Gdzie będziesz nocowała M a m b a b ę , mam A dala s i ę moja pani matka Poleciała gąska Piosenka ś w i n i o p a s a „ 1 „Ii wiersz 2 zwrotka 9 w i e r s z „ 24 ,, „ 25 „ 36 w i e r s z 12 z w r o t k a 5 wiersz 6 4 3 „ 1 „ 1 ., 3 3 „ 2 11 „ 12 „ 15 „ tytuł 4 1 2 3 2 1 1 l 1 1 3 3 3 4 2 3 3 2 1 2 2 ,. I „ 15 1 3 2 2 2 1 3 2 9 17 22 24 3 4 2 1 ., „ ,, 4 .. ., „ ., .. ., „ „ „ „ „ „ 2 3 1 „ 2 „ „ 1 2 1 1 14 Powinno b y ć szczure dolej szyre dali swej pitrzyj tohie juzem się ja rozmyśliła zabronić pokochało na p r ó g panie pumę mnie a pan m ł o d y ł a u y, ściHny Jawy, s t o ł y oj t y l i rai dobrze pr*ez nie m o s z c i j a d o m a Mareskie wsie u c i s k a j , n i e uciekaj do pierścionka pawie prosił o jej 0 wieniec podkoziolka dożęli Hej, z góry mi Jasieńku w rynku Jasieńka dziew z ę stada ciebie Jasieczku goni bystro mam j a mila na r ę k u mi s i o j n ł a m se wtórowany dziewukl lelijo 1 se z d j ą n te bucicki pszczółeczko nie s p t z e d a m mię te docy swojej patrzaj tobiem juzem się już j a rozmyśliła zbronić zakochało za próg pan pan a m ł o d y pan ściany, ławy stoły, ławy 0 tyla mi dobrze przed nie masz ci j i doma Marewskie wsio uciekaj, nie c e k a j to pierścienia panie p r o s i ł jej o wieniec podkoziolek dożęlim Hej. z góry, z góry mnie Jasiuleńku w ryku ( p ł o c i e ) Kochanka złoto stado siebie Jasieńku płynie bystra mam-U mata na r ę c e ma stojala se wy torowany dziewuli lelija 1 z d j ą n se b u c i c k l pscółeńko i sprzedam mi to decy �GARNCARSTWO L U D O W E Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955 P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i produkcyjne g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e pieców kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y ­ twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź­ n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo­ darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli­ n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n ­ c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o — j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u — t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u . A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u ­ ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po­ z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o z a j ą ć s i ę t y m tematem. Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u ­ d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w monograficzne opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł ­ tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o ­ z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a ­ d a ń terenowych, prowadzonych systematycznie od k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n ­ k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o Kultury i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a ­ szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j a ż do n a s z e j współczesności, w której wytwórcy z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a ­ n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e ogniska garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po­ w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w bogac­ t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o materiału. Nadto należy p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o ­ r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se­ l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o ­ d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a jego p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety, t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k drukarskich. Mimo tych i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą pozycję wydawnictwa „Sztuka". P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l ­ sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a ­ sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h opraco­ w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie poznanych ośrod­ k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i . Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę technologiczną garncarstwa, która w książce Rein­ fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c : c z e r e p e m n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e tworzywo naczynia glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po­ rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu wypalania ich w temperaturze niskiej. A n g o b ą nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i , w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o e n g o b e, a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d ­ n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a , p o1e w a z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno. W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą ­ c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y ­ b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y ­ daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e ­ nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y ołów m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a ­ p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o ­ dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól­ nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r ­ ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a , krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi­ lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i ­ wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga­ n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele). R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z ­ łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem, k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u ­ miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł wcale bogatą onomastykę kształtów naczyń, regionalnie z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o . O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w czasopiśmie warszawskim „Pamiętniku ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą ­ cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d ­ goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ; „drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ; „p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ; „o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ; „ p n i a k i " — to garnce; „j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ; „kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i ­ szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i ­ sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k". Garnek k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e do topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a", a trójnóżek — ,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e ­ l i z n y , zw. „ p o 1 e w a n i c a". Na Śląsku Cieszyń­ s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego z rurką, zwanego „ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y ­ w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t ­ n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r ­ stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form, p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę ­ zykowych. Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d ­ bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a ­ chodnio-europejskim wymagano tego od czeladni­ k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r ­ dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu rodzimość formy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego. Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y ­ w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n ­ teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z ­ mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do­ piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o ­ w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m 179 �przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie Rze­ m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u ­ belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o ­ deli w e d ł u g w y k o p a l i s k s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a ­ lebną". Poważniejszego natomiast uzupełnienia wymaga rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob­ nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e ­ m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca, szyjki, u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y ­ n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e ­ r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r ­ t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l ­ s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for­ m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u — co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y ­ s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a jed­ n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co jako wyraz naszej wrażliwości na formę, smaku i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a ­ k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki. W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n ­ c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a ­ s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m ­ pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m . G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a , trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e ­ lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e ­ o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł ­ cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a , r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e ­ czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą , a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo­ j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y ­ w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a , g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o ­ nego z p r ę c i a . T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne, b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d ­ n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e . S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o ­ d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y ­ k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w ­ s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego, nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a ­ nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż n a niezawodne kierowanie procesem wypalania. Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej wychodzą spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż ­ ne zielenie m i e d z i o r a z żółcienie i brązy ugrów. M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a ­ ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a . T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i , n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a ­ l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d ­ n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o ­ d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą , i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą . A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w , k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki. D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a ­ chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce. Tadeusz CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ Seweryn WYSTAWIE CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani­ zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u ­ zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a ­ w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po­ w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a ­ ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego. Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso­ w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t ­ k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a ­ j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n ­ stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w , kończąc na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji skupimy naszą u w a g ę . W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob­ szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza. M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź ­ by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n ­ c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a 180 z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y ­ s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a ­ tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi­ skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane), d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y , plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) , wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a ­ wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e ­ d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e ­ r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż zanadto rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa­ m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych, a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó ­ ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y ­ stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e ­ go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y - �s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez f a c h o w c ó w scenariusza. M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, co m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś ­ ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e zawęziło z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i ­ z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y ­ boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y ­ ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te­ go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą ­ dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a , czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob­ n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r ­ nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze­ g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k ­ towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny. Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w ­ nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i , Bilińskiego ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele innych. Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u ­ zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego), Siera­ dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o ­ wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew­ ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l ­ s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i , K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek, J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a ­ szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie­ tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J . S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E . Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W. Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś). Wyroby zaprezentowane na wystawie to prze­ w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o ­ nana produkcja bieżąca, którą znamy z wielu już w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y wymienić wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład­ k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o ­ b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a ­ ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę ­ cim. tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e ­ koracyjnego. W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany, z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e natomiast w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł ­ dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u . Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a ­ m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n ­ c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e ­ p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i ­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h właśnie wystawach zapoznawali się pracownicy C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y ­ twórcami. Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c ­ twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we 2 ^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y ­ t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " . Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a ­ zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą " z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz­ powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk, W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y ­ li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo­ wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą . W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę, flamerowa­ nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod koniec pierwszego d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930). 1 Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m nadzoru artystycznego C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o ­ by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r ­ tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o ­ n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a ­ rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a ­ cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o - 1 Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej. P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345. Ryc. 1. Reaktywowana Wyk. Zdzisław ceramika Plagowski, „flamerowaną". Pułtusk. 181 �Ryc. 2. Reaktywowana Wyk. Władysław Włocławku organizował kolektywy projektanckie, złożone z miejscowych robotnic fabrycznych lub specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo­ wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w ­ s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o ­ s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o ­ l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u . Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku­ mentowany dorobek kolektywu malarek ludowych z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle interesujące. C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w ­ n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y , g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i . W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad­ k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o ­ d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o ­ w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż ­ n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof. R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r ­ tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w ­ s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś ­ ci samodzielnie korzystać, w i d a ć z prac dawnej u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r ­ c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego w y r a z u , czego liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w Suwałkach. W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany katalog, s t a n o w i ą c y p r a c ę z b i o r o w ą pod redakcją M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną. Interesujące nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz­ d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę Popławską. Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej" str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo­ zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk­ cjonalności wyrobów garncarskich i jej związek z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po­ krótce techniką w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej czy U r z ę d o w i e . W zakończeniu s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a ­ 182 ceramika Latoszek, „flamerowana". Pułtusk. c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w mieście, i omawia dzałalność CPLiA n a odcinku ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r ­ tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom­ p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h , k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a ­ ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a ­ n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h form ludowej ceramiki, mimo istniejących możli­ w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a , k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y ­ stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a ­ j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n ­ carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y ­ w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e ­ s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest 2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i . P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby skrępowana swym oficjalnym stanowiskiem, które nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej, j a k a cechuje wypowiedzi niektórych współautorów katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y ­ tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i ­ sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo­ w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i ­ w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po­ ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j . Świa­ d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a ­ k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż nieczynne. D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a , pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j �produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o ­ wym plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud­ nionymi w zakładzie ceramicznym. Według słów autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a ­ k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r ­ w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l ­ licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i , zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś ­ ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą ­ cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie­ jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka, k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h , nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a ­ dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o Fotografował i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż ­ n a by p o d a ć w i ę c e j . W y t y k a j ą c autorkom zbyt optymistyczny sposób o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć przysłowio­ w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u ­ dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t ­ ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe­ c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o ­ w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a ­ g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r ­ czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a ­ m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie jest n a s z y m wspólnym obowiązkiem. Pamiętajmy o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y , Rss. Michał Maśliński W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o ­ cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra­ d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o , jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą ­ cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj. warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m ­ p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j . T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę ­ cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j ekspozycji, N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz­ nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n ­ f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w ­ nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere­ s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o ­ m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y ­ ło 2obaczyć, W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę . N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y ­ styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a ­ łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej. Tymczasem układ eksponatów pochodzących z różnych okresów byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą ­ g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po­ wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż ­ n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o ­ szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż ­ liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a ­ kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż­ n y c h regionach. W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i ­ m y reprezentowane na wystawie działy twórczości tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma­ dzonych e k s p o n a t ó w , Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki. P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a ­ nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z ­ cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y ­ różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w ­ s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w ­ s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w Pniewie (w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m , s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a ­ l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a ­ stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y ­ jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h , z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko­ l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e — wykonany przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y ­ w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u ­ dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela­ te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u ­ dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a ­ ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r ­ w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości pasów. T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e , r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e , przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate­ riału. Ze specjalnym zainteresowaniem oglądaliśmy na wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe, które na M a z o w s z u m a j ą swoją bardzo s t a r ą tradycję sięgającą X V I wieku. W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o ­ miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo­ rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a ­ nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r ­ czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e ­ go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u 1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u ­ p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o ­ z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej 183 �oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł porównawczy. Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e żadnej w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź ­ ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y ­ k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w przypomina wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez r ó ż n e tygodniki, a z w ł a s z c z a przez wydawnictwo o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz­ ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o ­ rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero­ w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o ­ r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich, k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m ­ pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. . Rys. 1, Dywan-narznta Wierzbicka z Żelechowa zielono-czarny. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a ­ ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej. Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po­ w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d ­ c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u — o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e ­ nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a ­ rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet­ n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i ­ n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i (ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y ­ ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł , o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych. T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e ­ zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę zwraca tkanina o wzorach ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę ­ g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów­ n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do­ b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e kompozycyjne specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą . B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d ­ stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a ­ rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by­ ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze­ ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t ­ k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j ­ szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a niej eksponaty najbardziej typowe ze wszystkich ośrodków produkcji tkackiej z terenu Mazowsza z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o ­ w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć 184 Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie­ ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą przez C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e . B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze­ n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a firanek siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a ­ s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej specyfice m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f ­ towane serwety n a stół czy komplety podobnych w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i ­ j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra­ wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką zasługą w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e ­ niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o ­ s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą ­ ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e ­ wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j działach na wzorach ludowych, charakterystycznych d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n , na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a swoją działalność. W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz­ n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930 w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz­ nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j . Eksponaty, m i m o ż e b y ł o ich wiele, nie t w o r z y ł y zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą „ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o ­ n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e przez K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby materiału do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u na tych dwóch sąsiadujących ze s o b ą terenach, k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o ­ k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n ­ t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e koralika­ m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a ­ s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m . Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w ­ n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder­ w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a - �r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a ­ k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę ­ cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do­ bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e występuje (jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y ­ t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a ­ zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a ­ nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h . N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e ­ prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i ­ nanki z powiatów: Ostrołęka, Gostynin, Węgrów i Mińsk Mazowiecki. O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o ­ ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty­ py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h . Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które dotychczas słabo było reprezentowane n a innych wystawach. Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i ­ n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y ­ cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa­ nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo­ t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na przykładach zastąpienia tradycyjnych kogutków, u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " , g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " . Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo­ w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a poprzedzony jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a ­ n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy też traktować je jako odrębny, nowy kierunek w twórczości ludowej. Dotychczas nikt b l i ż e j nie z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c ­ k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w gospodar­ c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t . W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro­ biazgowo. Uwypuklone zostały niektóre szczegóły ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a zatytułowana „Warsztat tkacki", wykonana rów­ n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a ­ r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś ­ ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y . N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó ­ re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o ­ k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y ­ stawie. D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du­ ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r ­ tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c ­ kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n ­ n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r ­ t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r ­ czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o nawią­ z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo rzadko. W ś r ó d tych w y c i n a n e k tematycznych zwracają u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści Ryc, 2, Dywan-narzuta. Starowsi (pow. Ryc. 3. Dywan-narzuta Wyk. Stanisława Wyk. Mińsk Julia Budzyńska Mazowiecki). ze ciemnoczerwono-seledynowy. Krzywiak z Węgrowa. 185 �Ryc. 4. Dywan-narzuta Mladzka z Rudzienka biało-turkusowy. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a ­ w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema­ tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu. C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o ­ d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie­ g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t ­ k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny twórczości miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i ­ nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a ­ c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y ­ c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y ­ p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a . W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o starannie. P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n ­ n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a ­ zania na wystawie. Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l ­ k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o ­ l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o ­ rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p . S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę zapowiadał u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k . A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie przedmiotów c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę ­ dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę 186 K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a ­ nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e ­ czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o ­ bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y . C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m ­ nie reprezentowanym na wystawie warszawskiej w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y się tu jedynie w y r o b y Eugeniusza Piotrowskiego, g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i , d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y ­ j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o ­ m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -— nawiązywały do t r a d y c y j n y c h form dekoracyjnego garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo­ bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r ­ namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m stanowiły przy­ k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t , ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do eksponowania w y t w o r ó w jednego t y l k o g a r n c a r z a . M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a ­ koby garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu było czymś wyjątkowym, spotykanym sporadycznie. A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - , dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec, B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h tradycji g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y zwiedzają­ c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak d r o b n y m jego f r a g m e n t e m . Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się szereg u w a g , z k t ó r y c h przynajmniej najbardziej w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć . Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j , od e k s p o z y c j i . I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a ­ kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r ­ sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u ­ d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a ­ dań. Układ wystawy wielodziałowej, obejmującej przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium, w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e , z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko­ rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie. W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y : w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze­ g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a ­ dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r ­ s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e ­ dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a ­ w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a ­ sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e ­ rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin­ no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o ­ w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no­ w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez­ w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a ­ g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u ­ bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko­ w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej. Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba­ czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u . Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y ­ stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y �r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i ­ jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o ­ by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i była najbardziej charakterystyczna i w y k a z u j ą c a c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a ­ nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h bardzo m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a ­ ł ó w kultury wnętrza i ceramiki. J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a ­ w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m lokalem i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż­ by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó ­ rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po­ dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w . W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż estetyka ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od­ p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego typu. Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają­ cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz­ ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a ­ mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach. Fotografował J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y ­ stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w ramach ich tych samych nazwisk, znanych nam z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o ­ stek. Wspomniane wyżej usterki nie mogą jednak umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u ­ dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o ­ pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i , białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u ­ ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi. W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi­ z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o ­ b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o ­ dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze­ w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=» p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a ­ pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o ­ nawstwo. I. Cywińska, Jan A. Gerlach, T. Rogalanka Swiderski PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, T O M X, Z E S Z Y T 1 Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne. Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l ­ s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec­ nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X „ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on część prac etnograficznych ośrodka krakowskiego, przygotowanych r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof. K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e s i ę jeszcze pod p r a s ą . T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac. O t w i e r a go a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e ­ m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw­ nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar­ stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo. W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a ­ nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o ­ wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r ­ skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e ­ nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a ­ t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y szałaśniczei, b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo­ d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł ­ tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h z drewnianych ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y ­ s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o ­ wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j . Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a północno-zachodnich kresach powiatu nowotarskie­ go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a ­ f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do śledze­ nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną. Długa ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a w swej c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e „podhalańska", podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka. A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o ­ r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob­ nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u ­ m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a ­ n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a . W związku z omawianiem zdobnictwa stroju m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom na spodniach, Znajdujemy tam rozwój dekoracji p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a , o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską „kluckę", przypominającą w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " , k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez 187 �p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so­ bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z z meandrowatym „gadzikiem" dokoła przyporów, a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano­ s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie­ więciornika. E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot­ nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci „ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e ­ w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą ­ cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a ­ sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e ­ j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y (Sądeczyzny). P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego, w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie, nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym. Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o ­ n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y baranich s e r d a k ó w . Pracę swą Szewczyk zamyka podsumowaniem, w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego ochotnickiego stroju męskiego, a następnie jego z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y od wieku X I X ubiory górali całego „starostwa czorsztyńskiego", którego część stanowiła niegdyś również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni­ c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o ­ ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego. P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję wartościową, rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u ­ dowych. Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob­ nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i ­ sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a ­ czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e , które wymagałoby ze s t r o n y autora wyjaśnienia. N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem — z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e ­ g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y ­ j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a ­ i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z , k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?), autor opisuje formę podhalańską ze skrzelaml opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o ­ szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d ­ w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica, Sromowce etc). P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u ­ bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n ­ f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o ­ ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k , c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d ­ n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e , Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) . W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o ­ j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o ­ że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w idąca z S ą d e c z y z n y (str. 75). P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do­ piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i zamieszkujących „starostwo czorsztyńskie". Zagad­ n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone, o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y ­ towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej. Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u ­ d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu o m a w i a ć nie b ę d z i e m y . K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a ­ ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s ­ p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o ­ znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra­ f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e ­ n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r ­ tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą ­ czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y ­ sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej, z dokładnie oznaczoną ludową terminologią. Rss. KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ" W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954 ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t „Cera­ m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a ­ wie „ D a w n a Ceramika Pomorska", zorganizowanej w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u — omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo­ r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u ­ t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą ­ ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a . I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a ­ c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " . S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n ­ tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u ­ tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od- powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y ­ t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r ­ k ę w błąd). W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a ­ g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a ­ j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d ­ nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi­ sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r ­ tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge­ macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen­ b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a ­ l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a ­ c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y ­ r ó b osiemnastowieczny, wykonany w e d ł u g pierwo2 1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy­ s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176. 188 S e c k e r H , F . : D i e alte L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r s. nlb. 12. Töpferkunst Danzigs. Cicerone, Jahrg. V I I , �w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u ­ mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro­ biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o ­ s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y ­ k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a , iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a ­ łu. O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y , wykonane: z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c ­ k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i , p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e ­ k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w ­ czych dla zachodnio-pruskieh fajansów. W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r ­ tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y „ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a ­ checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h renesansowych nie b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o ­ pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a ­ j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e i wę­ d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów, które udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V (bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok. 190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w . Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze­ nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e ­ ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o ­ wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a ­ wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a ­ rakterystyczny. P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e ­ go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y ­ robów musiał zaważyć n a wyrobach miejscowych, „które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o " oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w ­ no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z ­ ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y holenderskie z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " . Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej barwności w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli­ c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a ­ w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e ­ n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r ­ skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich, w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo­ w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a ­ ju polichromowania reliefów na kaflach i przeważ­ nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a ­ z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także — c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d nielicznych kafli siedemnastowiecznych, trafiających się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle o polewach j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e , b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e ­ k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu. Z wymienionych przez autorkę siedemnastowiecz­ n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e ­ stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j . D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , j e ś l i nie jest wyrobem h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e ­ r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e ­ nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a ­ mym autentyczność tekstu m o ż e n a s u w a ć wątpli­ wości. D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e 0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie­ l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e „ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w ­ ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e , z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i ­ m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy, sposób k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o ­ s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną, z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u ­ giej p o ł o w y w . X V I I I , stosowaną jednak także w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d ­ k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń ­ stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e ­ rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza­ sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o ­ rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s ­ k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m podobne t y p y t a l e r z y 1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z ­ nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo­ giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a ­ dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat­ nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y ­ s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e ­ resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j ­ częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem fajan­ s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie­ ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y wzmiankowane wyżej analogie, trudno orzec — zwłaszcza ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j ­ ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u ­ zeum Miejskiego w Gdańsku) u n i e m o ż l i w i a dziś stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a ­ ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o ­ c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j ­ dujący s i ę w posiadaniu prywatnym). n W kaflarstwie wschodnio-pomorskim autorka do­ p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e ­ ku d w ó c h dróg rozwojowych: j e d n ą w i ą ż e z typem kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e ­ liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a ­ l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j przypisuje przeciętnie wysoki poziom techniczny i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o ­ ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a ­ t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e ­ lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a ­ r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w tematyce dominowanie scen z ż y c i a mieszczanina i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y ­ j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e ­ c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " . s Bossert H . T h : Volkskunst 1941, tabl, 102, r y c . 1, 3. in Europa. Berlin 180 �T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o ­ w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a ­ l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z ­ nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a uzupełnia się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere­ n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s ­ k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o ­ c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) , w z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a — jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech­ n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o ­ mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o ­ r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e ­ r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i : W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1) t e m a t y m i t o l o g i c z n e nie b y ł y n a w y ­ stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre­ zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o ­ s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e ­ n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c ­ k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y egzo­ t y c z n e z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca, w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a ­ j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro­ dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a ­ l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp., t y p y c h ł o p ó w c z y u b o ż s z e j l u d n o ś c i m i e j s k i e j ( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w Muzeum P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o ­ gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y na w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po­ m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie­ ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u . Wśród kafli o malowniczej w y ł ą c z n i e dekoracji: 1) t e m a t y k ę z a c z e r p n i ę t ą z mitol o g i i w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a oraz kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto­ r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2) sceny b i b l i j n e od­ najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie 5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f ­ lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w katalogu zbiorów Basnera* 3) t e m a t y k a e g z o t y c z n a r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś ­ cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e ­ koracji p o s t a c i e c h ł o p ó w i d r o b n y c h m i e s z c z a n (przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u , jak pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r ­ p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u ­ z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a ­ rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w . R o k o k o w e sceny r o d z a j o w e należą do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y ­ ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a ­ b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o ­ nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a ­ w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii). P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś do­ k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o ­ n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i ­ w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j , i w y ł ą c z n i e malarskiej. Nie­ m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e , j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a ­ j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i . Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e „ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś ­ l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w., są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a ­ du wschodnio- pomorskiego kafla o wielobarwnej d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a najwcześniejszych datowanych kafli z dekoracją k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I wieku. Najwcześniejszym datowanym kaflem w ś r ó d kafli o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a ­ t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l 2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o ­ w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r. 1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748. O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o ­ m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e ­ w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a ­ d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz­ k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g ­ n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y ­ k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a , któn z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele", c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó ­ rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko­ w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a ­ czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t ­ k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń ­ skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a ­ logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw. „gdański szczyt" g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u siedemnastego. C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y . Nie jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń ­ s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n ­ d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n ­ dygnacjach. Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem­ nastowiecznymi piecami gdańskimi a niemieckimi polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o ­ k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w 5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska. Warszawa 1901, t I I I , s. 305. Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h . L w ó w 1921, s. 50. Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942, 6 4 W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39. 190 Hau­ 7 �N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do­ m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o ze s p r z ę ­ t ó w składających się na urządzenie wnętrza — była to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń ­ s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o ­ k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a ­ cyjnych. S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •— p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra­ d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o w p ł y w y Hamburga w piecach o biało polewanych k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł ­ nocno-zachodniej części Marchii Brandenburskiej. O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej przez C h a r l o t t e Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w hamburskich, S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n ­ d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso­ w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a ­ dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w ­ n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r ­ s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e ­ b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu nasuwają S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o ­ ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś z północno-niemieckich o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k ­ s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^. J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie­ ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e ­ k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o ­ w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e , że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski, nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to o c z y w i ś c i e n a pozbawienie pieców gdańskich cech oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon­ s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a poszczegól­ n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o ­ r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi szczegółami 9 1 0 * S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n ­ burg, S t r a s s b u r g 1926. S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des 18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g . 1924, H . 12. !<* P o r . M a ń k o w s k i T . : D z i e j e w y t w ó r n i c e r a m i c z ­ nych w G l i ń s k a i Żółkwi. Biuletyn Historii Sztuki i K u l t u r y , r. I X , s. 241—243, 246—247, 9 ora2 p r o p o r c j e z e s t a w u d e c y d u j ą w k o ń c o w y m e f e k ­ cie o i c h o d r ę b n e j a p a r y c j i . A u t o r k a nie m a r a c j i t w i e r d z ą c , ż e „ t r z y g ł ó w n e cechy p i e c ó w h a m b u r s k i c h , a m i a n o w i c i e : n i s z a w górnej kondygnacji, skośnie ścięte narożniki i fajan­ s o w e nogi w y s t ę p u j ą t a k ż e w p i e c a c h g d a ń s k i c h " ; ani półcylindryczne nisze, znamienne dla p i e c ó w hamburskich, ani nogi fajansowe (autorka n i e k o n ­ sekwentnie n a innym miejscu p r z y j m u j e za Secker e m , żq piece g d a ń s k i e u s t a w i a n o z a w s z e n a d r e w n i a ­ n y c h podstawach) — w G d a ń s k u nie w y s t ę p u j ą , a s f a z o w a n e n a r o ż n i k i s ą n a t y l e pospolite, ż e m o g ą być charakterystyczne dla p i e c ó w hamburskich tylko w formie p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h , r ó w n i e ż n i e w y s t ę ­ p u j ą c y c h w p i e c a c h g d a ń s k i c h . (Podobne elementy spotyka s i ę natomiast w piecach e l b l ą s k i c h ) . Charakteryzując wschodnio-pomorską produkcję ce­ r a m i c z n ą w. X V I I I , autorka twierdzi: „ O d pierwszej p o ł o w y X V I I I w. p o j a w i a s i ę w p r o d u k c j i z a r ó w n o n a c z y ń f a j a n s o w y c h , j a k j k a f l i d ą ż n o ś ć do ś w i a d o ­ mego l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h , w z w i ą z k u z czym w ceramice pomorskiej z a c z y n a u p a d a ć f a ł s z y w a w z a ł o ż e n i u d ą ż n o ś ć do n a ­ ś l a d o w a n i a porcelany c h i ń s k i e j , j a p o ń s k i e j czy e u ­ r o p e j s k i e j i n a s t ę p u j e n a w r ó t do p r z e d s t a w i e ń r o d z i ­ mych". C o ś t u s i ę n i e zgadza. O p r o d u k c j i p o m o r s k i e j X V I I w i e k u w i e m y n i e w i e l e . - P a r ę o k a z ó w kafli i f a ­ jansów, z mniejszym lub w i ę k s z y m p r a w d o p o d o b i e ń ­ s t w e m p r z y p i s a n y c h tej p r o d u k c j i , nie n a ś l a d u j e p o r ­ celany c h i ń s k i e j a n i j a p o ń s k i e j ( j e d y n i e d z b a n z d a ­ t ą 1637 z a w i e r a w d e o k r a c j i p e w n e e l e m e n t y w s c h o d ­ nio-azjatyckie); o n a ś l a d o w a n i u porcelany europej­ s k i e j n i e m o ż e b y ć w t y m czasie m o w y , ponieważ w Europie produkcja porcelany z a c z ę ł a s i ę r o z w i j a ć dopiero w p i e r w s z e j ć w i e r c i X V I I I w i e k u ; n i e s p o ­ tykamy s i ę z tymi n a ś l a d o w n i c t w a m i także w deko­ racji w c z e ś n i e j s z y c h kafli i f a j a n s ó w z w i e k u X V I I I (samo u l e g a n i e rozpowszechnionej modzie jedno­ b a r w n e j d e k o r a c j i n i e b i e s k i e j n i e jest c h y b a w y s t a r ­ czające, ż e b y u z n a ć j e za n a ś l a d o w n i c t w a porcelany). D o p i e r o o k o ł o r o k u 1740 p o j a w i a j ą s i ę w z o r y p s e u dochińskic — przejmowane w d o ś ć swobodnych i n ­ terpretacjach z f a j a n s ó w holenderskich; w drugiej p o ł o w i e X V I I I w i e k u r o z p o w s z e c h n i a j ą s i ę w deko­ r a c j i k a f l i modne r o k o k o w e s c e n k i r o d z a j o w e , w y ­ k a z u j ą c e p e w n e z w i ą z k i z tego t y p u d e k o r a c j ą e u r o ­ pejskiej porcelany, a n a s t ę p n i e p r z y j m u j ą s i ę wzory kwiatowe — pokrewne naturalistycznym wzorom kwiatowym wprowadzonym do d e k o r a c j i fajansów pod w p ł y w e m p o r c e l a n y m i ś n i e ń s k i e j — k t ó r e u t r z y ­ m u j ą s i ę jeszcze w p o c z ą t k a c h w i e k u X I X . N a p o d s t a w i e znanego m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o m o ż ­ n a s ą d z i ć , ż e p r o d u k c j a obliczona n a z b y t w ś r ó d uboższych warstw społecznych rozwijała się w X V I I I w i e k u r ó w n o l e g l e do p r o d u k c j i p r z e z n a c z o n e j d l a o d ­ biorców zamożnych. Po połowie wieku X V I I I pierw­ szy k i e r u n e k z a c z y n a p r z e w a ż a ć w w y r o b a c h f a j a n ­ sowych, w produkcji ozdobnych p i e c ó w jednak od­ wrotnie, w ł a ś n i e n a t r z e c i ą ć w i e r ć X V I I I wieku przypada okres n a j w i ę k s z e g o rozkwitu, a j u ż s a m charakter p i e c ó w w y ł ą c z a m o ż l i w o ś ć przynależności o d b i o r c ó w do n i ż s z y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h . Jan Chranicki W ZWIĄZKU Z UWAGAMI O A R T Y K U L E „CERAMIKA POMORSKA" W cennych uwagach, k t ó r y m i uzupełnił m ó j artykuł o ceramice pomorskiej wybitny jej znawca, dyrektor Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Jan Chranicki, znajduje s i ę kilka p u n k t ó w w y m a g a j ą c y c h wyjaś­ n i e n i a , gdzie r ó ż n i c a p o g l ą d ó w w y n i k ł a z odmiennego ustawienia zagadnienia. P r a g n ę z w r ó c i ć tu u w a g ę jedynie n a n a j w a ż n i e j s z e z nich. W kaflarstwie renenansowym n i e w ą t p l i w i e cechą charakterystyczną kafli europejskich są przedsta­ w i e n i a portretowe znanych osobistości (wzorowane na popularnych sztychach niekoniecznie s a m y c h tylko osób koronowanych), jednak nie znamy dotychczas z a b y t k o w y c h p i e c ó w z i n n y c h k r a j ó w , gdzie b y ł a b y nagromadzona tak d u ż a i l o ś ć r ó ż n o r o d n y c h p o r t r e t ó w j a k n a k a f l a c h p i e c a g d a ń s k i e g o z D w o r u Artusa^. i P . S i m s o n ( D e r A r t u s h o f i n D a n z i g . D a n z i g 1900, str. 176) podaje, ż e n a p i e c u w D w o r z e A r t u s a b y ł o 268 k a f l i p o r t r e t o w y c h . 191 �Chodziło mi o podkreślenie zjawiska m a s o w o ś c i wy­ s t ę p o w a n i a kafli portretowych na jednym zabytku. Z u b o ż e n i e k o l o r y s t y c z n e , j a k i e n a s t ą p i ł o po w i e l o ­ barwnym renesansowym kaflarstwie reliefowym, było zjawiskiem powszechnym, k t ó r e m u uległo r ó w ­ n i e ż k o l a r s t w o pomorskie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest tu j e d n a k ż e fakt, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do s ą s i e d n i c h t e r e n ó w n i e m i e c k i c h , gdzie w t y m o k r e s i e w y s t ę p u j ą kafle jednobarwne, w kaflarstwie pomorskim z j a ­ wiają się dwubarwne biało-niebieskie, które łączyć chyba należy z ogólnymi motywami niderlandzkimi, k t ó r e w P o l s c e s t a j ą s i ę w sztuce X V I I w i e k u d o m i ­ nujące. D u ż ą p r z y j e m n o ś ć s p r a w i ł m i fakt, ż e w y s u n i ę t e w m o i m a r t y k u l e z a s t r z e ż e n i a co do pomorskiego pocho­ dzenia talerzy eksponowanych na wystawie z n a l a z ł o potwierdzenie w e w n i k l i w y c h badaniach dyrektora Chranickiego. P r o d u k c j ę k a f l a r s k ą , p o c z y n a j ą c od p o c z ą t k u X V I I I w i e k u , p o d z i e l i ł a m n a d w i e drogi r o z w o j o w e , p r z y czym z a z n a c z y ł a m , że „jedna w y w o d z i s i ę od k a f l i ze s c e n ą r o d z a j o w ą w otoczeniu o z d ó b reliefo­ w y c h , d r u g a z a ś od k a f l i o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a ­ larskiej" . D o pierwszej grupy z a s z e r e g o w a ł a m wszyst­ k i e k a f l e p o s i a d a j ą c e o b r a m i e n i e reliefowe o r a z k a f l e n a ś l a d u j ą c e takie obramienie t e c h n i k ą malarslcą. D r u ­ g ą g r u p ę s t a n o w i ą kafle nie n a w i ą z u j ą c e w niczym do o b r a m i e ń r e l i e f o w y c h . P o d k ą t e m w i d z e n i a tego p o d z i a ł u c h a r a k t e r y z o w a ł a m t e ż grupy kafli o „ t y p i e r e l i e f o w y m " i „ z d o b i o n y c h m a l a r s k o " . Dlatego u w a g i i zestawienia statystyczne dyrektora Chranickiego, j a ­ ko p r z e p r o w a d z o n e n a zasadzie odmiennego p o d z i a ­ łu, gdzie w y d z i e l o n a j e s t j e d n a g r u p a k a f l i — ozdo­ bionych reliefami i druga — o dekoracji wyłącznie^ malowanej, z a w i e r a j ą c a r ó w n i e ż kafle o m a l o w a n y c h obramieniach w y w o d z ą c y c h się z reliefu, d a ł y w y ­ n i k i o d m i e n n e od m o i c h . 5 D r u g i m n i e p o r o z u m i e n i e m , podobnie i s t o t n y m j a k poprzednie, j e s t i n t e r p r e t a c j a o k r e ś l e n i a „ k a f l e g d a ń ­ skie", k t ó r e d y r e k t o r C h r a n i c k i r o z u m i e s e n s u stricto j a k o w y k o n a n e w G d a ń s k u , j a z a ś (co j e s t n i e w ą t p l i ­ w i e n i e w ł a ś c i w e ) t r a k t o w a ł a m w sensie s z e r s z y m , t a i : j a k w Polsce u ż y w a n o terminu „piece g d a ń s k i e " , k t ó r y m to t e r m i n e m o k r e ś l a n o o g ó l n i e p r o d u k c j ę p o ­ morską. Wzmianka w moim artykule o wielobarwnej orna­ mentyce r o ś l i n n e j w y s t ę p u j ą c e j na kaflach z o k o ł o p o ł o w y X V I I I w i e k u umieszczona została na podsta- 2 P o l s k a S z t u k a L u d o w a , n r 4/1954, s. 223. wie notatki s p o r z ą d z o n e j na wystawie w G d a ń s k u . B y ć m o ż e z a k r a d ł a s i ę tu j a k a ś p o m y ł k a w s k u t e k w a d l i w e g o o d c z y t a n i a p o d p i s u pod e k s p o n a t a m i . P r z y p o d k r e ś l a n i u o d r ę b n o ś c i X V I I I - w i e c z n y c h pie­ c ó w pomorskich, czyli g d a ń s k i c h — w szerszym u j ę ­ ciu, od w s p ó ł c z e s n y c h i m p i e c ó w n i e m i e c k i c h c h o ­ dziło o wydobycie najbardziej istotnych różnic. P i e ­ ce n i e m i e c k i e z a t r a c a j ą w t y m okresie s w o j ą t e k t o ­ niczną formę, a często nawet podział na poszczególne kafle, n a ś l a d u j ą c w k s z t a ł c i e bogato zdobione k o m o ­ dy czy inne meble. Z a ś d o s t o s o w a n y n a o g ó ł do m e b l i kolor m i a ł n a c e l u z a m a s k o w a n i e o d r ę b n o ś c i p i e c a w e w n ę t r z a c h tego okresu^. I n a c z e j s p r a w a ta p r z e d ­ s t a w i a ł a s i ę n a P o m o r z u , gdzie p r o d u k o w a n o w t y m okresie w y ł ą c z n i e piece o f o r m a c h t e k t o n i c z n y c h , z ł o ­ ż o n y c h z oddzielnych kafli pokrytych m a l a t u r ą n a b i a ł y m tle. P i e c e t a k i e n i e u t o ż s a m i a ł y s i ę a n i f o r m ą , ani k o l o r y t e m z m e b l o w y m w y p o s a ż e n i e m , s t a n o w i ł y o d r ę b n e akcenty w n ę t r z a . C e n n a jest uwaga dyrektora Chranickiego, ż e pie­ ce p o d o b n e do p o m o r s k i c h i h a m b u r s k i c h w y s t ę p o ­ w a ł y też w Ltineburgu. Ostatnia uwaga o poruszonym w m y m artykule problemie pojawiania się w pomorskiej p r o d u k c j i ce­ r a m i c z n e j od p i e r w s z e j p o l o w y w i e k u X V I I I dąż­ n o ś c i do l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w i n a w r o t u do p r z e d s t a w i e ń r o d z i m y c h w k i e r u n k u swoistej interpretacji w z o r ó w obcych — nie jest zbyt jasno s f o r m u ł o w a n a i w y g l ą d a n a nieporozumienie. Określenie „pierwsza połowa" oznaczać może zarów­ n o l a t a p i e r w s z e , j a k i l a t a 40—50, i dlatego n i e b a r ­ dzo w i d z ę p o w ó d , aby m o ż n a b y ł o z mego t e k s t u w y ­ c i ą g n ą ć wniosek o zarzuceniu n a ś l a d o w n i c t w a porce­ lany europejskiej przed jej wynalezieniem. Nieporo­ zumieniem wydaje mi się również p o w o ł y w a n i e się tu n a w y r o b y X V I I - w i e c z n e , skoro m o w a j e s t o po­ j a w i e n i u s i ę tej t e n d e n c j i w w i e k u n a s t ę p n y m . Maria Przeździecka s A . Roeper i H . Bosch ( S a m m l u n g von Oefen in allen Stilarten von X V I bis A n f a n g X I X J a h r h u n ­ dert. M ü n c h e n 1895) p o d a j ą szereg i l u s t r a c j i tego r o ­ dzaju p i e c ó w . K . S t r a u s s : K a c K e l n e und Oefen der M a r k B r a n d e n ­ b u r g , S t r a s s b u r g 1926, str. 27 ("... so fasste m a n i h n (Ofen) i m Z e i t a l t e r des B a r o c k s l e d i g l i c h a l s W ä r ­ m e s p e n d e r auf, a l s ein „ M ö b e l " , m i t dem m a n s i c h eben a b z u f i n d e n hatte") i str. 28 ( „ M a n s u c h t e d a m i t den O f e n den s c h w a r z e n , s c h w e r e n Kichenmöbeln a n z u p a s s e n . D i e s galt ganz bezonders f ü r N o r d d e u t ­ schland"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5960c168c19b75d01803b124512119e1.pdf ecfeb44c9afb4baf084ae721322c0233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3797 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.251-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A WYSTAWA OPOLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J Ryc. 1. Fragment wystawy w Muzeum Opolskim. BARBARA Otwarta w m a j u i czerwcu br. w Muzeum w Opolu W y s t a w a O p o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j n i e była p i e r w ­ s z y m p o w o j e n n y m p o k a z e m l u d o w e j twórczości Z i e ­ m i O p o l s k i e j . Z końcem b o w i e m 1953 i w początkach 1945 r . została o t w a r t a p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u ­ k i W R N w O p o l u w y s t a w a p o d t y m s a m y m tytułem, której c e l — z a p o z n a n i e społeczeństwa z b o g a t y m m a ­ teriałem twórczości l u d o w e j Z i e m i O p o l s k i e j o r a z w y ­ k a z a n i e z w i ą z k u s a m e j twórczości z i n n y m i r e g i o n a ­ m i P o l s k i — b y ł p o w o d e m zachęcającym d o k o n t y ­ n u o w a n i a t e j p r ó b y p r z e z następne l a t a . O w ą pierwszą w y s t a w ę p o p r z e d z i ł y l i c z n e prace przygotowawcze, a i c h początek sięga n a w e t r o ­ k u 1952 — czasu, k i e d y w R a c i b o r z u o d b y ł się p r z e ­ gląd s t r o j ó w l u d o w y c h . P r z e g l ą d t e n w ł a ś n i e zrodził myśl z o r g a n i z o w a n i a w y s t a w y z g ł ó w n y m n a c i s k i e m na strój l u d o w y . D o r e a l i z a c j i t e g o p l a n u p r z y s t ą p i o ­ n o w r o k u 1953. O p o l s k i K o m i t e t B a d a ń N a u k o w y c h przeprowadził n a j p i e r w w t y m c e l u konferencję, p o której W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w O p o l u w porozumieniu z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki z a a n g a ż o w a ł d w i e o s o b y (ob. ob. Dąbską i F i s c h e r o w ą ) do p r o w a d z e n i a p e n e t r a c j i i poszukiwań w terenie. B a d a n i a t r w a ł y p r z e z cały o k r e s l e t n i i skończyły się n a początku j e s i e n i . N a k o n f e r e n c j i 28 października 1953 г., która o d b y ł a się w W y d z i a l e K u l t u r y , d o k o n a ­ n o o c e n y z e b r a n e g o materiału, typując najciekawsze o k a z y n a w y s t a w ę . P o c h o d z i ł y o n e z 37 m i e j s c o w o ś c i ' z powiatów: kluczborskiego, p r u d n i c k i e g o , strzeleckiego, o l e s k i e g o i o p o l s k i e g o , c o w y k a z a n o n a niedużej m a p ­ ce całego w o j e w ó d z t w a , u m i e s z c z o n e j w ó w c z a s n a w y ­ s t a w i e . O g ó ł e m e k s p o n o w a n o 187 o k a z ó w z z a k r e s u s t r o j u i jego zdobnictwa, t k a c t w a , p i s a n k a r s t w a i n i e - 246 ВА7.1Б1 IiH co s p r z ę t ó w d o m o w y c h , a w c e l u w y k a z a n i a i c h uży­ teczności — także opartą o t r a d y c y j n e w z o r y l u d o w e produkcję C P L i A . D l a uzupełnienia o k a z ó w z e b r a n y c h w t e r e n i e P r e z y d i u m W R N ogłosiło w t e d y k o n k u r s na strój l u d o w y i i n n e z a b y t k i , za k t ó r e w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y j u r y przyznało o d p o w i e d n i e n a g r o d y . Na w y s t a w i e m a t e r i a ł p o k a z a n o p o r ó w n a w c z o , zestawiając go z twórczością pochodzącą z i n n y c h r e g i o n ó w P o l ­ s k i , j a k K r a k o w s k i e g o , S i e r a d z k i e g o i M a z o w s z a . Była to więc n i e t y l k o zwykła d o k u m e n t a c j a d o r o b k u prze­ szłości i teraźniejszości, lecz w y k a z a n i e i podkreślenie polskości t y c h z i e m . P o d o b n e cele p r z y ś w i e c a ł y w i ę c r ó w n i e ż w y s t a w i e zorganizowanej w b i e ż ą c y m r o k u p r z y współudziale t y c h s a m y c h czynników i z materiału uzyskanego przy p e n e t r a c j a c h t e r e n o w y c h . J a k w r o k u ubiegłym, t a k i t y m r a z e m u w a g ę s k i e r o w a n o g ł ó w n i e n a strój, toteż o b o k pełnych k o m p l e t ó w w y s t a w i o n o i poszczególne j e g o części, j a k : c z e p k i , k o r o n k i , w s t ę g i , c h u s t y , k o s z u ­ le, z a p a s k i . S t r o j ó w m ę s k i c h n i e p o k a z a n o w c a l e — m a t e r i a ł y p o d t y m w z g l ę d e m , j a k w i a d o m o , są t r u d n e do o d s z u k a n i a w terenie, s t r o j e męskie wyszły b o w i e m z użycia jeszcze w początkach X X w i e k u . L e c z n a w y ­ s t a w i e n i e b y ł o w o g ó l e żadnych n a t e n t e m a t w y j a ś ­ nień a n i w z m i a n k i , co uznać n a l e ż y za p o w a ż n y b r a k . I n n y c h o k a z ó w p o z a s t r o j e m p o k a z a n o b a r d z o mało. Były to s k r z y n i e w i a n o w e , wieńce dożynkowe, p i s a n ­ k i w y k o n a n e g ł ó w n i e p r z e z w y s k r o b y w a n i e w z o r u na k o l o r o w y m t l e j a j a — w s z y s t k o p r z e d s t a w i o n e raczej j a k o uzupełnienie e k s p o z y c y j n e i w y p e ł n i e n i e tła, niż j a k o e k s p o n a t y przyciągające główną uwagę w i d z a . W y s t a w a t a w i ę c , j a k w i d a ć , b y ł a poniekąd w y n i k i e m prac l a t ubiegłych, z uwzględnieniem p o p r z e d n i e j w y - �stawy. Można było rozpoznać e k s p o n a t y już p o p r z e d ­ nio w i d z i a n e , n i e m n i e j j e d n a k p o k a z a n o r ó w n i e ż o k a z y nowe, będące d u ż y m p r z y c z y n k i e m d o d a l s z y c h p r a c i rozważań n a u k o w y c h w b a d a n i a c h n a d s t r o j e m l u d o ­ w y m Z i e m i O p o l s k i e j . D l a t e g o też w a r t o choćby p o ­ bieżnie przyjrzeć się i m z b l i s k a . Wśród czepków można b y ł o w y r ó ż n i ć c z t e r y i c h f o r ­ my, a m i a n o w i c i e : 1) c z e p k i z s z y w a n e z d w ó c h p r o ­ stokątnych k a w a ł k ó w b i a ł e g o płótna, zakrywające uszy, ściągane w t y l e tasiemką i h a f t o w a n e n a p o t y ­ l i c y przeważnie czerwoną b a w e ł n ą ściegiem płaskim, dziurkowanym i krzyżykiem; okazy t y c h czepców p o ­ chodzą z końca X I X i początku X X w i e k u ( r y c . 4 ) ; 2) czepki t z w . „ k a p i c e " , r ó w n i e ż płócienne, l e c z n a podszewce, p o d o b n i e k r o j o n e , b o g a t o h a f t o w a n e k o ­ lorowym jedwabiem, zdobione cekinami, drobnymi s z k l a n y m i k o r a l i k a m i , a także nicią złotą ( r y c . 5 ) ; 3) małe c z e p k i s i a t k o w e , k t ó r e w k ł a d a n o p o d „ k a p i c e " i 4) białe, t i u l o w e , h a f t o w a n e czepce z szeroką k o r o n ­ kową krezą z w z o r z y s t y m i w s t ę g a m i z w i ą z a n y m i w t y ­ le głowy n a dużą k o k a r d ę i luźno p u s z c z o n y m i z p r z o ­ du, p r z y s z y t y m i d o k r e z y powyżej uszu, noszone jeszcze w początkach X X w i e k u ( r y c . 3). W s t r o j u śląskim, a zwłaszcza o p o l s k i m c h a r a k t e r y ­ styczne j e s t u ż y w a n i e k i l k u r o d z a j ó w c h u s t , z k t ó r y c h na w y s t a w i e m o ż n a b y ł o oglądać m a ł e k w a d r a t o w e z frędzlami c h u s t k i w e ł n i a n e o w y m i a r z e około 75 c m , w kwieciste wzory, tzw. „merynki", t a k i e j samej w i e l ­ kości k o l o r o w e c h u s t k i j e d w a b n e i duże w e ł n i a n e c h u ­ sty „tureckie". N a szczególną u w a g ę zasługiwała d a m s k a k o s z u l a weselna z r o k u 1872, o o s o b l i w y m k r o j u i c i e k a w y m hafcie. W y k o n a ł a ją F r . L e l c z u k , a o b e c n i e j e s t o n a w posiadaniu F l o r e n t y n y Koszyk z K o m p r a c h c i c , pow. Opole ( r y c . 8). K o s z u l a t a , o k r o j u p r z y r a m k o w y m marszczonym, u s z y t a była z dwóch gatunków m a t e ­ riału: r ę k a w y w r a z z p r z y r a m k a m i b y ł y z płótna f a ­ brycznego, r e s z t a w r a z z p o d s z y c i e m p r z y r a m k ó w — z płótna l n i a n e g o . W całości k o s z u l a t a p r z y p o m i n a ł a zupełnie r o z b a r s k i „ k a b o t e k " , n i e sięgała w i e l e poniżej pasa, t y l k o j e j p r z o d y i p l e c y w y k o n a n e b y ł y z j e d n e j długości płótna, w m i e j s c u r ę k a w ó w r o z c i ę t e g o u g ó ­ r y n a A szerokości, z a k o ń c z o n e g o k r a w ę d z i ą o b u przodów. Górą p r z y p r z y r a m k a c h o r a z n a p r z o d a c h i z tyłu w o k ó ł o s z e w k i k o s z u l a b y ł a gęsto m a r s z c z o n a , podobnie j a k rękawy p r z y p r z y r a m k u i m a n k i e c i e ; p o d p a c h a m i z n a j d o w a ł y się w s t a w i o n e kwadratowe k l i n y , a o s z e w k ę , która b y ł a w m i e j s c u kołnierza, związywano d w o m a tasiemkami. Na przyramkach i m a n k i e t a c h k o s z u l a b y ł a gęsto h a f t o w a n a : n a m a n ­ kietach bawełną w k o l o r a c h c z e r w o n y m i c z a r n y m , na p r z y r a m k a c h — z ł o t a w y m i b r ą z o w y m . O s z e w k a obszyta była f a b r y c z n ą płócienną bortką. Całość p o ­ twierdzała, że b y ł a t o k o s z u l a w e s e l n a , i ś w i a d c z y ł a o zamożności właścicielki. Na wystawie przedstawiono w c a l e pokaźną ilość o l e s k i c h „ b u r o k ó w " , t j . k i e c e k u s z y t y c h z d w u części: samodziałowego p a s i a k a w e ł n i a n e g o , z s z y t e g o z s u ­ k i e n n y m g r a n a t o w y m s t a n i k i e m , czyli „opleckiem". Wełniaki t e , p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z t k a c k i c h w a r ­ sztatów w W i c h r o w i e ( A n n y S z c z e c i n y i G e r t r u d y M a ­ ciej), w B o d z a n o w i c a c h ( A n n y H u ć ) i w K a r m a n k a c h N o w y c h (Franciszki Winciesz), miały m n i e j więcej o d 50 do 100 l a t . B y ł y t o p a s i a k i o w ą s k i c h p a s k a c h p r z e ­ ważnie w k o l o r a c h f i o l e t o w y m i z i e l o n y m n a c z e r w o ­ n y m t l e . „ O p l e c k i " zaś m i a ł y duże w y c i ę c i a , t w o r z ą c e na r a m i o n a c h dość s z e r o k i e s z e l k i : p l e c y z s z y t e b y ł y z t r z e c h k a w a ł k ó w , a p r z o d y p r z y zapięciach { n a c z t e ­ r y g u z i k i ) o b s z y t e b y ł y wąską, falistą taśmą ( r y c . 5). S w y m i k o l o r o w y m i h a f t a m i ściągały u w a g ę w i d z a zapaski, wśród których wyróżnić można było d w a r o ­ dzaje o d m i e n n e n i e c o k r o j e m i g a t u n k i e m materiału. P i e r w s z y z n i c h t w o r z y ł y z a p a s k i płócienne — a l b o j e d n o b a r w n e , n p . białe, k r e m o w e , a l b o w w ą s k i e p a s k i biało-niebieskie, s z y t e z t r z e c h k l i n ó w i z d o b i o n e n a j ­ częściej h a f t e m j e d n o k o l o r o w y m w y k o n a n y m b a w e ł ­ n i a n y m i nićmi. D r u g i r o d z a j s t a n o w i ł y z a p a s k i z c i e n ­ k i c h w e ł e n l u b ciężkich j e d w a b i ó w , n i e s k r a w a n e , lecz z j e d n e j szerokości, o h a f c i e różnokolorowym wykonanym nicią j e d w a b n ą (na j e d w a b i a c h ) lub wełnianą (na w e ł n a c h ) . T a k n a j e d n y c h z a p a s k a c h , j a k Ryc. 2. Korona dożynkowa z ziarna żytniego, nego i jęczmiennego. Wys. 44 cm. Muz. w pszen­ Opolu. 3 Ryc. 3. Czepek ciszka Marlik biały tiulowy z wstążkami. Wyk. z Prudnika Strzeleckiego (pow. Fran­ Opole). 247 �Ryc. 4. Czepek haftowany bawełną czerwoną i białą. Haft biały dziur­ kowany, płaski. Na krawędzi haft krzyżykowy. 248 �Ryc. 7. Serwetka współczesna. H a f t tradycyjnego wzoru na rękawie Wyk. Beata bangos z Osowiecia Opole). i n a d r u g i c h w y s t ę p u j ą roślinne m o t y w y z d o b n i c z e , które h a f c i a r k i bądź s a m e w y m y ś l a ł y , bądź też o d r a ­ biały z t z w . „ m u s t r ó w " . Osobnego omówienia wymagają stroje. N a w y s t a w i e pokazano i c h zestawy t y l k o z czterech regionów, a m i a n o w i c i e strój o l e s k i , o p o l s k i , s t r z e l e c k i i r a c i ­ borski. W s z y s t k i e o n e w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą, toteż n i e m o ż n a o n i c h w s p o m n i e ć t y l k o o g ó l n i e j a k o o całości. T a k n p . n a d z i e w c z ę c y strój r a c i b o r s k i składają się: w i e n i e c ze s z t u c z n y c h k w i a t ó w i b a r w ­ n y c h b a n i e k z szeroką c z e r w o n ą , m a l o w a n ą w k w i a t y wstęgą, w i ą z a n ą w t y l e n a k o k a r d ę ; t z w . „ k o s z u l k a " biała, płócienna, z k r ó t k i m i r ę k a w a m i , obszytymi u krawędzi koronką; k i e c k a wełniana l u b z j e d w a b ­ n e g o r y p s u , f i o l e t o w a , z p l i s o w a n ą d o ł e m falbaną sze­ rokości 30 c m ; z a p a s k a z a d a m a s z k u k r e m o w e g o o r a z „ m e r y n k a " w e ł n i a n a z f r ę d z l a m i , t j . c h u s t a biała w k o l o r o w e k w i a t y , którą p o złożeniu n a r o g i p r z e ­ r z u c a się p r z e z p l e c y , s k r z y ż o w u j e n a p i e r s i a c h , a k o ń ­ ce z w i ą z u j e w t y l e p o d z w i s a j ą c y m ś r o d k o w y m r o ­ giem. Z u p e ł n i e o d m i e n n i e p r z e d s t a w i a się strój o l e s k i . J e ­ go d z i e w c z ę c y k o m p l e t stanowią п р . : „ b u r o k " , t j . spódnica z p a s i a k a w e ł n i a n e g o w k o l o r z e c z e r w o n y m , w wąskie pasy zielono-fioletowe, marszczona i obszy­ t a d o ł e m taśmą z n i e b i e s k i e g o sukna, z doszytym „opleckiem"; c i e n k a wełniana zapaska w kolorze k r e ­ mowym w różowo-fioletowe różyczki; „merynka" 0 r o z m i a r a c h 133 c m , b o r d o w a , z k w i e c i s t y m s z l a k i e m w z d ł u ż k r a w ę d z i , złożona n a r o g i i założona p o d o b n i e jak w stroju raciborskim. Pozostałe z e s t a w y t w o r z y ł y s t r o j e k o b i e t zamężnych. Nie wyglądały one jednak zbyt ciekawie, a b r a k d o ­ k ł a d n y c h w y j a ś n i e ń c o d o okoliczności i okresów, w j a k i c h b y ł y n o s z o n e , m ó g ł nasunąć b ł ę d n e w n i o s k i . O d r ę b n y dział t w o r z y ł a r t y s t y c z n y p r z e m y s ł l u d o w y n a Opolszczyźnie. T u t a j , oprócz s t r o j ó w s z y t y c h n a p o ­ t r z e b y ś w i e t l i c o w e p r z e z k r a w i e c k ą spółdzielnię r e ­ gionalną w O p o l u , p o k a z a n o jeszcze s e r w e t k i i m a k a t ­ k i , których h a f t y o p a r t o n a t r a d y c y j n y c h wzorach ( r y c . 7), o r a z w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . Oceniając t e n m a ­ teriał, s t w i e r d z i ć należy, że r e k o n s t r u k c j e strojów 1 h a f t ó w w y k o n a n e są dość s t a r a n n i e i b l i s k i e a u t e n - według koszuli (pow. Ryc. 8. Koszula weselna z 1872 roku. Krój przyramkowy. Wyk. Franciszka Lelczuk. Własnoeć Florentyny Koszyk z Komprachcic (pow. Opole). 249 �tyczności. N i e m n i e j j e d n a k w i d a ć , że spółdzielnia n i e we wszystkich wypadkach dysponuje odpowiednim s u ­ rowcem; zwłaszcza p o d w z g l ę d e m kolorystycznym w y n i k i n i e są z a d o w a l a j ą c e , n p . taśmy n a „ o p l e c k a c h " czy też p a s i a k i w s t r o j u o l e s k i m m a j ą b a r w y n i e c z y ­ ste, złamane. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że w y s t a w a n i e b y ł a u b o ­ ga w e k s p o n a t y , a m a t e r i a ł d o t y c h c z a s rozproszony w terenie po z g r u p o w a n i u t u t a j wykazał bogactwo i ż y w o t n o ś ć t r a d y c j i . M i m o t o d o całości e k s p o z y c j i w k r a d ł y się p e w n e niedociągnięcia, k t ó r y c h n a p r z y ­ szłość należałoby uniknąć. P r z e d e w s z y s t k i m z b y t n i e natłoczenie m a t e r i a ł u w g a b l o t a c h c z y n a w e t p o z a n i m i ( n p . k o l e k c j a „ b u r o k ó w " w s a l i d r u g i e j ) czyniło w y s t a w ę nieprzejrzystą i ciasną. O k a z y n i e b y ł y n a ­ leżycie u s y s t e m a t y z o w a n e , a poza t y m p r z e d s t a w i o n e zostały bez o d p o w i e d n i e g o k o n t e k s t u : m o ż n a j e b y ł o oglądać luźno n i e m a l w e w s z y s t k i c h t r z e c h s a l a c h ( z a p a s k i , c h u s t y , czepce). C i e k a w y p r z y k ł a d m a r z a n k i ( r y c . 9), będącej w y r a z e m z d o b n i c t w a o b r z ę d o w e g o , u m i e s z c z o n o t u t a j o b o k z e s t a w ó w s t r o j u , co p r z e c i ę t ­ n e g o w i d z a w p r o w a d z i ć m o g ł o w błąd. N i e w s z y s t k i m b o w i e m w i a d o m o , że postać m a r z a n k i , j a k o u o s o b i e n i a z i m y , c h o r o b y i w o g ó l e zła, j e s t w ł a ś c i w i e parodią, p r z e z c o j e j u b i o r u n i e można u w a ż a ć za w i e r n e o d ­ danie stroju tradycyjnego. B r a k odpowiednich m e t r y k i objaśnień o r a z p o d a n i a d a n y c h h i s t o r y c z n y c h , które o k a z y są starsze, a k t ó r e n o w s z e , s p o w o d o w a ł o b n i ż e ­ n i e wartości d y d a k t y c z n e j w y s t a w y . Oczywiście w i a ­ d o m o , że osiągnięcie t a k i c h i n f o r m a c j i p r z y z a k u p i e e k s p o n a t ó w n i e w k a ż d y c h okolicznościach j e s t m o ż l i ­ we, lecz n i e w o l n o i c h pomijać, t a k s a m o j a k określenia z a w o d u i s t a n u zamożności t w ó r c y i właściciela o r a z i c h n a z w i s k . P o d a n y na w y s t a w i e c y t a t : „Strój l u d o ­ w y j e s t w y r a z e m przynależności c z ł o w i e k a d o o k r e ś ­ l o n e j g r u p y społecznej i n a r o d o w e j " — s t w i e r d z a t e n f a k t , a l e go n i e u z a s a d n i a n a p r z y k ł a d a c h . Ryc. 9. „Marzanka" z Prudnickiego. szkolni. Muzeum w Wyk. Opolu. uczniowie Fotografował 250 O m ó w i o n e u s t e r k i są n a t u r a l n i e n i e u n i k n i o n e p r z y o r g a n i z o w a n i u tego r o d z a j u w y s t a w , m i m o to n i e zawsze wynikają one z w i n y organizatorów. Podjęta p e n e t r a c j a t e r e n u i o r g a n i z o w a n i e w y s t a w t o już p o ­ ważny sukces, a k o n t y n u o w a n i e t e j a k c j i n i e t y l k o dostarcza n o w y c h materiałów do wniosków i syntez n a u k o w y c h oraz w dziedzinie popularyzacji wiedzy, a l e t a k ż e g r u n t u j e t w i e r d z e n i e , że s z t u k a l u d o w a n a Opolszczyźnie, w szczególności strój i j e g o zdob­ n i c t w o — w y k a z u j e jedność z ogólnopolską sztuką l u d o w ą w f o r m i e i treści. Stefan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf 5f035bddcf6fc62467b46f99d68e3e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa parzenice gorczańskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3795 Title A name given to the resource Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PARZENICE GORCZAŃSKIE OLGA Farzenica mentów Występuje jątkiem w jest jednym zdobniczych ona w charakterystycznych stroju ele­ góralskiego. całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z Beskidu budowie z męskiego Śląskiego, i ze motywów, względu kolorystyce i wy­ na różnice technice wyko­ n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy poznać przynależność etnograficznych, a Górali nawet do roz­ określonych mieszkańców grup poszczegól­ pracy łowym T. Sewerynai omówieniem rozwoju motywów autor zajmuje halańską, kie, w parzenic, inne spiskie czy bardziej ich — przy czym parzenicą pod­ jak np. babiogórskie ogólny, szczegó­ powstania, obecnie, wszystkim zaś p a r z e n i c e sposób się ze genezy występujących się p r z e d e sądeckie, już spotykamy szczawnic­ — podobnie omawia jak i towanej czy p r a c y występują noszone przez Od chwili ukazała dania w Górali. zapoczątkowano kultury związku riały mało z a j m o w a n o gorczańskich światowej czym dotyczące Seweryna, się kulturą Dopiero bardziej plastycznej z T. na zebrane zdobnictwa po II szczegółowe tamtejszych zostały stroju w Sekcji uzupełnionych nymi w Górale lami Badania również własnymi wywiadami Praca zgroma­ Ludowej PIS, przeprowadzo­ gorczańscy zamieszkują partie Gorców północne oraz W y s p o w e g o , n a południu nowotarskimi, od wschodu c y zaś z L a c h a m i , podstawą z okolic którzy Tadeusz S e w e r y n : 1930. 2 Sebastian Flizak: X X V I I , s t r . 227. przyległą graniczą z część Góra­ Myślenic^, o d p ó ł n o ­ stanowią ziemi północ­ z sądeckimi, o d z a ­ Parzenice Z i grupę góralskie. Zagórzan. przejścio­ Kraków Ziemia, Krakowskiem^. Górale silnego grup róż­ etnograficznych. poczucia własnej odręb­ wyraźnie oddzielał i c h od sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów, podlegał i p o d l e g a który n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z ­ n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h parzenice. wiła Na się w noszono dynie tamtejszym spodnie z czerwonym działały w Podhala, terenie I I p o ł o w i e ubiegłego jednym Na czasach terenu J a k już w s p o m n i a n o , rozprzestrzeniły dwóch przyporach, się Zazwyczaj silne od wśród sznurka. wpływy początku Zagórzan sam krawiec na­ wyszyciami którzy wyszywa wie­ spodnie z Wykonaniem krawcy, je­ parzenic d l a Góralszczyzny*. ozdobionych c i sami otoczone d o I I p o ł o w y ubiegłego się wełnianego zajmują poja­ Pierwotnie rozwój bardzo uważanego szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y ku parzenica stulecia. przyporem, obszyciem. ostatnich jako o kolo­ parzenic szyją spodnie. jedynie trudniej­ sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę parzenicy, resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon­ kom r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m Na terenach zagórzańskich góralskie u b r a n i e z n a j d u j e Zawód krawca dzieciom. krawiec się p r a w i e należał d a w n i e j umiejący w szyć każdej w s i . d o popłatnych, toteż u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y le kogo n a naukę warsztatu i nie krawców, którzy chodu z Kliszczakami 1 mate­ góralskiego. Plastyki ba­ terenie. no-zachodnie Beskidu Dawniej terenach, n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach dzonych pla­ wojnie a ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y rowego się p r a c a ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie stosunkowo bardzo styczną j a k o „kliszczackie", t o z n a ­ Kliszczaków. kiedy minęło już p r a w i e cy­ Góralszczyzną nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h wy­ s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w między gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e i nych wsi. W wą MULK1EWICZ gospodarstwie jej n i e brać, psuł interesu" szyciem i szyją w s i , występują też aby t a k i wości. Do takich przy d l a mieszkańców swo­ sławniejsi la należą mistrzowie, np. Wincenty koło M s z a n y z Niedźwiedzia. Odrębną Obok się u b o c z n i e nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h z Gronoszowa „by­ otworzył (Niedźwiedź). zajmują jedynie nie Dolnej wyko­ miejsco­ Nawieśniak czy A n t o n i Ogie- grupę s t a n o w i l i krawcy s Roman Reinfuss: Pogranicze krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t . S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej kul­ t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271. 4 217 �Ryc. 1. Schematy ludowych w ę d r o w n i , j a k n p . Józef parzenic gorczańskich. (Na podstawie Plastyki Ludowej PIS). K u b i k , mieszkający materiałów z archiwum Sekcji Badania obecnie była w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy­ ców, mując z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w ­ się t a m , g d z i e b y ł y kach swych sząc stamtąd czynili się docierali nową zamówienia. również modę. znacznie do na W wędrów­ Podhale, Wędrowni przyno­ krawcy rozpowszechnienia przy­ nowych cy przeważnie w stosowano przędzę okresie używać i wana w 218 gdyż wyszywania własnej można dopie­ powszechnie otrzymać stosowany więcej obecnie fabryczna, kupo­ D o l n e j , „stament", t o jest n i c i również wełna zaczęto włóczka parzenic produkcji, było Materiał stanowią: Mszanie przędziona owczą kolorów. wyszywania wyszywania, do międzywojennym włóczki, ładniejszych do dość pochodzenia o w c z a , która fabrycznego, j a k o tańsza do oraz używana mniej dla wykwalifikowanych kraw­ biedoty wiejskiej. powszechnie używają farbowanej w motywy postaci Obecnie, miejscowej domu w wełnianej 1 barwikami fabrycz­ nymi. Proste Pierwotnie przez szyjących przędzy form. ro zawsze w tzw. g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a jąc jedynie odległości. i centymetrem Jeżeli rozbudowany, skiego, rysuje wzór jak na „węzła lub cyrklem jest rycerskie­ „z głowy", bardziej np. parzenica odmierza­ poszczególne skomplikowany typu suknie cyrklem kilka podhalań­ kół środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a środkowy czyli rzenic kwiatek, „koguty", typu a następnie i t p . Niektórzy podhalańskiego okalające krawcy gotowe, współ- najpierw go mają wycięte pętle, dla pa­ z tek- �Ryc. go". 2. Parzenica Wyk. Jan z motywem „węzła rycerskie­ Płoskonka. Kasina Mała (pow. Limanowa). Ryc. 3. Parzenica Michalczewski. z motywem Niedźwiedź serca. Wyk. Marcin (pow. Limanowa). 219 �Ryc. 4. Parzenica. tury szablony Wyk. i Bartłomiej Słone. przykładając je Leśny. Rabka odbijają od — razu cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e . Ściegi ben stosowane „płaski", wyszywa się parzenicach wszystkie „klucze", „kulki" skiego" w „krokiewka" t o łańcuszek, („Janina"). kontury itp., jedynie proste motyw s t a n o w i s z n u r e k kręcony typu w o l n y c h przestrzeni w podhalańskiego, kwiatki czy „pawie oraz puste przestrzenie w występuje jeszcze się najczęściej W okresie porem, rycer­ nakła­ sznurka, czasem Wieku i lu obok zaczęto R y c . 5. Parzenica go. Wyk. Antoni (pow. 220 typu nowotarskie­ Ogieła. Niedźwiedź Limanowa). on środki nim w którą zapełnia z jednym wyszyciem zewnątrz W spodnie Bogactwo czynników, j a k w i e k środkowe „kogutkach" przyporów. od kropki. nosić nowszych s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o był którego bardziej ozdobne. a również się k i e d y noszono spodnie niebieskie jest do zapeł­ tzw. „krokiewka", otoki wokół otoczony faliste, z włóczki i parzenicach wyszywa oczka", lub „węzła d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y nienia stę- Łańcuszkiem drugiej z z przy- czerwonego biegły jeszcze połowie dwoma XIX przyporami ozdób zależało o d w i e ­ i zamożność zamawiającego, czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e obec- �R y c . 6. Parzenica. indywidualnego. nie n a terenie Przykład Kasinka Gorców nietypowego Mała (pow. parzenice rozwiązania Limanowa). dzielą się n a t r z y zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m „węz­ ła parze­ rycerskiego", n i c e Górali uważany jest wprawdzie za sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o zasięg, j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y od dawna równorzędnie spotykamy cach Łącka i Szczawnie, Zabrzeziu, stronie na o b u terenach. j e n a Góralszczyźnie pasma dalej sądeckiej k u południowi — jak również w po górskiego, n a t e r e n a c h Obecnie w okoli­ Zasadnem, przeciwnej zagórzańskich, np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m wem zdobniczym wspomniany ci i pętlicy, „węzeł tego najczęściej sznurka (ryc. la, parzenicach centralny m o t y w jest szeregiem l i n i i tworzących ld), przyozdobiony wzdłuż sercowaty krawędzi moty­ typu rycerski" w wykonanej niebieskiego W bogatszych lc, parzenicach poprzednio potrójnej wonego w jest posta­ z czer­ lb, 2). otoczony otok (ryc. trójkątnymi ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) . Nieco młodszy jest według opinii informatorów d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d ­ ną pętlą wewnątrz (ryc. le, l i , 4). Parzenice tego Ryc. 7. Parzenica o formie nowotar­ skiej skrzyżowanej z sądecką. Wyk. w okresie międzywojennym Antoni Ogiela. Niedźwiedź (pow. Limanowa). 221 �typu są n i e r a z bardzo zwielokrotnienie bogate, konturu co osiąga lub p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e (ryc. mi 4), p r z e s t r z e n i e kształt serca się przez wypełnienie otok i c h zdo­ spirale, t z w . „klucki" między liniami wypełnione Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j środka spotyka my przejściowe, parzenica „krokiewka". konana C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y ­ Ogielę ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3). ny Rozwojowi szy motywu wzbogacenie głównego o t o k u wokół w i e „węzła rycerskiego" najczęściej nicach parzenicy przypora. moty­ s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w typu związany sercowafego z dolnym otok jest ornamentem. o t o k u u ż y t e są t e s a m e Przy ściegi o r a z czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m parze­ również kolory, skutkiem głównym w jedno­ wem „węzła były rycerskiego" wyłącznie granatowym, Obecnie w przy czym dem Wincenty Nawieśniak sobie, rycerskiego", zamawiają u niego roku jedynie dziej noszonych, stanowiące „światowej". kwiatek jedy­ albo Motyw „pawie czami". Parzenica na tamtym tru­ motyw z takim l a t , gdyż obecnie podhalańskie, około piękniejsze o d d o ­ przejaw mody centralny oczko" z się zagórzańskich 1920 i u w a ż a n e są za w i e l e tychczas otoczone bar­ stanowi dużymi tu „klu­ zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l ­ n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5). Wśród parzenic również f o r m y typu skromniejsze, w parzenicy Niekiedy nowych kolorów. podhalańskich do ośmiu z na ich tradycyjne przeładowanie oraz „doczepio­ wprowadzenie pojawieniem wzrosła kolorów, skimi czy t e r e n ó w Góralszczyzny parzenice wych w stycznych. skala wśród się parzenic barw. których motywów d l a ozdób parzenicach aby się torów, najładniejsze z czerwonym, „zgodziły". jasno Ażeby sie­ widuje się n i e b i e s k i , żółty i Według połączenia zielony cza­ odpowiednio dają opinii do­ informa­ kolory z mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już świecie". pewne W elementy parzenicach mają zawsze typu ró­ barwy, czarne typów starszych v (z „ w ę z ł e m trafiają się zupełnie czasem rycerskim" lub 222 środka. wśród sercem), wyjątkowo. Tablice np. lub gra­ n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e jest podhalańskiego określone „ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć Parzenice przy­ mają­ z innych stron u Górali sądeckich, zwłaszcza mienieckiej?. Forma szczawnickich , Cechy w sercowata spiskich , 8 — występuje babiogórskich^ grupie łącko-ka- występuje u Górali starsze parzenice gorczańskie o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a wów p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca tami abstrakcyjnymi w deckiej, kalna interpretacja Górali Cechy do motywy zdobin z kwiatowe) wolutowych te zawodzą sądeckich zbliżone moty­ (elemen­ odróżnieniu o d p a r z e n i c y gdzie występują kolorów. do wyjścio­ sądeckichw. 9 wyróżniające typu orawskich, szereg podobny w okolic oraz s t o s u n k u do Łącka, które są­ czy l o ­ dobór parzenic są bardzo ozdobą spodni zagórzańskich. P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą haftowaną ne. kręconym Spotykamy Haftowane oraz stępujących rozcięcia kolorów, oraz co w podobne sowych, brak postaci „węzła Obecnie rzadziej, kieszeni. W spodni, i motywów, t u jednakże elementu rycerskiego" panów Zagórzan i haftach wy­ noszonych te same pa­ zdobniczego w serca. wyraźnie ubrał" ściegi zwłaszcza zanika, wszystkim wysoka Przysłowie, by co n a klapka nad sukmanach, rozwiązania strój haftowa­ i wzory, w i d u j e się t e n s a m dobór zdobnictwie góralskiego. dziesięciu ściegi wy­ zewnętrznego są r ó w n i e ż n a zagórzańskich już zresztą c o r a z bocznego sznurkiem lub t a m te same parzenicy. przyporem wzdłuż że „za cena jednego (Mszana Dolna)) czego ubra­ Górala nie­ wątpliwie jest bardzo istotne. różowy z c i e m n y m , biały ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y na się wykazują motyw, tego spiskich^, nia czerwony, te p o w i n n y być brane, zdarzają Zagórzan Pętlicowy no zielony, różowy, Lachów ościennych. przyczyną jest przede biały. K o l o r y spodni porównaniu z f o r m a m i parzenic najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m ­ sem u przyporów c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń - wykonane otokami p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z dem motyw i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e szwu, gwiazdkami, wydatnie jest na ułożonymi k w i a t k a m i , f o r m mieszanych postaci samego k r z e - podhalańskiej Wraz obok na nogawkach spowodował kwiatkamf i z wyszyć szycia różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e nymi" symetrycznie k ł a d y i-ozwiązań otoku gorczańskie dwoma spotykamy podhalańskiego przyporów. Wpływ ( r y c . 6) w z o r o w a n y męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i formy tej parzenicy czerwony. parzenice się n a t e r e n a c h Zewnętrz­ kolor spodni od szergu Antoniego (pow. L i m a n o w a ) . „węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z Gronoszowa, że Rabce, w y ­ niebiesko- zamawiają for­ się e l e ­ p.zez i j a k układa twierdząc, n i e szył już pojawiły z Niedźwiedzia zaczerpnięty i przypomina Muzeum w punktów znanych krawców wyszyciem które typu moty­ w międzywojennym wykonywane serca przeważał z gospodarze. już „węzła czy starszego Jeden z najbardziej terenie, parzenice kolorach czerwonym parzenice nie starzy starsze okresie z z W dotychczas przez mieszanie sądeckich. litą całość. Omawiane powstające przechowywana w kontur serca ściśle wyszywaniu parzenic f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a towarzy­ Przy trzech typów n a t e r e n a c h zagórzańskich mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest wyznaczający­ bywają się n i e k i e d y rysował 5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka L u d o w a , n r 3/1952. 6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków 1904, z e s z y t I V , t a b l . I V . 7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są­ d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1. Roman Reinfuss: Stroje Górali szczawnickich. L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8. E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w . ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są­ deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę ­ skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o ­ g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4. 8 9 Dobiesław Walknowski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ee45324d714df6d71fb84769f18235.pdf 6886e198664fa2b9ecf7246c103e38a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3469 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3252 Title A name given to the resource Recenzje; Edward Waligóra, "Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.61-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N II. 1. C h r y s t u s w t ę c z y , w y s . 250 c m , r z a s i c h l u , 1970 r. kościół E D W A R D W A L I G Ó R A , Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa K r a k o w i e , K r a k ó w 1979, f o r m a t 21,6 X 21 c m , 18 s t r o n tekstu, streszczenie i n i e m i e c k i m , 121 i l u s t r a c j i czarno-białych. Nakład 1000 egz. W 1979 r . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e z o r g a ­ n i z o w a ł o z w i e l k ą s t a r a n n o ś c i ą w y s t a w ę r z e ź b Janosa z D ę b n a , jednego z najstarszych żyjących wiejskich ś w i ą t k a r z y . Z g r o m a d z o n o ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h i p r y ­ w a t n y c h co s i ę t y l k o u d a ł o o d n a l e ź ć , r z e ź b y , rysunki, wiersze. K o m i s a r z e m w y s t a w y b y ł Maciej Beiersdorf. Z r o z u m i a ł e , ż e n a czas w y s t a w y n i e u d a ł o s i ę p r z y g o ­ t o w a ć katalogu. Dlatego, podobnie jak w i n n y c h p r z y ­ p a d k a c h (zegary, m a l a r s t w o K . G a w ł o w e j ) z d e c y d o w a n o w y d a ć s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n ą k s i ą ż k ę — o p r a c o w a n ą na p o d s t a w i e m a t e r i a ł ó w z e b r a n y c h do w y s t a w y . P o w s t a ł a monografia, w y d a n a bardzo estetycznie (oprać. Janusz T r z e b i a t o w s k i ) , ze z d j ę c i a m i J a c k a K u b i e n y . Jest t o w y ­ d a w n i c t w o w r ę c z wzorowe, dzięki k t ó r e m u u d a ł o się w tekstach i zdjęciach u t r w a l i ć dla potomnych obraz r z e ź b i a r z a , k t ó r y — j a k pisze W a l i g ó r a — jest od przeszło półwiecza kontynuatorem miejscowej tradycji, w k r ę g u k t ó r e j w y r ó s ł i k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a j e g o oso­ bowość". J a n o s u r o d z i ł s i ę w D ę b n i e 10 g r u d n i a 1895 r . P o d ­ czas I w o j n y w a l c z y ł w a r m i i a u s t r i a c k i e j n a froncie w Karpatach Wschodnich. „Po d w ó c h latach wróci) w Mu­ Janosa. Muzeum Etnograficzne w w języku francuskim, angielskim s t a m t ą d jak z piekła, z głębokim urazem psychicznym. W o j n a p o r o z r z u c a ł a m u m y ś l i " . Po w o j n i e z a j m o w a ł s i ę kołodziejistwem, robił beczki, sąsieki, meble. W y k o n y w a ł dla siebie i s ą s i a d ó w p i ę k n i e zdobione ł y ż n i k i , zydle, l i ­ stwy, półki góralskie. Zaczął wówczas stawiać kapliczki, r z e ź b i ć . N a d o b r e z a c z ą ł r z e ź b i ć , g d y m i a ł 28 l a t . W i e l e jego prac znajduje się w kościele i w okolicy. N a j b a r ­ dziej j e d n a k l u b i p ł a s k o r z e ź b ę . W a l i g ó r a o m a w i a s z c z e g ó ł o w o ż y c i e Janosa, p o d k r e ś ­ la iż m i a ł o n ś w i a d o m o ś ć s w e g o t a l e n t u i B o ż e g o p o s ł a n ­ n i c t w a . W k o ń c u lat trzydziestych r z e ź b i e n i e stało się j e d y n y m jego z a j ę c i e m . Nie z a ł o ż y ł rodziny, s t o p n i o w o i z o l o w a ł się coraz silniej od otoczenia. W l a t a c h po I I w o j n i e n a s t ą p i ł n o w y okres w jego t w ó r c z o ś c i . Z a c z ą ł p i s a ć p o e z j e , w y k o n y w a ć c y k l e r z e ź b do k o ś ­ c i o ł ó w , m . i n . w R z e p i e n n i k u S t r z y ż e w s k i m . W 1950 r . pod w p ł y w e m z m i a n z a c h o d z ą c y c h w życiu s p o ł e c z n y m kraju i nowych założeń polityki kulturalnej"... podejmu­ j e t e m a t y k ę ś w i e c k ą . W 1953 r. w y k o n a ł c y k l „ W i e l c y Polacy". A u t o r zwraca u w a g ę na c h ł o n n o ś ć u m y s ł u r z e ź ­ b i a r z a k t ó r y „... u w r a ż l i w i o n y n a p r z e b i e g w y d a r z e ń w K r a j u , p o d c h w y t y w a ł dla swej t w ó r c z o ś c i m o t y w y z w i ą - 61 �II. 2. O ł t a r z , w y m . 400 X 270 cm, kościół zane z u r o c z y s t o ś c i a m i , o b c h o d a m i i r o c z n i c a m i " . N i e r z e ź b i ł j e d n a k p o d gust k l i e n t ó w . W latach s z e ś ć d z i e s i ą ­ t y c h p r a c o w a ł p r z e w a ż n i e na z a m ó w i e n i a do k o ś c i o ł ó w wiej skich. T e k s t W a l i g ó r y jest rzeczowy, i n f o r m a c j e , k t ó r o u d a ­ ło m u s i ę z g r o m a d z i ć b u d u j ą , w i z e r u n e k l u d o w e g o a r t y ­ sty, c z ł o w i e k a t r u d n e g o , nieraz s k ł ó c o n e g o z otoczeniem, z o d b i o r c a m i jego dziel. O m a w i a j ą c r z e ź b y Janosa w s k a ­ z u j e n a ź r ó d ł a j e g o p m y s l ó w , na i n s p i r a c j e e s t e t y c z n e — z a r ó w n o „ w y s o k i e " (np. z a m k i e m w Niedzicy), j a k i „niskie" (podhalańskim kiczem pamiątkarskim). W a l i ­ g ó r a o m a w i a r y s u n k i i p o e z j ę Janosa, w k t ó r e j m y ś l i w y o b r a ź n i a t w ó r c y n i e r o z ł ą c z n i e z w i ą z a n a j e s t ze s ł o ­ wem. Ja b y m c h c i a ł p r z e j ś ć i wybadać i wydostać 62 przez ten artyzm w M u r z a s i c h l u , 1970 r . Który s k r y t y je'it przed j a b y m go to c h c i a ł go pisze w j e d n y m z t e k s t ó w . ludźmi odkryć W ś r ó d zamieszczonych wierszy jeden jest dla m n i e s z c z e g ó l n i e p i ę k n y . P o k a z a ł e m go k i e d y ś w s z e ś ć d z i e s i ą ­ t y c h l a t a c h J u l i a n o w i P r z y b o s i o w i . C h c i a ł go d r u k o w a ć w „ T w ó r c z o ś c i " . Oto jego p o c z ą t e k : Szumi woda, szumi rzeka i d z i e ona n i c n i e czeka nie obziera się t u na nic o n a z d ą ż a do s w y c h g r a n i c Woda jest to siła w i e l k a ona c i ą g n i e magnes ś w i a t a n i m ó g b y t u ś w i a t b y ć bez w s z e l k i e f a b r y k i s ą za n i c niej �3. F i e t a , f r a g m e n t W W o d a j e s t to s k a r b w i e l k i co o b m y w a b r u d y w s z e l k i e N a r o ś l i n y t y z jes d o b r a w o d a w o d a idzie z m o r z a i obejdzie w k o ł o ten świat ona w c i ą ż t u t a k w ę d r u j e . . . w i e r s z a c h t y c h pisze J a n o s : ...ino m i t u c h o d z i o to by s ł o w a m i a ł y znaczenie by n i k o m u nie u b l i ż y ć i do szercza g w o ź d z i a n i e w b i ć jący bym olta; W a l i g ó r a daje w k s i ą ż c e obfity w y b ó r zdjęć, o r i e n t u ­ w r ó ż n y c h e t a p a c h t w ó r c z o ś c i Janosa. J e ś l i m i a ł ­ zgłosić j a k i e ś w ą t p l i w o ś c i , to t y l k o j e d n ą . Czy nie b y ł o b y m o ż l i w e w y d a w a ć t a k i e „ p o - w y s t a wowe" książki wspólnie z j a k i m ś w y d a w n i c t w e m , tak aby m o g ł y się z n a l e ź ć w k s i ę g a r n i a c h c a ł e g o kraju? W t e d y i n a k ł a d b y ł b y w i ę k s z y i ł a t w i e j b y ł o b y do n i c h d o t r z e ć . A nie w ą t p i ę , że z n a l a z ł y b y licznych i w d z i ę c z ­ nych czytelników. Aleksander J. Jackowski Kubiena 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6378e5ed52ea09cacb8f59e8fdd15b3e.pdf 6b7d67a0efbd1ef72a65b5bc53c0b8b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2229 Title A name given to the resource Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.144-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów Czesław Robotycki T o , co chcę dalej p r z e d s t a w i ć najlepiej z a c z ą ć o d tak zwanych f a k t ó w etnograficznych. Z a takie etnografowie i folkloryści u z n a j ą na pewno, k r ą ż ą c e co pewien czas w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w r ó ż n y c h stron Polski, p o g ł o s k i o wampirach. T r e ś ć tych p o g ł o s e k s t a n o w i ł y bardziej l u b mniej praw­ dopodobne w i a d o m o ś c i o g w a ł t o w n y c h napadach i morder­ stwach d o k o n y w a n y c h najczęściej na kobietach w wyjąt­ k o w y c h o k o l i c z n o ś c i a c h i w specjalny s p o s ó b . Znane m i „ p r z y p a d k i " p o c h o d z ą z Polski p o ł u d n i o w e j . N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę posiadam z p o g ł o s e k o zdarzeniach w K r a k o ­ wie w r o k u 1985. O t o w styczniu i l u t y m tegoż r o k u w y b u c h ł a i r o z n o s i ł a się p o K r a k o w i e p o g ł o s k a o wampirze k r ą ż ą c y m po osiedlach i p r z e d m i e ś c i a c h miasta. W ó w c z a s z g r u p ą studentek za­ częliśmy n o t o w a ć i z b i e r a ć liczne wersje s t u g ę b n e j p l o t k i . W miejscach szczególnych s k u p i e ń ludzi, a to w kolejkach sklepowych, autobusach i tramwajach, w domach studenc­ kich, na przyjęciach i spotkaniach towarzyskich - bo temat wszędzie b y ł obecny - s ł u c h a l i ś m y r ó ż n y c h , ciągle n o w y c h w i a d o m o ś c i o czynach nieuchwytnego w a m p i r a . B y w a ł o , że nieufnie d o p o m i n a l i ś m y się szczegółów i w ó w c z a s uzys­ k i w a l i ś m y zapewnienia, że informacje p o c h o d z ą o d lekarzy pogotowia ratunkowego, z m i l i c j i l u b o d o s ó b wielce wiary­ godnych. N a j w i ę k s z ą z a ś m o j ą p r z y j e m n o ś c i ą b y ł o to, gdy 0 zdarzeniach o p o w i a d a ł y m i z g ł ę b o k ą e m o c j ą moje k o l e ż a ­ n k i etnografki. Portret „ w a m p i r a " oraz s p o s ó b jego d z i a ł a n i a j a k i wyłonił się z tych qasi-apokryficznych opowieści streszczał się na­ s t ę p u j ą c o . Przedmiotem jego a t a k ó w były kobiety. A t a k o ­ wał „wampir", „ o n " , lub kilku wampirów. N a p a d a ł nocą, do świtu, ofiarę z o s t a w i a ł t a m , gdzie z a s t a w a ł go brzask dnia. Miejscami n a p a d ó w były o p u s t o s z a ł e miejsca na osiedlach (Podwawelskie, W i d o k , P r ą d n i k ) , p a r k i (Las W o l ­ ski, p a r k K r a k o w s k i , K r z e m i o n k i ) i o g r ó d k i d z i a ł k o w e . W a m p i r z w a b i a ł przyszłe ofiary u d a j ą c p ł a c z dziecka, cza­ sem krzykiem l u b też z a h a c z a ł je z ukrycia l a s k ą . N a s t ę p n i e gwałcił, o d c i n a ł piersi, by ostatecznie zabijać je m ł o t k i e m , siekierą, l a s k ą , ż e l a z n y m k o ł k i e m , d u s i ć sznurem. W t a k i m stanie z n a j d o w a ł y ofiary dzieci idące d o szkoły, c h ł o p a k z psem, osoby spacerujące w parkach. N i e k t ó r e z kobiet, w e d ł u g p o g ł o s e k , przeżyły atak, ale u t r a c i ł y p a m i ę ć . Ł ą c z n i e , j a k niosła p l o t k a , b y ł o w K r a k o w i e ponad trzydzieści ofiar n a p a d ó w . Nieznany b y ł rysopis napastnika. M ó w i ł o się t y l k o o jego ubiorze. N o s i ł białe buty, białe spodnie, m i a ł d u ż ą t o r b ę na n a r z ę d z i a . Jego twarz b y ł a blada, n i e w y r a ź n a . J e d y n ą r z e c z o w ą i n f o r m a c j ę z tego okresu, k t ó r a m o g ł a b y się o d n o s i ć d o tych sensacyjnych i w s t r z ą s a j ą c y c h w i a d o m o ­ ści, z n a l a z ł e m w regionalnej popularnej p o p o ł u d n i ó w c e z 15 lutego 1985 r o k u . Zamieszczono t a m n o t k ę milicyjną infor­ m u j ą c ą o znalezieniu z w ł o k kobiety, podano jej rysopis 1 p r z y p u s z c z a l n ą d a t ę zgonu ( o k o ł o 8 lutego). N o t k a zawie­ r a ł a r ó w n i e ż apel o wszelkie informacje m o g ą c e p o m ó c w ustaleniu przyczyn śmierci. A l e d o d a ć trzeba, że 15 luty to czas, kiedy j u ż o d ponad m i e s i ą c a k r ą ż y ł y p o mieście p l o t k i o wampirze. N o t a t k a w gazecie nie w z m o g ł a i nie p r z y c z y n i ł a się d o n o w y c h wieści o wampirze. W marcu p o g ł o s k i o n i m właściwie z a n i k ł y . 144 O t o w s k r ó c i e inne, wcześniejsze, analogiczne w swej strukturze p l o t k i o niezwykłych przypadkach śmierci l u b zabójstw, w których wystąpiła postać wampira lub o d k r y ć w nich m o ż n a d z i a ł a n i a o charakterze w a m p i r y c z n y m . R o k 1980. K r ó t k i a r t y k u ł z krakowskiego „ D z i e n n i k a Polskiego" (numer z 5 grudnia) - dziennikarz sprawdza k r ą ż ą c ą p l o t k ę , że na placu t a r g o w y m zwanym N o w y Kleparz sprzedaje się ludzkie m i ę s o j a k o cielęcinę. Jak wieść w ó w c z a s niosła, odkrycia tego d o k o n a ł a jedna z klientek p o k ą t n e g o handlarza m i ę s e m ( p r z y p o m i n a m b y ł r o k 1980 i k a r t k i na m i ę s o ) j u ż p o zakupie - u siebie w mieszkaniu. Z a w i a d o m i ł a ona M O i S A N E P I D , sama wzięła u r l o p z pracy i codziennie na targu p o s z u k i w a ł a handlarza, k t ó r y p o k i l k u dniach z o s t a ł dzięki niej ujęty. Dziennikarz weryfi­ kujący p r a w d z i w o ś ć p o g ł o s k i b y ł u weterynarza w o j e w ó d z ­ kiego, w prokuraturze, w komendzie M O - w i a d o m o ś ć nie p o t w i e r d z i ł a się - o czym oczywiście p o i n f o r m o w a ł czytel­ n i k ó w . Rzecz wampiryczna polega t u na niebezpieczeństwie mimowolnego zjedzenia ludzkiego m i ę s a - a przez to m o ż n a z o s t a ć wampirem, głosi ludowe wierzenie. L a t a siedemdziesiąte. Z a g ł ę b i e D ą b r o w s k i e . Przez k i l k a lat g r a s o w a ł t u morderca kobiet zwany w popularnej plotce „ w a m p i r e m z Z a g ł ę b i a " l u b „ w a m p i r e m z K a t o w i c " - ponie­ w a ż nie wszyscy orientowali się przecież w etnograficznych s u b t e l n o ś c i a c h ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a katowickiego. Je­ go czyny w y w o ł a ł y falę p o g ł o s e k i a p o k r y f ó w . Opowiadano, że dusił kobiety s t a l o w ą p ę t l ą , gwałcił, z a b i e r a ł i m t o r e b k i i inne drobiazgi. N a p a d a ł na samotne kobiety w miejscach odludnych, wieczorem l u b w nocy. Prowadzone przez ó w ­ c z e s n ą p r o k u r a t u r ę i M O intensywne ś l e d z t w o i liczne p r ó b y ujęcia rzeczywistego sprawcy morderstw oraz o g ł a s z a n e w prasie przez M O k o m u n i k a t y i o s t r z e ż e n i a p o d t r z y m y w a ł y d ł u g o z b i o r o w ą p s y c h o z ę . Liczne „ p r z e c i e k i " o rzeczywis­ t y m przebiegu z d a r z e ń ł a t w o o b r a s t a ł y s w o i s t ą „ l u d o w ą " o t o c z k ą . W i a d o m o m i , że bogaty z b i ó r takich sfolkloryzowanych o p o w i e ś c i o „ ś l ą s k i m " , „ z a g ł ę b i o w s k i m " l u b „ k a t o ­ w i c k i m w a m p i r z e " z g r o m a d z i ł a prof. D o r o t a Simonides. Ostatecznie ś l e d z t w o d o p r o w a d z i ł o d o ujęcia i skazania j a k o g ł ó w n y c h o s k a r ż o n y c h d w ó c h braci M a r c h w i c k i c h . Po la­ tach, w 1991 r o k u , o k a z a ł o się, że t r o p b y ł fałszywy. Prokuratura i p r o w a d z ą c y ś l e d z t w o oficerowie M O , ulegając naciskom w ł a d z , sfingowali wiele d o w o d ó w . T a k więc w sprawie tego „ w a m p i r a " m i m o rzeczywistych f a k t ó w nie wszystko o k a z a ł o się d o k o ń c a jasne. R o k 1965. K r a k ó w . K o l e j n y rzeczywisty przypadek. K a ­ r o l K o t , uczeń jednego z t e c h n i k ó w , c z ł o n e k sekcji strzelec­ kiej ó w c z e s n e g o G T S „ W i s ł a " d o k o n a ł z a b ó j s t w k i l k u kobiet w r ó ż n y m wieku. Ujęty, z o s t a ł skazany na k a r ę śmierci w g ł o ś n y m procesie i stracony. Z a n i m do tego d o s z ł o , jego d z i a ł a n i a - a t a k o w a ł kobiety w bramach kamienic - w y n i k a j ą c e z z a b u r z e ń psychicznych, w y w o ł a ł y swoistą p s y c h o z ę strachu w ś r ó d kobiet oraz liczne o p o w i e ś c i o k r ą ­ ż ą c y m „ w a m p i r z e " i jego bestialskich mordach. Nie wszystkie przedstawione wyżej zdarzenia są „ g o t o w y ­ m i " f a k t a m i etnograficznymi. Wiele z nich trzeba dopiero w y p r e p a r o w a ć z empirycznej rzeczywistości. D l a i c h w y r ó ż ­ nienia pomocne p o z o s t a j ą dla mnie znane tezy Emila �D u r k h e i m a o faktach s p o ł e c z n y c h i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej. W zreferowanych przypadkach mieliśmy do czynienia właś­ nie z g r u p o w y m i przekonaniami w postaci p o g ł o s k i , p l o t k i , apokryfu i t p . Jak się okazuje ich powstanie i ż y w o t n o ś ć nie zawsze m i a ł y b e z p o ś r e d n i e korzenie w rzeczywistości em­ pirycznej. Istotna o k a z a ł a się, niejasna co do przyczyn, sytuacja folklorystyczna g e n e r u j ą c a ten sui generis folklor. O t o b o w i e m m o g ł y autentyczne wydarzenia w y w o ł a ć zbio­ rowe reakcje, psychozy i t y m podobne fakty społeczne albo też, co jeszcze ciekawsze, nie m o ż n a znaleźć takich korelacji, a m i m o to, p o w s t a w a ł y nagle i lawinowo r o z c h o d z i ł y się konfabulacje o tajemniczych postaciach i ich czynach. A l e spekulacje co do przyczyn ich powstawania pozostawiam i n n y m . P r o p o n u j ę s k u p i ć się na problemie, k t ó r y o k r e ś l a zespół o m ó w i o n y c h j u ż f a k t ó w oraz wnioski p r o w a d z ą c e na ten oto trop. Proporcje m i ę d z y faktami a w y o b r a ż e n i a m i o nich są wymieszane i trudne do ustalenia. Powtarzam, fakty m o g ł y w y w o ł a ć pewne stany ś w i a d o m o ś c i , ale też f a k t ó w m o g ł o nie być. Nie mniej w znanych m i relacjach o d z i a ł a n i a c h „ w a m p i r a " m o ż n a o d k r y ć k i l k a r e g u l a r n o ś c i . C z y n ó w do­ k o n y w a n o w niezwykłych o k o l i c z n o ś c i a c h , ofiarami z b r o d n i były kobiety lub dzieci, nieszczęsne te osoby były malt­ retowane i okaleczane, akty przemocy m i a ł y zawsze charak­ ter seryjny. Z b i o r o w a w y o b r a ź n i a dla zinterpretowania fenomenu zbrodni, k t ó r y sama bezwiednie w y k r e o w a ł a , p o w o ł a ł a do życia f a n t a z m a t y c z n ą p o s t a ć wampira. Ten raz w y w o ł a n y - zaczął wieść w ł a s n y ż y w o t . Pojawił się w popula­ rnej literaturze kryminalnej oraz w filmie o d n o s z ą c y m się b e z p o ś r e d n i o do omawianych tu z d a r z e ń . O k r a k o w s k i c h mordercach pisał Janusz H a ń d e r e k (Trzy wyroki) - autor wielce dowolnie m a n i p u l u j ą c y faktami. O śledztwie i ujęciu mordercy z Z a g ł ę b i a przez M O , n a k r ę c i ł film w zespole Silesia Janusz K i d a w a . Ten panegiryczny film nosi z n a c z ą c y t y t u ł Anna i Wampir (premiera 1982). W a m p i r jest j e d n ą z wielu postaci ś w i a t a d e m o n ó w k u l t u r ludowych. L u d o w a wizja ś w i a t a w y p o s a ż y ł a go w cechy, z k t ó r y c h wiele nie przystaje do postaci z referowanych tu o p o w i a d a ń . Inne są też konteksty, w k t ó r y c h pojawia się p o s t a ć wampira. A p o n i e w a ż to właśnie one decydują 0 znaczeniu, s k ł a n i a to do p o r ó w n y w a n i a ich dawniejszych 1 w s p ó ł c z e s n y c h wersji. W a r t o bowiem z a s t a n o w i ć się nad s t r u k t u r ą z n a c z e n i o w ą „ w a m p i r " o b e c n ą - j a k się okazuje - w bardzo r ó ż n y c h typach k u l t u r . O t o więc problem podstawowy: co znaczy w a m p i r i w j a k i c h kontekstach k u l t u r o w y c h występuje - chcę na to o d p o w i e d z i e ć inaczej niż folkloryści. R o z w a ż a n i a te nie są r e k o n s t r u k c j ą h i s t o r y c z n ą , ale nie o b e j d ą się one bez o d w o ł a ń do historii. Punktem wyjścia i stałą o r i e n t a c j ą jest dla mnie k u l t u r a w s p ó ł c z e s n a . Dane historyczne służyć b ę d ą eksponowaniu trwałej mat­ rycy kulturowej w z m i e n i a j ą c y c h się kontekstach. W zgodzie z przyjętymi z a ł o ż e n i a m i , poszukiwanie mat­ rycy p o p r z e d z i ć trzeba d e k l a r a c j ą , że m ó w i ę o ś w i a t o p o ­ glądzie i kulturze „ t y p u ludowego". Kategorie te p o z o s t a j ą c e w użyciu od dłuższego j u ż czasu nie w y m a g a j ą k a ż d o r a z o w o szczegółowych wyjaśnień. Jak w i a d o m o , określają one pe­ wien rodzaj m e n t a l n o ś c i kulturowej o d o m i n u j ą c e j w niej mitycznej pragmatyce opisywania i w y j a ś n i a n i a rzeczywisto­ ści. W s p ó ł c z e ś n i e ś w i a t o p o g l ą d taki kształtują liczne czyn­ niki zewnętrzne. Nowoczesne systemy informacyjne oferują k a ż d e m u od­ biorcy - a k t ó ż nim nie jest - w r ó w n e j mierze sensacje i w i a d o m o ś c i merytorycznie uczciwe. Z jednej więc strony mamy do dyspozycji modne n o w i n k i , p l o t k i , dziwolągi przyrodnicze i etnograficzne, a z drugiej, p o p u l a r y z o w a n ą w zamiarze edukacyjnym, wiedzę p r z y r o d n i c z ą , m e d y c z n ą , geograficzną, h i s t o r y c z n ą , e t n o g r a f i c z n ą i t p . T w o r z y to łącznie z treściami fabularnymi, od historii po f a n t a s t y k ę , swoisty amalgamat informacyjny, wobec k t ó r e g o m o g ą nie w y s t a r c z y ć potoczne reguły interpretacyjne. Pojawia się w ó w c z a s potrzeba d o r a ź n e g o c a ł o ś c i o w e g o t ł u m a c z e n i a ś w i a t a . Rezultatem tego są liczne „ n a t y c h m i a s t o w e roz­ w i ą z a n i a " o d p o w i a d a j ą c e potrzebom chwili (na p r z y k ł a d : filozofia New Age). Józef Ż y c i ń s k i n a z w a ł zjawisko takiego p o ś p i e s z n e g o opisu ś w i a t a niezwykle trafnie - „ e f e k t e m metodologii Ł y s e n k i " - gdzie nadto ekscytacja zastępuje r o z u m l u b e t y k ę . [Życiński 1990] „ E f e k t Ł y s e n k i " odnajdziemy w r ó ż n y c h formach t w ó r ­ czości. Jego wyrazem bywają też stereotypy, klisze wyob­ r a ż e n i o w e , schematy poznawcze funkcjonujące na r ó ż n y c h poziomach k u l t u r y . Istnieją one raczej j a k o emblematy zjawisk niż ich interpretacja, pozbawione często kulturowej głębi i historycznego zaplecza. Tak w ł a ś n i e odczytuję w s p ó ł ­ czesnego „ p o l s k i e g o w a m p i r a " . Kategoria ta obrasta obec­ nie i n n y m i znaczeniami. W y n i k a j ą one z użycia tej kategorii w kontekstach k u l t u r y popularnej spłycającej i p r z e k s z t a ł ­ cającej dawne sensy. Znana nam taka kolej rzeczy s k ł a n i a do przypomnienia wcześniejszego otoczenia kulturowego oma­ wianej kategorii, co m o ż e u ś w i a d o m i ć t r w a ł o ś ć tej matrycy i m n o g o ś ć z a p o ż y c z e ń z przeszłości we w s p ó ł c z e s n y c h teks­ tach k u l t u r y . Najbogatsze konteksty dla w a m p i r ó w t w o r z ą k u l t u r y ludowe - z a r ó w n o ich historyczne j a k i w s p ó ł c z e s n e wersje. Dotyczy to r ó ż n y c h zachodnio-europejskich ś l a d ó w oraz bliższych n a m s ł o w i a ń s k i c h , bo powiada się często, że to s ł o w i a ń s k i demon. W X I X w i e k u w ą t k i i postaci wampirycz­ ne w romantycznych transpozycjach trafiły do literatury wysokiej co znacznie rozszerzyło pole k o n t e k s t ó w . I w k o ń c u p r z e c h o d z ą c kolejne p r z e k s z t a ł c e n i a osiadły one w kulturze popularnej, k t ó r e j część m o ż n a określić j a k o n o w ą wersję k u l t u r y ludowej. Stwierdziwszy o g ó l n i e ten k u l t u r o w y cykl, przyjrzyjmy się szczegółom. A w szczegółach ciekawe jest to, że autorzy u p a t r u j ą p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w k i l k u r ó ż n y c h tradycjach. O t o historyk francuski Jean-Paul R o u x w y w o d z i zachowania wampiryczne z tradycji rzymskiej. W s p o m i n a o Eneaszu s s ą c y m m a t k ę oraz o lamiach kobietach-cieniach wysysają­ cych krew ze swoich k o c h a n k ó w w czasie a k t u seksualnego (ale L a m i a to też p o s t a ć znana z m i t o l o g i i greckiej - kochan­ ka Zeusa przemieniona za s p r a w ą Hery w s z p e t n ą p o s t a ć p o ż e r a j ą c ą dzieci - C.R.). T ą d r o g ą w ą t k i wampiryczne trafiły do S ł o w i a n p r a w o s ł a w n y c h i w ich kulturze ludowej rozwinęły się do postaci wampira, k t ó r e g o nazwa jest w e d ł u g s ł o w n i k ó w francuskich właśnie pochodzenia s ł o w i a ń s k i e g o . [Roux 1988, 232] T e n ż e autor rozwija r ó w n o l e g ł ą linię rozumowania po­ szukując p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w europejskiej kulturze ludowej p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . Stwierdza więc, że zacho­ wania, k t ó r e wiąże się z w a m p i r y z m e m potwierdzone są w Europie zachodniej od X I I wieku. Z n a n a jest relacja Michela Meslina o śmierci pewnego Galijczyka z m a r ł e g o w d o m u W i l h e l m a L o u d u n . Galijczyk - j a k o żywy t r u p - p r z y c h o d z i ł co noc do d o m o w n i k ó w . Ś w i a d e c t w o temu d a ł biskup Herford. T e n ż e polecił w y k o p a ć Galijczyka z grobu, uciąć m u głowę i ponownie p o c h o w a ć . W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z ­ nych interpretacji (dalej referuję stwierdzenia J-P. R o u x ) w a m p i r e m z o s t a w a ł zły człowiek, k t ó r y m ó g ł w r a c a ć n o c ą w postaci półżywej do rodziny i wysysając krew z ludzi p o w o d o w a ł ich śmierć przez osłabienie. Skutecznym sposo­ bem z a b e z p i e c z a j ą c y m przed t a k i m k r w i o p i j c ą b y ł o ucinanie t r u p o w i głowy, przybijanie stopy do t r u m n y , przebijanie k o ł e m . R o u x przytacza postanowienie parlamentu brytyjs­ kiego z 1224 r o k u z a k a z u j ą c e g o wbijania k o ł ó w w wykopane trupy. [Roux 1988, 227-8] Roger V a d i m - siedemnastowieczny autor francuski - spi­ sał p o ś w i a d c z o n e przypadki w a m p i r y z m u . W jego dziele o p r a w d z i w o ś c i relacji świadczą ówcześni lekarze i profeso­ rowie, ale ś r o d k a m i zapobiegawczymi jakie stosowano po- 145 �z o s t a w a ł o nadal wbijanie k o ł ó w w trupy, ucinanie i m g ł ó w itp. Z 1749 r o k u pochodzi k s i ą ż k a benedyktyna Augustina Calmeta, w k t ó r e j podaje o n p r z y k ł a d z m a r ł e g o , co 15 d n i po śmierci wyssał j u ż cztery osoby i z a b i e r a ł się d w u k r o t n i e za p i ę k n ą , m ł o d ą siostrzenicę. Rodzina o t w o r z y ł a w ó w c z a s t r u m n ę i w dobrze zakonserwowanego trupa w b i ł a k ó ł żelazny, ucięła m u g ł o w ę , p o s y p a ł a wapnem i ponownie z a k o p a ł a . T y s i ą c trzystu wiarygodnych ś w i a d k ó w tego wszy­ stkiego p o t w i e r d z i ł o r ó w n i e ż , że znacznie lepiej o d tego czasu p o c z u ł a się i siostrzenica. [Delumeau 1986] A l e w t y m j u ż czasie - r o k 1756 - p a p i e ż Benedykt X I V , jeden z najbardziej w y k s z t a ł c o n y c h ludzi epoki n o w o ż y t n e j , p o t ę p i ł w i a r ę w w a m p i r y , p o d k r e ś l a j ą c , że n i e r o z ł o ż o n e ciało nieboszczyka nie jest d o w o d e m na jego w a m p i r y z m . [Fisc h e r - W o l l p e r t 1990] Historycznej rekonstrukcji w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h w po­ staci wierzeń l u b magii dokonuje się poprzez a n a l i z ę i generalizację z a c h o w a ń , o k t ó r y c h informacje znajdujemy w ź r ó d ­ łach. Pewna ich ilość cytowana przez h i s t o r y k ó w służy za p r z y k ł a d y opisywanych zjawisk. Wzbogaca się je etnografi­ c z n ą w i e d z ą i intuicją. Wzajemne u z u p e ł n i e n i a poszerzają i „ w y d ł u ż a j ą " d o ś w i a d c z e n i e badawcze. A u t o r e m , k t ó r y z d o b r y m skutkiem wspomaga wiedzę h i s t o r y c z n ą e t n o g r a f i ą jest Jean Delumeau. W swojej znanej pracy o strachu w kulturze z a n a l i z o w a ł , co oczywiste, ź r ó d ł a historyczne, w t y m cytowanego j u ż d o n Calmeta, a nadto s k o r z y s t a ł z danych etnograficznych i literackich. Jego wnioski p o t w i e r d z a j ą i u o g ó l n i a j ą przytoczone wyżej wierze­ nia. Przez wieki w europejskim z b i o r o w y m w y o b r a ż e n i u ś w i a t a życie i śmierć nie były ściśle rozdzielone. Było więc w n i m miejsce na zjawy, demony i i m podobne postacie m a j ą c e m o ż l i w o ś ć przebywania na granicy d w ó c h ś w i a t ó w - Delumeau p o w o ł u j e się t u na A r n o l d a V a n Gennepa. T a k ą wizję rzeczywistości s p o t y k a ł o się u ludzi o r ó ż n y m statusie s p o ł e c z n y m i w y k s z t a ł c e n i u . T r w a ł a ona p o m i m o p o s t ę p ó w chrześcijańskiej d o k t r y n y radykalnie oddzielającej d u s z ę o d ciała. A u t o r przytacza p r z y k ł a d y X V I I - w i e c z n y c h praw­ n i k ó w przekonanych, że z w ł o k i ofiar z b r o d n i k r w a w i ą w o b e c n o ś c i m o r d e r c ó w , cytuje teologiczne rozprawy o zja­ wach i duchach pisane przez p o p r z e d n i k ó w Calmeta. Cytowane przez Delumeau dzieło samego Calmeta, b ę d ą ­ ce t a k ż e w y k ł a d e m teologicznym, zawiera wiele f a k t ó w etnograficznych. Z niego właśnie dowiadujemy się o swoistej epidemii strachu przed w a m p i r a m i j a k a o g a r n ę ł a l u d n o ś ć wielu k r a j ó w p o d koniec X V I I wieku. Referujący uczonego benedyktyna Delumeau wymienia j a k o ówczesne obszary strachu W ę g r y , Śląsk, Czechy, M o r a w y , P o l s k ę , Grecję, Serbię. T a m , o b r o n ą przed w a m p i r a m i , co nawet do s t o ł u z ż y w y m i z a s i a d a ł y , b y ł o wykopywanie t r u p ó w i palenie ich, przebijanie k o ł k a m i , ucinanie g ł ó w i t p . Delumeau d o w o d z i dalej, w y k o r z y s t u j ą c inne dane etnograficzne, że wiara w u p i o r y j a k o postacie z granicy ś w i a t ó w , p r z e t r w a ł a w kulturze Zachodu do X I X wieku, p o n i e w a ż : „ m i ę d z y teologicznym w y k ł a d e m o duchach ( t a k ż e p o t ę p i e n i e m pa­ pieskim - C R . ) a t y m , co b y ł o p r z e ż y w a n e na co dzień t r w a ł mniejszy l u b większy rozziew zależnie o d p o ł o ż e n i a geo­ graficznego i p o z i o m u cywilizacji". [Delumeau 1986, 86] D z i e ł o cytowane przez Delumeau odnosi nas r ó w n i e ż w świat s ł o w i a ń s k i . W i ę k s z o ś ć wymienionych t a m k r a j ó w to s ł o w i a ń s z c z y z n a . T u w a m p i r y p o c z y n a j ą sobie w r ę c z bez­ czelnie. D o n o s i o t y m też b e r l i ń s k a gazeta „ V o s s i c h e Z e i t u n g " z r o k u 1727 pisząc w doniesieniu z Polski o grasują­ cych t a m wampirach, że są to „ z m a r l i , k t ó r z y niepostrzeżenie w y c h o d z ą z g r o b ó w i wedle w o l i szkody czynili zabijając l u d z i . . . " [Kaleta 1974, 57] R o m a n Kaleta, autor w y b o r u sensacyjnych w i a d o m o ś c i , cytuje wiersz Elżbiety D r u ż b a c k i e j (1695-1765) znajdujący się w zbiorach biblioteki Czartoryskich: 146 L e d w o nie co d z i e ń p r z e c h o d z ą c e mnichy O niczym więcej nad to nie g a d a j ą , Jak, że u m a r l i z g r o b ó w przez wytrychy S z a t a ń s k i e n o c ą na świat d o b y w a j ą , Jak z n i m i wojny t o c z ą , j a k ich biją, Jak się przed n i m i w groby w c h o d z ą c kryją [...] L a d a dziad sędzią i egzekutorem, Ś c i n a u m a r ł y c h r y d l e m l u b toporem. M ó w i ą : krew płynie po ucięciu głowy. Ten j ą p o d p a c h ą nosi, ten na d ł o n i , Ó w z a ś k o s z u l ę ujadł d o p o ł o w y , Ten się zszargał, k t ó r y ludzi goni. D r u g i c h psy s z a r p i ą , k ą s a j ą po nogach Ja o d p o w i a d a m jeśli s t ą d nazwisko Dajecie ludziom u p i o r ó w po śmierci, Czemu krzywdzicie z m a r ł y c h swoim zdaniem, Ż e są s z a t a ń s k i e ciała ich mieszkaniem? [Kaleta 1974, 60] Powiada Aleksander Bruckner: „ N a j c i e k a w s z e w y t w o r y fantazji słowiańskiej, wcale nie tak sielankowo nastrojonej, j a k b y się na zasadzie Starej baśni Kraszewskiego w y d a w a ł o , to u p i o r y i w i l k o ł a k i , wiara w nie nie o d S ł o w i a n wyszła, ale się o d nich walnie rozeszła. W a m p i r przecież s ł o w o m i ę d z y ­ narodowe, jest s ł o w i a ń s k i e , a najstarsze podanie europejskie właśnie w i l k o ł a k ó w S ł o w i a n dotyczy. L u d nie zna w a m p i r ó w . Z n a zamiast nich ł a c i ń s k ą strzygę. Strzyg to człowiek o d w u duchach, k t ó r y z z ę b a m i się rodzi, po śmierci zostaje z ę b a t ą s t r z y g ą . " [Bruckner 1985, 279] T e n ż e autor pisze dalej, że strzyga krew pije. T o j a k i m sposobem jej się p o z b y ć jest podobne i znane w całej Europie. N a z w ę u p i ó r znamy w Polsce, w e d ł u g Brucknera, z wiersza D r u ż b a c k i e j (zobacz wyżej) i z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego. Ten ostatni w y w o d z i je z „ r u s k i c h k r a j ó w , gdzie p e ł n o o p i n i i , historii z okazji w a m p i r ó w . . . " A l e i Bruckner d o w o d z i , że u p i ó r - w a m p i r znany na Rusi, j a k o wierzenie do Polski p r z y w ę d r o w a ł a przeniesiony z o s t a ł do XVII-wiecznej E u r o p y z Macedonii. [Bruckner 1985] Pozostawmy na b o k u dalsze zawiłe r o z w a ż a n i a , g ł ó w n i e etymologiczne, autora m i t o l o g i i słowiańskiej p o n i e w a ż p r o ­ w a d z ą one d o n i k ą d - zarzuca m u to Kazimierz M o s z y ń s k i . [ M o s z y ń s k i 1967,658] Natomiast jego r o z t r z ą s a n i a o genezie i z w i ą z k a c h między u p i o r a m i , strzygami i w i l k o ł a k a m i są bardzo istotne, ale na moje potrzeby zbyt szczegółowe. W a ż n y jest wniosek, że w y o b r a ż e n i o w y świat istot demoni­ cznych u S ł o w i a n jest wielce pogmatwany i zna wiele postaci „ w a m p i r y c z n y c h " . Potwierdza to też lektura dzieła Kazimie­ rza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y m p o s ł u ż ę się dla ich rekonstrukcji. „ N i e m a l wszystko, cokolwiek Słowianie p r a w i ą o (...) p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach (...) mianowicie o w a m p i r a c h względnie upiorach, tchnie b e z g r a n i c z n ą d z i k o ś c i ą . A opo­ w i a d a ń tych jest m n ó s t w o i ś w i a d c z ą one o wprost niebywa­ łej ż y w o t n o ś c i o d n o ś n y c h w i e r z e ń . " [ M o s z y ń s k i 1967, 654] T a k pisał M o s z y ń s k i w latach trzydziestych naszego stulecia gry r e d a g o w a ł swoją Kulturę ludową Słowian. Z „ m n ó s t w a o p o w i a d a ń " o „ p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach" rysuje się taki oto ich syntetyczny obraz. Przede wszystkim z w y w o d u M o s z y ń s k i e g o w y n i k a , że m i ę d z y zakresami z n a c z e ń wampir, u p i ó r , w i l k o ł a k , strzyga, zachodzi logiczny stosunek k r z y ż o w a n i a się. W a m p i r to d u c h c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b żywy t r u p . O d ż y w i a się k r w i ą lub l u d z k i m ciałem, dzięki czemu jego s k ó r a o ż y w a d o k s z t a ł t u ludzkiego. Barwa jego m i ę k k i e g o i t r z ę s ą c e g o się ciała jest czerwona, rzadziej b i a ł a . W twarzy w a m p i r a brak nosa i b r w i , ma o n dwa rzędy z ę b ó w i kły j a k u świni. Pojawia się z w i a t r e m l u b b u r z ą , przenika ściany, okna. Wydaje p r z e r a ż a j ą c e jęki, o k r z y k i , śmieje się l u b płacze. Jego d z i a ł a ­ nia p o w o d u j ą u ż y w y c h choroby, o s ł a b i e n i e i w k o ń c u śmierć. Wierzono też, że to w a m p i r y w y w o ł y w a ł y epidemie chorób. �W e d ł u g wierzeń znanych na całej Słowiańszczyźnie w a m ­ p i r e m zostawali ludzie o d w ó c h sercach, ci co padli ofiarą g w a ł t o w n e j śmierci l u b j u ż za życia posiadali znamiona u p i o r a - na p r z y k ł a d z r o ś n i ę t e b r w i . N a d t o w i a d o m o b y ł o , że w a m p i r a m i b ę d ą czarownicy, ludzie źli lub bardzo starzy. C z e k a ł o to r ó w n i e ż ciała z m a r ł y c h , nad k t ó r y m i k t o ś przeszedł lub przeleciał ptak. I n t e g r a l n ą częścią wierzeń o wampirach są liczne c z y n n o ś c i obronne i zabezpieczające ludzi przed demonami. Te „ t c h n ą c e d z i k o ś c i ą " zabiegi to palenie w y k o p a n y c h t r u p ó w , wbijanie i m k o l c ó w pod j ę z y k , przebijanie k o ł k a m i głów, piersi, b r z u c h ó w , ucinanie ł o p a t ą głów, ć w i a r t o w a n i e . Z w ł o k i o s ó b podejrzanych o w a m p i r y z m rosły po śmierci, nie r o z k ł a d a ł y się - były więc sposoby rozpoznawania demona. [ M o s z y ń s k i 1967] Rekonstrukcji p o w y ż s z y c h wierzeń d o k o n y w a ł M o s z y ń ­ ski na ź r ó d ł a c h , materiale i literaturze o d n o s z ą c y c h się g ł ó w n i e do k o ń c a X I X wieku, co jest z r o z u m i a ł e jeżeli w e ź m i e się pod u w a g ę czas, w k t ó r y m p o w s t a w a ł o Jego dzieło. We współczesnej potocznej zbiorowej ś w i a d o m o ś c i za ojczyznę w a m p i r ó w uchodzi R u m u n i a . Oczywiście, że wielu a u t o r ó w z M o s z y ń s k i m włącznie, r ó w n i e ż w s p o m i n a ł o o R u m u n i i , nie mieli o n i jednak p o w o d ó w by j ą szczególnie w y r ó ż n i a ć . Czyni się to jednak dzisiaj, p o n i e w a ż wszechmoc­ na k u l t u r a masowa w y k r e o w a ł a k u l t u r ę l u d o w ą tego kraju na swoiste siedlisko w a m p i r ó w . Jak do tego d o s z ł o opiszę dalej. S p ó j r z m y jednak najpierw na kolejną l u d o w ą wizję w a m p i r y z m u p r z e d s t a w i o n ą przez w s p ó ł c z e s n e a u t o r k i r u ­ m u ń s k i e . [Andreesco, Bacou 1986] W a m p i r to oryginalny w y k w i t w y o b r a ź n i r u m u ń s k i e j - stwierdzają a u t o r k i ulegające chyba presji potocznych s ą d ó w . W tradycji t e g o ż kraju w a m p i r a m i zostawali ludzie żyjący na marginesie społeczności. B y w a ł o , że sam fakt n i e z w y k ł e g o urodzenia l u b narodzin w s o b o t ę n a d a w a ł c z ł o w i e k o w i wampiryczny los. Z n a k i e m p o ś m i e r t n e g o prze­ znaczenia był też nadmiar jakiejś cechy charakteru: agresja, o k r u c i e ń s t w o , p o ż ą d a n i e , nawet nadmiar apetytu m o ż e świadczyć o p r z y s z ł y m w a m p i r y ź m i e . W k o ń c u żyjący też m o g l i d o p r o w a d z i ć do narodzin w a m p i r a - na p r z y k ł a d przez n i e d o p e ł n i e n i e r y t u a ł u p o c h ó w k u . W a m p i r y grasują n o c ą na s k r z y ż o w a n i a c h d r ó g . Ż y w i ą się l u d z k i m sercem i k r w i ą , ich ugryzienie powoduje śmiertelne choroby, ale też g i n ą one szybko i bez specjalnych p o w o d ó w . Zapobieganie ich d z i a ł a n i o m w y m a g a ł o c z y n n o ś c i magicz­ nych o d znanego j u ż wbijania g w o ź d z i i k o ł k ó w w ciało trupa po wrzucanie do t r u m n y prosa, białej wełny, k o n o p i i , wrzeciona i t p . Wiele z przytoczonych wierzeń kontynuuje się we w s p ó ł ­ czesnej kulturze ludowej, czasem w formie zbanalizowanej - stwierdzają a u t o r k i cytowanego opracowania. C o ciekaw­ sze jednak część dawnych p r z e k o n a ń i wierzeń wpisuje się w nowe konteksty. W pierwszym p r z y p a d k u słyszy się o sporadycznych zachowaniach zgodnych z l u d o w ą X I X - w i e c z n ą wizją ś w i a t a a p o ś w i a d c z o n y c h w latach osiem­ dziesiątych naszego stulecia. Bardziej intrygujące są nato­ miast przekonania, że w a m p i r y p o j a w i a j ą się na skutek działalności szpitali. I c h pacjenci to przyszłe wampiry. C z ł o w i e k u m i e r a j ą c y tam nagi, w s a m o t n o ś c i i c i e m n o ś c i musi s z u k a ć zemsty - zostanie w a m p i r e m . Podobnie będzie z t y m i , k t ó r y c h poddano operacjom. Naruszono przed śmiercią i n t e g r a l n o ś ć ich ciała a t o też prowadzi do w a m ­ piryzmu. T a k więc takiemu co u m i e r a ł w szpitalu trzeba wyjąć serce i spalić je. [Andreesco, Bacou 1986, 227] W przedstawionych tradycjach ludowych s p o t k a l i ś m y się z wieloma f o r m a m i postaci demonicznych o cechach w a m ­ pira. Jak j u ż s y g n a l i z o w a ł e m bogactwo nazw i d z i a ł a ń tych d e m o n ó w oraz s p o s o b ó w ich rozpoznawania i zabezpiecza­ nia się przed n i m i , nie m o ż e z a c i e m n i a ć z a c h o d z ą c e g o m i ę d z y n i m i znacznego, istotowego p o d o b i e ń s t w a . Roz­ m a i t o ś ć tego swoistego f o l k l o r u wynika z regionalnego charakteru k u l t u r ludowych oraz p a r t y k u l a r n y c h reakcji tzw. „ l u d u " na zdarzenia i docierające d o ń informacje. K i e d y folklorem t y m zajęli się romantyczni autorzy w p r o w a ­ d z a j ą c p o s t a ć w a m p i r a do literatury, d o k o n a l i syntezy i u o g ó l n i e n i a tej postaci. A l e inaczej i i n n y m celom służyła ona w literaturze polskiej, a inaczej b y ł o w literaturze europejskiej. O polskiej, literackiej funkcji w a m p i r a bardzo interesująco p i s a ł a M a r i a Janion. T o romantycy w sztuce n o w o ż y t n e j w y z w o l i l i w y o b r a ź n i ę do tego stopnia, że jej w y t w o r y z a c z ę t o u z n a w a ć za byty r ó w n o w a ż n e realnym f a k t o m - powiada autorka eseju 0 Polakach i ich wampirach. Takie wyzwolenie w y o b r a ź n i w polskiej literaturze p o w o ł a ł o do istnienia fantazmaty, czyli - j a k pisze Janion - świat w y o b r a ż e n i o w y i jego treści zdolne p o k o n a ć rzeczywistość. Z d o l n o ś ć tę oraz a u t o n o m i ę fantaz­ m a t u potwierdzi później Z y g m u n t Freud - wielokrotnie p r z y w o ł y w a n y w analizach cytowanej a u t o r k i . [Janion 1991] Polscy t w ó r c y kreując ó w świat f a n t a z m a t ó w wykorzystali j a k w i a d o m o , wyżej o m ó w i o n e wierzenia ludowe, pozosta­ j ą c e od w i e k ó w w w y o b r a ź n i ludu. M a r i a Janion p r z y p o m i ­ na, że romantyzacja l u d u w y d o b y w a j ą c a z niego polskie cechy narodowe, przyjęła dwa k i e r u n k i . Jeden idealizujący S ł o w i a n i ich ł a g o d n y charakter - j a k na p r z y k ł a d Kazimierz B r o d z i ń s k i , oraz drugi, reprezentowany przez Mickiewicza, nie o d m a w i a j ą c y P o l a k o m i S ł o w i a n o m g w a ł t o w n y c h u c z u ć 1 takiejże w y o b r a ź n i . Nasz wielki poeta-profesor, pisze Janion, w trakcie swoich w y k ł a d ó w w College de France (lata 1842-1843) d o w o d z i ł tezy o s ł o w i a ń s k i m rodowodzie w a m p i r ó w . U w a ż a ł O n , że k a ż d a grupa etniczna ma w ł a ś ­ ciwy jej system wierzeń o świecie nadprzyrodzonym. „ U S ł o w i a n t a k i m zjawiskiem nadprzyrodzonym jest w a m p i r y z m " - b r z m i d o s ł o w n y cytat z wypowiedzi poety. [Janion 1989, 42] Tezy o s ł o w i a ń s k i c h wierzeniach w u p i o r y i duchy służyły M i c k i e w i c z o w i do stworzenia lub raczej rekonstrukcji, w je­ go zamiarze, swoistej ludowej filozofii, k t ó r a przetrans­ ponowana później do literatury wysokiej (Jego Dziady, Król-Duch S ł o w a c k i e g o ) p o z w a l a ł a na uznanie dwoistego charakteru rzeczywistości, bez u d z i a ł u w niej elementu s z a t a ń s k i e g o . O takiej romantycznej o n t o l o g i i pisała M a r i a Janion: „ W i a r a w upiory s t a w a ł a się zatem w s p o s ó b g ł ę b o k o ugruntowany p o d s t a w ą ludowej filozofii słowiańskiej. Poe­ ta-profesor wierzył lub chciał wierzyć w upiory-wampiry, tak j a k lud s ł o w i a ń s k i , k t ó r e g o czuł się rzecznikiem w College de France. Jeśli nawet w ś r ó d niego z n a j d ą się jednostki, k t ó r e 'przez stykanie się z klasami o ś w i e c o n y m i ' z a n i e d b a ł y się pod w z g l ę d e m p r a k t y k religijnych, 'to nie masz tam nikogo, k t o by zatracił w i a r ę w udzielny byt d u c h ó w po ś m i e r c i ' " . [Janion 1989, 43] Koresponduje z t y m ten oto fragment z Beniowskiego: F i l o z o f jeden t a m zda się w rozpaczy, Ż e w s t a ł a j a k a ś t u demono-zofia, K t ó r a to właśnie jasno nam t ł o m a c z y , Czego się nie śmie d o t k n ą ć filozofia. Patrzcie, kiedy się r o z u m j a k i spaczy, Jak m u jest smutno... j a k a a m o t r o p h i a Porywa go wnet... że za systematem K t o ś się zobaczy n o w y - z n o w y m ś w i a t e m . O filozofy... w y s ł a n e k i b i t k i Po g ł u p c ó w . . . przez r o z u m u autokraty, W t y m poemacie m u s z ę wasze z b y t k i O k r ó c i ć . . . nowe p o k a z a ć w a m światy, W nowej m ą d r o ś c i w p r o w a d z i ć przybytki... (J. S ł o w a c k i , Beniowski, X I , 229-230) Kolejne pokolenia polskich a r t y s t ó w w y k o r z y s t y w a ł y romatyczne t r o p y ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c e do tej ludowo-literackiej ontologii. Jej najpełniejszą a k t u a l i z a c j ą o k a z a ł się dramat S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o Wesele (1901). W ogromie interpretacji j a k i e od p o c z ą t k u w i e k u w y w o ł y w a - 147 �ło dzieło istotna ich część p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m wersjom odczytywania „ o s ó b d r a m a t u " j a k n a z w a ł autor zjawy z a k t u drugiego. S t a n i s ł a w P i g o ń p r z e k o n u j ą c o d o w i ó d ł , że istota zjaw prowadzi do: „ p o k ł a d ó w fantastyki romatycznej, w szczególności do Mickiewicza, oczywiście przede wszyst­ k i m do Dziadów." [Pigoń 1974] Przypomnijmy: w i d m o r o z m a w i a j ą c e z M a r y s i ą (scena 5, akt I I ) m ó w i , że jego d o m to g r ó b . . . A l e ż e b y m ja był trup, nie wierz M a r y ś bo to k ł a m , Żywię duch, żywię duch Podobnie brzmi rozmowa dziada z u p i o r e m (scena 15, akt I I ) . U p i ó r : jeno ta plama na czole Dziad: Cholera! U p i ó r : Zaraza, g r ó b D u c h : Precz, precz, ty t r u p U p i ó r : Widzisz w orderach c h o d z ę Obie „ o s o b y d r a m a t u " m a j ą cechy wampiryczne. Są to żywe trupy, c h o d z ą po śmierci. P i g o ń powiada, że: „ W założeniu Wesela mieści się pojęcie stosunku integralnego między światem a zaświatami, między przyrodzonością a n a d p r z y r o d z o n o ś c i ą . M i ę d z y sferami t y m i nie masz dla poety smugi cienia, p r z e n i k a j ą się one wzajemnie i jedno­ czą." Dalej tenże autor stwierdza, że W y s p i a ń s k i był tego ś w i a d o m a nadto przekonany był, że literatura polska, j a k ż a d n a inna, przepojona jest w i a r ą w przeplatanie się ś w i a t a i z a ś w i a t ó w . W listach do Lucjana Rydla d a w a ł na to p r z y k ł a d y Lenartowicza, Konopnickiej i D e o t y m y . [Pigoń 1974, 376-7] Z późniejszej literatury znane są dalsze r ó ż n e kontynuacje w ą t k ó w wampirycznych. O t o seria z d a w a ł o b y się przypad­ k o w y c h p r z y k ł a d ó w , wybranych jednak z p e w n ą m y ś l ą , p o n i e w a ż będzie jeszcze o nich m o w a w i n n y m k o n t e k ś c i e . Z r o k u 1921 pochodzi trylogia Stefana G r a b i ń s k i e g o Zadu­ szki (wystawiona w teatrze S ł o w a c k i e g o w K r a k o w i e ) . Przewija się w niej w ą t e k szastającego się w sadzie i po wsi strzygonia - to jest - z m a r ł e g o , co m i a ł dwie dusze. [Hutnikiewicz 1988] T e g o ż autora jest też c y k l Niesamowita opowieść. W jednej z nowel opowiada się o m ł o d y m dzien­ nikarzu, k t ó r y , j a k się okazuje, s p o t y k a ł i wielbił, t r a c ą c przy t y m p r z y t o m n o ś ć , bezcielesne w i d m o zmarłej kobiety. Zjawy z z a ś w i a t ó w grają w a ż n ą rolę w powieści K a r o l a Irzykows­ kiego Paluba - w i d m o A n g e l i k i , w dramacie Witkacego W małym dworku - w i d m o m a t k i . I wreszcie opisy magii skutecznej wobec w a m p i r ó w zastosowanej wobec straszącej po śmierci Magdaleny, znajdziemy w powieści C z e s ł a w a M i ł o s z a Dolina Issy. [Miłosz 1981] Inne funkcje pełnił świat d e m o n ó w w literaturze europejs­ kiej, k t ó r a p o w s t a ł a na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X wieku - w tak zwanej powieści gotyckiej i późniejszych romansach grozy. P o w i e ś ć gotycka, nie sięgając w y ż y n literatury, p r z y b i e r a ł a r ó ż n e formy i p o d p o r z ą d k o w a n a b y w a ł a r o z m a i t y m celom, o d moralizatorskich po p a r o d i ę i r o z r y w k ę . G o t y c y z m w aspekcie tu analizowanym w y k o r z y s t y w a ł elementy grozy, c u d o w n o ś c i demonizmu. W p ł y n ą ł na t w ó r c z o ś ć europejs­ k i c h r o m a n t y k ó w , w t y m na G . G . Byrona i E.T. Hoffmanna u w a ż a n y c h za jednych z pierwszych, k t ó r y c h i n t e r e s o w a ł y postacie wampiryczne w aspekcie literackim. Znawcy litera­ tury zgodnie u w a ż a j ą , że p u n k t e m z w r o t n y m w dziejach tematu wampirycznego był epizod znany j a k o wieczór w w i l l i D i o d a t t i nad Jeziorem L e m a ń s k i m D o s z ł o w ó w c z a s - r o k 1 8 1 6 - d o spotkania George'a G . Byrona, Johna W . Polidori i M a r y G . Shelley. W e d ł u g M a r y Shelley - t w ó r c z y n i postaci d o k t o r a Frankensteina - t r ó j k a ta, p a s j o n u j ą c a się hor­ rorem, o d b y ł a niezwykły seans w y o b r a ź n i inspirowany przez Byrona. P r z y w o ł y w a n e w ó w c z a s postacie z z a ś w i a t ó w i fan­ tazjowanie o nich w wymienionym gronie n a t c h n ę ł o Johna 148 P o l i d o r i do napisania powieści Wampir (1818), w k t ó r e j bohater l o r d R u t h r e n zabijając kobiety zostawia ślady k ł ó w , co wskazuje na wampiryczne wykorzystywanie ofiary. W ą t e k wampiryczny z n a l a z ł licznych n a ś l a d o w c ó w w całej XIX-wiecznej literaturze europejskiej i j a k to zwykle bywa w y s t ą p i ł o tu bogactwo p r z e d s t a w i e ń i d o w o l n o ś ć w y o b r a ź n i . O t o garść p r z y k ł a d ó w sięgających t a k ż e do p r e k u r s o r ó w z X V I I I wieku. W balladzie Lenora Gottfrieda A . Burgera (1774) m a r t w y kochanek ( J g ° P ) przychodzi n o c ą do narzeczonej. U Johanna W . Goethego w balladzie Narzeczona z Koryntu (1779) j a k o bohater pojawia się blady m ł o d z i e n i e c w czarnej pelerynie. W noweli Josepha S.Le F a n u Carmilla zamek z a m i e s z k u j ą duchy p o t r z e b u j ą c e k r w i . W sennej atmosferze starcy-wampiry k r ą ż ą n o c ą p o s z u k u j ą c ofiar. O powieści Polidoriego j u ż w s p o m n i a ł e m . U Ernesta T . Hoffmanna w powieści Wampir (1822) ż o n a bohatera chodzi n o c ą na cmentarz, spotyka się tam z p ó ł n a g i m i kobietami j e d z ą c ludzkie ciało. Edgar Р о е w opowiadaniu Berenice (1835) fantazjuje na temat z ę b ó w . Theophile Gautier w La morte amourese (1836) pisze o trupie pięknej m ł o d e j dziewczyny, k t ó r y ( k t ó r a ) gryzie w r a m i ę księży by o d z y s k a ć siły witalne. De L o u t r ć m o n t pisał w Pieśniach Maldorora: „ p o z w o l i ć paznokciom d r z e ć ciało m ł o d e g o dziecka, pić krew z ran, b y ć w objęciach i z ust w y s y s a ć wszystko, ciepła krew dobra na wszystko..." (1868) Prosper Merimee w opowiadaniu Lokis (1869) kreśli p o s t a ć hrabiego (polskiego/litewskiego), k t ó r y zmienia się w k r w i o ż e r c z e g o niedźwiedzia, co odziedziczył po matce - ugryzionej przez takowe 2wierzę. W opowiadaniu Le Horla (1887) G u y de Maupassant umieszcza scenę, w k t ó r e j m ą ż w noc p o ś l u b n ą zabija ż o n ę w straszny s p o s ó b i znika p o z o s t a w i a j ą c jej ciało z przegryzionym g a r d ł e m . Bogactwo w ą t k ó w , postaci i r o z w i ą z a ń jest tu ogromne, b o w i e m wielu a u t o r ó w uległo pokusie ł a t w e g o efektu. Nie­ zwykle trafnie fantazmaty romantycznej tandety scharak­ t e r y z o w a ł Gustaw Flaubert gdy o p i s y w a ł lektury żyjącej marzeniami E m m y Bovary: „ P e ł n o tam b y ł o miłości, kochanek, k o c h a n k ó w , prze­ ś l a d o w a n y c h dziewic m d l e j ą c y c h w ustronnych altanach, p o c z t y l i o n ó w m o r d o w a n y c h na k a ż d y m postoju, k o n i zajeż­ d ż o n y c h na każdej stanicy, mrocznych b o r ó w , burzliwych serc, łez, s z l o c h ó w , p o c a ł u n k ó w , ł ó d e k w blasku księżyca"(Pani Bovary, przekł. A n n a M i c i ń s k a , Warszawa 1949, s. 47). Osobnego o m ó w i e n i a wymaga p o s t a ć Brama Stokera i jego p o w i e ś ć z r o k u 1897 z a t y t u ł o w a n a Drakula. Jest to b o w i e m kolejny p u n k t zwrotny w dziejach tematu. Ten d r u g o r z ę d n y pisarz irlandzki (1847-1912) w y z n a c z y ł ścieżkę, k t ó r ą p o s z ł o wielu późniejszych a u t o r ó w . Bohaterem powie­ ści jest książę siedmiogrodzki Dracula p r z e n o s z ą c y się co pewien czas z Transylwanii do L o n d y n u . Jest blady, w ą s e m zakrywa ostre zęby, potrzebuje do życia k r w i m ł o d y c h kobiet. G r y z ą c przy wypijaniu k r w i z a r a ż a je wampiryzmem. W powieści przedstawione są dwa światy l o n d y ń s k i i karpa­ cki. W Londynie, świecie znanym czytelnikowi, przeciw­ nikiem k s i ę c i a - w a m p i r a jest d o k t o r V a n Hesling. Stosuje on dla ratowania ofiar Draculi transfuzje k r w i , mesmeryzm, ale też czosnek, krucyfiks i t p . [ K o ł o d y ń s k i 1986, 18] P o s t a ć D r a c u l i z b u d o w a ł Stoker k o n t a m i n u j ą c k i l k a w ą t k ó w , o s ó b i o b r a z ó w . Nie z n a ł o n historycznych r e a l i ó w krajobrazu kulturowego i przyrodniczego okolic s k ą d za­ c z e r p n ą ł temat. K o r z y s t a ł z m a t e r i a ł u znanego m u z drugiej ręki. S p o ż y t k o w a ł fragmenty ludowych legend historycz­ nych o rzeczywistej osobie Vlada D r a c u l i - księcia w o ł o s ­ kiego z X V wieku - tyrana s ł y n ą c e g o z z o k r u t n y c h w y r o k ó w w y k o n y w a n y c h przez wbijanie skazanych na zaostrzony pal. P r z e t r w a ł a też w legendzie i folklorze E l ż b i e t a Batory (urodzona 1560) daleka krewna Ferdynanda I Habsburga, e t r u �k t ó r a po m a ł ż e ń s t w i e z m o ż n o w ł a d c ą w ę g i e r s k i m Ferency Nadasdy, opuszczona przez niego p o p a d ł a w o b ł ę d . W swo­ ich licznych zamkach m i a ł a sale t o r t u r , gdzie męczyła m ł o d e kobiety zbierając i c h krew w poszukiwaniu eliksiru wiecznej m ł o d o ś c i . D o opisu krajobrazu karpackiego Stoker w y k o ­ rzystał obraz E. Gerarda Land beyond the Forest (1888). [Pirie 1977] Wymieszane przez Stokera elementy: egzotyczny dla an­ gielskiej publiczności karpacki folklor, imaginacja autora, liczne w ą t k i powieści gotyckiej oraz m o d n y w ó w c z a s o k u l ­ tyzm d a ł y efekt, k t ó r y p r z e r ó s ł autora p o d k a ż d y m wzglę­ dem. Liczne kontynuacje literackie w ą t k u D r a c u l i c i ą g n ą się aż po w s p ó ł c z e s n ą l i t e r a t u r ę p o p u l a r n ą . W ś r ó d niej „ k r ó l u ­ j e " a m e r y k a ń s k i pisarz ze stanu M a i n e Stephen E d w i n K i n g . O n ż e jest, w e d ł u g z n a w c ó w , autorem bardzo udanych po­ wieści wampirycznych opartych na klasycznych wzorach, na p r z y k ł a d : Salem, Shining, Bazaar, Misery. O d czasu powstania technik filmowych w ą t k i wampirycz­ ne, powieść gotycka i literacki h o r r o r z całej swojej fantaz­ matycznej natury stały się z n a k o m i t y m t w o r z y w e m filmo­ w y m . M o ż l i w o ś c i rejestracji, manipulacji i projekcji rucho­ mego obrazu d o p e ł n i o n e g o w późniejszej fazie odpowiednim d ź w i ę k i e m , inaczej niż d o t ą d m ó w i ł e m p o r u s z y ł y p o k ł a d y w y o b r a ź n i ludzkiej. F i l m , k t ó r y j a k o ś r o d e k przekazu j u ż sam jest przekazem - p r z y p o m i n a m z n a n ą tezę Marshalla M c L u h a n a - jest r ó w n o c z e ś n i e w odbiorze n i e w e r b a l n ą f o r m ą ą a s i d o ś w i a d c z e n i a . O d p o c z ą t k ó w k i n a towarzyszy więc w i d z o w i z ł u d a p r a w d z i w o ś c i lub jego zgoda na i l u zję-kino j a k o świat m a r z e ń i p a r a r z e c z y w i s t o ś ć . Po raz kolejny, t y m razem w technologicznej rzeczywistości, ożyły wampiry, w i d m a i trupy. [Janion 1991] Stwory i demony od lat wypełniające ekrany k i n p o c h o d z ą ze znanych j u ż nam w ą t k ó w . O d c h o d z ą c od historycznego sposobu w y k ł a d u - to zajęcie dla historyka sztuki filmowej - w s k a z a ć m o ż n a zbiory filmów z r ó ż n e g o czasu powielające schematy literackich p i e r w o w z o r ó w . O t o grupa filmów w y k o r z y s t u j ą c a p o w i e ś ć Brama Stokera Dracula. I c h wersje t w o r z ą dwie odmiany realizacji. J e d n ą rozpoczyna film niemiecki z r o k u 1922 Friedricha W . M u r n a u a Nosferatu, d r u g ą film a m e r y k a ń s k i T o d a B r o w ­ ninga z 1931 r o k u : Dracula. Oba s ą dzisiaj klasykami gatunku a ich t w ó r c y inaczej podeszli do pierwowzoru. M u r n a u w swoim ekspresjonistycznym filmie d o k o n a ł pew­ nych zmian w stosunku do literackiego w z o r u . Z a m i e n i ł p o s t a ć D r a c u l i na Nosferatu, z r e z y g n o w a ł z postaci V a n Heslinga a część akcji p r z e n i ó s ł do bliżej n i e o k r e ś l o n e g o miasta portowego o nazwie Wisborg. W treści filmu na zlecenie swojego szefa d z i w n ą p o d r ó ż do hrabiego Orlocka w Transylwanii odbywa p o ś r e d n i k handlowy Hutter. N a miejscu hrabia okazuje się wampirem, a H u t t e r zostaje jego więźniem. Nosferatu udaje się d r o g ą m o r s k ą do Wisborga, po drodze u ś m i e r c a marynarzy a o k r ę t o w e szczury r o z n o s z ą w mieście z a r a z ę . Ż o n a H u t t e r a odkrywszy p r z y c z y n ę zarazy p o ś w i ę c a się w a m p i r o w i , k t ó r y ginie od blasku rannego słońca. [ K o ł o d y ó s k i 1986, 21-3] W s p a n i a ł e g o remake'u filmu M u r n a u a d o k o n a ł Werner Herzog (1978). Perfekcyjnie o d t w o r z y ł o n w z ó r wykorzys­ tując nowoczesne możliwości realizacyjne i swój oryginalny s p o s ó b obrazowania. W ś r ó d n a ś l a d o w c ó w M u r n a u a obraz Herzoga - w oryginalnym tytule: Nosferatu. Phantom der Nacht - jest właściwie dziełem autonomicznym. K r y t y k a d o s z u k u j ą c się ź r ó d e ł sukcesu reżysera w s k a z y w a ł a na jego słowiańskie pochodzenie. Właściwie bowiem nazwisko He­ rzoga brzmi Werner Herzog Stipetić. A w y o b r a ź n i a słowiań­ ska jest przecież szczególnie wyczulona na w a m p i r y . Inaczej rzecz się m i a ł a z T o d e m B r o w n i n g i e m . Dracula p o z o s t a ł t u p e ł n y m grozy t r a n s y l w a ń s k i m księciem pokazu­ j ą c y m się raz po raz w Y o r k s h i r e a jego d z i a ł a n i a przy­ p r a w i a j ą o z a w r ó t głowy. Ten obraz w y w o ł a ł lawinę po­ w t ó r z e ń i n a ś l a d o w n i c t w , z k t ó r y c h bardziej znane wymienia np. Leslie Halliwell: Dracula's Daughter, Son of Dracula, Dracula, Brides of Dracula, Dracula Prince of Darkness, Dracula Has Risen From the Grave, Taste the Blood of Dracula, Dracula AD.1972, by wreszcie n a p i s a ć o pozos­ tałych: „ M i n o r potboilers are legion". [Halliwell 1989, 294] S p o ś r ó d ciekawszych remake'ow filmu Browninga k r y t y ­ ka i znawcy w y m i e n i a j ą Draculę w reżyserii Terence Fishera zChristopherem Lee j a k o D r a c u l a , Dracula A. D. 1972 A l a n a Gibsona i wreszcie j a k o p r z y k ł a d złego smaku, jeżeli t a k ą k a t e g o r i ę m o ż n a s t o s o w a ć wobec w a m p i r ó w , w ł o s k ą k r w a ­ w ą i „ c h o r ą " wersję Draculi z 1974 r o k u w reżyserii Paula Morrissey'a, o k t ó r e j pisano, że jest nie dla w r a ż l i w y c h . [Halliwell 1989, 295] Z a b o c z n ą g a ł ą ź filmowego w ą t k u drakulicznego m o ż n a u z n a ć j e d n ą z nowel filmu Waleriana Borowczyka z 1974 r o k u Opowieści niemoralne. Chodzi o n o w e l ę p o ś w i ę c o n ą legendzie krwawej Elżbiety Batory, wspomnianej przeze mnie przy okazji omawiania postaci Brama Stokera. O d t e g o ż autora m o ż n a też wywieść film W i l i a m a Carina Blacula, w k t ó r y m bohaterem jest „ c z a r n y w a m p i r " działają­ cy w N o w y m J o r k u . By u z a s a d n i ć p o s t a ć Blaculi trzeba b y ł o z a s t o s o w a ć w filmie rodzaj p r o l o g u . O t o więc po Europie w wieku X V I I I p o d r ó ż u j e a f r y k a ń s k i k r ó l . W Transylwanii zostaje ugryziony przez w a m p i r a - gospodarza zamku, w k t ó r y m k r ó l z a t r z y m a ł się. Z a r a ż o n y w ten s p o s ó b zostaje wampirem. U m i e r a . Po dwustu latach archeolodzy-konserwatorzy w y w o ż ą z zamku jego t r u m n ę do Nowego J o r k u - otwierają i t u zaczyna się akcja. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 212^4] D l a w a m p i r ó w nie ma wszak p r z e s z k ó d . I n n ą g r u p ę filmów t w o r z ą te obrazy, k t ó r e w y k o r z y s t u j ą m o t y w y i w ą t k i grozy znane z romantycznej powieści gotyckiej. T u w y m i e n i ć trzeba też scenariusze oparte na logice l u d o w y c h wierzeń demonicznych o wampirach, strzy­ gach i w i l k o ł a k a c h . I m bliżej naszych c z a s ó w w filmach tych o p r ó c z ludowej wizji ś w i a t a p o j a w i a j ą się elementy seksu, sadomasochizmu i p r z e r a ż e n i a , k t ó r y c h w l u d o w y c h warian­ tach wierzeń nigdy nie było. O romantycznej proweniencji m o ż n a m ó w i ć w przypadku ekranizacji noweh Josepha Sheridana Le Fanu Carmilla - j a k o Wampir Carla Dreyera z r o k u 1932, w k t ó r y m dominuje oniryczna atmosfera, biel i mgły na d z i e d z i ń c a c h starego zamczyska. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 26-30] A l e kolejna wersja tego tematu z r o k u 1960 Rogera V a d i m a umrzeć z rozkoszy idzie w y r a ź n i e w s t r o n ę erotyzmu. Sam reżyser u w a ż a ł , że film ten to u t w ó r osobliwy, nieco w y p r z e d z a j ą c y swój czas. W e d ł u g t w ó r c y był dobrze przyjęty przez k r y t y k ę . [Vadim 1990] Za n i m p o s z e d ł Jean R o l l i n k r ę c ą c Nagie wampiry i Dreszcze wampirów, filmy w o p i n i i ó w c z e s n y c h specjalistów b a l a n s u j ą c e na granicy pornografii. [Pirie 1977, 20] D o poetyki i w y o b r a ź n i ludowej n a w i ą z u j ą głośne filmy z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Człowiek wilk Stuarta Walkera i Wilkołak Georga Waggnera. Późniejsza produkcja tego t y p u rozwija j u ż jednak w ł a s n ą wizję s t w o r ó w i z a ś w i a t ó w coraz bardziej odległą od tradycji l u d o w y c h t w o r z ą c swoisty subgatunek filmowy, k t ó r y współcześnie nazywa się „fan­ tasy". Jako p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć filmy: Lśnienie Stanleya K u b r i c k a , Christine Johna Carpentera, Skowyt, Gremliny rozrabiają, Gremliny - 2 Joego Dante i wiele innych. N a koniec trzeba w s k a z a ć na w y j ą t k o w y typ filmu w a m ­ pirycznego, na dzieła spinające h i s t o r y c z n ą k l a m r ą dzieje tematu. I c h p o c z ą t e k ilustruje niekonwencjonalna o p o w i e ś ć filmowa Kena Russella Gotyk - p r z y p o m i n a j ą c a zdarzenie, k t ó r e dla zjawiska t u omawianego było bardzo istotne - a mianowicie słynny wieczór w y o b r a ź n i u George'a Byrona w w i l l i D i o d a t t i . Punktem dojścia jest w s p a n i a ł y pastisz filmowy Romana P o l a ń s k i e g o Nieustraszeni łowcy wam­ pirów (albo Bał wampirów) z r o k u 1967. 149 �W historii polskiej produkcji filmowej temat wampiryczny p o j a w i a ł się rzadko. W filmografii polskich filmów znalaz­ ł e m zaledwie siedem filmów z lat 1902-1939, k t ó r e n a w i ą z y ­ w a ł y treścią do tematyki w a m p i r ó w , d u c h ó w i o k u l t y z m u . [Janicki 1990, 9-136] Najstarsze w i a d o m o ś c i d o t y c z ą filmu z 1914 r o k u Fatalna godzina. W treści filmu w i d m o kobiety dusi d o k t o r a , k t ó r y wcześniej w y k o r z y s t u j ą c h i p n o z ę z n i e w a l a ł j ą . Z 1915 r o k u pochodzi ekranizacja Zaczarowanego kola w e d ł u g Lucjana Rydla. Z późniejszych lat m a m y w i a d o m o ś c i o filmach Blanc et Noir (1919), Syn Szatana (1923), Atakualpa (1924), Wampiry Warszawy (1925). W wymienionych obrazach m a m y do czynienia z a r y s t o k r a t ą , k t ó r y musi n o c ą m o r ­ d o w a ć uliczne dziewczyny, z magami, hipnotyzerami w y k o ­ r z y s t u j ą c y m i ciała „ m e d i ó w " i t p . N a d t o sprzed wojny p o c h o d z ą dwie ekranizacje Pana Twardowskiego oraz film z r o k u 1927 Kochanka Szamoty w e d ł u g Opowieści niesamo­ witych Stefana G r a b i ń s k i e g o (o tej noweli w s p o m i n a ł e m j u ż wcześniej). W sumie niewiele. Hipotetycznie m o ż n a o d p o w i e d z i e ć na n a r z u c a j ą c e się pytanie dlaczego tak rzadko podejmowano tak „ f i l m o w y " temat. N i e w ą t p l i w i e widzowie polscy znali z a g r a n i c z n ą p r o d u k c j ę a d o m i n u j ą c y m w ą t k i e m w filmie k r a j o w y m p o z o s t a w i a ł y losy prostej dziewczyny wykorzystanej i po­ rzuconej przez tzw. „ p a n a " . N a t o m i a s t sama nazwa „ w a m ­ p i r " p o j a w i ł a się w z w i ą z k u z filmem. W przedwojennym tygodniku „ F i l m " w a m p i r e m nazywano ekscytujące a k t o r k i - gwiazdy filmowe - powiedziano by dzisiaj. Po wojnie w naszym zideologizowanym P R L nie b y ł o miejsca na zabobony i d e k a d e n c j ę imperializmu. R ó ż n e u r z ę d y (z ulicy Mysiej), centrale (z N o w e g o Ś w i a t a i M i o d o ­ wej) i wysokie komisje ( z a k u p ó w i scenariuszowe) d b a ł y o gust polskiego widza przesiewając u w a ż n i e p o m y s ł y i i m ­ portowane dzieła. T a k więc i we w s p ó ł c z e s n y m filmie polskim temat wampiryczny p o z o s t a w a ł marginesem. Podo­ bnie b y ł o z recepcją filmów obcych. Z n a n o ich w Polsce niewiele. Z m i a n a sytuacji to kwestia ostatnich trzech lat z w i ą z a n a z często p i r a c k i m r y n k i e m kaset video. T o właśnie poprzez ten rynek trafia do nas w i ę k s z o ś ć filmów grozy, fantasy i t p . Są to rzeczy powszechnie znane. M i m o że omawiany gatunek filmów jest nieliczny w p o l ­ skiej filmografii, w y r ó ż n i ł b y m w n i m trzy r ó ż n e style realiza­ cji. Z a k ł a d a j ą c , że czytelnik zna treści omawianej produkcji rezygnuję z jej bliższego przedstawiania. Po pierwsze m a m y neoromantyczne ekranizacje literatury wysokiej, w k t ó r e j świat u p i o r ó w gra rolę t a k ą s a m ą j a k w literackich pierwowzorach. Są to: Wesele (reż. A . Wajda), Dolina Issy (reż. T . K o n w i c k i ) , Lawa (reż. T . K o n w i c k i ) . W t y m nurcie w y k ł a d n i i stylistyki mieści się też m ę t n y t r e ś c i o w o film K . K i e ś l o w s k i e g o Bez końca (no właśnie - C.R.), w k t ó r y m u p i ó r (fantom) ledwo co z m a r ł e g o mecenasa Ż y r o towarzyszy nadal żyjącym. D r u g ą g r u p ę filmów t w o r z ą te, k t ó r e o d w o ł u j ą do gotyc­ kiej stylistyki w jej czystej postaci. Są to: nowelowy film Świat grozy przeznaczony dla T V , zrealizowany w e d ł u g o p o w i a d a ń O. W i l d a i W . Colinsa, klasyczny Lokis (reż. J. Majewski) w e d ł u g Merimee, Wilczyca (reż. M . Pisterak), Widziadło (reż. M . N o w i c k i ) w e d ł u g Paluby K . Irzykows­ kiego, osadzone w realiach lat trzydziestych, ale gotyckie w treści Medium (reż. J. K o p r o w i c z ) , t r u d n y do zakwalifiko­ wania film, na m o t y w a c h d r a m a t ó w Witkacego, W stmarym dworku (reż. A . K o t k o w s k i ) , bowiem ironia autora N i e p o d ­ ległości T r ó j k ą t ó w gdzieś z filmu w y p a r o w a ł a , oraz czysta g a t u n k o w o historia Izy-wampirzycy w Lubię nietoperze (reż. G . W a r c h a ł ) . [Janicki 1990, 223, 233, 319, 335, 345, 351] T r z e c i ą g r u p ę reprezentuje film Anna i wampir, o k t ó r y m j u ż w s p o m i n a ł e m . P o n i e w a ż jest o n oparty na fakcie istnienia tzw. „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " ma o n swoją h i s t o r y c z n ą analo­ gię w g ł o ś n y m filmie Fritza Langa M jak morderca, k t ó r y 150 oparty był r ó w n i e ż na historycznym fakcie d z i a ł a n i a tzw. „ w a m p i r a z Dusseldorfu". A l e na t y m k o ń c z ą się wszelkie p o d o b i e ń s t w a artystyczne i treściowe, t r u d n o bowiem p o r ó ­ w n y w a ć a r y d z i e ł o Langa z m i a ł k i m panegirykiem K i d a w y . Czas p o d s u m o w a ć całość p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń . S k ł a n i a do tego wspomnienie „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " jednej z postaci, od k t ó r e j r o z p o c z ą ł e m przedstawianie etnograficznych fak­ t ó w . P y t a ł e m na p o c z ą t k u jakie matryce k u l t u r o w e zostają uruchomione, gdy m ó w i m y , że p r z y c z y n ą niezwykłych zda­ r z e ń był wampir. Dochodzenie do w s p ó ł c z e s n y c h s e n s ó w poprzez p o b i e ż n ą c h o ć b y analizę k o n t e k s t o w ą okazuje się niezwykle ciekawe i skuteczne. M o ż n a p o s t a w i ć tezę, że polskie fantazmaty - w a m p i r y - nie w y w o d z ą się z filmu. W a m p i r y z K r a k o w a i Z a g ł ę b i a m a j ą b e z p o ś r e d n i e ludowe i romantyczne, c h o ć j u ż z u b o ż o n e i p r z e k s z t a ł c o n e bardzo zaplecze. Taka matryca jest wciąż najczęściej powielana. E p o k a filmowych w a m p i r ó w i f a n t o m ó w w Polsce dopiero się zaczyna. BIBLIOGRAFIA Andreesco Ioanna, Bacou Michaela 1986 Mourir a 1'ombre des Carpathes, Payot, Paris, s. 214—228 Bruckner Aleksander 1985 Mitologia słowiańska i polska, PWN, Warszawa, s. 279-288 Delumeau Jean 1986 Strach w kulturze Zachodu, IW PAX, Warszawa, s. 75-86 Fischer-Wollpert Rudolf 1990 Leksykon papieży, Znak, Kraków, s. 169 Halliwell Leslie 1989 Halliwell's Film Guide (seventh edition) Grafton Books, London etc., s. 294-195 Hutnikiewicz Artur 1988 Strzygoń Stefana Grabińskiego. Kartka z dziejów upiora w lite­ raturze polskiej, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Gaszewicz, J. Kolbuszewski) LSW, War­ szawa, s. 325-331 Janicki Stanisław 1990 Polskie Filmy Fabularne 7902-1988, WAiF, Warszawa Janion Maria 1989 Polacy i ich wampiry, (w:) tejże, Wobec Zla, Verba, Chotomów, s. 33-53 Janion Maria 1991 Projekt krytyki fantazmatycznej, PEN, Warszawa, s. 7-15 Janion Maria 1981 Próba teorii fascynacji filmem (w:) tejże, Odnawianie znaczeń, WL, Kraków, s. 343-356 Kaleta Roman 1974 Sensacje z dawnych lat, (wybór i opracowanie), Ossolineum, Wrocław, s. 57-60 Kołodyński Andrzej 1986 Seans z Wampirem, WAiF, Warszawa Miłosz Czesław 1981 Dolina Issy, Kraków, s. 60-63 Moszyński Kazimierz 1967 Kultura ludowa Słowian, t.II, cz.l, KiW, Warszawa, s. 654-677 Pigoń Stanisław 1974 Goście z zaświata na weselu (w:) Na drogach kultury ludowej, LSW, Warszawa, s. 329-377. Pirie David 1977 Les vampires du cinema, Bruxella, s. 12-22 Roux Jean-Paul 1988 Le Sang. Mythes, symboles et realites, Fayard, Paris, s. 226-235 Vadim Roger 1990 Moje trzy żony (Three Women, tł. E . Ptaszyńska-Sadowska) WAiF, Warszawa, s. 105 Życiński Józef 1990 Trzy kultury, wyd. W drodze, Poznań, s. 80-84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0299ce534d9d68d665ec5ff153fe3926.pdf 06c8776a351c2e485d8b1f18c5bbfd94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2400 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2228 Title A name given to the resource "Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.142-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Matador", czyli hiszpańska baśń postmodernistyczna Ewa Klekot „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli dotrzesz tam jako pierwszy, poczekaj, prędko dojdę tam, gdzie jesteś. Nasza miłość jest tak wielka, tak wielka bez końca, a życie jest tak małe, że na nasze szczęście go nie starczy. Dlatego proszę, byś na mnie poczekał w niebie, a tam, wśród obłoków z waty, uwijemy gniazdo." zbędne, częstokroć nieporządane, po stronie śmieci i o d p a d k ó w — cały ten punkowy image znaleźć m o ż n a w Pepi, Luci, Bom..., a jego echa dźwięczą i w następnych filmach reżysera. Śmierć, to nieuniknione doświadczenie egzystencjalne, jest przez współczesną kulturę coraz bardziej spychane na margines, albo wręcz przemilczane na płaszczyźnie realcji społecznych i tabuizowane, jak większość zdarzeń, które udowadniają czło­ wiekowi jego bezsilność. Strach przed śmiercią Almodovar usiłuje p o k o n a ć , godząc się na nią za cenę rozkoszy. „ G d y skończyłem scenariusz, zdałem sobie sprawę, że jedynym sposo­ bem, w j a k i mógłbym zaakceptować śmierć byłoby uczynienie z niej współuczestnika rozkoszy. Z a p a n o w a ć nad nią, za nią rozstrzygać, inicjatywę pozostawiając przeznaczeniu." Chęć dyktowania swoich w a r u n k ó w w pojedynku ze śmiercią jest jednym z fundamentów systemu postaw i zachowań składa­ jących się na pojęcie „hiszpańskości". Michel del Castillo pisał: „a wtedy będzie mógł [Hiszpan] wydać jej [śmierci] walkę na terenie, który sam wybierze. Będzie nim jego wola. Śmierć umie tylko powiedzieć: » O t o jestem. Już m i nie uciekniesz«. Hiszpan odpowiada jej: »[...] Możesz mnie zabić, ale nie zwyciężyć«. I śmierć jest bezbronna." Sam reżyser odwołując się do wielkich filmów traktujących o miłości i śmierci widzi w swoim dziele pokrewieństwo z groteskową o p t y k ą Bunuela ze Zbrodniczego życia Archibalda de la Cruz a nie z poetycką p a r a b o l ą Bergmanowskiej Siódmej pieczęci . D l a Almodovara śmierć nie jest ani partnerem do gry w szachy, ani oczekiwanym ze spokojną rezygnacją przybyszem. Z a r ó w n o Archibaldo de la Cruz, jak bohaterowie Matadora uczestniczą w zbrodniach (wyimagino­ wanych lub rzeczywistych), by własną śmierć oswoić czyniąc z niej źródło rozkoszy. Eros i Tanatos od zawsze współtworzyły ludzką wyobraźnię. Sposób, w j a k i są rozumiane i wyrażane ich wzajemne relacje ustala kultura. Nasza europejska wyobraźnia, śmierć i gwałt zestawia z pojęciami rozkoszy i p o ż ą d a n i a istniejącymi na przełomie X V I I I i X I X stulecia. Markiz de Sade, D o n Juan, a z drugiej strony romantyczne zamiłowanie do gotyckich powieści grozy i ponurych, tragicznie kończących się historii o wielkich namiętnościach leżą u podstaw współczesnego poj­ mowania wzajemnych relacji tych pojęć. Zabójca byków łączy śmierć i rozkosz — wystarczy wspomnieć relacje m a t a d o r ó w , których wbicie szpady w kark byka doprowadza do seksualnej ekscytacji. Rozkosz tę człowiek przeżywa jednak samotnie, gdyż uczestniczący w corridzie byk oczywiście nie jest w stanie jej podzielać. Bohaterowie Matadora zabijają swych seksualnych partne­ rów przekonani o niemożności dzielenia rozkoszy, samotni nawet wobec tej świadomości. Erotyzm corridy był przed­ miotem wielu analiz. Maria Cardenal morduje swoich kochan­ ków wbijając o z d o b n ą szpilę do włosów w kark mężczyzny, dokładnie w to miejsce, gdzie matador zadaje śmiertelny cios bykowi. Zabijanie, pozostające w zgodzie z prawami natury, która musi m o r d o w a ć , by m ó c tworzyć nowe byty, jest dewizą de Sade'a. Matador natomiast godzi człowieka z prawami natury równie bezlitosnej przez uczynienie z nich źródła rozkoszy. Wkraczając w sferę uniwersaliów Almodovar próbuje określić sens śmierci. „ W y d a w a ł o się bardzo ryzykowne p r o p o n o w a ć dwojgu bohaterom, by zabijali dla przyjemności i przedstawić ich, jakby byli bohaterami legendy." O miłości i śmierci, rozkoszy i cierpieniu nie łatwo jest powiedzieć coś istotnego unikając banału lub fałszywego pato­ su. Almodovar stworzył sobie tę możliwość dzięki specyficznej atmosferze ni to opery, ni to snu na jawie, którą skonstruował po 2 Finałowa scena Matadora, j a k zresztą cały film, jest estetycz­ nie bardzo wysmakowana, co jeszcze mocniej każe zastanowić się nad stanowiącym przemieszanie banału, fantazji i powagi dziełem, które nazywano już i kiepskim porno, i thrillerem, i filmem „ z i m n y m " jak na Pedro Almodovara... Hiszpański reżyser w sposób bardzo efektowny po raz kolejny zdradza swoją słabość do melodramatu. Matador wywołuje tak zróż­ nicowane opinie prawdopodobnie dlatego, że Almodovar za­ stosował do jego konstrukcji typowy dla siebie zabieg. Zabieg ten sprawia, że o wszystkich niemal jego utworach wypowiada­ no równie sprzeczne i kontrowersyjne opinie. Mieszając różne sposoby przedstawiania rzeczywistości w obrębie jednego filmu, reżyser podkreśla u m o w n o ś ć swego dzieła, stwarza dodatkowy dystans między opowiadaniem a widzem. Almodovar nie chce za p o m o c ą spójnej rzeczywistości filmu imitować tego, co widz chętnie uznałby za prawdę. Prawda filmu jest całkowicie sztucz­ na, a koncepcja rzeczywistości spójnej i jednorodnej zostaje zaprzeczona dzięki pomieszaniu konwencji. Podsuwając widzo­ wi różne rzeczywistości reżyser stara się nie przyznawać żadnej z nich pierwszeństwa, a mieszając je i sytuając bohaterów to w jednej, to w drugiej, może pozwolić sobie na drwinę z każdej z nich. Drwina bowiem zawsze wymaga dystansu i zarazem go podkreśla. R ó ż n a jest w tym od prowokacji, k t ó r a wymaga bliskiego kontaktu, gdyż nie może się obejść bez odpowiedzi. Reakcja jest konieczną częścią prowokacji, podczas gdy drwina nie wierzy w możliwość dialogu. T o rodzaj rezygnacji, wynikają­ cy ze świadomości, że zmiana stanu rzeczy jest niemożliwa. Matador jest drwiną z thrillera w hiszpańskich dekoracjach, za którą kryją się rozrachunki autora z najbardziej fundamental­ nymi problemami egzystencji: cierpieniem i rozkoszą, miłością i śmiercią, okrucieństwem i poczuciem winy. Almodovar, które­ mu wielokrotnie czyniono zarzuty z drastyczności jego filmów, mówi: „Nie ma we mnie nic z prowokatora. T o bardzo niemodne, w stylu lat 60-tych [...] Dziwię się, że w naszym stuleciu cokolwiek jeszcze może uchodzić za skandal." W świe­ cie, gdzie wszystkie chwyty są dozwolone i przyjmowane z obojętnością, reżyser przerzuca się z jednej rzeczywistości do drugiej i obserwuje je z dystansu pozwalającego na drwinę nawet z ulubionego melodramatu. Stwarzająca dystans drwina, dzięki której łatwiej m o ż n a dostrzec konwencjonalność rządzących rzeczywistością zasad, stanowi jeden z ważniejszych składników postawy typowej dla hiszpańskiej pikareski. Jej obecność w kinie Almodovara jest widoczna nie tylko w filmie o tak ostentacyjnie hiszpańskiej tematyce j a k Matador. Z drugiej strony, źródeł twórczości reżysera należy chyba szukać w punk-rocku, którego założenia były artyście bardzo bliskie. Przez dłuższy czas Almodovar brał czynny udział w działaniach madryckiego undergroundu, był członkiem punkowej grupy. Akcję swego pierwszego długometrażowego filmu (Pepi, Luci, Вот у otras chicas de montón, 1980) umieścił w środowisku madryckiej movidy, a operując cały czas p u n k o w ą kontrestetyką odrzucił wszystko, co potocznie ucho­ dzi za ładne, miłe i przyjemne. Poszukiwanie prawdy na marginesach kultury uznanych społecznie za bezsensowne, 1 142 3 4 5 6 7 �mistrzowsku mieszając ze sobą przynależne różnym rzeczywistościom rekwizyty. Seksualna symbolika pomalowanych pomadką warg M a r i i jest oczywiście pomysłem wziętym z psycho­ analizy. Kulawość Diega i komisarza policji m o ż n a odczytywać jako zasygnalizowanie tkwiącego w nich potencjału transgresji własnej egzystencji (u Diega przez zabijanie, u komisarza przez homoseksualne zainteresowanie podejrzanym o morderstwa Angelem). Być może ułomność ta ma korzenie w wyobraźni mitycznej, k t ó r a rządzi się prawami odmiennymi od potocznie uznawanych za logiczne. Często znaczy ona właśnie chromością osoby przekraczające kondycję uchodzącą za normalną. D o określenia czasu węzłowych p u n k t ó w akcji reżyser użył poetyki baśni, eposu i mitu, gdzie z jednej strony bohaterowie biorą udział w zjawiskach kosmicznych, a z drugiej przyroda uczest­ niczy w ich historii. Angel usiłuje zgwałcić Evę podczas burzy, a deszcz zaczyna p a d a ć dokładnie w momencie ejakulacji. Finałowa scena ma miejsce podczas eklipsy, zjawiska stanowią­ cego p a r a b o l ę losów dwojga k o c h a n k ó w unicestwiających się nawzajem. Bohaterowie baśni służą prezentacji określonych postaw, na które są „ s k a z a n i " przez logikę fabuły. Stąd u Almodovara nie ma długich rozmów o sensie życia i śmierci, bohaterowie nie tracą czasu na egzystencjalne przemyślenia — wypowiedzi są krótkie, a każde słowo ma swój ciężar podobny do czynu. Śmierć i zabijanie nie są tutaj problemami z dziedziny moralności, podobnie jak erotyzm i rozkosz. Pokazane w filmie okrucieńst­ wo jest podobne do zawartego w sagach czy baśniach. Sceneria, w jakiej rozgrywają się istotne epizody filmu także stwarza atmosferę innej rzeczywistości. Miejscem lekcji zabijania, jakiej Diego udziela swym uczniom, j a k i jego rzeczywistych mor­ derstw jest przeznaczona do zajęć sala, pełna służących tauromachii rekwizytów i sprzętów. Wymalowane na podłodze kręgi do nauki poruszania się po arenie zamykają Diega w błędnym kole zabijania. Pierwsza rozmowa z Angelem czy dialog matado­ ra z E v ą , gdy ta odkryła w nim prawdziwego mordercę, odbywają się na szerokich schodach przed domem i w domu Diega. Dodaje to teatralnego patosu, który obu scenom absolut­ nie nie odbiera nic z prawdy i siły przekonywania. Decydująca rozmowa Diega i M a r i i , w trakcie której dla obojga staje się jasne, iż są sobie przeznaczeni, rozgrywa się na wysokim wiadukcie. Niecodzienność sytuacji podkreśla dodatkowo strój M a r i i — nowoczesna, ekskluzywna kreacja oparta w linii, kolorach i połyskliwości cennych materii na pomysłach od­ wołujących się do tradycyjnie rozumianej hiszpańskości. Epizod ten, posiadający ogromne walory widowiskowe, nie jest j u ż jednak tylko teatrem — tajemniczość M a r i i , nagłe pojawienie się i siła, z j a k ą jej obecność oddziałuje na Diega, zamienia Marię z aktorki w demoniczną kapłankę mrocznych mocy. Obie związane z Diegiem kobiety chcą go dla siebie ocalić, każda na swój sposób. Wobec śmierci Eva pozostaje jednak tylko a k t o r k ą (np. gdy Diego każe jej u d a w a ć m a r t w ą w czasie pieszczot), podczas gdy Maria ma swój realny udział w tym misterium. Rozpaczliwy wyścig Evy z M a r i ą odbywa się w sce­ nerii i kolorystyce nawiązującej do symboliki tak oczywistej, że ociera się o kicz: Eva w długiej czerwonej sukni i rozwianym szalu zbiega po białych schodach spiralnie biegnących wokół oszklonego szybu windy, podczas gdy czarno ubrana Maria zjeżdża tą windą. Matka nauczyła Evę widzenia świata przez pryzmat wartości, jakie miłość niesie życiu. Relacja łącząca m a t k ę i córkę, pełna ciepła, lecz absolutnie wolna od sentymentalizmu, pozwala i m uważać szczęście za rzecz osiągalną. Miłość jest siłą pozwalającą na stworzenie sobie szczęścia. Zakochana Eva chce w t y m układzie umieścić też Diega. Nie zdaje sobie sprawy, że dla matadora wyzwaniem nie jest życie, lecz śmierć, że erotyzm to nie narzędzie do opanowania życia, lecz do zwycięstwa nad śmiercią. Oboje jednak uznają w miłości siłę, która może p o m ó c w rozwiązaniu podstawowych p r o b l e m ó w egzystencji. PRZ 1 „ F i l m " , 12.08.1990 Por. P h . Aries, Człowiek i śmierć, Warszawa 1989 N . Vidal, El cine de Pedro Almodovar, Madrid 1988, s. 135 * M . del Castillo, Hiszpańske czary, Warszawa 1989, s. 197 V i d a l , op.cit., s.134 2 3 5 Miłość w „chrześcijańskim" rozumieniu matki Angela j a w i się w tym kontekście jak odbita w krzywym zwierciadle. Bohaterka, uważając uczucie za prowadzącą do grzechu słabość, jest jedyną w filmie postacią porządkującą swój świat z absolutnym wyklu­ czeniem miłości. Symboliczny wymiar zyskuje więc scena kąpieli Angela, gdzie zniekształcona przez szybę w drzwiach łazienki twarz kobiety staje się monstrualna. Nadwrażliwy emocjonalnie Angel pada ofiarą własnej matki, która bezlitośnie tępi jego domniemane złe skłonności. C h ł o p a k , żyjąc bezustannie w po­ czuciu winy, usprawiedliwienie dla nie dających mu spokoju emocji znajduje w przyznaniu się do nie popełnionych zbrodni. Wstydząc się swojej słabości, usiłuje p o d s u n ą ć ludziom przed oczy p o w ó d , który mógłby być dla nich zrozumiałym wyjaś­ nieniem jego psychicznych cierpień. Angel szuka współ-czucia, szuka sposobu na wspólne przeżywanie swoich koszmarów. „Poczekaj na mnie w niebie, kochanie, jeśli ty dotrzesz tam wcześniej." Poczekaj, przeżyjmy to niebo razem. Finałowa scena skomentowana przez piosenkę także stawia problem współ-odczuwania, doświadczania rozkoszy równocześnie z drugą osobą. Maria i Diego nie łudzą się, że ktoś podzieli ich rozkosz i skazując się na przeżywanie jej w samotności, zabijają partnerów. Decyzja na t a k ą samotność odczuć jest poza nimi, lecz zabijanie ma w sobie coś z poszukiwania usprawiedliwień dla własnych uczuć, jak w przypadku obarczającego się cudzymi zbrodniami Angela. Diego od pierwszej sceny filmu, w której onanizuje się oglądając na video morderstwa popełniane na kobietach, skazany jest na samotność odczuwania. Nie znalazł bowiem nikogo, kto, jak on, chciałby łączyć rozkosz ze śmiercią. Finałowy epizod jest przełamaniem tej samotności. „ P o d o b a m i się ten rodzaj science-fiction, gdzie postaci mają wygląd ludzki, lecz należą do innego gatunku" — powiedział Almodovar 0 filmie Pandora i Holender Tułacz. Większość występujących w Matadorze postaci w jakiś sposób przekracza swoją ludzką normalność; Angel ze zdolnościami telepatii należy do innego gatunku w sposób równie oczywisty jak Diego czy Maria, choć nie jest to ten sam gatunek. Nie m o g ą oni zmienić swojej natury, a ich działania tłumaczą się tylko w zgodzie z jej prawami. „Dlaczego ten grzyb jest trujący? bo taka jest jego natura. Nasza jest taka sama. Zło jest w niej zawarte." — stwierdza komisarz policji. Bohaterowie pozostają samotni, d o p ó k i nie trafią na drugiego przedstawiciela tego samego gatunku. Kiedy go znaj­ dują, nie pozostaje i m nic innego, jak przygotować się na od początku do końca wspólne przeżycie namiętności, utopionej w rozkoszy i zakończonej śmiercią. D o m M a r i i zmieniony w muzeum, czy raczej świątynię Diega (w muzeum zamyka się przecież martwych bogów), przygotowa­ ny zostaje na niezwykłą uroczystość. Stroje, które wkładają na siebie bohaterowie, by celebrować wspólną rozkosz, niby rytual­ na kąpiel, teatralizują ich czyn wprowadzając go jednocześnie w klimat tajemniczego ąuasi-obrzędu. Tania symbolika, oczywi­ stość dramatyzmu sytuacji jeszcze bardziej podkreślają tylko parareligijne odwołania tej sceny — poetyka misterium wymaga przecież od widzów znajomości fabuły i symboliki przedstawie­ nia. Historii k o c h a n k ó w Almodovar nadaje więc wymiar mitu, dzięki czemu może d o t k n ą ć uniwersaliów. Natura uczestniczy w losach tej pary, a może to oni biorą udział w eklipsie. „Eklipsa z Matadora jest metaforą filmu. Dwa ciała niebieskie zachodzą na siebie. M i m o że ich światło gaśnie na moment, dzięki temu połączeniu zyskują nowy blask, o wiele bardziej jaskrawy 1 intensywny." Pomysł Matadora nie opiera się na dramacie postaw, konflikcie obyczajowym czy analizie psychologii boha­ terów. Kluczem jest poetyka mitu, czyli opowieści dotyczącej pojęć podstawowych. Odwieczne problemy zyskały efektowną oprawę postmodernistyczną, a ich podanie odpowiada atmo­ sferze intelektualnej k o ń c a X X wieku. Całość została u p o r z ą d ­ kowana przez wrażliwość Pedro Almodovara, który baśń tę opowiedział po hiszpańsku. 8 9 10 PISY 6 Por. M . Praz, Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze Warszawa 1974 „ E l Mundo", 3.10.1989 „ D i a g o n a l " , 1987, s.20 Dialog z Matadora, za: Vidal, op.cit., s.148 Pedro Almodovar, za: V i d a l , op.cit., s.128 romantycznej. 7 8 9 1 0 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b75d8aba207820bff6272211bba89c0.pdf 59f11df5c283caa507a36d690b2c569d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2220 Title A name given to the resource Konstrukcja istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.117-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sobolewska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Konstrukcja istnienia Anna Sobolewska I . Świat jako dzieło sztuki Zapytany przez francuskiego k r y t y k a o fascynację tech­ n i k ą Zbigniew R y b c z y ń s k i o d p o w i e d z i a ł przekornie: „ N i e , ona jest dla mnie raczej p r z e s z k o d ą . N i g d y właściwie nie m o ż n a o s i ą g n ą ć tego, co się pragnie. C h c i a ł b y m , żeby moje filmy płynęły tak — t u strzelił palcami — j a k płynie życie." C z y ż b y mistrz techniki wideo p r a g n ą ł u c h w y c i ć za pomo­ cą techniki komputerowej nieobjęty „ s t r u m i e ń ż y c i a " , j a k d a w n i mistrzowie malarstwa czy powieści? O s i ą t e m a t y c z n ą wielu filmów R y b c z y ń s k i e g o jest właśnie przedstawiona symbolicznie „ d r o g a ż y c i a " — o d d z i e c i ń s t w a do śmierci i dalej — poza śmierć (np. wideoklip Imagine do m u z y k i Johna Lennona). W filmie Waszyngton m a ł a dziewczynka bawi się z k o t k i e m . Po chwili dziewczynka jest j u ż s t a r u s z k ą , gdy kotek d z i w n y m trafem z a c h o w a ł wieczną m ł o d o ś ć . K i l k a sekwencji Orkiestry r ó w n i e ż przywołuje schemat sym­ boliczny ludzkiego życia. R y b c z y ń s k i rozpoczyna swoją p r z y p o w i e ś ć od k o ń c a — na p o c z ą t k u filmu na scenę wjeżdża karawan, by na k o ń c u p o j a w i ć się znowu. Strumieniem o b r a z ó w w Orkiestrze nie r z ą d z ą prawa asocjacji, sugerujące rzeczywistość snu czy marzenia. Nie jest to więc poetyka o n i r y z m u ani surrealizmu. N a s t ę p s t w o o b r a z ó w jest p o d p o r z ą d k o w a n e ukrytej akcji symbolicznej, k t ó r a ma swoje prawa i r y t m y , np. sekwencja karawan — gaszenie świec — „ z m a r t w y c h w s t a n i e " ; d z i e c i ń s t w o — dorastanie — w ą ż i j a b ł k o — łoże m a ł ż e ń s k i e . Po zalotach panien i h u z a r ó w w salach L u w r u n a s t ę p u j e „ a p o t e o z a " m a ł ż e ń s t w a — p o d sklepieniem katedry w Chartres szybuje para nagich k o c h a n k ó w . Część druga filmu to jazda postaci przez nie k o ń c z ą c ą się k l a w i a t u r ę , przy k t ó r e j dziewczęta i c h ł o p c y d o r a s t a j ą , starzeją się i u m i e r a j ą , grając w s p ó l n i e tę s a m ą m e l o d i ę . M e t a f o r ą p o d r ó ż y przez życie jest r ó w n i e ż podniebna w ę d r ó w k a bohatera po w ą s k i c h k ł a d k a c h , na k t ó r y c h t o c z ą się normalne, ludzkie sprawy —jedzenie, seks, walka o kobiety i p i e n i ą d z e (część trzecia). Ten s p o s ó b przedstawienia drogi człowieczej w Orkiestrze nasuwa na m y ś l ś r e d n i o w i e c z n e czy barokowe alegorie. R y b c z y ń s k i podziwia s z t u k ę a l e g o r y c z n ą dawnych w i e k ó w . Jakie znaczenia d o t y c z ą c e c a ł o ś c i ludzkiego losu z o s t a ł y tu zaszyfrowane? W jakiej przestrzeni toczy się ta nieprze­ rwana gra o życie i znaczenie? W świecie R y b c z y ń s k i e g o p r z e s t r z e ń życia c z ł o w i e k a jest całkowicie sztuczna. P o d k r e ś l a j ą tę s z t u c z n o ś ć jeszcze bar­ dziej elementy natury wprowadzone na p o c z ą t k u i na k o ń c u filmu: śpiew p t a k ó w , pohukiwanie puszczyka. N a p o c z ą t k u widzimy brzeg morza. O n t a k ż e jest j a k b y nie z tego filmu. D o p i e r o , kiedy nad m o r z e m pojawia się karawan, wiemy, że jest o n „ n a s z " . R a m ą filmu — i r a m ą ludzkiego życia —jest natura. Natomiast wszystko, co ludzkie, rozgrywa się w sztu­ cznej czasoprzestrzeni, gdzie istnieją odniesienia wyłącznie do sfery k u l t u r y . R y b c z y ń s k i pokazuje, że p r z e s t r z e ń c z ł o w i e k a jest zawsze p r z e s t r z e n i ą s y m b o l i c z n ą . P o j a w i a j ą się kluczowe m o t y w y : j a b ł k o , o g i e ń , chleb i w i n o , w ą ż . Czasem jest to p r z e s t r z e ń sakralna, j a k w sekwencji z Ave Maria Schuberta, k t ó r e j tłem jest katedra w Chartres. W ostatniej sekwencji — Bolero Ravela — m a m y d o czynienia z p r z e s t r z e n i ą s a k r a l n ą na opak; jest to sacrum komunistyczne, zdegradowane, fał­ 1 szywe, beznadziejne. A l e za k a ż d y m razem jest to p r z e s t r z e ń symboliczna. Poza tę p r z e s t r z e ń człowiek nie m o ż e się przebić. Paradoksem sztuki jest fakt, że to, co w niej maksymalnie sztuczne, wskazuje czasem na c o ś najbardziej ludzkiego. P a m i ę t a m taki moment z filmu Felliniego A statek płynie, kiedy pojawia się reżyser wraz z k a m e r ą na dekoracji statku, hydraulicznie k o ł y s a n y przez skomplikowane u r z ą d z e n i a . W i d z i m y k a m e r ę , widzimy d e k o r a c j ę i jej kulisy techniczne. I odczuwamy szczególne wzruszenie. S k ą d to wzruszenie w chwili o d s ł o n i ę c i a kulis? Był to moment s z c z e g ó l n e g o napięcia, zdrady wobec sztucznej, wykreowanej na ekranie rzeczywistości. Deziluzja jest w s z e c h o b e c n ą s t r a t e g i ą w sztu­ ce X X w.; nadaje współczesnej n a m sztuce p i ę t n o i r o n i i l u b autoironii. A l e w t y m w y p a d k u deziluzja nie jest d e m a s k a c j ą „ o s z u s t w a " artysty ani m a n i f e s t a c j ą jego absolutnej w ł a d z y . N a o d w r ó t , reżyser oddaje się w ręce widza, p r a g n ą c bezwzględnej akceptacji dla siebie samego, a nie t y l k o dla t w o r ó w swojej w y o b r a ź n i . A w i a r y g o d n o ś ć opowiadanej historii wcale j u ż nie wymaga a u t o n o m i i ś w i a t a przed­ stawionego. Cień tego samego uczucia m i a ł a m o g l ą d a j ą c Orkiestrę. W ramach komputerowej techniki pojawia się tam element specyficznie l u d z k i . R y b c z y ń s k i r ó w n i e ż p o k a z a ł w Schodach k o n s o l ę , przy k t ó r e j pracuje. W Orkiestrze natrafiamy na o s o b l i w ą figurę mistrza ceremonii, k t ó r y pełni funkcję „ a u t o r a w e w n ę t r z ­ nego" u t w o r u . Pojawia się on od czasu do czasu na scenie, by osobiście c z u w a ć nad rozwojem spektaklu. W pierwszej sekwencji jest kelnerem r o z d a j ą c y m kieliszki „ w z a ś w i a t a c h " i prestidigitatorem ż o n g l u j ą c y m pochodniami. Obdarza jed­ nych w e d ł u g w ł a s n e g o kaprysu, a i n n y m odbiera dary. T o on wprawia w ruch, przy pierwszych d ź w i ę k a c h koncertu fortepianowego nr 21 M o z a r t a , łoże z p a r ą u m a r ł y c h (?) s t a r u s z k ó w . O d tego primum mobile bierze p o c z ą t e k po­ wszechny taniec na „ P o l a c h Elizejskich" filmu. Figura artysty-sztukmistrza prowokuje pytanie w i d z a o ukrytego reżysera tego „ t e a t r u ś w i a t a " . O g l ą d a j ą c filmy R y b c z y ń s k i e g o m o ż e m y u c h w y c i ć sens myśli Nietzschego, że „ Ś w i a t jest dziełem r o d z ą c e j się s z t u k i " , a jego „istnienie jest usprawiedliwione t y l k o j a k o zjawisko estetyczne" . R y b c z y ń s k i postrzega świat właśnie w kategoriach es­ tetycznych. D o m n i e m a n y t w ó r c a tego wielkiego dzieła sztu­ k i stosowanej, o ile istnieje, nie jest k i m ś , k o g o znamy z w y o b r a ż e ń religijnych. A n i „ d o b r y Ojciec" ani „ S ę d z i a " . T o artysta, a m o ż e nawet n i e p o w a ż n y , rozigrany K u g l a r z b a w i ą c y się wszelkimi elementami ludzkiej rzeczywistości. Rola mistrza ceremonii w Orkiestrze przywodzi na m y ś l figurę wielkiego A r t y s t y , k t ó r y siedząc gdzieś w ciemni w s z e c h ś w i a t a w y p r ó b o w u j e nowe modele gier. Czy nie m a m y podobnego odczucia p a t r z ą c na o t a c z a j ą c ą nas rze­ czywistość, na historię ostatnich lat, czy na nasze w ł a s n e życie? Czy nie jest ono z a d z i w i a j ą c y m spektaklem, przebie­ g a j ą c y m zgodnie z j a k i m ś u k r y t y m wzorem? K i m jest artysta w sztuce i teorii R y b c z y ń s k i e g o ? A u t o ­ r o w i Orkiestry bliski jest nie tyle romantyczny wizerunek artysty-kreatora i burzyciela, ile renesansowy model artysty - d o s k o n a ł e g o r z e m i e ś l n i k a . O p o w i a d a ł m i Andrzej B a r a ń ­ ski o fascynacji R y b c z y ń s k i e g o dziełem Leonarda da V i n c i , artysty, k t ó r y potrafił s t w o r z y ć i M o n ę Lisę (wielokrotnie filmowaną przez R y b c z y ń s k i e g o ) , i maszyny latające, i po2 3 117 �d w ó j n e spirale s c h o d ó w . U l u b i o n ą l e k t u r ą R y b c z y ń s k i e g o jest esej Paula Valery Wstęp do metody Leonarda da Vinci (w zbiorze Estetyka Słowa, Warszawa 1971). R y b c z y ń s k i przy­ pomina, że Leonardo z a c z y n a ł m a l o w a ć obraz od najgłęb­ szej czerni p r z e c h o d z ą c p o w o l i d o światła. R y b c z y ń s k i zdradza w wywiadzie dla „ K i n a " , że widzi swój przyszły film j a k o „ p ó ł godziny czerni", z k t ó r e j stopniowo wyłaniają się kształty i kolory. D o w i e d z i a ł a m się r ó w n i e ż od Andrzeja B a r a ń s k i e g o , że R y b c z y ń s k i kocha t e c h n i k ę , ale nie t y l k o tę wielką, elektro­ n i c z n ą , ale i tę m a ł ą — n a r z ę d z i a , ś r u b k i , t r y b i k i . T a k j a k i n n i m y s z k u j ą w antykwariatach, R y b c z y ń s k i ma swoje ulubione sklepiki z n a r z ę d z i a m i na jednej z ulic N o w e g o J o r k u . Podziwia o n s p r a w n o ś ć t e c h n i c z n ą A m e r y k i , np. d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e „ d r a p a c z e c h m u r " z drewna ze schod­ k a m i na z e w n ą t r z tak charakterystyczne dla nowojorskiego pejzażu. R y b c z y ń s k i nie gloryfikuje techniki, ale czyni z niej sojusznika swojej filmowej epistemologii: „ N a s z e n a r z ę d z i a są m o ż e prymitywne, ale za i c h p o m o c ą m o ż n a o d k r y ć c o ś w samej rzeczywistości, co nie jest z w i ą z a n e z jej realnym odbiorem. (...) D z i ę k i n o w y m n a r z ę ­ d z i o m udoskonalamy m o ż l i w o ś c i percepcji. (...) M o ż e m y się zbliżyć do rzeczywistości, jeśli uzyskamy ł a t w o ś ć operowa­ nia n a r z ę d z i a m i . B ę d z i e m y m o g l i wtedy k r e o w a ć świat t r o c h ę podobny d o naszych m y ś l i . " 4 5 II. Gra przestrzeni i czasu M i ł o s z Benedyktowicz określił t w ó r c z o ś ć R y b c z y ń s k i e g o j a k o „ m a n i p u l a c j ę czasem i p r z e s t r z e n i ą " . W jednych fil­ mach celem jest w y p r ó b o w y w a n i e czasu (Orkiestra, Imagi­ ne), w innych—eksperymentowanie z p r z e s t r z e n i ą (Manhat­ tan, Waszyngton). W filmach R y b c z y ń s k i e g o panuje wieczna teraźniejszość. N i e m a przeszłości ani antycypacji. Jest t y l k o w ą s k i e t e r a z w i e l o k r o t n i e powtarzane. Czas raz jest przedstawiony j a k o c o n t i n u u m , a raz j a k o „ o s t r z e n o ż a " m i ę d z y chwilą a chwilą — obie perspektywy występują u R y b c z y ń s k i e g o na przemian. P o w t a r z a l n o ś ć , r y t m są — p o z o r n y m — zwycięstwem nad czasem. R y b c z y ń s k i stara się więc p r z e c h y t r z y ć czas. G d y patrzymy na „ p ł y n ą c e " l u b „ o b r a c a j ą c e " się przestrzenie takich filmów, j a k Manhattan i Waszyngton, m a m y zawsze nadzieję, że ten sam obraz się p o w t ó r z y . T a sama twarz w y p ł y n i e za chwilę z innej strony ekranu, sympatyczny j a m n i k reżysera zagra jeszcze wiele razy. G d y w filmie Waszyngton pojawia się sylwetka nie żyjącego M i ł o s z a Benedyktowicza, ten prosty zabieg p o w t ó r z e n i a zyskuje n i e s p o d z i e w a n ą o s t r o ś ć . Czekamy niecierpliwie na najazd kamery na p o s t a ć Benedyktowicza, ale na ekranie toczy się j u ż inna gra. R y t m w i ą ż e w c a ł o ś ć obraz i d ź w i ę k , czas i p r z e s t r z e ń . R y b c z y ń s k i eksploatuje z a r ó w n o „ s z t u c z n e " r y t m y m u z y k i klasycznej, j a k i „ n a t u r a l n e " r y t m y oddechu czy skurczu serca, świetnie przetworzone muzycznie przez Michała Urbaniaka. R y b c z y ń s k i eksploatuje wszelkie formy ruchu: taniec, ruch po kole, r u c h g ó r a - d ó ł , czy też r u c h d e f o r m u j ą c y p r z e s t r z e ń (Czwarty wymiar). W k a ż d y m ze swoich filmów wprowadza w r u c h te same przedmioty wzięte raczej z po­ r z ą d k u k u l t u r y niż natury, w o l i krzesła o d k w i a t ó w , ł ó ż k a od drzew, j a m n i k a o d dzikiej bestii i M o n ę Lizę od o b ł o k ó w . R y b c z y ń s k i w p r a w i a w r u c h element z a r ó w n o j a ź n i , j a k i ś w i a t a , czas i p r z e s t r z e ń , w y o b r a ź n i ę i p a m i ę ć k u l t u r o w ą , przedmioty ze ś m i e t n i k a k u l t u r y masowej i szacowne re­ kwizyty z archiwum mitów i archetypów. R e ż y s e r z g o d z i ł b y się zapewne z m y ś l ą M i c h a i ł a Bachtina, że „ p o z n a j ą c c z ł o w i e k a wszędzie szukamy i znajdujemy z n a k i ( . . . ) " . J e d y n ą d r o g ą poznania i samopoznania jest więc interpretacja z n a k ó w . W d z i e ł a c h R y b c z y ń s k i e g o wszy­ stkie przedmioty są znakami — nie przyciągają uwagi s w o i m 6 118 „ b y t e m w sobie", ale odsyłają poza siebie. Są w ś r ó d nich symbole dawnych epok i symbole naszej współczesności, np. telefon i sedes. Nawet przyroda wydaje się tu artefaktem istniejącym tylko dzięki łasce artysty. R y b c z y ń s k i e g o cechu­ je absolutna swoboda p o s ł u g i w a n i a się symbolem — zamiast j a b ł k a wprowadza o d razu całą tacę j a b ł e k , w ą ż jest t u wielkości boa. B a d a j ą c jego filmy m o ż n a by p o s ł u ż y ć się a n a l i z ą semiotyc z n ą i s z u k a ć przede wszystkim z n a c z ą c y c h relacji i opozycji. R y b c z y ń s k i , podobnie j a k struktraliści, p r ó b u j e u c h w y c i ć , , j a k jest z r o b i o n y " nasz świat, jakie są prawa naszej czasoprzestrzeni i naszego u m y s ł u (co b y ć m o ż e na jedno wychodzi). Szukanie „ p o w s z e c h n y c h praw, k t ó r e r z ą d z ą n i e u ś w i a d o m i o n ą d z i a ł a l n o ś c i ą u m y s ł u " , to w o p i n i i Levi-Straussa podstawowy o b o w i ą z e k sztuki X X w . R o z w a ż a j ą c modele ś w i a t a w filmach R y b c z y ń s k i e g o nie m o ż n a p o m i n ą ć obecnej w jego sztuce filozofii p r z e k ł a d u . Problematyka p r z e k ł a d u jest c e n t r a l n ą k w e s t i ą współczesnej semiotyki, k t ó r a opiera się w ł a ś n i e na idei p r z e k ł a d u , czyli przeniesienia znaczenia z jednego systemu z n a k ó w na inny. W a r t o w t y m miejscu p r z y p o m n i e ć nieco starsze, kabalis­ tyczne i hermetyczne koncepcje p r z e k ł a d u . I s t o t ą p r a k t y k kabalistycznych b y ł nieustanny p r z e k ł a d z j ę z y k a natury, kosmosu czy p i e r w i a s t k ó w na j ę z y k ludzkiego ducha i ciała. K a b a l i ś c i zamieniali s ł o w a T o r y na liczby i na nowe s ł o w a o magicznej mocy. P r z e k ł a d z j ę z y k a na j ę z y k czy z jednej sztuki na d r u g ą w y m a g a ł trzeciego elementu „ j ę z y k a - p o ś r e d n i k a " b ę d ą c e g o m e d i u m p r z e k ł a d u . M o ż e b y ć n i m czas l u b p r z e s t r z e ń , d ź w i ę k l u b światło. W Kabale m a m y do czynie­ nia z p r z e k ł a d e m T o r y i świata, S ł o w o przemienia się w w i d z i a l n ą rzeczywistość, j a k w prozie Schulza, gdzie K s i ę g a wybucha w i o s n ą . . . I u R y b c z y ń s k i e g o m u z y k a roz­ k w i t a ogrodem czy k a t e d r ą . W świetle filozofii kabalistycz­ nej t y m „ t r z e c i m elementem" zawsze z a a n g a ż o w a n y m w procesie p r z e k ł a d u jest B ó g . T y m samym sacrum ujawnia się w ł a ś n i e na p r z e c i ę c i u k o d ó w k u l t u r y . Wydaje się, że kabalistyczna teoria p r z e k ł a d u pozwala spojrzeć na filmy R y b c z y ń s k i e g o inaczej — nie od strony „ t e c h n i c z n e j " , ale właśnie kabalistycznej. Jak w dziełach k a b a l i s t ó w t r w a t u nieustanny proces p r z e k ł a d u . R y b c z y ń s k i — podobnie j a k kabaliści — szuka trzeciego elementu, ł ą c z n i k a m i ę d z y m u z y k ą a filmem. I ten łącznik się znajduje, t y m w s p ó l n y m czynnikiem m u z y k i i filmu jest element czasu. M u z y k a jest j a k b y p o s k r o m i o n y m czasem. Taniec jest opanowaniem przestrzeni. N i e w i a d o m o , co jest czego p r z e k ł a d e m . N i e jest to wizualizacja m u z y k i , ale prowadze­ nie tej samej akcji symbolicznej w k i l k u systemach znako­ w y c h naraz. K a b a l i ś c i wierzyli, że proces p r z e k ł a d u doprowadzi bada­ cza do kontemplacji sacrum ukrytego z a r ó w n o w świętych znakach Pisma, j a k i w pustej przestrzeni m i ę d z y znakami. R ó w n i e ż u R y b c z y ń s k i e g o kontemplacja r u c h o m y c h f o r m wskazuje na istnienie pustki i bezruchu. Rzecz interesująca, że nieustanny proces p r z e k ł a d u nie pozostawia w r a ż e n i a chaosu i zgiełku; ruchome o b r a z k i R y b c z y ń s k i e g o odsyłają gdzieś poza ekran w s t r o n ę niewidocznego tła, miejsca narodzin i zaniku f o r m . 7 8 III. Gra to poważna rzecz „ C h c i a ł b y m z a r e j e s t r o w a ć u p ł y w czasu w p r a w d z i w y m procesie tworzenia — p o w i e d z i a ł w rozmowie z Tadeuszem Sobolewskim. — M i e ć t a k ą s w o b o d ę warsztatu, żeby m ó c u c h w y c i ć d w o i s t o ś ć naszego m y ś l e n i a : tak i nie, nie i tak... A konstrukcja? K o n s t r u k c j a istnieje w świecie przez cały czas, t y l k o nie p o t r a f i m y jej p o j ą ć . N a t u r a , w s z e c h ś w i a t r z ą d z ą się swoimi p r a w a m i . W e wszystkim są u k r y t e struk­ tury, k t ó r y c h nie znamy. Jeżeli je zrozumiemy, b ę d z i e m y m o g l i b u d o w a ć c o ś , co w tej chwili wydaje się chaosem. N a �razie jeszcze błądzimy. Imitacja nie jest żadną drogą. Ekspre­ sja — wyrażanie samego siebie — nie ma sensu. J e d y n e nad c z y m w a r t o p r a c o w a ć , to o d k r y w a n i e z a s a d , w n a u c e , w s z t u c e , we w s z y s t k i m . " Rybczyńskiemu nie chodzi więc o ekspresję, czy o mimesis, ale o szczególny rodzaj kreacji. W swoich filmach przeciw­ stawia on chaosowi życia coraz to nowe modele świata. Gra wyobraźni twórcy ma wspierać zdyscyplinowany ekspery­ ment, który pozwoliłby odsłonić poetykę tego dzieła sztuki stosowanej, jakim jest nasz świat. Celem jest rozszyfrowanie uniwersalnych, być może matematycznych, r e g u ł gry. Sztuka Rybczyńskiego ma więc ambicje maksymalistyczne. Tym właśnie najśmielszym ambicjom służy technika komputerowa. Zwłaszcza w Orkiestrze możemy schwytać reżysera na próbie uchwycenia pełni. Jest to być może próba karkołomna. Czy Rybczyńskiemu udało się uchwycić pewne rytmy i kategorie dotyczące całości ludzkiego świata? Widz ma wrażenie, że poza strumieniem życia na ekranie, pod powierzchnią symbolicznych i alegorycznych obrazów kryje się jakiś szyfr, jakiś wzór ludzkiej egzystencji. „Istoty rzeczy" zwykle poszukuje się w naszej kulturze na drodze intelektualnych spekulacji lub na kontemplacyjnej ścieżce samopoznania. Rybczyński proponuje trzecią drogę — drogę gry symbolami kultury. Wartość gry znają dzieci i artyści. I.B. Singer sformułował w powieści Szosza hipo­ tezę, że gra, będąca zasadą naszej rzeczywistości, jest także istotą „rzeczy samej w sobie": „Ponieważ niczego nie jesteśmy pewni, nawet tego, że jutro znowu zobczymy wschód Słońca, gra okazuje się najgłębszą istotą ludzkiej egzystencji, a może nawet rzeczy samej w sobie. Bóg jest graczem, a wszechświat wielkim boiskiem. Przez długie lata starałem się znaleźć podstawy dla etyki i w końcu zrezygnowałem. Ale nagle stało się dla mnie jasne — ludzką etykę oprzeć można na prawie człowieka do grania własnej gry, według wyboru, którego nikt nie zabroni mu dokonać." „Gra to poważna rzecz" — powiada Hans Georg Gadamer. Współczesna filozofia i antropologia wysoko ceni pojęcie gry. Często bywa ono kluczem do określonej wizji kultury (np. w dziełach J. Huizingi i R. Caillois). W filozofii indyjskiej gra to jedno z pojęć podstawowych, mających metafizyczne odniesienia. „Cały świat jest grą Wszechświadomości — twierdzi współczesny hinduski mędrzec Swami Muktananda. Jedyny jest w jedności i ten sam Jedyny jest w wielości." Dzięki grze jedyna, boska zasada przyjmuje postać świata, staje się wszystkim. Dla człowieka „wyzwolonego" spoza wielości zawsze prześwituje jedność, a świadomość całości jest pierwotna, niezależna od umiłowania różnolitości świa­ ta. Indyjska koncepcja gry jest wielostronnie związana z ideą tańca. Widzialną formą boskiej gry lila jest bowiem taniec Sziwy. Jak pisze Muktananda: „Pan Najwyższej Świadomości zmusza wszystkie 8 400 000 gatunków do tańca na scenie zewnętrznego świata. Każdy tańczy swój własny osobliwy taniec jak w filmie. On ozdobił każdego z nas — od Brahmy aż do owada — od­ powiednim ciałem. Istota ludzka popadła jednak w niewolę 1 martwotę ego, zapomniała o własnej Jaźni i cierpi." 9 10 11 12 13 PRZ 1 J . K e r m a b o n , Inny wymiar, rozmowa ze Zbigniewem R y b c z y ń s k i m ) , t ł u m . W . Wertenstein, „ K i n o " 1991, nr 2 2 F . Nietzsche, Wola mocy, (w:) Dzieła, 3 Nietzsche, Narodziny tragedii, (w:) Dzieła, W a r s z a w a 1907, s. 419 Jednym z symboli tańca Sziwy jest wielobarwny, opalizu­ jący paw. Wirujące koła jego piór wprawiają w ruch czas i przestrzeń. Sziwa to bóg śmierci i zmartwychwstania, zniszczenia i wiecznej przemiany form. Mógłby być pa­ tronem kina. Jak głosi starożytny tekst indyjski, „wszystkie stworzenia tego świata to rozmaite role grane przez jednego, jedynego aktora, którym jest B ó g " . Rzecz interesująca, że hinduski mędrzec szukając metafo­ rycznego określenia tego tańca, będącego istotą ludzkiej egzystencji, mówi ,jak w filmie". Właśnie film jest dla niego analogią świata wiecznej przemiany. Moglibyśmy dodać w tym miejscu — jak w filmie Rybczyńskiego. Technika wideo stwarza bowiem nieznane przedtem możliwości poka­ zania nieskończonego bogactwa przemian. Filmowa technika przenikania kryje w sobie sugestię, że jednostka nie zamyka się w swoich granicach, ale stanowi element wymienialny. Ta płynność granic nie niesie jednak z sobą negatywnych konotacji (anonimowość, masowość itp.), ale na odwrót — ma znaczenie pozytywne. Między człowiekiem a człowiekiem nie ma luki, jedne postacie płynnie przechodzą w drugie. Gra toczy się nieustannie i wciąż następuje dawanie i odbieranie, ubieranie i roz­ bieranie. Życie i śmierć następują po sobie przemiennie — tutaj umiera się i zmartwychwstaje tańcząc. Śmierć jest tylko maskaradą, w natłoku symboli zgubiła swój „oścień". Znaczenia obrazów Rybczyńskiego nie dają się wyczerpać w jednym określeniu. Trudno stwierdzić, czy pierwsza sekwencja jest alegorią vanitas czy alegorią raju, gdyż każdy obraz Orkiestry zawiera antynomię — czy też ideę paradok­ salnego pojednania przeciwieństw — i przywołuje różne strony świata znaczeń, który jest światem życia: przemijanie i wiecznotrwałość, ruch i bezruch, życie i nieskończoność wydają się w tym ujęciu biegunami tej samej zasady. Istotą tej gry jest walka tego, co symboliczne (a więc specyficznie ludzkie i twórcze) z tym, co przypadkowe, mechaniczne. Japońska technika High Definition, wysokiej rozdzielczości obrazu, którą posługuje się Rybczyński, jest nie tylko narzędziem, lecz również idealnym modelem percepcji świa­ ta. Na co dzień żyjemy bowiem w rzeczywistości chaotycznie pokawałkowanej, „sklejonej" za pomocą stereotypów myś­ lenia i widzenia. Jak więc połączyć „najwyższą rozdziel­ czość" percepcji z głębokim doświadczeniem jedności? 14 Gdzie jest punkt stały? — pyta reżyser celebrując swoje „obroty rzeczy": „W tym (ruchu kamery — przypis mój A.S.) mieści się cała teoria względności. Czy my się porusza­ my, czy świat naokoło się porusza? Gdzie jest punkt stały? Ale w tym momencie wchodzimy na teren metafizyki, a o metafizyce mieliśmy nie mówić." Poszukiwanie Rybczyńskiego przywodzi na myśl wiersz 15 T.S. Eliota At the Still Point of the Turning World zain­ spirowany właśnie paradoksalną wizją tańca Sziwy, gdzie ruch i absolutny spokój są jednym: „W stałym punkcie obracającego się świata Ani ciało ani bezcielesność Ani tu ani tam W stałym punkcie wszechświata jest taniec Ani spokój ani ruch. [...]" (Tłumaczenie moje — A.S.) PISY wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi Ż ó ł k i e w s k i e m u , red. A . Brodzka, M . Hopfinger, J . Lalewicz, W r o c ł a w 1986 ' Sobolewski, op.cit. I . B . Singer, Szosza, t ł u m . S. Sal, Warszawa 1991, s.166 H . G . Gadamer, Prawda i metoda. C y t . z a J . Tokarska-Bakir, Hermenutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a . Konteksty" 1992, nr 1, s.15 (przypisy). Swami Muktananda, The Mysteries of the Siddhas, Ganeshpuri (India), 1975, s.373 (przekład m ó j — A . S . ) . T a m ż e , s.48 Pratyabhi jandradayam. The Secret of Self-Recognition, oprac. J . Singh, Delhi 1980, U l i , s.9 (przekład m ó j — A . S . ) Sobolewski, op.cit. 1 0 4 T . Sobolewski, Fantazja na żywo, „ K i n o " 1991, nr 2 5 s.22 1 1 Rozmowa ze Zbigniewem Rybczyńskim, 1 2 Tamże. 6 M . Bachtin, Problem tekstu. Próba analizy filozoficznej, P r u s - B o g u s ł a w s k i , „ T w ó r c z o ś ć " 1977, nr 5, s.54 7 Por. C . Levi-Strauss, Antropologia 8 Szerzej n a ten temat p i s a ł a m w pracy Czytanie strukturalna, tłum. A. W a r s z a w a 1970 kabały, (w:) 1 3 1 4 Problemy 1 5 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e9e4f7d9634c27f47816288ee7f094.pdf da3e52f165c7b28e349690084b6acf6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2222 Title A name given to the resource Antropologai kultury, historia i Kubuś Puchatek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.123-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek Ludwik Stomma ,, — P r o s z ę p a ń s t w a , oto m i ś . M i ś jest bardzo grzeczny d z i ś . " W r o k u 1967 obroniona z o s t a ł a na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m praca magisterska p o d t y t u ł e m : Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów w Polsce z uwzględ­ nieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych. Uniwersytet A d a m a Mickiewicza w Poznaniu był znacznie skromniejszy i z a d o w o l i ł się Niedźwiedziem w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego na tle wierzeń i zwyczajów w środkowej Europie (1967). P ó ź n i e j w pracach p s y c h o a n a l i t y k ó w ze szkoły Lacana c z y t a ć m o g l i ś m y wielokrotnie o „ k o m p l e k s i e nie­ d ź w i e d z i a " , w r o d z o n y m p o c i ą g u dziecka d o niedźwiedziej m i ę k k o ś c i etc. M i ś naszych dziecinnych d o z n a ń w t a r g n ą ł w naukowe horyzonty i z u n i w e r s a l i z o w a ł się — chytre zwierzę. Tymczasem rzecz jest akurat prosta i udokumentowana. Pewnego dnia 1902 r o k u , prezydent Teodor Roosevelt, k t ó r y był zapalonym m y ś l i w y m o d m ó w i ł strzelania do m ł o d e g o n i e d ź w i a d k a . Scena stała się legendarna i j u ż w p a r ę t y g o d n i p ó ź n i e j zalały rynek a m e r y k a ń s k i m a ł e , pluszowe n i e d ź w i a ­ d k i zwane do dzisiaj w Stanach Zjednoczonych „ T e d d y bear". N o w a maskotka d o ś ć szybko p r z e n i o s ł a się do Europy, co szczególną jest z a s ł u g ą a r m i i a m e r y k a ń s k i e j interweniującej p o d koniec I wojny ś w i a t o w e j . Ostateczny t r i u m f z a p e w n i ł misiowi w latach dwudziestych A l a n Alexa­ nder M i l n e swoim Winnie-the-Pooh, czyli, j a k genialnie p r z e t ł u m a c z y ł a poetycko Irena T u w i m o w a — Puchatkiem (w samych latach 1926—1936 dziewiętnaście masowych w y d a ń anglojęzycznych). M u s i m y spojrzeć prawdzie w oczy: przed r o k i e m 1902 był miś pluszowy i s t o t ą n i e z n a n ą i nie b a w i ł y się n i m dzieci. J a k ż e m a ł o trzeba b y ł o czasu, by przypadek p r z e m i e n i ć w z a s a d ę , nabyte - we wrodzone i jeszcze znaleźć genezę tego wszystkiego u „ l u d ó w totemicznych", k t ó r e g o to pojęcia m i m o najlepszej w o l i r o z s z y f r o w a ć nie jestem w stanie. Jedno jest pewne: bez Misia Puchatka nie b y ł o b y m a j a c z e ń o k u l ­ tach niedźwiedzia w ś r e d n i m paleolicie. P r z y k ł a d to prostacki wręcz, j a k rudymentarna z g o ł a egzegeza historyczna u n i e w a ż n i ć m o ż e synchroniczne sofizmaty. Lecz n i e p r a w d ą jest, że ze szczętem zapomnieli etnologo­ wie o historii. P r z y k ł a d e m historycznych c i ą g o t , czy m o ż e i m p e r a t y w ó w , są j a k ż e częste o d w o ł a n i a etymologiczne — szukanie odległych z n a c z e ń słów, k t ó r e r o z s z e r z a ł o b y pole semiotyczne pojęć i symboli. A l e dlaczego t y l k o słów? — C z y ż b y p o d ś w i a d o m y strukturalizm? Czemu nie sięgnąć po dzieje p r z e d m i o t ó w , struktur spłecznych, i d i o m ó w ; dzieje najzupełniej materialne i fizyczne? „ Ż y c i e " . W marksistowskiej i j a k ż e j u ż przy literze „ Ż " cenzurowanej Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN ma­ m y p o d h a s ł e m „ ż y c i e " aspekta filozoficzne, teologiczne i genetyczne wreszcie. — Gdzie miejsce dla aspektu socjo-fizycznego? Tymczasem ś r e d n i a d ł u g o ś ć życia ludzkiego (bez u w z g l ę d n i e n i a śmiertelności n i e m o w l ą t ) w y n o s i ł a w V w . o k . 27 lat, w X V w. 33 lata, w 1850 — 36,4 lat; w 1900 — 48,9; w 1950 — 66,2. K r z y w a d ł u g o w i e c z n o ś c i we Francji przy wszystkich z r o z u m i a ł y c h wahaniach (rewolucja, wojny n a p o l e o ń s k i e ) p o k r y w a się z n o r m ą o g ó l n o e u r o p e j s k ą . Po­ wolny, ach, j a k ż e p o w o l n y p o s t ę p przez wieki i n a g ł y b o o m o k o ł o 1880 r o k u . W ciągu d w ó c h tysiącleci p r z y b y ł o n a m nadziei na trwanie lat osiem wszystkiego, i nagle w p r z e c i ą g u jednego, g ł u p i e g o w i e k u lat czterdzieści prawie (Francja 1985: 77,45 lat). C z y ż nie jest to rewolucja s p o ł e c z n a i pojęciowa? M a j ą c p e r s p e k t y w ę ś r e d n i o trzydziestoletniego życia nie ma się czasu na d z i e c i ń s t w o . „ W wieku o ś m i u lat — pisze V a n D e n Berg — Goethe pisał po niemiecku, francusku, grecku i łacinie; m i m o c h o d e m n a u c z y ł się w ł o s k i e g o , k t ó r e g o ojciec uczył jego s i e d m i o l e t n i ą siostrę. Czteroletni „ T u r n vater" Jahn u m i a ł p i s a ć i c z y t a ć . Przyszły ojciec Józef, b ę d ą c w t y m samym wieku, w d r a p y w a ł się na stolik i r e c y t o w a ł przed g o ś ć m i ojca dramat G o l g o t y . ' V a u b a n holenderski', M e n n o van Coehoorn, m i a ł szesnaście lat, kiedy j a k o komendant k o m p a n i i piechoty w y s ł a n y z o s t a ł z wojskiem z Fryzji do garnizonu w Maastricht. I tak dalej — nieprze­ r w a n y ciąg dzieci p r z e d w c z e ś n i e d o j r z a ł y c h (jak to dziś nazywamy), przed k t ó r y m i stawiano d o r o s ł e o b o w i ą z k i i k t ó r e najwyraźniej doskonale w y w i ą z y w a ł y się ze swoich z a d a ń . D o t y c z y to zresztą r ó w n i e ż dziewcząt: jeśli decydowa­ no się d a ć i m wykształcenie, nauka z a c z y n a ł a się z chwilą, gdy u k o ń c z y ł y d w a lub trzy lata. N i e k t ó r e w wieku pięciu lat m i a ł y j u ż za s o b ą l e k t u r ę całej B i b l i i , a skoro w t y m w i e k u czytały K s i ę g ę Świętą, to c z e m u ż by nie d a ć i m o d czasu do czasu historyjki z Dekamerona ( m i m o dezaprobaty M o n t a i g ne'a)." — V a n D e n Berg opowiada o w i e k u X V I I I . C ó ż m ó w i ć o czasach wcześniejszych. Przypomnijmy słynny dramat na z a m k u w C h i n o n 6 mar­ ca 1429, kiedy to rozpozna Joanna d ' A r c przebranego Delfina. K t ó ż gra w n i m g ł ó w n e role? — K t o decyduje 0 losach Francji? — K a r o l V I I lat 26, Joanna — lat 17, m a r s z a ł e k Gilles de Rais — 25, książę Jan d ' A l e n c o n — 19 1 jego siostra Charlotte — 16, k a n o n i k Thomas Basin - 17... A przecież, n i k o g o to nie dziwi. W bitwie p o d Maupertuis ( 1 9 I X 1 3 5 6 ) w y r ó ż n i się szcze­ gólnie czternastoletni syn Jana I I Dobrego — F i l i p , książę Burgundii. N i e ma w jego w i e k u niczego w y j ą t k o w e g o . Pasowanie na rycerza w wieku c z t e r n a s t u - p i ę t n a s t u lat b y ł o w X I V / X V w. rzeczą zupełnie n o r m a l n ą , p r z y d a r z a ł o się z a ś r ó w n i e ż i d w u n a s t o l a t k o m . Jakby to nie r a n i ł o czułych naszych serc, u z n a ć musimy, że tak p o d A z i n c o u r t , j a k i na p r z y k ł a d p o d G r u n w a l d e m , starły się ze s o b ą armie z ł o ż o n e w p o k a ź n e j części z n a s t o l a t k ó w . Jeszcze książę Piotr Aleksiejewicz K r o p o t k i n (urodzony 1842) s k a r ż y się we Wspomnieniach, że nie m i a ł w dziecińst­ wie zabawek. Nie t y l k o o n . P r z e c h a d z a j ą c się po muzeach o g l ą d a m y stroje m i n i o n y c h . Serie takich samych o d z i e ń w c a ł y m bogactwie w y m i a r ó w : dla trzylatka, dwudziestolat­ ka, j a k i dla pięćdziesięcioletniego starca. Dziecko jest t u m i n i a t u r o w y m d o r o s ł y m . N i c dziwnego, że nie ma specyficz­ nie m u n a l e ż n y c h p r z e d m i o t ó w . Wystarczy w y p o s a ż e n i e d o r o s ł y c h w zmniejszonej ewentualnie skali. Lecz oto koniec X I X w. Życie zaczyna się w y d ł u ż a ć tak namacalnie, że rodzi się też wiara w procesu tego t r w a ł o ś ć . 123 �M a m y czas i b ę d z i e m y go mieć coraz więcej. S z e r o k o ś ć w i d m a zaczyna b y ć w y s t a r c z a j ą c a , by dzielić je i klasyfiko­ w a ć . I tak rodzi się d z i e c i ń s t w o . „ D z i e c k o nie zawsze b y ł o dzieckiem — s t a ł o się n i m " pisze V a n D e n Berg. D o d a j m y , że „ s t a ł o się n i m " w stosunkowo k r ó t k i m i ł a t w y m do chronologizacji okresie. C ó ż t o jednak znaczy: „ k l a s y f i k o w a ć " ? Znaczy: z b u d o w a ć o p o z y c j ę . Dziecko d o t ą d nie r ó ż n i ą c e się od d o r o s ł e g o , musi z a c z ą ć się r ó ż n i ć o d niego i to r ó ż n i ć się radykalnie. Rozpoczyna się więc teatralizacja dzieciństwa. Odmienny s t r ó j , odmienny świat o b i e k t ó w (zabawki). W 1860 nie b y ł o w P a r y ż u ani jednego sklepu z zabawkami dla dzieci. W 1900 jest ich j u ż 26. A l e nie to m o ż e najbardziej szokuje. Jean de Greve, przedstawiciel starszawego j u ż w 1990 r o k u pokole­ nia, gorszy się w Dzienniku, iż nie d o ś ć , że w s p ó ł c z e s n e m a t k i o p o w i a d a j ą l u b czytają progeniturze teksty najwyższego infantylizmu, to o g ł u p i a j ą je jeszcze d o d a t k o w o p r z e k s z t a ł ­ ceniami słów i p o ł y k a n i e m l u b z m i ę k c z a n i e m zgłosek. Ależ tak. D o lat o k o ł o 1850-tych m ó w i o n o do dzieci j ę z y k i e m n o r m a l n y m , codziennym, niczym do partnera. — C y dzidziuś ce z r o b i ć k u p k ę ? — Dlacego j ę z y c e k wysuwa? — A m o ­ że w o l i mlecka cacany... — są to zdobycze ostatnich stukilkudziesięciu lat. N a p r z e ł o m i e X I X i X X wieku u p o w s z e c h n i ł y się we Francji — pisze M i c h e l Wlassikoff — k o n k u r s y na najpięk­ niejsze dziecko, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y wszystkim ważniejszym targom i jubileuszom. „ K o n k u r s y te m i a ł y pretensje nauko­ we. Dzieci były podczas nich w a ż o n e , mierzone i szczegóło­ w o badane przez wyspecjalizowanych lekarzy. W y g r a ć m a dziecko d o s k o n a ł e p o d k a ż d y m w z g l ą d e m — dziecko uoso­ bienie zdrowego dzieciństwa. P a t r z ą c na zdjęcia widzimy cały p r o g r a m ideowy tych imprez: nagie dziecko na o k r y t y m draperiami stole i zakutane po szyję j u r y d o r o s ł y c h . " N a g o ś ć o z n a c z a ć m a t u n i e w i n n o ś ć i b e z b r o n n o ś ć . Czy nie jest jednak tak n a p r a w d ę projekcją tylko obsesji r o d z i c ó w ? Opozycja raz stworzona, zaakceptowana i w d r o ż o n a społecznie przynosi n i e u b ł a g a n e skutki. „Dzisiejsi pionierzy n a u k i — oddajmy raz jeszcze głos V a n D e n Bergowi — nie ujawnili w m ł o d y c h latach znamion późniejszego geniuszu, przeciwnie, są o n i raczej p r z y k ł a d e m dojrzałości o p ó ź n i o n e j . A co do naszych w ł a s n y c h dzieci, to dziecko p o w t a r z a j ą c e p i e r w s z ą klasę, p o n i e w a ż intelektualnie nie o s i ą g n ę ł o jeszcze wieku szkolnego, jest w mniejszym stopniu przedmiotem rodzicielskiej troski niż dziecko, k t ó r e przerasta swoich r ó w i e ś n i k ó w i siedzi zagrzebane w k s i ą ż k a c h , w czasie, kiedy tamci k ą p i ą się, biją l u b d o k u c z a j ą d o r o s ł y m . " I nic dziw­ nego — to dziecko zaczytane zaciera w s z a k ż e w y r a z i s t o ś ć klasyfikacyjnej opozycji b a c h o r y : d o r o ś l i , wchodzi w niebez­ pieczny teren tego, co s t r u k t u r a l i ś c i n a z y w a j ą „ m e d i a c j ą " , czyli p o j ę c i o w e g o obojnactwa. M o d a o d z i e ż o w a dla dzieci. W y k r e ś l o n a r ó w n i e arbitral­ nie, j a k ta dla d o r o s ł y c h , t y m się jednak oznacza, że nigdy nie jest taka sama. G d y dla d o r o s ł y c h zalecane są k o l o r y jaskrawe, dziecko odnajdziemy popielate; kiedy d o r o ś l i n o s i ć się m a j ą obcisłe, dzieciom na pewno poleci się l u ź n e i swobodne... Bajka. Jeszcze bracia G r i m m , a nawet Andersen nic nie pojęli. I c h bajki ociekają p r a w d ą . Jest w nich miejsce dla cierpienia, zdrady, sprzeniewierzenia... Z ł u d z e n i e , że wystar­ czy przenieść w odrealnione, by z a s p o k o i ć z a s a d ę opozycji. D o p i e r o Disney z r o z u m i a ł . Przemoc jest u niego przym r ó ż e n i e m oka — pies Pluto się spłaszcza, ale zaraz o t r z ą s a i łypie lewym okiem; świnki trzy triumfują nad w i l k i e m . . . N i e wystarczy dzieci o d r ó ż n i ć . Trzeba i m s t w o r z y ć „ i c h ś w i a t " . A c h ten świat dziecięcy, czy też „ n a s z e g o d z i e c i ń s t w a " . K t ó ż by ośmielił się go wyrzec? Lecz j a k ż e u b o g i w istocie i p r y m i t y w n y to świat. Przypisu­ 124 je się dzieciom p o e t y k ę n a i w n o ś c i , n i e s k r ę p o w a n i e wyobra­ źni. Cienia tego nawet nie znajdziemy w n a j w i ę k s z y m p o n o ć w Europie sklepie z zabawkami przy bulwarze Sewastopolu w P a r y ż u . P e ł n y asortyment uzbrojenia, tyle że w rzeczywis­ tości przeciwnika nie r a ż ą c y ; m i l i o n y s a m o c h o d z i k ó w (nie­ raz wysoce elektronicznie skomplikowanych), służących nie do transportu; k l o c k i „ L e g o " i i m podobne, z k t ó r y c h s k o n s t r u o w a ć m o ż n a niemieszkalne budowle... Prosty za­ bieg odebrania funkcji p r z e n o s i ć m a obiekt ze ś w i a t a doros­ łych w d z i e c i ń s t w o . Zamiast „ n i e s k r ę p o w a n e j w y o b r a ź n i " prosta opozycja funkcjonalne : dysfunkcyjne. Zaiste, sklep z zabawkami nic n a m nie m ó w i o dzieciach (o ile takowe istnieją); w s p a n i a ł y m jest za to miejscem obserwacji obsesji, m a r z e ń i t r w ó g d o r o s ł y c h naszych społeczeństw. Ś r e d n i o ­ wiecze d a w a ł o m a l u c h o m miecze proporcjonalne do m o ż ­ liwości fizycznych, metalowe w s z a k ż e i prawdziwie ostre. W i e k X X proponuje gumowe i plastikowe miecze na niby. „ J a ustałyj staryj k ł o w n , j a b o d u miecziom k a r t o n n y m " — śpiewał W e r t y ń s k i w Żółtym Aniele. K l o w n e m , pajacem jest p o s ł u g u j ą c y się niefunkcjonalnym. D o d a t k o w a to rola s p o ł e c z n a sprowadzonych do r o l i m i l u s i ń s k i c h . I c h śmiesz­ n o ś ć gwarantuje n a s z ą p o w a g ę . Przed r o k i e m 1902 nie b y ł o pluszowych m i s i ó w — m ó w i historyk. Jeszcze w X V I I I wieku nie b y ł o dzieci — m ó w i historyk. Szampan wynaleziony z o s t a ł dopiero za c z a s ó w L u d w i k a X V , przedtem nie b y ł o szampana — m ó w i his­ toryk... A bajeczna historia kartofli?... — I j a , stary strukturalista, widzę nagle cały b ł ą d mojej wiary. O, nie polega ona nawet na „ p o w o ł y w a n i u b y t ó w " , czy sprowadzaniu wszystkiego do f o r m u ł y dziesięciu zaklęć, o co o s k a r ż a n o nas najczęściej. C h o d z i o p y c h ę „ s y n c h r o n i i " , k t ó r a tak napraw­ d ę uniwersalny m i a ł a m i e ć w y m i a r . Ileż w „ s y n c h r o n i c z ­ n y c h " naszych analizach o d w o ł a ń do R z y m i a n , G r e k ó w , średniowiecza, symboliki, s k ą d by ona nie była... Bo przecież nasze „ T a b l i c e Mendelejewa" - g ó r a : d ó ł , j a s n o ś ć : ciem­ n o ś ć , d z i e c i ń s t w o : wiek dojrzały, m i a ł y b y ć ponadczasowym do prawdy wytrychem. A t u , ot, nie m a dzieciństwa. I nie p o m o ż e Levi-Straussa w y k r ę t o „ l u d a c h bez h i s t o r i i " . K a j ­ many dopiero p o d koniec X V I I I wieku pojawiły się w O r i n o k o . J u ż to wystarczy: jest historia. Nie znaczy t o , by w y c o f a ć się m i a ł a etnologia z p o d ­ stawowej swojej tezy relatywizmu k u l t u r o w e g o . W r ę c z prze­ ciwnie: w i n n a mocniej a k c e n t o w a ć jego p o d w ó j n y — pozio­ my i pionowy wymiar. Jest we F r a n c j i gra w „ t o m a t e " ( p o m i d o r ) , m a j ą c a d o k ł a d ­ ny odpowiednik w polskim „ p o m i d o r z e " , a w z m i a n k o w a n a j u ż w X V I I I w i e k u . Opowiada się k o m u ś śmieszne rzeczy, a o n m a z p o w a g ą o d p o w i a d a ć : tomate. Jak będzie tak r o z ś m i e s z o n y , że nie z d o ł a warzywa w y m ó w i ć — przegrał. P o m i d o r y s p r o w a d z i ł do Francji Franciszek I . C o przedtem śmieszyło gawiedź? A m o ż e gry nie było? W k a ż d y m razie trzy przynajmniej w i e k i g ł u p a w e g o powtarzania „ t o m a t e " , to ciągłość i m p o n u j ą c a . M a ona jednak swój p o c z ą t e k i w każdej c h w i l i m o ż e m i e ć i koniec. O t , zadekretuje geniusz społeczny, że zabawniejsza jest „ k a p u s t a " . T a k , o t y m w ł a ś n i e z a p o m n i a ł a j a k b y etnologia, że k u l t u r ę w znacznej mierze się dekretuje. D o w o d e m dziecko. A k t o by jeszcze nie wierzył, niech przyjedzie na pokazy m o d y do P a r y ż a . M o d y na przyszły (sic!) sezon. Etnologia jest n a u k ą p o r ó w n a w c z ą . S t ą d jej imanentne zainteresowanie e g z o t y k ą z a m o r s k ą l u b s p o ł e c z n ą . Zada­ niem etnologa jest przecież dziwienie się. N i c z a ś nie jest dziwne samo w sobie, lecz zawsze w stosunku do c z e g o ś . Etnologia w s p ó ł c z e s n o ś c i s a m ą j u ż n a z w ą akcentuje swój nieuchronny p u n k t odniesienia. G d y z a s a d ą jest „ t e r a z " , w s p o s ó b naturalny p o r ó w n a n i e m staje się „ k i e d y indziej". Wtedy z a ś j a d ą c w teren p u k a m y do d r z w i historyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6115041e285256c40ae98624c069d8d0.pdf f0e66573ef4f9e6cf65a0c0128dead6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2225 Title A name given to the resource Przewrotność "Batmana"; Zapis dyskusji o filmie "Batman" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.132-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przewrotność „Batmana" T e r e s a Rutkowska P r z y g o t o w u j ą c się do r o z m o w y o filmowej wersji p r z y g ó d Batmana nie b r a ł a m p o d u w a g ę faktu, iż moje spojrzenie na ten sam u t w ó r , na pierwszy rzut oka nie tak z n o w u skomplikowany, będzie r ó ż n i ć się tak dalece. T a o d m i e n n o ś ć widzenia niech będzie usprawiedliwieniem mojego nieco, b y ć m o ż e , p r z y d ł u g i e g o komentarza (polemicznego) do tego, co z o s t a ł o przed chwilą powiedziane. Sądzę jednak, że wspo­ mniana r ó ż n i c a jest nader symptomatyczna, a więc postaram się w y k o r z y s t a ć j ą na swoją k o r z y ś ć . O d e b r a ł a m b o w i e m Batmana j a k dzieło modelowo wręcz postmodernistyczne. Znaczy to przede wszystkim, że postrzegam w n i m tę tak t y p o w ą dla n u r t u tego cechę, j a k ą jest w e d ł u g U m b e r t o Eco d w u k o d o w o ś ć . D w u k o d o w o ś ć odnosi się w t y m ujęciu do swoistej potencji odbiorczej dzieła pozwalającej o d c z y t y w a ć je na d w ó c h poziomach: t y m elementarnym, s y t u u j ą c y m tekst w o b r ę b i e k u l t u r y masowej, popularnej, oraz na poziomie meta- ( m e t a k u l t u r o w y m , m e t a t w ó r c z y m , metaś w i a d o m o ś c i o w y m ) , gdzie z p r e m e d y t a c j ą ujawnione zostały wszelkie odniesienia, konwencje i szwy. O w o o d w o ł a n i e się do kompetencji widza, zdolnego r o z p o z n a ć te sygnały - jest t u zabiegiem d o ś ć p r z e w r o t n y m , bo w m o i m przekonaniu nie służy p o g ł ę b i e n i u znaczenia dzieła, ale jego zakwestionowa­ niu czy rozmyciu przez przesunięcie akcentu na element bezinteresownej, ale i bezpardonowej, chwilami obrazobur­ czej gry konwencjami, schematami, m o t y w a m i . Zonglerka cytatami wizualnymi (niemal k a ż d y kadr jest n a w i ą z a n i e m do k t ó r e g o ś ze s ł y n n y c h arcydzieł filmowych) nie stanowi prostego o d w o ł a n i a do tradycji, ale ma na celu jej nieustanne kwestionowanie. Powierzchniowy, zasadniczy schemat fabularny jest na p o z ó r prosty i by tak rzec klasyczny. Opowiada, j a k to j u ż wykazano, o zwycięskiej walce sił D o b r a z siłami Z ł a . Problem w t y m , że w a r t o ś c i te pozbawione są w t y m ujęciu k o n k r e t n y c h ( s p o ł e c z n y c h czy psychologicznych) odniesień, a bez nich schemat ten staje się tyleż pompatyczny co pusty. N a tej zasadzie funkcjonują produkowane bez k o ń c a animo­ wane seriale dla dzieci z gatunku s.-f. o galaktycznych wojnach. O t ó ż w filmie t y m , j a k twierdzę, nic nie jest „ t a k j a k się p a ń s t w u wydaje" i b y ć m o ż e ta właśnie p r z e w r o t n o ś ć jest j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h Batman o s i ą g n ą ł tę za­ s k a k u j ą c ą p o p u l a r n o ś ć (chociaż jestem przekonana, że głów­ na tego przyczyna leży w umiejętnie przeprowadzonej k a m ­ panii reklamowej). W e ź m y dla p r z y k ł a d u n a z w ę miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. Jest to miasto G o t h a m . O t ó ż z a j r z a ł a m do p a r u s ł o w n i k ó w , żeby s p r a w d z i ć czy nazwa ta niesie ze s o b ą j a k i e ś dodatkowe znaczenia. I o k a z a ł o się, że po pierwsze r d z e ń wyrazu pozostaje w z w i ą z k u z G o t a m i , plemieniem b a r b a r z y ń c ó w , i w j ę z y k u angielskim u ż y w a się tego s ł o w a na określenie ludzi nieokrzesanych, p r y m i t y w ­ nych i o k r u t n y c h . Ponadto istnieje w A n g l i i miasteczko o tej samej nazwie, b ę d ą c e przedmiotem rozmaitych p r z y p o w i e ś c i i d o w c i p ó w , k t ó r e g o m i e s z k a ń c y u w a ż a n i b y l i za m ę d r k ó w , k t ó r z y u d a j ą g ł u p k ó w . A l e jest to r ó w n i e ż potoczna nazwa Nowego J o r k u , m a j ą c a swe ź r ó d ł o w tradycji literackiej. N a koniec nazwa ta s ł u c h o w o kojarzy m i się z angielskim p r z e k l e ń s t w e m goddam {goddamned) - czyli przeklęty (przez Boga). U z n a ł a m , że skojarzenia te nie są przypadkowe. Jest to b o w i e m w istocie miasto p r z e k l ę t e , wynaturzone, t a k ż e i przez swoją n i e s a m o w i t ą a r c h i t e k t u r ę . Znajdujemy t u b e z p o ś r e d n i e o d w o ł a n i a do czarnego a m e r y k a ń s k i e g o k r y ­ m i n a ł u lat trzydziestych, w k t ó r y m świat wielkich m e t r o p o l i i przedstawiony z o s t a ł w s p o s ó b dramatyczny i p r z e r a ż a j ą c y , 132 p o n i e w a ż r z ą d z i n i m przemoc, korupcja i p r z e s t ę p s t w o , n i e o d ł ą c z n i e przypisane do w ł a d z y . T o nie zdegenerowane jednostki były nosicielami zła. P r z e s t ę p s t w o m i a ł o w y m i a r bardziej uniwersalny, społeczny i polityczny. Było sposobem życia. C o ś z tej atmosfery p r z e n i k n ę ł o do Batmana, gdzie egzystencja m i e s z k a ń c ó w jest w y r a ź n i e zdeterminowana przez eskalację przemocy, g w a ł t u i k o r u p c j i jeszcze zanim Joker się pojawił. T o n a w i ą z a n i e do „ c z a r n e g o k r y m i n a ł u " widoczne jest t a k ż e w sposobie prowadzenia kamery i w foto­ grafowaniu miasta. D o m i n u j ą t a m zdjęcia nocne (królest­ wem zła jest c i e m n o ś ć ) , m o k r e ulice raz po raz r o z ś w i e t l a n e blaskiem r e f l e k t o r ó w i n e o n ó w , mroczne z a u ł k i , g r o ź n e cienie, filmowane z d o ł u , p o d o s t r y m k ą t e m . T o z kolei nasuwa skojarzenia z filmem ekspresjonistycznym wraz z jego sztucznie k r e o w a n ą rzeczywistością, dziwacznie prze­ k r z y w i o n y m i b u d o w l a m i o fakturze płaskiej, niby teatralne dekoracje, z a t m o s f e r ą e w o k u j ą c ą powieści grozy. Są to odniesienia, k t ó r e , j a k s ą d z ę , w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy k u l t u r y masowej, dodajmy, a m e r y k a ń s k i e g o odbiorcy k u l ­ tury masowej, p o j a w i a j ą się natychmiast, ale oczekiwania j a k i e z nich w y n i k a j ą nie zostają s p e ł n i o n e w taki s p o s ó b j a k to zwykle bywa w u t w o r a c h tego rodzaju. Tradycyjny, c z a r n o - b i a ł y p o d z i a ł ś w i a t a zostaje zachwiany. Tradycyjny system w a r t o ś c i ulega u n i e w a ż n i e n i u . P o r z ą d e k prawny i społeczny p r z e s t a ł istnieć na d ł u g o przed g r o ź b ą z a g ł a d y totalnej w y w o ł a n e j przez Jokera. Obszar D o b r a z a w ę ż a się niebezpiecznie. Batman był w dzieciństwie ś w i a d k i e m z a b ó j s t w a swoich r o d z i c ó w . T o przeżycie z d e t e r m i n o w a ł o jego przyszłość. Stał się o b r o ń c ą u c i e ś n i o n y c h i p o g r o m c ą p r z e s t ę p c ó w . Prawo jest nieskuteczne, więc d z i a ł a poza prawem, w y k o r z y s t u j ą c do tego celu cały a r s e n a ł ś r o d k ó w technicznych, j a k i daje m u do dyspozycji nowoczesna technika. T y m r ó ż n i się o d b o h a t e r ó w p o k r o j u Supermana. N i e jest naznaczony n i m ­ bem b o s k o ś c i . Jest t y l k o człowiekiem. N i e posiada mocy metafizycznej, a jedynie n i e b y w a ł ą s p r a w n o ś ć fizyczną, inteligencję i p i e n i ą d z e , k t ó r e to elementy u m o ż l i w i a j ą m u realizację z a m i e r z e ń . M o t o r e m jego p o c z y n a ń jest zemsta, co ujawnia się z cała oczywistością, gdy rozpoznaje w Jokerze m o r d e r c ę r o d z i c ó w . N i e podlega jednak, j a k z w y k l i śmiertel­ nicy n o r m o m s p o ł e c z n y m , k t ó r e zresztą w o p o w i e ś c i tej wobec perspektywy totalnej, biologicznej zagłady zostają zawieszone. Po ostatecznym zwycięstwie nad Jokerem od­ latuje na swej latającej maszynie przy w t ó r z e w i w a t u j ą c e g o t ł u m u , biernej, otumanionej ludzkiej mierzwy, uwolnionej o d szaleńca, ale nie od w ł a s n y c h zgubnych słabości. N i e t y p o w y m „ c z a r n y m charakterem" jest r ó w n i e ż Joker. Emanuje zeń aura ś m i e c h u , b ł a z e n a d y i s z a l e ń s t w a . Odarta z powagi i tragedii jest też śmierć ofiar Jokera, śmierć ze ś m i e c h u , śmierć w o s z o ł o m i e n i u . W t y m k o n t e k ś c i e najbar­ dziej, j a k s ą d z ę , dramatycznym zdarzeniem jest sekwencja w muzeum, gdzie Joker dokonuje zniszczenia w y b i t n y c h dzieł sztuki, p o z b a w i a j ą c bezpowrotnie ludzi tego, co naj­ w a r t o ś c i o w s z e i najpiękniejsze. N a jeden k r ó t k i moment, w rozmowie z K i m Basinger ujawnia, że jego p r z e r a ż a j ą c y u ś m i e c h jest w y n i k i e m p o r a ż e ­ nia mięśni, że za t ą m a s k ą kryje się rozpacz. Jest to rozpacz człowieka skazanego na s a m o t n o ś ć . T a chwila słabości t r w a jednak zbyt k r ó t k o , aby w y w o ł a ć w s p ó ł c z u c i e . Joker uosabia c h ł o d n ą w y k a l k u l o w a n ą inteligencję, w t y m jest g o d n y m przeciwnikiem Batmana. Nie m o ż n a też b y ć p e w n y m , czy z o s t a ł do k o ń c a pokonany. U p i o r n y ś m i e c h w y d o b y w a j ą c y się z mechanicznej maszynki w c h w i l i jego śmierci sprawia w r a ż e n i e j a k b y śmierć ta nie b y ł a c a ł k i e m na serio, j a k b y nie m i a ł a charakteru ostatecznego. F i n a ł o w y pojedynek p o m i ę d z y Batmanem a Jokerem rozgrywa się w katedrze. Jest to jednak katedra szczególna, �bo katedra bez Boga, pusta, p r z e r a ż a j ą c a , na w p ó ł zruj­ nowana, wyzbyta sacrum. Bo też, j a k jestem przekonana, świat przedstawiony w filmie jest sacrum pozbawiony. J e d y n ą w a r t o ś c i ą o j a k ą się t a m walczy jest b y t biologiczny. G ł ó w n i p r o t a g o n i ś c i są emocjonalnie w y d r ą ż e n i . K o b i e t a , k t ó r a pojawia się p o m i ę d z y n i m i , pełni funkcję instrumental­ n ą , jest swojego rodzaju katalizatorem d o p r o w a d z a j ą c y m do kulminacji spięcia, ale pozbawiono j ą w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . W ą t e k romansowy (tu nader schematyczny), olśniewająca uroda i w d z i ę k dziewczyny - to elementy, bez k t ó r y c h ż a d n a popularna „ d o b r z e z r o b i o n a " o p o w i e ś ć na s p r z e d a ż obejść się nie m o ż e . W filmie t y m jednak pełnią one t y l k o funkcję „ z d o b n i c z ą " . Z w y c i ę s t w o Batmana na ś m i e t n i s k u k u l t u r y wydaje się problematyczne. T a k objawiony z o s t a ł podstawowy dylemat epoki postmodernistycznej. Jestem więc przekonana, że n a k ł a d a j ą c na u t w ó r ten siatkę pojęć antropologicznych trzeba m i e ć ś w i a d o m o ś ć , że i t y m i p o j ę c i a m i bezlitośnie się manipuluje - tak j a k manipuluje się o d b i o r c ą - k t ó r y zresztą pragnie b y ć manipulowany. Fragmenty dyskusji Wiesław Szpilka: Oczywiście wszystko to prawda. Przecież t a m w r ó ż n y c h momentach pojawiają się t y t u ł y rozmaitych g ł o ś n y c h powieści. K i e d y Batman spada z K i m Basinger, to o n j ą pyta, czy odczuwa ona lęk przed lataniem. D l a k a ż d e g o A m e r y k a n i n a jest to n a w i ą z a n i e do głośnej książki E r i k i Jong Strach przed lataniem. G d y b y p o p a t r z y ć na angielską wersję scenariusza to tych zabaw słownych... Teresa Rutkowska: ... i obrazowych. W.Sz.: ...jest m n ó w s t o . (...) Jest c o ś w kreacji bohatera k u l t u r y masowej, k a ż d e g o , co sprawia, że jest o n p o ł ą c z e ­ niem d w ó c h p o r z ą d k ó w , jest człowiekiem i zarazem prze­ kracza l u d z k ą k o n d y c j ę . Jestem przekonany, że j e d n y m z p o w o d ó w sukcesu tego zjawiska jest fakt, że o n czyni nadzieję, człowiek, k t ó r y p r z e k r o c z y ł swoją k o n d y c j ę . T o wprost jest powiedziane, t a k ą nadzieję się czyni, że i t y też potrafisz. Będę się u p i e r a ł , że cała konstrukcja tego filmu b y ł a b y n i e m o ż l i w a , b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a , b y ł a b y nagroma­ dzeniem g a g ó w , gdyby nie fakt, że patrzymy na c o ś , co nie jest z tego świata... (...) T y c h m o ż l i w o ś c i czytania jest bardzo wiele. (...) W s z ę d z i e jest taki sam schemat. Jest j a k i e ś miejsce i t a m z ł o triumfuje. Nagle pojawia się k t o ś , k t o się temu przeciwstawia. T.R.: Ja c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na j e d n ą s p r a w ę , w istocie w t y m filmie nie ma p o r z ą d k u i nie m a systemu w a r t o ś c i , k t ó r e g o się b r o n i . W.Sz.: B r o n i się p o r z ą d k u j a k o takiego, p o r z ą d k u sym­ bolicznie wskazanego. Batman jest niczym i n n y m j a k po­ r z ą d k i e m , wszystko w o k ó ł niego jest p o r z ą d k i e m . N i e ma tam systemu w a r t o ś c i . Ten film trafia d o wszystkich miejsc na świecie. S p r a w i e d l i w o ś ć znaczy co innego na Jawie, a co innego w N o w y m J o r k u , ale idea p o r z ą d k u istnieje wszę­ dzie. P r ę ż o n o ś ć tego zjawiska, to że jest on wszędzie z r o z u m i a ł y polega na t y m , że o n opowiada o warunkaach m o ż l i w o ś c i . (...) Jeden wszystko m ą c i , a d r u g i wszystko rozdziela. S p r a w i e d l i w o ś ć z a t r i u m f o w a ć m o ż e t y l k o wtedy, kiedy j a k i ś p o r z ą d e k istnieje, bo jeżeli jest ciągły k a r n a w a ł , to wszystko jest takie same, to k a p ł a n jest b ł a z n e m . (...) C a ł a o p o w i e ś ć o kulturze masowej jest taka, że nie m a k u l t u r y masowej, świat k u l t u r y masowej jest cieniem. D l a ­ czego a m e r y k a ń s k i film cieszy się p o p u l a r n o ś c i ą wszędzie, a hinduski nie cieszy się. T o nie jest sprawa dystrybucji. O t ó ż rzecz polega na t y m , że jeden opowiada u n i w e r s a l n ą historię, a drugi lokalną. Wojciech Michera: M a m pewne w ą t p l i w o ś c i . M ó w i s z o żywości tej tradycji, że jest ona ż y w a właśnie w kulturze masowej, k u l t u r a masowa jest d o b r ą p o ż y w k ą dla tej tradycji. M o j a w ą t p l i w o ś ć polega na t y m , że ten wzorzec pojawia się w dziełach nie t y l k o k u l t u r y masowej, pojawia się r ó w n i e ż w dziełach, k t ó r e do k u l t u r y masowej nie należą, chociażby taka Śmierć w Wenecji, czy w wersji książkowej czy filmowej Viscontiego. Tradycja, nazwijmy j ą m i t o l o g i c z n ą , w nich istnieje. C z y m jest zatem ta m a s o w o ś ć ? M o ż n a by ją zinterpretować jako jakąś namiastkę wspólnoty, wspólnot o w o ś c i , co by p r z y p o m i n a ł o - jeśli m ó w i m y o tradycji o tej tradycji m i t o l o g i c z n o - o b r z ę d o w e j - o b r z ę d , t j . element łą­ czący, m o ż e ta m a s o w o ś ć jest właśnie obrazem w s p ó l n o ­ to wości. Z kolei dzieła realizujące ten sam wzorzec mityczny, ale nie masowy, m o ż e b y ł y b y pewnego rodzaju protestantyz­ m e m artystycznym, czy m o ż e inaczej, j a k i m ś monachizmem, eremityzmem, zakonnictwem, k t ó r e też jest o b r z ę d o w e , ale nie dla wszystkich, w mniejszej skali, w s p o s ó b wyrafinowa­ ny. Tradycja b y ł a b y obecna w o b u nurtach, ale w t y m d r u g i m nurcie, niemasowym, b y ł a b y silnie p r z e f o r m u ł o w a n a , ulega­ ł a b y zakwestionowaniu, b y ł a b y przyjmowana z w i ę k s z y m dystansem, j a k w intelektualnych nurtach chrześcijaństwa, gdzie istnieją na p r z y k ł a d n u r t y demityzacji w biblistyce. M o ż e jest to właściwa analogia. j Ryszard Ciarka: W Batmanie, w kulturze tego t y p u n a s t ę p u j e doprowadzenie widza do k o ń c a , n a s t ę p u j e roz­ w i ą z a n i e , wyjaśnienie. M o ż n a z a s t a n a w i a ć się nad miejscem magii w kinie, w filmie: nie pozostaje nic innego do zrobienia j a k obejrzeć ten film jeszcze raz. N a s t ę p u j e c a ł k o w i t e roz­ w i ą z a n i e (...) M o ż n a spokojnie o g l ą d a ć kolejne wersje... Batman, Dick Tracy, Człowiek pająk w y w o d z ą się z k o m i k s u 133 �z literatury dla dzieci. W i ę c jest t a m element huizingowski, zabawy edukacyjnej... i d o r o s ł y m o ż e się b a w i ć znakomicie, w y ł a w i a ć r ó ż n e sprawy, na p r z y k ł a d c h o ć b y z w i ą z a n e z post­ modernizmem. M n i e Batman kojarzy się nie z M y s z k ą M i k i , ale z Bondem. A l e t u nie m a przekroczenia m i t u , lecz pozostaje się w p e w n y m kanonie, k t ó r y b y ć m o ż e jest nie do wyeksploatowania. N a z y w a m y to k u l t u r ą m a s o w ą . M a m y do czynienia z czymś co zawsze jest. Natomiast w innych sytuacjach staramy się m o ż e p r z e k r o c z y ć , z a d a ć pytania, w y w r ó c i ć na nice, zmienić... W.Sz.: M o j e pytanie jest takie: czy to dzieło samo wywołuje wszystkie te skojarzenia, czy m y sami? Jest c o ś bardzo charakterystycznego, że dziś m o ż n a b y ć fanem b i a ł y c h w i e l o r y b ó w , I n d i a n z A m a z o n k i , H o t e n t o t ó w czy innych, bo to jest niezwykłe i oryginalne. A l e b y ć fanem k u l t u r y masowej nie bardzo wypada, bo w j a k i m ś sensie k a ż d y jest w kulturze masowej, bo jest zwyczajna, bo jest banalna. Ja m a m takie przekonanie, że jeżeli gdzieś jest wyzwanie, to t a m właśnie. Wyzwanie dla myślenia. T o nie jest tak, że Tomasz M a n n nie stawia w y z w a ń , p o w i e d z i e ć tak b y ł o b y oczywiście bredzić. Ale j a k j a czytam k s i ą ż k ę , z k t ó r e j nic nie rozumiem, to jestem zasmucony, ale j a k czytam k s i ą ż k ę , k t ó r ą rozumiem od A do Z , t o jestem dopiero zaciekawiony prawdziwie. T o znaczy, że c o ś nie pasuje. N a t y m polega etnograficzne zboczenie. Polega ono na t y m , że trzeba m i e ć dystans do w ł a s n e g o rozumienia. (...) Jak rozumiem wszystko, to znaczy, że stoję wobec czegoś nieprawdopodobnego. W t y m sensie k u l t u r a masowa wydaje m i się intrygująca. U Eliadego jest taki fragment, pisze on: r o z m a w i a m z p e w n y m l i t e r a t u r o z n a w c ą ; opowiada m i on, że j a k a ś praca jest o t y m i o t y m , a j a m u usiłuję p o w i e d z i e ć , że ta praca jest jeszcze o t y m i o t y m ; ale o n odpowiada, że tak nie jest; „ o j a k a n u d a " - pisze Eliade. I to m i się wydaje takie etnograficzne. T.R.: Ja b ę d ę o b s t a w a ł a przy t y m , że k u l t u r a masowa w swojej istocie zawiera wypowiedzi serio i mamy g r u p ę dzieł, k t ó r e się sytuują na pograniczu, takich j a k Batman, gdzie m a m y ten charakter pastiszowy. Ciekawa jestem czy w podejściu etnograficznym ten dystans, tę p a r o d i ę jesteś w stanie w y d o b y ć . Dlatego jest istotna r ó ż n i c a p o m i ę d z y Supermenem, Batmanem, a nawet Dickiem Tracy, bo on, b ę d ą c ściśle z w i ą z a n y z komiksem, jest m e t a w y p o w i e d z i ą swojego rodzaju, c h o ć kontekst jest inny. Superman jest dla mnie p r z y k ł a d e m klasycznego dzieła, k t ó r e odnosi się do mitycznych struktur o zbawcy zza świata, k t ó r y p o r z ą d k u j e . A Batman dziełem pastiszowym, k t ó r e przewrotnie m a n i p u ­ luje t y m i schematami. S p o ś r ó d tych trzech filmów jest on najbardziej wysublimowany. T a m nie ma z b ę d n e g o k a d r u , t a m wszystko c o ś znaczy, jest do czegoś odniesieniem, i ma b y ć tak odbierane, nawet jeśli jest odbierane p o d ś w i a d o m i e , w i ę k s z o ś ć w i d z ó w masowych odbiera to p o d ś w i a d o m i e . Jednej rzeczy nie m o ż e m y stwierdzić, p a t r z ą c na ten film tutaj: na ile te odniesienia k u l t u r o w e są żywe i automatyczne i czytelne t a m [w Ameryce]. M a m w r a ż e n i e , że ta zabawa kontekstami k u l t u r o w y m i jest t a m łatwiej wy chwyty walna. R.C.: Ja myślę, że trzeba o d n o s i ć f i l m do szerszego kontekstu kulturowego, ale że te wszystkie odniesienia są przede wszystkim po stronie p r o d u c e n t ó w , reżyserów. Takie filmy j a k Batman czy Dick Tracy są j u ż mistrzostwem. Czy c h o ć b y to, co zrobił L y n c h w swoim ostatnim filmie Dzikość serca. E t n o l o g jest t a m - w y o b r a ż a m sobie - zatrudniony na stałe: radzi, doradza, przeredagowuje scenariusz. Potem m o ż e m y zasiąść w t y m gremium i d o k o n a ć dekonstruktywizacji. W . M . : (...) Dzisiejszy antropolog żyje w epoce po Marksie, Nietzschem i Freudzie, czyli t y m wszystkim co Ricoeur 134 n a z w a ł h e r m e n e u t y k ą p o d e j r z e ń , czyli jest w tej nauce miejsce na pastisz, dystans, ironię. Są to pojęcia, k t ó r y m i etnolog się posługuje. I r o n i a , k t ó r a jest w Batmanie, jest z a u w a ż a n a przez etnologa. Osobnym problemem b y ł o b y ustawienie tej kategorii dystansu, pastiszu wobec tradycyj­ nego o b r z ę d u . Batman jest dzisiejszą wersją o b r z ę d u , k o n ­ t y n u a c j ą tej starej tradycji, ale b y ć m o ż e w dzisiejszych czasach d o s z ł a n a m nowa w a r t o ś ć , której nie m o ż n a nie z a u w a ż a ć . (...) Zbigniew Benedyktowicz: Jestem zachwycony obydwoma^ g ł o s a m i , p o n i e w a ż nie w i d z i a ł e m tego filmu, ale p a ń s t w o zachęcili mnie, żeby pójść. Bardzo ciekawa jest m o ż l i w o ś ć tak odmiennego czytania tego samego tekstu. N i e przema­ wia do mnie, co prawda, argument g ł o s o w a n i a nogami. C h o c i a ż nie m a u nas takiego p r z e s i ą k n i ę c i a k u l t u r ą k o m i k ­ su, t o jednak o b s e r w o w a ł e m w szkole, gdzie w p r o w a d z o n o religię w s p o s ó b tak zdecydowany i b e z w z g l ę d n y , j a k ten sam komitet rodzicielski z d e c y d o w a ł , że koniecznie cała klasa musi iść na Batmana. N i k t się nie z a s t a n a w i a ł , czy m o ż e te dzieci są za m a ł e , a co to za film... Tutaj zresztą, W i e ś k u , ł a d n i e to połączyłeś: jest tutaj chęć uczestnictwa, c h ę ć bycia na fali - m n ó s t w a motywacji społecznych dla socjologa. T y b y ś p o w i e d z i a ł chęć uczestnictwa w mocy. M o ż l i w o ś ć uczest­ nictwa przez p a r t y c y p a c j ę m i s t y c z n ą - m o ż n a by powiedzieć, k o r z y s t a j ą c ze starych j u ż pojęć Levy-Briihla, c h ę ć uczest­ niczenia w święcie. (.••) T o , oczywiście, m o ż e b y ć przyczynek do tematu: k i n o j a k o sacrum. (...) M a m nadzieję, że nie z protestantyzmu w y n i k a moja po­ stawa, żeby się nie d a ć p o n i e ś ć z p r ą d e m . Wydaje m i się, że ten nurt pewnego rodzaju prymitywnego k i n a niesie ze s o b ą desakralizację. K i e d y ś k i n o b u d o w a ł o pozytywny obraz ś w i a t a i pewne w a r t o ś c i . T u częściowo b y m się za t y m odczytaniem Teresy s y t u o w a ł . Samo chwalenie k u l t u r y masowej, to jest j u ż taka wyrafinowana zabawa intelek­ tualisty, antropologa: j a w a m p o k a ż ę tutaj głębię k u l t u r y masowej, m o ż e nie głębię, ale w a r t o ś ć : t u się dzieje c o ś rzeczywistego, c o ś prawdziwego - i t u jest j a k i ś dylemat z w a r t o ś c i o w a n i e m . Bo to m o ż n a n a z w a ć t ę s k n o t ą intelek­ tualisty do p r y m i t y w u , do zabawy, ludyczności. T y l k o j a k a to jest ludyczność? (...) A co mnie m o ż e o d s t r ę c z a ć od tego zjawiska, to w y w o ł a n a t ą m a s o w o ś c i ą desakralizacja, ale trzeba oddzielić dzieło od tego całego entourage'u społecz­ nego, w j a k i s p o s ó b funkcjonuje kino, czy się desakralizuje, czy się sakralizuje w takich masowych falach, a to chodzenia na Batmana, a to na Dzikość serca, a to na Konfrontacje. (...) Przyznam, że osobiście nie wiem na ile m o ż n a się w ogóle zdziwić na Batmanie. N i e c h c ę p o w i e d z i e ć , że to m i a ł k i e czy dla braci mniejszych, ale u w a ż a m , że w pewien s p o s ó b jest to wyprane z wszelkiej s a k r a l n o ś c i - t a k j a k to m ó w i ł a Teresa. Eliade pisze a propos m i t o l o g i i hinduskiej - nie w i e m czy nie c h o d z i ł o o Mahabharatę - o niestałości b o h a t e r ó w , że na p o c z ą t k u ma b y ć dobry, a potem okazuje się t c h ó r z e m , boi się; te metamorfozy znajduje się j u ż w samym ź r ó d ł o ­ w y m micie. Ta z m i e n n o ś ć m o ż e o t w i e r a ć na nowe obszary. I tutaj k o ń c z y się na kwestii smaku, albo jemy tę ż a b ę albo jej nie jemy. Tobie, W i e ś k u , to s m a k o w a ł o i jeszcze d a ł o potem do m y ś l e n i a , a k t o ś inny m o ż e nie chcieć zjeść tej żaby. W.Sz.: W fenomenie m a s o w o ś c i jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o - tak j a k m ó w i ł W o j t e k - jest j a k i ś rodzaj w s p ó l n o t o w o ś c i . K u l t u r a masowa ma ś w i a t o w y w y m i a r . Jej ś w i a t o w o ś ć polega na z ł a m a n i u jednego k r ę g u k u l t u r o w e g o . Jedno jest oczywiste: k u l t u r a masowa ma ten wdzięk, że nie musisz na Boga iść na Batmana, nie musisz k u p o w a ć spodni z d z i u r ą na t y ł k u , ale właśnie chcesz, ale właśnie idziesz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd354242eccc61209bd8ef4232f47ab7.pdf 748fb4ac9f3eaaf7302ea8b2ed7ab08c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2399 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2227 Title A name given to the resource Postmodernizm i film / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.138-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Postmodernizm i film Teresa Rutkowska Postmodernizm to pojęcie kluczowe w opisie zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze współczesnej k r a j ó w wysoko roz­ winiętych. Zakres samego pojęcia, a t a k ż e kwalifikacja sytuacji, do k t ó r e j się ono odnosi, są przedmiotem nie k o ń c z ą c y c h się s p o r ó w badaczy k u l t u r y , s o c j o l o g ó w , es­ t e t y k ó w i filozofów. Dyskusje te toczą się z a r ó w n o na płaszczyźnie o g ó l n o k u l t u r o w e j , j a k i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin p r a k t y k i artystycznej. Jak w t y m k o n t e k ś c i e sytuuje się film i inne sztuki audiowizualne? Z d a w a ć by się m o g ł o , że film, dzięki swej p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y masowej, k t ó r a stanowi i s t o t n ą p o ż y w k ę sztuki postmodernistycznej, a zarazem z uwagi na ł a t w o ś ć z j a k ą w c h ł a n i a ś r o d k i wyrazowe innych sztuk, znajdzie się w p o l u zaintereresowania k u l t u r o z n a w c ó w zajmujących się post­ modernizmem. Tak jednak właściwie się nie s t a ł o . Przyczyn tego jest zapewne wiele. N a j w a ż n i e j s z a b y ć m o ż e t k w i w o b r ę b i e samego kina. W ostatnim dziesięcioleciu najwięk­ szą e k s p a n s y w n o ś c i ą o d z n a c z a j ą się wzorce kina a m e r y k a ń ­ skiego. Ó w neo-Hollywoodzki s t y l o d w o ł u j e się wprawdzie c h ę t n i e do tradycji modernistycznego k i n a europejskiego (Fellini, Bergman, Truffaut, Bertolucci), ale w ramach pewnych klasycznych reguł. Dotyczy to narracji, konstrukcji czasu i przestrzeni, a przede wszystkim t r w a ł o ś c i paradyg­ m a t u gatunkowego (film gansterski, outlaw film, film drogi, thriller, western, musical, science-fiction, itd.). Ten swoisty klasycyzm, a wraz z n i m w y m ó g stale doskonalonej perfekcji technicznej, ma b e z p o ś r e d n i związek z wysoce zinstytuc­ j o n a l i z o w a n y m systemem produkcji, w k t ó r y m r z ą d z ą twar­ de prawa r y n k u . 1 Filmowe u t w o r y postmodernistyczne, odzwierciedlające w y r a ź n i e wysoki s t o p i e ń m e t a ś w i a d o m o ś c i twórczej, znaj­ dują się raczej na marginesie tej masowej, skomercjalizowa­ nej produkcji ( c h o ć z samej swojej zasady p o z o s t a j ą nieus­ tannie w jej bliskości tak, że przeprowadzenie granicy bywa niekiedy trudne). Margines ten jednak jest nader istotny, posiada b o w i e m z n a c z n ą siłę o d d z i a ł y w a n i a , z uwagi na m n o g o ś ć o d n i e s i e ń k u l t u r o w y c h , jakie funkcjonują w jego o b r ę b i e . Frederic Jameson m ó w i o postmodernizmie j a k o 0 dominancie k u l t u r o w e j , nie tyle w aspekcie zasięgu tej formacji, ale w aspekcie jej i n t e n s y w n o ś c i . Jest to szczególnie adekwatne jeśli chodzi o film. I n n y m powodem, dla k t ó r e g o film wraz z p o k r e w n y m i m u dziedzinami, t a k i m i j a k telewizja i wideo, stoi poza g ł ó w n y m n u r t e m r o z w a ż a ń na temat postmodernizmu jest zapewne stan współczesnej teorii filmu. Oddaliwszy się o d globalnych, apodyktycznych ujęć semiotycznych (np. J. M i t r y ' e g o ) i psy­ choanalitycznych (np. C. Metza) z lat sześćdziesiątych 1 siedemdziesiątych, uległa ona rozdrobnieniu, u t r a c i ł a impet i u w i k ł a ł a się w p u ł a p k i przemijających m ó d i tendencji. N i e k t ó r e z metod badawczych lansowanych w jej o b r ę b i e , te przede wszystkim, k t ó r e o d w o ł u j ą się do antropologii k u l ­ tury lub do teorii literatury (na p r z y k ł a d narratologii), o t w o r z y ł y niewątpliwie nowe możliwości badania dzieła filmowego, niemniej obecnie w p ł y w teorii filmu na r o z w ó j humanistyki wydaje się b y ć z n i k o m y , a i sami filmolodzy stracili, j a k należy m n i e m a ć , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć sproblematyzowania zjawisk, jakie z a c h o d z ą w tej dziedzinie wraz z rozwojem technik audiowizualnych i zbudowania na tej bazie p ł o d n e j i p r z e k o n u j ą c e j teorii. Tak więc niejako o n i sami poddali się naciskowi postmodernistycznej n i e m o ż n o ­ ści. 2 138 C i e k a w ą p r ó b ą p r z e ł a m a n i a impasu w m y ś l e n i u o filmie jest teoria, czy m o ż e lepiej filozofia filmu, s f o r m u ł o w a n a przez Gillesa Deleuze'a , wybitnego filozofa i badacza k u l t u r y , k t ó r e g o diagnozy stały się p u n k t e m wyjścia dla wielu w a ż n y c h debat o postmodernizmie. O t ó ż d o k o n a ł o n p o d z i a ł u sztuki filmowej na dwie, z a c h o d z ą c e na siebie fazy. Faza wcześniejsza to faza „ i m a g e - m o u v e m e n t " (obrazu, k t ó r e g o najważniejszym komponentem jest ruch). Faza późniejsza, to faza „ i m a g e - t e m p s " (obrazu, k t ó r e g o n a j w a ż ­ niejszym komponentem jest czas). T o p r z e o b r a ż e n i e k i n a ma, zdaniem Deleuze'a, swoją p r z y c z y n ę w zmianie kondycji c z ł o w i e k a w s p ó ł c z e s n e g o , z a p o c z ą t k o w a n e j j u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j . C z ł o w i e k ten u t r a c i ł poczucie z w i ą z k ó w senso-motorycznych ze ś w i a t e m . Zagubiony w p r z e ś w i a d ­ czeniu, że pozbawiony jest w p ł y w u na wydarzenia, w k t ó r y c h uczestniczy, realizuje się nie tyle w d z i a ł a n i u , ile w procesie obserwacji rzeczywistości, kontemplowania jej. Błądzi, nie z n a j ą c celu, do k t ó r e g o zmierza. Marzenia, fantazmaty, z ł u d z e n i a , klisze, n a k ł a d a j ą się na b o d ź c e wzrokowe i s ł u c h o ­ we, docierające d o ń ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Granica p o m i ę ­ dzy wizjami mentalnymi, a u n a o c z n i o n ą rzeczywistością jest p ł y n n a i niepewna. Uległy r o z p a d o w i związki przyczynowo-skutkowe i czaso-przestrzenne. F i l m jest w e d ł u g De­ leuze'a szczególnie predystynowany do objawiania owej d w o i s t o ś c i , owego procesu transgresji, owej swoistej schizof­ renii. Czas filmowy m o ż e m i e ć s t r u k t u r ę k r y s z t a ł u , spirali, m o ż e u k ł a d a ć się warstwowo lub p u n k t o w o — ale tak typowy dla fazy poprzedniej u k ł a d linearny uległ zaburzeniu. K w i n t e s e n c j ą tej zmiany strukturalnej jest z d o l n o ś ć filmu do wizualizacji myśli ludzkiej — s t ą d dla Deleuze'a film jest ź r ó d ł e m wiedzy o c z ł o w i e k u w s p ó ł c z e s n y m . 3 Teoria ta m a j ą c a swe ź r ó d ł o w filozofii Bergsonowskiej odznacza się spójnością. Zostawia jednak film epoki post­ modernistycznej poza nawiasem. Egzemplifikacje, j a k i m i się p o s ł u g u j e nie sięgają poza lata siedemdziesiąte. F i l m p r z e s t a ł Deleuze'a i n t e r e s o w a ć , gdy p r z e m i n ę ł a era wielkiego k i n a autorskiego. K o ń c z y swoje r o z w a ż a n i a na filmach Wellesa, Resnais, Godarda, Felliniego, Antonioniego, Ozu, Viscontiego. Ale paradoksalnie, a m o ż e z duchem c z a s ó w w j a k i c h praca jego p o w s t a ł a (1985), nie bada tych dzieł j a k o ekspresji o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , lecz są one dla niego wyrazem pewnej ogólniejszej tendencji. M o ż n a by z a r y z y k o w a ć stwierdzenie, że kino w planie treści a n t y c y p o w a ł o „ l a condition postmoderne" w s p o s ó b refleksyjny, w stylistyce modernistycz­ nej, p ó k i same tej kondycji nie uległo. K i n o z a g a r n i ę t e w przeważającej swej części w tygiel k u l t u r y masowej, k i n o j a k o element d ó b r konsumpcyjnych, k i n o j a k o ź r ó d ł o czystej r o z r y w k i , pozbawione istotnego p r z e s ł a n i a , o d s t r ę c z a o d d o c i e k a ń natury filozoficznej, c h o ć nie p r z e s t a ł o b y ć baro­ metrem przemian k u l t u r o w y c h . T ę l u k ę teoretyczno- i k r y t y c z n o f i l m o w ą w odniesieniu do k i n a postmodernistycznego starają się do pewnego stopnia w y p e ł n i ć filmoznawcy skupieni w o k ó ł k w a r t a l n i k a „ S c r e en". N a u w a g ę zasługuje t u przede wszystkim numer m o n o ­ graficzny p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu (vol.28, r.1987) — interesujący z uwagi na r o z m a i t o ś ć postaw i ujęć badaw­ czych tam reprezentowanych, co samo przez się odzwiercied­ la zamieszanie, jakie w tej dziedzinie panuje. P u n k t e m wyjścia dla większości z nich są klasyczne j u ż dziś teorie postmodernistyczne, j a k k o l w i e k raczej rzadko w s p o s ó b j a w n y i b e z p o ś r e d n i o d n o s z ą się one do filmu j a k o takiego. �W y j ą t k i e m są t u pewne propozycje Jeana Baudrillarda, Frederica Jamesona i U m b e r t o Eco. Najbardziej powszech­ n ą s t r a t e g i ą b a d a w c z ą jest aplikowanie s f o r m u ł o w a n y c h przez t e o r e t y k ó w najbardziej o g ó l n y c h cech postmoderniz­ m u na konkretne teksty filmowe l u b telewizyjne. Jean Baudrillard w swoich k s i ą ż k a c h rozwija s f o r m u ł o ­ w a n ą przez G u y Deborda w pracy La societe de spectacle ( S p o ł e c z e ń s t w o spektaklu, 1967) tezę o zaniku organicznych więzi s p o ł e c z n y c h w kulturze Zachodu. E p o k ę n a s z ą nazywa e p o k ą Symulacji. Rzeczywistość jest w niej postrzegana za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z ó w , przede wszystkim o b r a z ó w elekt­ ronicznych. Paradygmatem poznawczym staje się obraz telewizyjny. Obraz jest ekwiwalentem prawdy, prawdziw­ szym niż t o , co realne. Telewizja stanowi rodzaj k o d u genetycznego, za p o ś r e d n i c t w e m k t ó r e g o dokonuje się prze­ miana r e a l n o ś c i w h i p e r r e a l n o ś ć . Baudrillard jest p e s y m i s t ą , jeśli chodzi o m o ż l i w o ś ć k o n t r o l i społecznej nad t y m szumem informacyjnym. N a d ł u ż s z ą m e t ę skutkiem tego stanu rzeczy musi stać się z o b o j ę t n i e n i e , powierzchowny o d b i ó r zjawisk, rezygnacja z dyskursu, spłaszczenie z n a c z e ń , p o d a t n o ś ć na m a n i p u l a c j ę . W n i o s k o w a ć s t ą d m o ż n a , że i m doskonalszy technicznie, i m bardziej sugestywny jest obraz filmowy czy elektroniczny — t y m większe n i e b e z p i e c z e ń s t w o niesie ze s o b ą . T a jednoznacznie negatywna kwalifikacja k u l t u r y audiowizualnej, w p o l u o d d z i a ł y w a n i a k t ó r e j znajdują się „ m a s y " , prowokuje do dyskusji. Najbardziej problematycz­ na wydaje się jednak pozycja klerka, k t ó r ą w y z n a c z y ł sobie Baudrillard. Frederic Jameson , k t ó r y dzieli z n i m głęboki pesymizm co do stanu k u l t u r y współczesnej, o b n a ż a jednak t a k ą z ł u d n o ś ć deklarowanego przez i n t e l e k t u a l i s t ó w po­ k r o j u Baudrillarda przekonania o n i e p o d a t n o ś c i na wszech­ obecny w p ł y w k u l t u r y masowej. C z ł o w i e k współczesny jest b o w i e m zbyt g ł ę b o k o zanurzony w wizualnych m i r a ż a c h , stereotypach, fantazmatach, p r o d u k o w a n y c h przez ś r o d k i masowego k o m u n i k o w a n i a . W o b r ę b postmodernistyczne­ go syndromu w c h o d z ą takie właściwości, j a k zniesienie granic p o m i ę d z y k u l t u r ą w y s o k ą a n i s k ą , p o p u l a r n ą , fas­ cynacja „ z d e g r a d o w a n y m p e j z a ż e m nijakości, kiczu, seriali telewizyjnych i k u l t u r y 'Reader's Digest', reklam, filmów hollywoodzkich kategorii B, paraliteratury, k r o n i k k r y m i n a ­ l n y c h . " Takie jego elementy, j a k niejasność, ekspansywny seksualizm, sięganie do najbardziej mrocznych p o k ł a d ó w ludzkiej psychiki, rewolta wobec ustalonych n o r m społecz­ nych i obyczajowych, p r z e s t a ł y s z o k o w a ć i u t r a c i ł y posmak skandalu. Postmodernistyczna t w ó r c z o ś ć artystyczna o d ­ znacza się w e d ł u g niego indyferentyzmem aksjologicznym i uczuciowym, brakiem głębi znaczeniowej i p o d t e k s t ó w . W ł a ś c i w a i m i n t e r t e k s t u a l n o ś ć zasadza się na z a w ł a s z c z a n i u i powielaniu dawnych i współistniejących stylów estetycz­ nych bez w y r a ź n e j motywacji. Jest mniej l u b bardziej s p r a w n ą (niekiedy istotnie nader w y r a f i n o w a n ą ) ż o n g l e r k ą tekstami k u l t u r y . Postmodernizm opisuje Jameson j a k o e p o k ę k o ń c a stylu pojmowanego w s p o s ó b jednostkowy i w y j ą t k o w y , koniec indywidualnego, t w ó r c z e g o , rozpoz­ nawalnego w sygnaturze d z i a ł a n i a , z a s t ą p i o n e g o przede wszystkim przez m e c h a n i c z n ą r e p r o d u k c j ę . Sporo miejsca p o ś w i ę c a Jameson pastiszowemu charak­ terowi k u l t u r y postmodernistycznej, przy czym dokonuje on r o z r ó ż n i e n i a p o m i ę d z y m o d e r n i s t y c z n ą p a r o d i ą , a pastiszem — k t ó r y jest p a r o d i ą w y z b y t ą wyższej intencji, satyrycznego impulsu, jest więc strategią n e u t r a l n ą , „ p u s t ą " . F i l m y przy­ należące do formacji postmodernistycznej realizują ten m o ­ del za p o m o c ą w ł a ś c i w y c h sobie ś r o d k ó w , innych niż na p r z y k ł a d literatura. Jest rzeczą z n a m i e n n ą , że adaptacje sztandarowych powieści postmodernistycznych takich j a k Pocałunek kobiety pająka Puiga, Imię róży Eco czy Ragtime D o c t o r o w a wcale nie m a j ą charakteru postmodernistycz­ nego. F i l m o d w o ł u j e się najchętniej do pewnych standar­ d o w y c h p r z e d s t a w i e ń wizualnych, takich j a k inne filmy, 4 5 6 k o m i k s y , reklama, video-klipy. Istnieje jednak zdaniem Jamesona specyficzny filmowy gatunek postmodernistyczny — m i a n o w i c i e film-nostalgia l u b j a k k t o w o l i film retro. Jako p r z y k ł a d podaje Jameson American Graffiti (1973), ale i Konformistę Bertolucciego czy Chinatown P o l a ń s k i e g o . F i l m y te, w a r t o ś c i o w a n e raczej negatywnie, nie są w e d ł u g niego r e k o n s t r u k c j ą sytuacji historycznej, nie e w o k u j ą prze­ szłości, ale nostalgiczne o niej wspomnienie. W ramach gry intertekstualnej o d t w a r z a j ą pewne schematy wizualne tej przeszłości, w y g ł a d z o n e , p i ę k n e , czasem nieostre, j a k b y zatarte w n i e d o k ł a d n e j p a m i ę c i . A t r y b u t a m i „ h i s t o r y c z n o ś c i " s ą stroje i stylowe w n ę t r z a — czy to b ę d ą lata 30. czy 50. S w o i s t ą f o r m ą r e t r o - f i l m ó w są remake'i, realizowane i o g l ą ­ dane z p e ł n ą ś w i a d o m o ś c i ą istnienia poprzednich wersji, k t ó r a to ś w i a d o m o ś ć , j a k pisze Jameson, jest w a ż n ą częścią s k ł a d o w ą struktury filmu. N i e wszystkie p r z y k ł a d y cyto­ wane przez Jamesona s ą bezdyskusyjne, ale sam p r o b l e m jest niewątpliwie godny zastanowienia. F i l m zajmuje w jego r o z w a ż a n i a c h sporo miejsca, podob­ nie j a k k u l t u r a masowa. M a to z w i ą z e k z jego tezą o w s p ó ł ­ zależności k u l t u r o w y c h f o r m postmodernizmu, jego stylis­ tycznej superstruktury i p o d ł o ż a ekonomicznego. Wspo­ mniane dziedziny, tak ściśle p o w i ą z a n e z sytuacją r y n k o w ą , e k s p a n s j ą k a p i t a ł u , funkcjonujące w ponadnarodowej prze­ strzeni są d o s k o n a ł ą ilustracją tej tezy. Istotne też wydaje się w k o n t e k ś c i e interesujących nas spraw d o s t r z e ż e n i e przez Jamesona w samym pojęciu postmodernizmu aspektu chro­ nologicznego, czy raczej p e r i o d y z u j ą c e g o . Jego w y o d r ę b ­ nienie zbiegło się b o w i e m z t a k i m i zjawiskami j a k powszech­ na modernizacja wszystkich dziedzin życia, narodziny postindustrialnego, czy konsumpcyjnego s p o ł e c z e ń s t w a , społe­ c z e ń s t w a m e d i ó w (lub spektaklu), wielonarodowego kapita­ lizmu. Wszystkie te czynniki w p ł y n ę ł y na kierunek rozwoju sztuki filmowej i e k s p a n s j ę k u l t u r y masowej. J a k ż e nie na miejscu wydaje się Jamesonowi niegdysiejszy entuzjazm M c L u h a n a . M a r k s i s t o w s k i r o d o w ó d Jamesonowskich w y ­ w o d ó w nie ulega w ą t p l i w o ś c i , t y m niemniej, trafiają one w sedno rzeczy. Nieustannie w z r a s t a j ą c e koszty produkcji z m u s z a j ą p r o d u c e n t ó w do inicjowania m i ę d z y n a r o d o w e j w s p ó ł p r a c y , w w y n i k u czego p o w s t a j ą u t w o r y bez specjal­ nego adresata, bez w y r a ź n e g o , narodowego oblicza, filmy „ d l a k a ż d e g o " . P o d k r e ś l i ć trzeba, że jest to tendencja o g ó l n o ś w i a t o w a , d o t y k a ona jednak najwyraźniej k i n a euro­ pejskiego, k t ó r e zostaje w ten s p o s ó b zmuszone do respek­ towania przyzwyczajeń odbiorczych w i d z ó w zza oceanu — b o w i e m największy k a p i t a ł zgromadzony jest w r ę k a c h p r o d u c e n t ó w a m e r y k a ń s k i c h . P o w s t a j ą w ten s p o s ó b , wedle znakomitego określenia Krzysztofa Zanussiego, lekkostrawne, postmodernistyczne „ e u r o p u d d i n g i " . Jameson zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na fakt, iż ta nowa t w ó r c z o ś ć k u l t u r a l n a p o w i n n a b y ć traktowana j a k o metoda przedstawiania nowej przestrzeni postmodernistycznej, k t ó ­ ra to p r z e s t r z e ń nie jest l i t y l k o k o n s t r u k t e m p o j ę c i o w y m , ale ma charakter realny, rzeczywisty. M i e l i b y ś m y t u więc do czynienia, j a k pisze, „ z n o w ą f o r m ą realizmu", o p a r t ą na kulturze simulacrum. R ó w n o c z e ś n i e jednak te nowe formy twórczości m o g ą b y ć , i są analizowane j a k o formy mis­ tyfikujące tę rzeczywistość, bo zabieg mistyfikacji jest wpisa­ ny w ich p o e t y k ę . Badacz, k t ó r y podejmuje się ich analizy musi sobie z tej ambiwalencji z d a w a ć s p r a w ę , w przeciwnym razie grozi m u tautologia. M a t e r i a ł e m p r o w o k u j ą c y m do tego rodzaju d o c i e k a ń są w e d ł u g mnie filmy W o o d y Allena, a przynajmniej n i e k t ó r e z nich. W y r a s t a j ą one z k u l t u r y postmodernistycznej, k a r m i ą się n i ą — z a c h o w u j ą c , na ile to m o ż l i w e , wobec niej krytyczny dystans. Same u w i k ł a n e w w i e l o p i ę t r o w e gry intertekstualne niekiedy s p r a w i a j ą w r a ż e n i e czystej, oszałamiającej zabawy. (Jak film Wojna i śmierć, w k t ó r y m w w ą t e k Tołstojowskiej powieści Wojna i pokój z o s t a ł w p l ą t a n y niepozorny K a n d y d o - p o d o b n y czło- 139 �wieczek obdarzony ś w i a d o m o ś c i ą wyrafinowanego, amery­ k a ń s k i e g o intelektualisty czy film To, co chciałbyś wiedzieć 0 seksie, ale wstydzisz się zapytać — zbudowany z o d n i e s i e ń stylistycznych d o najbardziej klasycznych g a t u n k ó w filmo­ w y c h z w ł ą c z o n y m w ich o b r ę b nieodzownym elementem niespodzianki i zaskoczenia w aurze absurdalnego dowcipu). K i e d y indziej A l l e n , nie r e z y g n u j ą c z postmodernistycznej p r a k t y k i collage'u i cytowania t e k s t ó w z przebogatego „ m u z e u m w y o b r a ź n i " , j a k i m dysponuje, mieszając k u l t u r ę t r y w i a l n ą , kicz i wyrafinowane arcydzieła (jak w Annie Hall, Manhattanie czy w Zeligu) — dokonuje wynikliwej auto­ analizy oraz analizy postmodernistycznej rzeczywistości, w k t ó r e j p r z y s z ł o m u żyć i t w o r z y ć , i k t ó r a jest jego ż y w i o ł e m . Prawdziwie postmodernistycznym ś r o d k i e m wypowiedzi jest dla Jamesona w i d e o . Zwraca o n u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć zastosowania n o w y c h n a r z ę d z i teoretycznych do opisu zja­ wiska, k t ó r e dziś zajmuje coraz ważniejszą pozycję. R ó ż n i się ono o d k i n a przede wszystkim o r y g i n a l n o ś c i ą f o r m y , k t ó r e j p o d s t a w o w ą c e c h ą jest, j a k to m ó w i R a y m o n d W i l l i a m s , totalna p ł y n n o ś ć (flux total). S t ą d , zdaniem Jamesona, ogromna t r u d n o ś ć interpretacji tematycznej tekstu wideo. Powstaje o n w oparciu o bricolage, rodzi się z sumy c y t a t ó w wizualnych, jest najbardziej w y s u b l i m o w a n ą f o r m ą colla­ ge'u, p o z b a w i o n ą w e d ł u g Jamesona (podobnie j a k m u z y k a aleatoryczna), z a r ó w n o znaczenia, j a k i głębi metafizycznej. O t o czysty w y k w i t postmodernizmu... 7 8 9 U m b e r t o E c o należy, podobnie j a k Jameson, d o tych badaczy k u l t u r y , k t ó r z y m a j ą ś w i a d o m o ś ć , iż wszelkie p r ó b y z a m k n i ę c i a się w azylu k u l t u r y wysokiej, w odcięciu o d niszczącego w p ł y w u k u l t u r y masowej, skazane są na niepo­ wodzenie. Stroni jednak o d moralizatorskich p o u c z e ń , w miejsce czego proponuje z m i a n ę perspektywy widzenia przez unikanie p o d z i a ł u k u l t u r y na lepszą i g o r s z ą . P ł a w i się w rzeczywistości postmodernistycznej, b a w i się n i ą t r o c h ę j a k W o o d y A l l e n , ale na w y ż s z y m stopniu ś w i a d o m o ś c i metakrytycznej, sam wreszcie j ą produkuje (powieść Imię róży i Wahadło Foucalta. Z a podstawowy warunek przy­ s t ą p i e n i a d o tej zabawy u w a ż a jednak (rozwijając k o n c e p c j ę Jencksa i nie tak m o ż e w y r a ź n i e w y a r t y k u ł o w a n ą sugestię Jamesona) d w u k o d o w o ś ć tekstu postmodernistycznego — co polega na w s p ó ł i s t n i e n i u w o b r ę b i e jednego u t w o r u e l e m e n t ó w k u l t u r y wysokiej i masowej. C h o d z i t u jednak nie tyle o proste i c h przemieszanie, ale i c h o d d z i e l n ą egzystencję na r ó ż n y c h poziomach — sprawia t o , iż odbiorca wtajem­ niczony odczytuje z tego samego tekstu inne treści niż odbiorca n a i w n y l u b gorzej wyedukowany. T a k więc, aby tekst postmodernistyczny o d s ł o n i ł swoją z ł o ż o n o ś ć , aby ujawnił na jakiej zasadzie z o s t a ł skonstruowany, s ł o w e m , aby p r z e m ó w i ł m e t a j ę z y k i e m — odbiorca musi d y s p o n o w a ć o k r e ś l o n ą k o m p e t e n c j ą k u l t u r o w ą . M y l i ł b y się jednak ten, k t o by k o m p e t e n c j ę tę, pisze Eco, w i ą z a ł z poziomem w y k s z t a ł c e n i a l u b z p r z y n a l e ż n o ś c i ą do elity intelektualnej. O t ó ż Eco zwraca u w a g ę na fakt, iż na wiedzę w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy złożyły się przede wszystkim r ó ż n o r a k i e teksty k u l t u r y masowej i popularnej i że to za ich p o ś r e d n i c t w e m d o t a r ł y d o ń , w przeważającej części elementy k u l t u r y wyso­ kiej. Dysponuje o n więc prawdopodobnie i n n y m typem wrażliwości estetycznej ( i n n y m , a nie gorszym), i n n ą hierar­ c h i ą w a r t o ś c i niż odbiorca dawnego t y p u , koneser sztuki. Posiada też z n a j o m o ś ć reguł gry, k t ó r e p o z w a l a j ą m u , j a k to o k r e ś l a autor, c z e r p a ć zadowolenie i r a d o ś ć z dzieła, z k t ó ­ r y m obcuje. T a k na p r z y k ł a d odbierane są filmy Spielberga 1 Lukacsa, n i e k t ó r e filmy W o o d y Allena (z p e w n o ś c i ą przez w i d o w n i ę mniejszą liczebnie), czy wreszcie seriale telewizyjne j a k Columbo i Dallas. W tych ostatnich zresztą gra intertekstualna jest zdecydowanie mniej wyrazista, a m o ż e niemal z b ę d n a . Jakkolwiek więc n i e k t ó r e egzemplifikacje Eco s ą kontrowersyjne — samo k r y t e r i u m d o b o r u — wspomniana 140 d w u k o d o w o ś ć , p o d l e g a j ą c a subtelnej r ó w n o w a d z e innowa­ cji i p o w t ó r z e ń , jest kluczem w ł a ś c i w y m . Z tego, co dotychczas powiedziano, w y n i k a , że najwięk­ szym problemem jest d o b ó r odpowiednio wyrazistych egzemplifikacji. K ł o p o t pojawia się, gdy zastosowano zbyt m a ł o k r y t e r i ó w d o b o r u . P r z y k ł a d e m takiej konfuzji m o ż e b y ć zakwalifikowanie f i l m u Blackmail (Męka milczenia) Hitchcocka z r o k u 1929 j a k o tekstu postmodernistycznego na tej jedynie zasadzie, iż zastosowano t a m swobodny t o k wypowiedzi, zaniechano p o d p o r z ą d k o w a n i a jej z a ł o ż o n y m z g ó r y r e g u ł o m gatunku, o d s t ą p i o n o o d przyjętych po­ wszechnie s c h e m a t ó w — k t ó r e to cechy z o s t a ł y postmoder­ n i z m o w i (między i n n y m i ) przypisane przez J.F. L y o t a r d a , j a k to uzasadnia pewien autor wydrukowanej w „ S c r e e n " analizy. I przeciwnie, model tekstu postmodernistycznego nie m o ż e b y ć zbyt sztywny, obdarzony n a d m i e r n ą ilością cech, bo w ó w c z a s d o k ł a d n e zastosowanie go w praktyce m o ż e o k a z a ć się n i e m o ż l i w e . G w o l i j a s n o ś c i w y w o d u zdecy­ d o w a l i ś m y się p r z y w o ł a ć najbardziej jaskrawe p r z y k ł a d y filmowej t w ó r c z o ś c i postmodernistycznej, takie k t ó r e nie p o w i n n y b u d z i ć kontrowersji. C h o d z i t u przede wszystkim o filmy D a v i d a L y n c h a , a zwłaszcza Blue Velvet, Dzikość serca i Miasteczko Twin Peaks. D w a pierwsze z nich, p o s ł u g u j ą c e się licznymi o d w o ł a n i a m i do klasyki H o l l y w o ­ odzkiej, e p a t u j ą o k r u c i e ń s t w e m , ale t a k ż e p r o w o k u j ą tan­ d e t ą , kiczem, t r y w i a l n o ś c i ą . W Blue Velvet z ł o z o s t a ł o podniesione do rangi n o r m y , w Dzikości serca problematyka m o r a l n a z o s t a ł a c a ł k i e m u n i e w a ż n i o n a . Z drugiej strony filmy te zniewalają widza, o s z a ł a m i a j ą go m n o g o ś c i ą perfek­ cyjnie zrealizowanych e f e k t ó w , z a s k a k u j ą c ą u r o d ą zdjęć, p r z e j m u j ą c ą m u z y k ą . Z a ś Miasteczko Twin Peaks m a ponad­ to tę zaletę, że dzięki serialowej formie m o ż n a prześledzić wszystkie te cechy, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , w procesie, w rozwoju. M a m y t u do czynienia z p r z e w r o t n y m kwes­ tionowaniem wszelkich z n a c z e ń i p o w i ą z a ń przyczynowo-skutkowych. Bohaterowie zmieniają o s o b o w o ś ć , j a k m a s k ę , j a k s t r ó j . Czyny ich pozbawione są l o g i k i i uzasad­ nienia, nowe w ą t k i p o j a w i a j ą się zanim stare u l e g n ą roz­ w i ą z a n i u . Bohaterowie wygłaszają k o m u n a ł y l u b też ezote­ ryczne, pogmatwane f o r m u ł y — ale m i m o to r o z u m i e j ą się wzajemnie. Są b o w i e m u w i k ł a n i w konglomerat k u l t u r o w y 1 0 — w k t ó r y m czują się j a k ryby w wodzie. F i l m o d w o ł u j e się d o wszystkich w a ż n y c h e l e m e n t ó w współczesnej k u l t u r y a m e r y k a ń s k i e j , wraz z jej m i g o t l i w o ś c i ą , p r z y w i ą z a n i e m do tradycji ( t a k ż e indiańskiej), w i a r ą w duchy, w ę d r ó w k ę dusz, sny, m i t y i e k o l o g i ę . Ewokuje przeczucie N e w A g e i najbar­ dziej trywialne schematy k u l t u r y masowej. W i d z , k t ó r y z a a k c e p t u j ę tę k o n w e n c j ę , ulegnie u r o k o w i niesamowitych n a s t r o j ó w , uzna, że tak n a p r a w d ę znaczenie m a t y l k o zabawa, k t ó r e j reguły ustala się samemu. I n n y m rodzajem k i n a , t y m razem bardzo mocno osadzo­ n y m w tradycji europejskiej, są filmy Petera Greenewaya, takie j a k Kontrakt rysownika, Brzuch architekta czy Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek. F i l m y te o d z n a c z a j ą się w y r a f i n o w a n y m rozpasaniem w i z u a l n y m . Obrazy zniewala­ j ą u r o d ą p l a s t y c z n ą , p r z y w o ł u j ą style i m o t y w y z dziejów malarstwa, rzeźby, architektury. S z o k u j ą o k r u c i e ń s t w e m , s k a t o l o g i ą , r o z p a s a n ą fizjologią. N a d wszystkim ciąży na­ strój dekadencki i przeczucie k o ń c a cywilizacji europejskiej - nie niosą ze s o b ą żadnej nadziei. W nurcie twórczości postmodernistycznej mieszczą się też takie filmy j a k Batman T i m a Burtona czy Kto wrobił królika Rogera R. Zameckisa, oba niemal w całości zbudowane z c y t a t ó w klasycznych tekstów filmowych, operujące pastiszem, eklektyzmem gatunkowym. Dotychczasowe ustalenia d o w i o d ł y ścisłego z w i ą z k u k u l ­ tury postmodernistycznej z kapitalizmem, rozwojem c y w i l i ­ zacyjnym, intensywnym szumem i n f o r m a c y j n y m w y w o ł a ­ n y m w s z e c h o b e c n o ś c i ą m a s s - m e d i ó w . Czy wobec tego m o ż e ­ m y m ó w i ć o polskim postmodernizmie? Czy w Polsce �I zjawiska, o k t ó r y c h b y ł a m o w a , znajdują j a k i e ś odbicie? W artykule Postmodernizm a socjalizm Z y g m u n t B a u m a n o r z e k ł , że socjalizm ze swoją w i a r ą w m o ż l i w o ś ć zaprojek­ towania s p o ł e c z e ń s t w a , z wizją szczęśliwej, harmonijnej egzystencji w oparciu o z a ł o ż o n e o d g ó r n i e reguły, z zasady swojej m i a ł charakter modernistyczny. W d o d a t k u , gdy świat z a n u r z a ł się w postmodernistycznej magmie, w Polsce p a n o w a ł stan wojenny i p r z e p ł y w t r e n d ó w i k i e r u n k ó w artystycznych z Z a c h o d u do naszego kraju, dotychczas w m i a r ę naturalny i bezkonfliktowy, na dłuższy czas uległ zahamowaniu. System u w a r u n k o w a ń d e c y d u j ą c y c h o pej­ z a ż u k u l t u r o w y m był u nas zasadniczo odmienny. M i m o to postmodernizm w wersji filmowej d o t a r ł do nas stosunkowo szybko, przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m kaset wideo. W przeważającej swej części u t w o r y te potraktowane z o s t a ł y p o c z ą t k o w o j a k o typowe k i n o komercyjne i trzeba b y ł o pewnego czasu, a t a k ż e wysiłku badaczy k u l t u r y , aby ich postmodernistyczny charakter m ó g ł z o s t a ć ujawniony. N i e m o g ł o się to stać bez przyswojenia na naszym gruncie myśli postmodernistycznej. Jednym z pierwszych, k t ó r z y zwrócili u w a g ę na istnienie tego zjawiska, był w Polsce prof. Stefan M o r a w s k i .W m i a r ę upowszechniania się pewnych w z o r ó w k u l t u r o w y c h i zakorzeniania się ich na naszym gruncie z a c z ę t o m ó w i ć o polskiej wersji postmodernizmu, przede wszystkim w dziedzinie architektury i malarstwa, ale p o d ­ budowa teoretyczna tych zjawisk jest ciągle jeszcze bardzo w ą t ł a i niepewna. Powolne k s z t a ł t o w a n i e się r y n k u sztuki w zmienionych warunkach ekonomicznych p r z e k s z t a ł c a stopniowo obraz naszej k u l t u r y . O b o w i ą z e k kultywowania w a r t o ś c i narodowych ustępuje miejsca przymusowej komer­ cjalizacji. Tendencja ta jest w dziedzinie produkcji filmowej szczególnie wyrazista. Z a p o c z ą t k o w a n a z o s t a ł a j u ż przed k i l k o m a laty, gdy s t a ł o się oczywiste, że ci z t w ó r c ó w , k t ó r z y c h c ą zaistnieć w świecie m u s z ą p o d p o r z ą d k o w a ć się o b o w i ą ­ z u j ą c y m tam r e g u ł o m . Celowo więc przyswajali sobie Inter­ national Style, sięgając do s t e r e o t y p ó w f i l m o w y c h utrwalo­ nych na Zachodzie. W y n i k artystyczny tych z a b i e g ó w był rozmaity, z reguły jednak p r o d u k t y te o d z n a c z a ł y się w t ó r nością i s c h e m a t y c z n o ś c i ą , przy jednoczesnym u b ó s t w i e natury technicznej. Jest jednak k i l k a filmów, k t ó r e ś w i a d o ­ mie się wpisują w nurt postmodernistyczny. N a l e ż a ł o by t u w s p o m n i e ć o Łabędzim śpiewie Roberta G l i ń s k i e g o (1988). F i l m z o s t a ł skonstruowany z c y t a t ó w i o d n i e s i e ń do innych filmów. O b n a ż e n i e tego faktu s t a ł o się elementem zabawy, gry z widzem. Podczas hałaśliwej k a m p a n i i reklamowej wyznaczono n a g r o d ę dla tych, k t ó r z y o d n a j d ą największą ilość tych c y t a t ó w i p r z y t o c z ą najwięcej filmów, do k t ó r y c h o d w o ł a n i a m o ż n a tam znaleźć. N i e z a l e ż n i e o d konkretnych u t w o r ó w t w ó r c a w y k o r z y s t a ł schematy rozmaitych gatun­ k ó w , takich j a k musical, film gangsterski, k o m e d i ę slapstick o w ą , wideo-klipy. Sens tej mieszaniny s t y l ó w i konwencji, 1 1 1 2 poza czystą r o z r y w k ą , z a b a w ą w k i n o , pozostaje niejasny i jest m a ł o w gruncie rzeczy istotny. P o d o b n y m chwytem, ale o d w o ł u j ą c się d o innej tradycji, p o s ł u ż y ł się Juliusz M a c h u l s k i w filmie Deja vu. Poprzednie jego filmy r ó w n i e ż ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł y do w z o r ó w dobrego kina komercyjnego i z tego p o w o d u były na naszym gruncie zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Deja vu, j a k sam t y t u ł na t o wskazuje jest niczym i n n y m , j a k s u m ą w ą t k ó w tematycznych i m o t y w ó w stylistycznych j u ż w kinie o g l ą d a n y c h . Ź r ó d ł e m inspiracji i bricolage'u stały się dla niego filmy z okresu N E P - u radzieckiego, takie j a k Przygody Mr Westa w kraju bolszewików Borisa Barneta, komedie Aleksandrowa, Cza­ pajew i Pancernik Potiomkin czy My z Kronsztadtu — ze­ stawione z gangsterskim filmem a m e r y k a ń s k i m z lat d w u ­ dziestych. Collage ó w skonstruowany z o s t a ł nader sprawnie i dowcipnie. Swoboda, z j a k ą t w ó r c a porusza się w świecie filmowych ready-made, aby z nich p r z y r z ą d z i ć ten coctail — p o r ó w n y w a l n a jest z n o n s z a l a n c j ą t w ó r c ó w tego n u r t u na Zachodzie. M a c h u l s k i sprawia w r a ż e n i e , j a k b y z o s t a ł przez teksty te u k s z t a ł t o w a n y , dlatego też ten postmodernistyczny film nosi wszelkie znamiona o r y g i n a l n o ś c i . K i n o polskie z k o n i e c z n o ś c i coraz częściej p o w s t a w a ć będzie przy w s p ó ł p r a c y m i ę d z y n a r o d o w e j . Spowodowane t o jest przede wszystkim w z g l ę d a m i ekonomicznymi. Siłą więc rzeczy będzie się „ p o s t m o d e r n i z o w a ł o " . Sądzić należy, że jest to proces nieuchronny bardziej niż w innych dziedzinach sztuki. W i e l u naszych t w ó r c ó w z powodzeniem p r ó b u j e kariery za g r a n i c ą . N a l e ż y do nich Zbigniew R y b c z y ń s k i , laureat Oskara za film Tango w kategorii filmów animowanych w r o k u 1983. R y b c z y ń s k i najchętniej p o s ł u g u j e się t e c h n i k ą wideo, s p r z ę ż o n ą z komputerem, a ostatnio r ó w n i e ż z telewi­ zją w systemie H i g h D e f i n i t i o n . O s i ą g n ą ł w Stanach Zjed­ noczonych i na Zachodzie n i e b y w a ł y sukces. N i e z a l e ż n i e o d maestrii technicznej, j a k ą o d z n a c z a j ą się wszystkie bez w y j ą t k u jego filmy, w s p o m n i e ć by n a l e ż a ł o o pewnej post­ modernistycznej aurze, j a k a z tych filmów emanuje. W y k o ­ rzystuje o n bowiem w filmach takich j a k Schody, Orkiestra czy Czwarty wymiar m o t y w y wizualne w y w o d z ą c e się z euro­ pejskiego dziedzictwa kulturowego. Cytaty te m a j ą charak­ ter j a w n y l u b zakamuflowany, ale s z o k u j ą c e zestawienia, przed j a k i m i się nie cofa, a t a k ż e stale p r z y w o ł y w a n y kontekst k u l t u r y masowej ś w i a d c z ą o t y m , że oddycha na co dzień a t m o s f e r ą postmodernistycznej k u l t u r y . K u l t u r a ta z p e w n o ś c i ą przeniknie do Polski, w nieco z u b o ż o n e j b y ć m o ż e postaci. Zdaje się o t y m świadczyć kierunek zmian, jakie obserwujemy. Nieuchronne tendencje komercjalizacyjne, z a p ę d y konsumpcyjne, ł a k n i e n i e rozry­ w k i w ucieczce przed n i e r o z w i ą z y w a l n y m i t r u d n o ś c i a m i życia codziennego s p r a w i ą , że j u ż w k r ó t c e k u l t u r a polska m o ż e o k a z a ć się „ c i e n k ą w a r s t e w k ą zmiennych m ó d , p o d k t ó r ą kryje się rzeczywistość r y n k o w y c h z a l e ż n o ś c i . " 13 PRZYPISY 1 Por. D. Bordwell, J. Staiger i K . Thompson, The Classical Hollywood Cinema: Film Style and Mode of Production to I960, London 1985 F . Jameson, Postmodernism, or the Cultural Logic of Late Capitalism „New Left Review" no 146, July-August 1984 Gilles Deleuze, L'image temps, Paris 1985 Por. np. The Ecstazy of Communication (w:) Hal Foster (ed.) Postmodern Culture, London 1985 F . Jameson, op.cit. F . Jameson, op.cit., s. 57 Por. F . Jameson, La lecture sans interpretation. La postmodernisme et le texte video, ..Communication" no 49, 1989 2 3 4 5 6 7 8 Cyt. za F . Jameson, La Lecture..., op.cit. U. Eco, Innowacja i powtórzenie: pomiędzy modernistyczną i postmodernistyczną estetyką, „Przekazy i Opinie", styczeń — czer­ wiec 1990 J . F . Lyotard, La condition postmoderne, Paris 1979 Z. Bauman, Postmodernizm a socjalizm (w:) „Literatura na Świecie" 1991, nr 10 Por. wstęp do książki Zmierzch estetyki autentyczny czy rzekomy, Warszawa 1987, artykuły o postmodernizmie filmowym „Kino" 1991, nr. 2 i 3 Bauman, op.cit. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 141 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63fb8c0d3f25b3628896ac238807ce87.pdf f071555d3c5cafdef46090e0ab262eaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2226 Title A name given to the resource Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o "Batmanie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie" Monika Sznajderman Po p a r u latach „ ż y c i a " w potocznej ś w i a d o m o ś c i historii o Batmanie i jego przeciwnikach t r u i z m e m b y ł o b y chyba twierdzenie, że ta o p o w i e ś ć Craiga Shawa Gardnera, sfil­ mowana przez T i m a B u r t o n a jest p r a w d z i w ą b a ś n i ą o walce dobra ze złem, a zarazem u w s p ó ł c z e ś n i o n y m m i t e m stworze­ nia świata, osadzonym w k a r n a w a ł o w e j scenerii. Siły dobra (choć nie u ś w i ę c o n e przez ludzkie, j a k ż e n i e d o s k o n a ł e pra­ wo) walczą bezustannie z siłami zła, r o d e m z piekielnych o t c h ł a n i . Raz uosabia je Joker, w y n u r z a j ą c y się ze z b i o r n i k a z kwasem, i n n y m razem — w Powrocie Batmana — Pingwin, k t ó r e g o d o m e m s ą miejskie ścieki i k a n a ł y . Batman — od p o c z ą t k u do k o ń c a dzieło k u l t u r y popularnej — nasycony jest znaczeniami mitologicznymi, a wszystkie elementy jego p e j z a ż u i wszystkie postacie są n o ś n i k a m i symbolicznych sensów, p o c z y n a j ą c j u ż o d samej nazwy miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. „ G o t h a m " (...) to miasto p r z e k l ę t e przez Boga. M i a s t o ponure, w k t ó r y m króluje zbrodnia i w y s t ę p e k ; miasto żyjące nocami w obskurnych barach, salonach t a t u a ż u , kinach porno, pełne ciemnych z a u ł k ó w , w k t ó r y c h czai się z ł o , wobec k t ó r e g o bezradne są ludzkie moce. W t a k i m właśnie b r u d n y m z a u ł k u , przed laty, pewnej gorącej i parnej nocy los z e t k n ą ł ze s o b ą Bruce'a Wayne'a (późniejszego Batmana) z Jackiem Napierem (późniejszym Jokerem). Napier m o r ­ duje r o d z i c ó w Bruce'a. Czynem t y m , o czym sam nie wie, budzi do życia Batmana. W filmie Burtona, j a k w j a p o ń s k i m teatrze, grają maski. M a s k a Batmana jest czarna, maska Jokera — k o l o r o w a . N a s t ę p u j e więc j a k gdyby o d w r ó c e n i e konwencjonalnych s k o j a r z e ń kolorystycznych, k t ó r e w czerni k a ż ą widzieć z ł o , zaś w błazeńskiej p s t r o k a c i ź n i e — wyłącznie j a r m a r c z n ą , c y r k o w ą wesołość. Barwna maska Jokera wydaje m i się przy t y m zdecydowanie ciekawsza o d czarnej maski jego przeciw­ nika z trzech p o w o d ó w : estetycznego, aktorskiego ( N i c h o l ­ son w r o l i J o k e r a - s z a l e ń c a ) oraz antropologicznego. Bowiem właśnie w tej pozornie jednoznacznej p s t r o k a c i ź n i e , w tane­ cznych ruchach Jokera, w jego twarzy-masce z z a s t y g ł y m na niej u ś m i e c h e m kryje się klucz do zrozumienia tej postaci poprzez n a w i ą z a n i e do bogatych, symbolicznych z n a c z e ń sylwetki b ł a z n a . M a s k a Jokera wydaje się t y m samym k r y ć o wiele więcej antropologicznych s e n s ó w niż maska Bat­ mana. Przyjrzyjmy się jej zatem i s p r ó b u j m y zajrzeć p o d n i ą . Masca ridens Po latach Jack Napier jest p r a w ą r ę k ą Grissoma, człowie­ ka, k t ó r y r z ą d z i G o t h a m . G r i s s o m o w i w o j n ę w y p o w i e d z i a ł o prawo i Batman. Niewygodny, c h o ć z innych p o w o d ó w , jest dla Grissoma t a k ż e Jack. Postanawia się więc go p o z b y ć , do czego pretekstem ma b y ć akcja w A x i s Chemicals Company. Otoczony przez policję i osaczony przez Batmana, Napier za p ó ź n o orientuje się, że w p a d ł w p u ł a p k ę . W a l k a z człowiekiem-nietoperzem k o ń c z y się dla Jacka upadkiem do wiel­ kiego z b i o r n i k a z kwasem. T a k rodzi się Joker. Ściśle m ó w i ą c , Joker rodzi się w nielegalnym gabinecie dr. Davisa, gdzie przed dociekliwością policji u k r y ć m o ż n a wszystkie ciemne sprawy i p o k ą t n e interesy. T a m dr Davis — z precyzją g o d n ą prawdziwego comprachico — p r z e k s z t a ł ­ ca Jacka w Jokera; t a m powstaje nowa, stworzona przez tego w s p ó ł c z e s n e g o adepta starej sztuki z n i e k s z t a ł c a n i a ludzkich ciał twarz-maska Jokera, masca ridens. T a k rodzi się n o w y C z ł o w i e k Ś m i e c h u — kolejne wcielenie postaci o długiej i bogatej tradycji, k t ó r e j najsłynniejszy literacki k s z t a ł t n a d a ł W i k t o r H u g o w powieści Człowiek śmiechu. K i m b y l i o w i comprachicos, l u b j a k ich czasem nazywano, comprapeąuenos dowiadujemy się właśnie o d francuskiego pisarza. „ B y ł o to — pisze H u g o — niezwykłe a potworne stowarzyszenie w ł ó c z ę g ó w , słynne w wieku siedemnastym, zapomniane w wieku osiemnastym, a dzisiaj nie znane j u ż n i k o m u . " K u r a d o ś c i gawiedzi i k r ó l ó w artyści comp­ rachicos w y k u w a l i na twarzach k u p i o n y c h dzieci wieczny u ś m i e c h , c i a ł o m nadawali dziwaczne k s z t a ł t y , zniekształcali czaszki. R o d z i ł y się w ten s p o s ó b k a r ł y , b ł a z n y , rozmaite ludzkie p o t w o r k i . T a k i jest też bohater powieści H u g o , Gwynplaine, ofiara owej „ c h i r u r g i i na o p a k " , j a k nazywa s z t u k ę comprachicos pisarz, k t ó r e j owocem jest zawsze „ a r c y d z i e ł o o d w r ó c o n e " , d o s k o n a ł a parodia b o ż e g o stwo­ rzenia. Proceder, j a k i uprawia dr Davis z Batmana jest r ó w n i e p o k ą t n y j a k proceder, j a k i uprawiali comprachicos w czasach, k t ó r e o p i s y w a ł H u g o . „Śmieję się t y l k o na z e w n ą t r z , m ó j śmiech jest z a g ł ę b i e n i e m w s k ó r z e , g d y b y ś wiedziała, j a k w ś r o d k u płaczę, p ł a k a ł a b y ś razem ze m n ą " — m ó w i Joker, a p o w t ó r z y ł b y to wraz z n i m i G w y n p l a i n e i bardzo do niego p o d o b n y bohater opowiadania J. Salingera Człowiek Śmiechu. A przecież za odległą, m e t a f o r y c z n ą t r a n s p o z y c j ę tego w ą t k u m o ż n a chyba u z n a ć i p o s t a ć Cania z opery Pajace Leoncavalla z jego s ł y n n ą a r i ą „ Ś m i e j się pajacu", i nieszczęsnego profesora U n r a t a z Błękitnego anioła, i bohatera Luizki Tomasza M a n n a , i wielu innych, zmuszonych do noszenia szeroko uśmiechniętej maski paja­ ca, k t ó r a staje się ich właściwą t w a r z ą i w k t ó r e j u m i e r a j ą . W r ó ć m y jednak do Jokera. O n t a k ż e nosi teraz na twarzy wieczny u ś m i e c h , a właściwie grymas u ś m i e c h u . M a s k a k l o w n a stała się jego w ł a s n ą t w a r z ą . D u ż o wysiłku musi w ł o ż y ć w m a k i j a ż tak, by k r e d o w o b i a ł e j s k ó r z e i zielonym w ł o s o m n a d a ć b a r w ę z b l i ż o n ą do barwy normalnej, ludzkiej twarzy. P o z o s t a ń m y jednak przez chwilę przy m o t y w i e szeroko o t w a r t y c h , śmiejących się ust. T o one przede wszystkim n a d a j ą twarzy C z ł o w i e k a Ś m i e c h u właściwości groteskowe, umieszczając go w o b r ę b i e k a r n a w a ł o w e j rze­ czywistości. M i c h a i ł Bachtin w szeroko „ r o z w a r t y c h " ustach widzi „(...) o t w a r t e w r o t a w i o d ą c e w d ó ł , d o c i e l e s n y c h c z e l u ś c i . Z r o z w a r t y m i ustami z w i ą z a n y jest obraz p o c h ł a n i a n i a - p o ł y k a n i a , jeden z najstar­ szych ambiwalentnych o b r a z ó w ś m i e r c i i z n i s z c z e ­ n i a . " Bachtin zwraca t a k ż e u w a g ę na związek p o m i ę d z y u ś m i e c h n i ę t ą m a s k ą k l o w n a a m a s k ą d i a b ł a : „ R o z w a r t e usta (przełyk i zęby) t o j e d e n z c e n t r a l n y c h , k l u c z o 1 2 135 �wych o b r a z ó w ludowego systemu świąteczne­ g o . N i e darmo j a s k r a w e p o w i ę k s z e n i e u s t stanowi podstawowy tradycyjny chwyt w formowaniu z e w n ę t r z n e g o w y g l ą d u t w a r z y k o m i c z n e j : ko­ micznych masek, wszelkiego rodzaju 'wesołych s t r a s z y d e ł ' (...), d i a b ł ó w z diableries, a nawet L u c y f e r a . " T a k więc, jeżeli wierzyć Bachtinowi, m o t y w o t w a r t y c h , śmiejących się, jask­ rawo p o w i ę k s z o n y c h ust k o j a r z y ć się musi z m o t y w e m k a r n a w a ł o w e j śmierci, a w p o d t e k ś c i e błazeńskiej twarzy-maski C z ł o w i e k a Ś m i e c h u zawsze p o w i n n i ś m y widzieć 3 — zgodnie z r e g u ł a m i ś w i a t a symbolicznego — groteskowo w y k r z y w i o n ą twarz reprezentanta podziemi, c h o ć b y w jego wesołym wydaniu. Morderczy błazen „ N i e w i e d z i a ł e m , że nietoperze pojawiają się w d z i e ń ! " — w o ł a do Batmana Joker. „ P o j a w i a j ą się wtedy — o d ­ powiada B a t m a n — gdy z c y r k u w y c h o d z ą mordercze b ł a z n y . " Maska Jokera skrywa bowiem, p r ó c z deklarowane­ go cierpienia i smutku, t a k ż e treści n a w i ą z u j ą c e do z n a c z ą c e ­ go w kulturze w ą t k u złowieszczego k l o w n a , do obrazu b ł a z n a j a k o uosobienia zła i zwiastuna śmierci. W ą t e k morderczego b ł a z n a , p o p u l a r n y w literackich i f i l m o w y c h d z i e ł a c h k u l t u r y masowej ma r ó w n i e ż swoją t r a d y c j ę . Z w r a ­ ca na niego u w a g ę W . W i l l e f o r d , w e d ł u g k t ó r e g o z w i ą z e k b ł a z n a / k l o w n a ze śmiercią nie ogranicza się do tego, że pada o n ofiarą komicznego z a b ó j s t w a na arenie (po k t ó r y m zresztą natychmiast zmartwychwstaje, d a j ą c t y m samym d o w ó d istnienia symbolicznego z w i ą z k u p o m i ę d z y p o s t a c i ą b ł a z n a a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ą ) . Błazen to t a k ż e k t o ś , k t o śmierć zadaje, k t o śmiercią nonszalancko szafuje, k t o , niczym najwyższy sędzia a rebours, feruje ostateczne w y r o k i i mści się za krzywdy. Jako z ł o w r o g i zabójca-mściciel jest b ł a z e n figurą chaosu, anarchii, destrukcji, o b a l a j ą c y c h wszelki usankcjonowany ład; jest o d w r ó c e n i e m figury Boga i jego ziemskiego namiestnika, k r ó l a . T a k i b y ł t y t u ł o w y bohater Karła P. Lagerkwista albo Barkilphedro, zły b ł a z e n z Czło­ wieka śmiechu. Mścicielem jest też H o p F r o g z opowiadania E . A . Poego. W r a c a j ą c do w s p ó ł c z e s n o ś c i to, by nie s z u k a ć daleko, sięgnijmy c h o ć b y do Powrotu Batmana, gdzie Ping­ w i n , s ł a w n y „człowiek z k a n a ł ó w " jest szefem działającego t y l k o nocami zbrodniczego gangu C y r k u Czerwonego T r ó j ­ k ą t a . M o ż e m y też zajrzeć do książki It S. K i n g a , w e d ł u g k t ó r e j T . Wallace n a k r ę c i ł f i l m p o d t y m samym t y t u ł e m . I t a m ucieleśnieniem z a m i e s z k u j ą c e g o miejskie podziemia zła jest c y r k o w y k l o w n o p o m a r a ń c z o w y c h w ł o s a c h , jaskrawo czerwonych, szerokich, u ś m i e c h n i ę t y c h ustach, k l o w n z p ę ­ kiem k o l o r o w y c h b a l o n i k ó w . Alex, bohater Mechanicznej pomarańczy A . Burgessa, w e d ł u g której n a k r ę c i ł f i l m S. K u b r i c k t a k ż e zabija w masce cyrkowego k l o w n a , a jego ruchy, podobnie j a k ruchy Jokera, są taneczne i pląsające. 4 M o t y w y , do j a k i c h o d w o ł u j ą się treści skrywające się pod masca ridens Jokera - obraz b ł a z n a j a k o figury zła, chaosu, zniszczenia i w ą t e k jego z w i ą z k u ze śmiercią, podobnie zresztą j a k p r o b l e m z w i ą z k u postaci b ł a z n a / k l o w n a z demo­ nicznymi siłami podziemi warte są osobnego r o z w i ą z a n i a . Tutaj u d a ł o m i się jedynie n a s z k i c o w a ć k o n t u r y tego zagad­ nienia. Commence au Festival! czyli fragmenty mitu stworzenia Zajrzyjmy jeszcze głębiej p o d m a s k ę , szukając kolejnej warstwy m i t u . C a ł a d z i a ł a l n o ś ć morderczego b ł a z n a - J o k e r a jest w istocie kreacją k a r n a w a ł u , cofnięciem ś w i a t a do stanu 136 pierwotnego chaosu, p o p r z e d z a j ą c e g o jego stworzenie. Te­ raz rozpoczyna się p o m i ę d z y Batmanem i jego przeciw­ n i k i e m w ł a ś c i w a w a l k a o nowy ł a d ; w a l k a , k t ó r ą ostatecznie wygra Batman. M y jednak, nie w y c h o d z ą c t a k daleko w przyszłość, zatrzymamy się w czasie t r w a n i a k a r n a w a ł u , tak by przyjrzeć się istocie demiurgicznych p o c z y n a ń Jokera. Sam stworzony, Joker stwarza dalej. D z i ę k i specyfikowi zwanemu Ś m i e c h o l e m b ą d ź U ś m i e c h a c z e m kreuje kolejnych L u d z i Ś m i e c h u ; ludzi k t ó r z y r o d z ą się i w tej samej chwili u m i e r a j ą , lecz z u ś m i e c h e m na ustach. Z a m i e n i ł jedynie kunszt comprachicos na zupełnie n o w o c z e s n ą c h e m i ę . K a r n a w a ł śmierci t r w a . M i a s t o , w swym ś w i ą t e c z n y m rozpasaniu, p o g r ą ż a się w z b r o d n i i anarchii; śmierć, j a k b y w skondensowanym wspomnieniu c z a s ó w wszelkich plag, sąsiaduje ze ś m i e c h e m . N a d c h o d z i wreszcie czas na Jokerow ą p a r a d ę , w czasie k t ó r e j mianuje się on n o w y m ojcem — założycielem miasta, miasta, k t ó r e w t y m momencie staje się imago mundi, symbolicznym odwzorowaniem ś w i a t a . N a scenę wjeżdżają reflektory, gigantyczne, ś m i e r c i o n o ś n e , w y ­ p e ł n i o n e Ś m i e c h o l e m balony, wreszcie platforma z tronem. „ A przecież to dopiero p o c z ą t e k " - w o ł a Joker. „ B ę d ę rządził ś w i a t e m ! — Po dzisiejszej nocy nigdy j u ż nie prze­ stanie się ś m i a ć . " Za chwilę na niebie, o p r ó c z b a l o n ó w z a c z n ą t a k ż e w i r o w a ć p i e n i ą d z e . M i l i o n y d o l a r ó w . Takiej obfitości miasto nigdy jeszcze nie z a z n a ł o . G o t h a m p o g r ą ż a się w chaosie. Zbliżają się nowe czasy. P o w t ó r z m y raz jeszcze: dla k a ż d e g o antropologa k u l t u r y , dla k a ż d e g o , k t o interesuje się m i t a m i jasne jest, że k a r n a w a ł j a k i kreuje Joker — feeria świateł, rozpasania, anarchii, ś m i e c h u i śmierci —jest symbolicznym cofnięciem ś w i a t a do czasu p o c z ą t k ó w , po k t ó r y m n a s t ą p i ć musi n o w y ł a d , nowa kreacja. Jaka jest jednak ta kreacja? Joker, z lucyferyczną p y c h ą , marzy o boskich prerogatywach, co wszystkie jego gesty wywraca na nice, c z y n i ą c z nich jedynie parodie demiurgicz­ nych g e s t ó w Boga. Sam C z ł o w i e k Ś m i e c h u jest przecież wyłącznie p a r o d i ą b o ż e g o stworzenia. „ W y o b r a ź m y sobie o r t o p e d i ę z a s t o s o w a n ą w o d w r o t n y m k i e r u n k u — pisał H u g o . — T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł proste spojrzenie, sztuka ta kształtuje zeza. T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł h a r m o n i ę , wprowadza chaos k s z t a ł t ó w . T o , co B ó g uczynił dosko­ n a ł y m , cofa z p o w r o t e m do niezdarnej formy s z k i c u . " J a k a ż więc m o ż e b y ć ta demiurgia, kiedy demiurgiem staje się nieudana, groteskowa „ f o r m a szkicu" jedynie? D e m i u r g i a Jokera, tego, w swej p o t w o r n o ś c i „ a r c y d z i e ł a o d w r ó c o n e ­ go", j a k nazywa tę f o r m ę stworzenia francuski pisarz, b y ł a b y zatem demiurgia a rebours, a k a ż d y kreacyjny gest Jokera 5 — p a r o d i ą tworzenia. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą błazeńskiej dysharmonii sylwetki przeciwnika Batmana, k t ó r a w y r a ż a się przede wszystkim p s t r o k a t y m strojem i z n i e k s z t a ł c o n y m i rysami jest t a k ż e element „ k r z y w i z n y " , k t ó r a zawiera się w samej etymologii pojęcia „ b ł a z e n " w j ę z y k a c h indoeuropejskich. Jak w i a d o m o , p o s t a ć b ł a z n a w i ą ż e się z m o t y w e m b ł ą d z e n i a , b ł ę d u , o b ł ą k a n i a , pokusy, kroczenia po złych ścieżkach, po manowcach prawdy, n o r m y , reguły. W prze­ ciwieństwie do tego w micie w ł a d c y j a k o demiurga uderza m o t y w prostoty, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ł a d u tak fizycznego j a k etycznego. N i e przypadkiem p i s z ą c o t y m , j a k Piotr I p r o j e k t o w a ł swoje miasto, Josif Brodski zwraca u w a g ę na r ó w n o w a ż n o ś ć o k r e ś l e ń o z n a c z a j ą c y c h w j ę z y k u angielskim z a r ó w n o w ł a d c ę j a k i linijkę — oba te pojęcia w y r a z i ć m o ż n a za p o m o c ą słowa „ r u l e r " . W ł a d c y , b ę d ą c y b o ż y m i namiest­ n i k a m i na ziemi, zawsze t w o r z ą za p o m o c ą l i n i i prostych. Demiurgia b ł a z e ń s k a natomiast jest p o c h o d n ą k r ę t a c t w a , k ł a m s t w a , perfidii; w sferze sybolicznej jest b ł ą d z e n i e m . K r z y s z t o f Dorosz, za Denisem de Rougement, nazywa tę demiurgic, s t e r o w a n ą pragnieniem uzyskania boskich prero­ gatyw „ m e t a f i z y c z n y m ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i . " Bo, j a k w i a d o m o , ci, k t ó r z y i d ą na s k r ó t y , zazwyczaj b ł ą d z ą . 6 �W t y m miejscu wypada przejść d o ostatniego w ą t k u mitycznego, k t ó r y c h k i l k a spotyka się p o d m a s k ą Jokera; d o w ą t k u m i t u o Prometeuszu. Bo o d l e g ł ą t r a n s p o z y c j ę i tego m i t u o d n a l e ź ć m o ż n a w historii C z ł o w i e k a Ś m i e c h u . Joker jako Prometeusz W b o s k i m dramacie stworzenia zawsze mieściły się p r ó b y obalenia ustanowionego ł a d u , a c z ł o n k o w i e tej, j a k pisze M a r i a Janion „ o l b r z y m i e j opozycji" — Prometeusz, T a n t a l , Iksjon, Syzyf w kulturze greckiej czy u p a d ł e anioły w tradycji kabalistycznej — zdają się b y ć c z ę s t o k r o ć cywilizatorami. Niemniej jednak t y l k o w relacji antycznej — w zaginionym z a k o ń c z e n i u d r a m a t u Ajschylosa i u Hezjoda — m i t prome­ tejski p r z e w i d y w a ł k o ń c o w e pojednanie bohatera z bogami. W k a ż d y m p r z y p a d k u te p r ó b y demiurgii p o demiurgii, c h o ć b y ich intencją b y ł o d o b r o ludzi, t w o r z ą przecież mitologiczny scenariusz p o d w a ż a n i a boskich w y r o k ó w — scenariusz analogiczny na p e w n y m poziomie d o scenariu­ sza przedstawionego w tej współczesnej, mitycznej o p o w i e ś c i 0 stworzeniu j a k ą jest Batman. B o w i e m jeżeli nawet o w o d o b r o ludzi, k t ó r y m legitymuje się z a r ó w n o Prometeusz, j a k 1 u p a d ł e anioły ( „ Z a s k a k u j ą c e jest to p o d o b i e ń s t w o zbun­ towanych a n i o ł ó w d o greckiego kontestatora b o g ó w — Pro­ meteusza" ) jest pojęciem w z g l ę d n y m , to t y m bardziej w ą t p l i w e b ę d ą przecież ironiczne deklaracje Jokera. Krzysz­ t o f Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis połitici cum diaboło umieszcza m i t prometejski u ź r ó d e ł m i t u faustycznego — o d Fausta renesansowego, k t ó r y z a p r z e d a ł d u s z ę d i a b ł u p o Fausta w s p ó ł c z e s n e g o , Fausta s p o ł e c z n i k a z m i t o l o g i i komunistycznej. T y l k o , j a k pisze Dorosz, „ H u ­ manistyczny m i t marksistowski nie pozostawia ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i co d o zbawczych mocy greckiego tytana. W per­ spektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi b y ć m i m o wszystko uznany za t y p u p a d ł e g o a n i o ł a , a nie zbawiciela." N i e z a l e ż n i e zatem o d swych intencji Prome­ teusz staje się uzupatorem, p r ó b u j ą c y m z ł a m a ć b o s k ą u m o ­ w ę z l u d ź m i . Podobnie j a k zbuntowane anioły — i j a k Joker — uosabia m i t o l o g i c z n ą figurę W r o g a . U p a d ł e anioły za s w ą p y c h ę i n i e p o s ł u s z e ń s t w o skazane z o s t a n ą na z a m k n i ę c i e w k r ę g u c i e m n o ś c i , przykucie ł a ń c u c h a m i do czarnej g ó r y i wieczne p o t ę p i e n i e . Prometeusz — na przykucie do skały K a u k a z u i w k o ń c u , j a k w p r z y p o w i e ś c i K a f k i — na zespolenie ze s k a ł ą , na zapomnienie, na u t r a t ę racji istnienia. Podobnie — p r z y w i ą z a n y kolczastym d r u t e m do drzewa — umrze C z ł o w i e k Ś m i e c h u z opowiadania Salingera. Joker z a ś — niczym u p a d ł e a n i o ł y — z a k o ń c z y życie p o w t ó r n y m upadkiem. O g i e ń ukradziony b o g o m przez greckiego herosa jest w istocie t y m samym, co n a u k i przekazywane ludziom przez a r c h o n t ó w : wiedza o w y r a b i a n i u z ł o t y c h i srebrnych przed­ m i o t ó w , wiedza o gwiazdach i księżycu, sztuka przewidywa­ nia przyszłości; t y m samym wreszcie, co ironiczna obietnica wiecznej szczęśliwości i wiecznego u ś m i e c h u , z ł o ż o n a przez Jokera m i e s z k a ń c o m G o t h a m . T o właśnie te dary i te obietnice Denis de Rougement nazywa „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , i n s p i r o w a n y m chęcią d o r ó w n a n i a b o g o m i u b ó s t w i e n i a c z ł o w i e k a . „ O t o dlaczego — pisze Dorosz — ogień w y k r a d z i o n y bogom, j a b ł k o zerwane z drzewa poznania d o b r a i zła, tajemnica stworzenia, wyniesione z nieba przez zbuntowanych a n i o ł ó w z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel czy magia u d o s t ę p n i o n a Faustowi po zaparciu się w i a r y , są p r z y k ł a d a m i metafizycznej u t o p i i , wiecznie p o n a w i a n ą p r ó b ą obejścia ludzkiej kondycji, p r ó b ą szturmu niebios i p o s i ą ś c i a Boga. A j a k w y n i k a z naszych w y w o d ó w , tego rodzaju p r ó b a nie m o ż e o b y ć się bez pomocy sił demonicznych, k t ó r e d o dyspozycji c z ł o w i e k a o d d a j ą swoisty ś r o d e k w y w y ż s z e n i a — m a g i ę . " Prometejski o g i e ń zatem, konkluduje Dorosz, to a t r y b u t istoty homo magus, a nie O p a t r z n o ś c i a czarna magia, b ę d ą c a a t r y b u t e m z a r ó w ­ no greckiego herosa, j a k i zbuntowanych a n i o ł ó w z Księgi Henocha stanowi d o m i n u j ą c ą cechę i mechanizm prometejs­ k i c h i anielskich d a r ó w dla l u d z k o ś c i . Za p i e r w o w z ó r Prometeusza u z n a ć m o ż n a , j a k u w a ż a Dorosz, u p r a w i a j ą ­ cych c z a r n ą m a g i ę b u n t o w n i k ó w z A t l a n t y d y , za jego p o t o m k a z a ś — r e n e s a n s o w ą p o s t a ć d o k t o r a Faustusa, k t ó r e g o historia „ w y d o b y ł a na p o w i e r z c h n i ę pakt z ciem­ n y m i m o c a m i , implicite zawarty w prometejskim micie." A przecież k i m ż e i n n y m , j a k nie homo magus, w s p ó ł c z e s n y m alchemikiem jest chemik — wynalazca Joker, k t ó r e g o cudo­ wne specyfiki m a j ą s p r a w i ć , ż e ludzie u m i e r a ć b ę d ą z u ś m i e ­ chem na ustach, a j e m u samemu z a p e w n i ć najwyższe, boskie prerogatywy w tej rajskiej krainie na opak? 9 1 0 7 8 PRZ A b y z a ś t o o d w o ł y w a n i e się d o m i t u Prometeusza nie w y d a w a ł o się zbyt arbitralne, przytoczmy jeszcze na koniec fragment p o ś w i ę c o n y c h G w y n p l a i n e ' o w i r o z w a ż a ń M a r i i Janion. Ona r ó w n i e ż w eseju Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka Śmiechu p o r ó w n u j e bohatera powie­ ści H u g o do greckiego tytana. „ J e s t o n b o w i e m — w sym­ bolicznej sferze powieści — p o s t a c i ą t y t a n i c z n ą , u p a d ł y m gigantem, Bogiem nie g ó r y , lecz d o ł u , Bogiem o t c h ł a n i n ę d z y " - pisze Janion. Istnieją oczywiście pewne r ó ż n i c e . Gwynplaine — w przeciwieństwie do Jokera — jest d o b r y i p o d m a s k ą — t w a r z ą Potwora skrywa autentyczny b ó l . Jego u ś m i e c h maskuje (czy też m o ż e raczej w y r a ż a ) cier­ pienie, podczas gdy u ś m i e c h Jokera o d s ł a n i a s z a l e ń s t w o i z ł o . Niemniej jednak p o z o s t a j ą c , za Janion, na poziomie symbolicznej sfery filmu i powieści, t a k ż e Jokera u z n a ć trzeba, w jego p o t w o r n o ś c i , za rewers b o ż e g o stworzenia, za rewers p i ę k n a , i , b i o r ą c p o d u w a g ę jego lucyferyczne zamie­ rzenia, r ó w n i e ż za rewers Boga. M i t prometejski jest bogaty, niejednoznaczny i r ó ż n i e interpretowany, t o t e ż nic dziw­ nego, że p o r ó w n u j ą c z n i m m i t C z ł o w i e k a Ś m i e c h u rozmaicie m o ż n a r o z k ł a d a ć akcenty. Janion p o d k r e ś l a t y t a n i z m G w y nplaine'a, jego „ n a p i ę t n o w a n i e cierpieniem przerażającej b r z y d o t y " , l o s istoty wyklętej. T y m z a ś , co łączy Prometeu­ sza i jego dalekiego p o t o m k a Fausta z Jokerem, co w historii tego ostatniego pozwala usłyszeć odległe echa m i t u prometej­ skiego, jest p o pierwsze i c h o p o z y c y j n o ś ć wobec p o s i a d a j ą c e ­ go sankcję b o s k ą ł a d u i b ł ą d z e n i e , b ę d ą c e w istocie m y l n y m „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , odzwierciedlające zane­ gowanie uznanego k a n o n u w a r t o ś c i , zboczenie z drogi prawdy, prawa i n o r m y ; po drugie zaś — k o n t a k t z ciemnymi mocami (do czego symbolicznym kluczem jest cała b ł a z e ń s k a demonologia sylwetki Jokera) i p o s ł u g i w a n i e się m a g i ą (lub służącą magii n a u k ą ) w celu kreacji nowego ł a d u , nowej filozofii, nowej sztuki. 1 1 12 N a szczęście Batman m i a ł jednak lepsze zabawki. PISY diabolo, (w.) Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn W. Hugo, Człowiek śmiechu, Warszawa 1955, t. I, s. 38 M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura ludo­ 1989, s. 28 Tamże, s. 27 wa średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 446 Tamże, s. 22 Tamże. Tamże, s. 28 Por. W. Willeford, The fool and his sceptre. A study in clowns and Tamże, s. 29 their audience, Northwestern University Press 1969 M. Janion, Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka W. Hugo, op.cit., s. 39 , Śmiechu, (w:) Maski, Gdańsk 1986, t. II, s. 406 Tamże, s. 407 K . Dorosz, Faust współczesny czyli de pacto hominipolitici cum 1 2 7 8 3 9 4 1 0 1 1 5 6 1 2 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea49ccac339d4e4e04cb7ca56f7d3358.pdf db1206e0dbc5121458e8fbeaa382c749 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5634 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource Kowalski, Piotr (1952-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5237 Title A name given to the resource Wspomnienie o Profesorze/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.12-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sochacki, Łukasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z enie o Profesorze marłych naukowcówwspominasię zazwyczaj schematycznie. Gdzie i kiedy się urodził, gdzie i kiedy zmarł? Jakie skończył szkoły? Gdzie studiował i pod czyim kierunkiem zdobył poszczególne stopnie i tytuły naukowe? Nie można zapomnieć o podaniu liczby napisanych książek, artykułów, recenzji itp. Wyliczaniu nie ma końca. Choć człowieka nauki ocenia się przede wszystkim po wytworach — po liczbie opublikowanych prac naukowych, to na tym Jego praca się nie kończy. To dopiero czubek góry lodowej. Chciałbym przybliżyć postać profesora Piotra Kowalskiego nieco inaczej. Nie można jednak myśleć o Profesorze i nie myśleć o książkach. Nie wychodził z księgarni bez książek (podkreślam liczbę mnogą). Spośród kra­ kowskich księgarń odwiedzał często tę znajdującą się w sąsiedztwie Instytutu Etnologii i Antropologii UJ oraz jeszcze jedną, przy ulicy Kalwaryjskiej. Kupowanie ogromnych ilości książek uprawniało Go do hurtowych cen. Nie wiem, czy był biblio­ filem, ale książki kochał — gromadzić i czytać. Zawsze, kiedy się przeprowadzał, zabierał ze sobą książki, a zanim je przewiózł, zdążył uzbierać kolejne kilogramy. Ostatecznie cały księgozbiór przeniósł do Wrocławia, bo nie ma jak w domu. Przez wiele lat mieszkał i pracował w Opolu, a potem w Krakowie. Ostatecznie wrócił do Wrocławia, który uwielbiał ponad inne miasta. Nigdy z nim o tym nie rozma­ wiałem, ale przypuszczam, że studenckie czasy pozo­ stawiły niezatarte wspomnienia. Stąd sentyment i chęć powrotu. Przyglądając się Jego fizjonomii, wzrostowi i powolnym ruchom (dostojnym, a nie ospałym), nie można było przypuszczać, jak dynamiczny i niespokojny charakter kryje się pod powłoką ciała. Wiele przeprowadzek było spowodowanych okolicznościami niezależnymi od Jego woli, tak się przynajmniej tłumaczył. Nie wyjaśnia to jednak Jego aktywności. Czasami odnosiłem wrażenie, że sypia wyłącznie w pociągach. Uczestniczył w wielu konferencjach w całym kraju, należał do kilku �Wspomnienie o Profesorze komitetów redakcyjnych, nieustannie planował jakieś publikacje. Więcej nawet, nie tylko planował, ale z sukcesem realizował te plany. Nie pozostawał bierny na polu organizowania życia akademickiego, aranżując konferencje. Do nieustannego przemiesz­ czania się zmuszały go też obowiązki związane z pracą. Wiecznie był w ruchu, nie tylko fizycznie, ale także intelektualnie. Ciągle coś pisał. Pomysły na badania i artykuły wyciągał jak asy z rękawa. Miał łatwość w problematyzowaniu rzeczywistości. Wszędzie potrafił znaleźć pole dociekań, czym przyprawiał o zawrót głowy wielu seminarzystów i uczestników zajęć. Banałem będzie stwierdzenie, że na Jego zajęcia studenci, kolokwialnie rzecz ujmując, walili drzwiami i oknami. Ten banał musi jednak wybrzmieć. Przychodzili z wielu powodów Część z nich dla­ tego, że uwielbiała Go słuchać. Należał do gatunku wykładowców gawędziarzy. Mógł godzinami rozpra­ wiać, a niektórzy studenci mogli godzinami słuchać. Przychodzili też może z powodu czysto prozaicznego — nie odnosił się do studentów z rezerwą. W kon­ takcie z Nim nie czuć było dystansu katedry. Między zajęciami (prowadził je zazwyczaj w czwartkowe wieczory) wszyscy palacze wychodzili za Nim na papierosa, a ci, którzy nie palili, w czwartek wie­ czorem udawali, że palą. Wokół Profesora zbierał się wianuszek studentów i rozpoczynała się dyskusja. Rozmawialiśmy na różne tematy. Traktował nas poważnie. Mocniej mówiąc, podmiotowo. Z życzli­ wością i rzeczowo odnosząc się do naszych poglądów i nieporadnych prób wchodzenia z Nim w intelek­ tualne zwarcie. Zawsze nad nami górował, nie tylko intelektualnie, ale również wzrostem. Mamy więc: książki, Wrocław, dynamizm, wykłady i relacje ze studentami. Coś jeszcze było wyjątkowe w Piotrze Kowalskim. Coś o wiele mniej uchwytnego, co uwyraźniało się wraz z przebywaniem z Nim. Mam na myśli pewien rodzaj delikatności i taktu. Coś takiego, co spra­ wiało, że przyjemnie było spędzać czas w Jego towa­ rzystwie. W prywatnych dyskusjach cechował go brak nachalności w wyrażaniu poglądów W wielu kwestiach miał wyrobione zdanie, którego gotów był bronić do ostatniego znaku interpunkcyjnego. Jednocześnie nie korzystał ze swojej przewagi — w tym sensie, że nie był autorytatywny względem młodszych rozmówców Zacząłem wspomnienia od jednej z pasji Profesora i na pasji, innego rodzaju, chciałbym skończyć. Wielu zapewne wie, że jednym z zainteresowań badawczych Profesora był kicz. Choć w murach uniwersyteckich zajmował się nim na sposób teo­ retyczny, to w domu był jednym z nas — „kiczożercą". Do najciekawszych obiektów z Jego kolekcji zaliczyłbym „głupiostójki", serię zdjęć z białym misiem (regularnie robionych podczas pobytów w okolicach Podhala i nie tylko) oraz kilkanaście ludowych obrazów przedstawiających Adama i Ewę pod drzewem zakazanego owocu. Profesor Piotr Kowalski był postacią znaną (szczególnie pośród etnologów i folklorystów). Nie można zapomnieć o Jego dorobku naukowym, a najlepszym na to sposobem jest przeczytanie choćby tych najważniejszych publikacji. Nie można jednak zapomnieć o Jego jednostkowości, a przez to wyjątkowości, wreszcie faktu, że był człowiekiem jakich mało, a nie liczbą napisanych książek. Łukasz Sochacki 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b8272b4d20a2c428f50a9e7dd74cf06.pdf 0a7856628718de61a3b919d12f214317 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5633 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5236 Title A name given to the resource Nauki bez właściwości. O śmietnisku kultury, powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych/ Barbarzyńca 2012 nr 18 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ylauki O śmietnisku hez kultury, właściwości powijakach kulturoznawstwa i badaniu zjawisk zwykłych z Januszem rozmawia Filip Wróblewski: Spotkaliśmy się, aby porozma­ wiać o Pana najnowszej książce Etnologia i oko­ lice. Eseje antyperyferyjne. Aż korci, aby dopytać, dlaczego „etnologia" w tytule? To słowo coraz rza­ dziej używane, zdaje się niemodne w czasach, gdy każdy pragnie się mienić antropologiem, a tytuły książek, przedmiotów, nazwy dyscyplin okrasza się „antropologią" odmienianą przez wszystkie przypadki. Przykładem może być próba (na szcze­ blu Komisji Nauk Etnologicznych i Ministerstwa) zastąpienia tytułu zawodowego magistra etnologii tytułem magistra antropologii. Zatem posłużenie się tym terminem wymagało pewnej odwagi, ale czy nie jest to cofanie się do czegoś przestarzałego? Czy to nie uwstecznienie w stosunku do dotychczasowych osiągnięć? Może jednak lepiej mówić o antropolo­ gii, wszak od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku toczono niebywałe boje o to słowo? Janusz Barański: Myślę, że tradycja polskiej etnologii jest na wskroś kontynentalna. Proszę popatrzeć na Francję czy kraje skandynawskie — tam się uprawia „etnologię". Wielka Brytania, 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA Filip Barańskim Wróblewski a z nią cały krąg anglosaski, to jednak inna linia, związana bardziej z tradycją antropologiczną. Zatem współczesne nazewnictwo jednostek uni­ wersyteckich w Polsce i w innych krajach bloku wschodniego, wyrażające się dwoma terminami — „etnologią" i „antropologią kulturową" — zdradza głębokie rozdarcie wewnątrz samej dyscypliny. EW: Można powiedzieć: tęsknotę. J.B.: Właśnie. Ten drugi człon — „antropolo­ gia kulturowa" — wskazuje, jaki mamy obecnie stan tożsamości, również na trwający proces autodefiniowania odnoszącego się do czegoś, co u nas wciąż pozostaje w powijakach. Nie sposób zaprzeczyć, że jest to także wypadkowa pewnego etapu rozwoju dyscypliny wiedzy. Na domiar tego, cechy natywistyczne wpływają na zróżni­ cowanie w przypadku poszczególnych ośrodków, których profil przyjmuje inne postaci w Stanach Zjednoczonych, Brazylii czy Polsce. Z drugiej strony bogactwo nazewnicze, wyrażające zarazem rozległość dyscypliny, pozwala przychylić się do �Wywiad 4 Janusz Barański u r o d z o n y w 1960 r., e t n o l o g , a d i u n k t w Instytucie Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j UJ. Z a j m u j e się teorią k u l t u r y , m u z e a l n i c t w a , kulturą materialną i współczesną. A u t o r książek: Socjotechnika, między magią a analogią. Szkice o masowej perswazji w PRL i III RP; Świat rzeczy. Zarys antropologiczny o r a z Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne. Tłumacz prac z zakresu e t n o l o g i i i studiów k u l t u r o w y c h . Filip W r ó b l e w s k i poglądu, iż etnologia była i wciąż pozostaje królo­ wą nauk o człowieku; nade wszystko jednak przez to, że zajmuje się tym, co niezbywalne, kulturą człowieka w jej pierwotności oraz eksploatowa­ niem jej zróżnicowania. Ten ostatni fakt wzmac­ nia jednak zwrotnie wspomniane natywistyczne, lokalne odcienie. Trend ów uwidocznia choćby nurt world anthropologies szczególnie ekspono­ wany w takich krajach, jak na przykład Meksyk czy Brazylia, które odmawiają pierwszeństwa an­ tropologiom euroamerykańskim, odrzucają ich swoistą hegemonię. W pewnym sensie i tradycja polska wpisuje się w ten nurt — u nas nigdy nie było „antropologii". Patrząc choćby od strony na­ zewnictwa, już za czasów Stanisława Ciszewskiego uprawiano właśnie „etnologię". W dobie komu­ nizmu zwrócono się wzorem nauki radzieckiej w kierunku „etnografii", co było podyktowane względami politycznymi — potrzebą odróżnienia się od nauki zachodniej. Natomiast dopiero lata dziewięćdziesiąte przynoszą rozszerzenie nazwy. Sporo jest mody w takim kreowaniu podejścia do dyscypliny, mody na termin „antropologia". Podejrzewam, że jest to z jednej strony reakcja na pojawienie się alternatywnego, a przy tym bardzo atrakcyjnego modelu uprawiania nauki, pochodzącego „z tamtego świata", zaś z drugiej — próba politycznego odreagowania wobec „et­ nografii", która była politycznie uwikłana. Nowe nazewnictwo — co ważne, zaaprobowane przez Komitet Nauk Etnologicznych — miało służyć od­ sunięciu wrażenia o jej politycznym charakterze, a zarazem nawiązaniu do tradycji kontynentalnej, z równoczesnym podkreśleniem faktu włączenia się w nurt światowy. Wracając do etnologii takiej jaka jest, należy wskazać zatem na lokalną specy­ fikę, wyrażaną również poprzez nazwę — nauki nie da się wyabstrahować, jest uwikłana w lokalne, również pozanaukowe konteksty. u r o d z o n y w 1985 r., e t n o l o g . EW: A zatem nie wolno tracić z oczu tradycji określonej przez nazwy takie jak „etnografia" czy BARBARZVHCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości „etnologia", bo to odbija się na tożsamości współ­ czesnych przedstawicieli dyscypliny, na ich związ­ ku z własnymi korzeniami. Oprócz wymienionych pojęć, wskazuje Pan na niebagatelne znaczenie badań terenowych jako istotnych dla odrębności etnologii. Wobec diagnozowanego zjawiska etnologizacji poza samą etnologią (to znaczy przesunięcia uwagi z tekstualizmu na badania terenowe) oraz wyczerpania paradygmatów związanych z dawnym rozumieniem etnografii, wypada spytać o to, czym miałyby być obecnie źródła etnołogiczne i gdzie ich poszukiwać? J.B.: O wszystkim przesądzają dane empirycz­ ne, to one mają niemały wpływ na status i stan wiedzy, zarazem jednak nie sposób uprawiać na­ uki bez teorii, która stanowi ramy dla tej pierw­ szej. W przypadku etnologii pozyskiwanie danych było wynikiem prowadzenia badań jakościowych. Należałoby wskazać dwa filary metodologiczne świadczące o wyjątkowości, odrębności, orygi­ nalności etnologii. Pierwszy to same badania terenowe, fakt ich prowadzenia; drugi — ich ja­ kościowy charakter. Może okażę się staroświecki, ale wzorem dla mnie jest ojciec Bronisław Mali­ nowski, on jest odniesieniem podstawowym, wy­ czerpującym te dwa kryteria, choć nie rezygnował przy tym ze spekulacji teoretycznej — w końcu był twórcą wpływowej teorii antropologicznej! W ło­ nie antropologii amerykańskiej nie sposób prze­ cenić Franza Boasa z jego koncepcją relatywizmu kulturowego. W sposób dojrzały intelektualnie przyczynił się do ukonstytuowania podstawowej domeny epistemologicznej antropologii, co z ko­ lei przekłada się na rozumienie procesu poznaw­ czego. Relatywizm ugruntowuje również tradycję badań międzykulturowych, potrzebę ich prowa­ dzenia, choćby przez wzgląd na eksponowanie inności. Do pewnego stopnia rezultatem tego są pojawiające się obecnie subdyscypliny antropo­ logii, jak antropologia zaangażowana czy stoso­ wana, których nie byłoby bez tego faktu, wraz 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA z odpowiednimi tego konsekwencjami epistemologicznymi i etycznymi. Wspominając o tym, nie sposób pominąć pragmatyzmu, który skłania ku logicznej konkluzji, iż to właśnie w zaangażowa­ niu widzieć należy przyszłość antropologii; z na­ ciskiem na zaangażowanie, a nie zastosowanie! Chodzi przede wszystkim o rys moralny, w czym niemałą rolę odgrywa tradycja pragmatyzmu czy metodycznego sceptycyzmu. Jeśli bowiem mamy różne światy i prawdy o świecie, domniemana prawda absolutna nie jest zatem — w duchu kantowskim — dostępna, a prawdą naczelną okazuje się ta, która może być najbardziej pomocna w da­ nej sprawie. Pociąga to automatycznie potrzebę dialogicznego rozumienia rzeczywistości, nie tyl­ ko wobec inności kulturowej, lecz i kulturowej swojskości — własnego dziedzictwa kulturowego. EW: Ostatnio podnoszą się głosy najmłodszego pokolenia etnologów, przyszłych absolwentów, że oto etnologia jako nauka jest zdecydowanie nie­ praktyczna, odbiega od wymogów rynku, że winna być przede wszystkim nauką praktyczną, dostarcza­ jącą „podręcznej skrzyneczki z narzędziami". Czy powyższe roszczenia, wobec skostnienia programu nauczania etnologii na polskich uczelniach, nie są pozbawione racji? J.B.: Tego rodzaju apele czy wyznania zdra­ dzają niski poziom wiedzy na temat tego, czym jest edukacja akademicka, w naszym przypadku humanistyczna. Ten rodzaj wykształcenia to nie „skrzynka z narzędziami" — tę można otrzymać w zasadniczej lub średniej szkole zawodowej; uniwersytet to nie jest szkoła zawodowa, gdzie na przykład uczy się zawodu zbrojarza-betoniarza. Uniwersytet dostarcza — a przynajmniej winien to dawać — wykształcenia najbardziej ogólnego, zasobnika dla wszelkich możliwych praktycznych aplikacji wiedzy. Podkreślał to kiedyś Ernest Gellner, kładąc nacisk na ogólny, a zarazem uniwersal­ ny charakter zachodniego wykształcenia. Stwarza �Wywiad 6 ono najszersze ramy, choć kosztem wiedzy prak­ tycznej — tę tworzy się w odniesieniu do konkret­ nego problemu, w trakcie badań czy miejscu pra­ cy Taki pogląd dominuje na przykład w akademii amerykańskiej, w tym wśród tamtejszych studen­ tów: dyplom otwiera drogę zawodową i jest jakby pierwszym i niezbędnym etapem zdobywania wiedzy z danego zakresu. Z drugiej jednak strony nasi studenci mają rację, przynajmniej w pewnym aspekcie. Na przykład badania terenowe, które mają dać podstawową kompetencję, jeśli trwają dwa tygodnie, to są ledwie liźnięciem terenu. Na rodzimym gruncie mamy mianowicie do czynienia z nadmiarem teoretyzowania kosztem praktyki. Jednak oczekiwanie dostarczenia jakie­ goś gotowego i uniwersalnego pakietu wiedzy metodologicznej i teoretycznej, a także praktycz­ nej jest nieuprawnione; każdy problem wymaga odrębnego podejścia. Tutaj zresztą pojawia się wspomniana kwestia podziałów wewnętrznych lub zjawiska interdyscyplinarności, co jeszcze bardziej komplikuje sprawę; przykładowo zmusza adeptów wiedzy antropologicznej do samodziel­ nego poszukiwania — kursów fakultatywnych, literatury, specjalistów. Na przykład dziś aplikacją wiedzy na temat antropologicznie rozumianego człowieka zajmuje się u nas głównie animacja kultury, bliska antropologii, czy pedagogika kul­ turowa. Zresztą cechuje je niedowład refleksji teoretycznej lub brak zdystansowania wobec gło­ szonej zasady, jaką jest użyteczność wiedzy. Nie bez przyczyny wspomniane orientacje badawcze wykształciły się w naszym kraju stosunkowo niedawno, dając tym asumpt etapowi rozwoju, na jakim się obecnie znajdujemy, czemu z kolei sprzyja swoisty stosunek do rzeczywistości, który można śmiało nazwać technokratycznym. To wy­ raz najnowszej fali inżynierii społecznej (kulturo­ wej), wspomaganej ponadnarodowymi grantami. Nasze społeczeństwo zmienia się dynamicznie, zaś ustrój demokratyczny ciągle nie okrzepł, toteż nie powinna dziwić zachłanność, z jaką przyswajamy takie praktyki technokratyczne. Wydaje nam się przy tym, że realizujemy zaniedbane wzorce świa­ towe. Rzecz jest jednak bardziej złożona, aniżeli może się na pierwszy rzut oka wydawać. F. W.: Jak refren powraca u Pana stwierdzenie Claude'a Lévi-Straussa — „antropolog był astronomem nauk społecznych". On sam w trakcie rozmowy z Didierem Eribonem wyznaje, nie bez obaw, że jako antropolodzy „byliśmy śmieciarzami historii i naszego majątku szukaliśmy w jej koszach". Jak pogodzić tak dotkliwy rozziew? J.B.: W tych kontradyktorycznych sformu­ łowaniach Lévi-Straussa ujawnia się znamienne rozdarcie myśli antropologicznej: z jednej strony przekonanie o owej astronomiczności dyscypliny, supremacji pośród nauk o człowieku, z drugiej — w istocie uprawiana marginalizacja na wła­ sne życzenie. Uważam, że powinniśmy się już pożegnać z tym drugim przesłaniem, wtedy ta sprzeczność zniknie; zresztą sam papież strukturalizmu mówił w trybie przeszłym. Prymarność antropologii należy pojmować w rozumieniu zakresu, a tutaj nie powinno być wątpliwości, że jest on w tym przypadku najszerszy w obrębie ca­ łości nauk o człowieku. Podkreślałem to w książ­ ce wielokrotnie — chodzi o rozumienie kultury bezprzymiotnikowe — ani ludowej, ani nieelitarnej, pierwotnej, peryferyjnej, marginesowej itd. Przypomnijmy, iż do czasu Lévi-Straussa etnologia zajmowała się tymi „śmieciami kultu­ ry", choć to określenie wydaje mi się oceniające i jeszcze pozytywistyczne z ducha. Lévi-Strauss nie wyszedł poza ten paradygmat, natomiast jego dzieło w zasadzie polega na pierwszeństwie wska­ zania, iż w istocie historia kultury to jest właśnie to śmietnisko, które winno się przeszukiwać. Chociaż, z drugiej strony, odwołanie do śmieci, odpadków, czegoś zbędnego, a co za tym idzie nieistotnego, miało prowadzić do wskazania tych elementów, jakie jednak okazują się niezmiernie BARBARZVNCA 1 ( 1 8 ) PD1P �Nauki bez właściwości ważne dla poznania człowieka. To także pod­ kreślenie szczególnej perspektywy, która przez ogólność i zakres pozwala etnologom uprawia­ jącym swą dyscyplinę na przemieszczanie się po różnych polach, zwyczajowo niedostępnych dla innych, gdzie socjolodzy, literaturoznawcy czy historycy sobie zwyczajnie nie radzą lub wcale nie podejmują ich penetracji. Można powiedzieć, że etnologia oznacza penetrowanie dna, poszuki­ wanie podstaw kultury, fundamentów gmachu, którego wyższymi kondygnacjami zajmują się specjaliści innych dziedzin. Oto nasz śmietnik, oto wykopalisko! 7 versity) czy na polskiej wsi. To tam rządził raczej obyczaj niż prawo, folklor niż sztuka, zwyczajo­ we stosunki etniczne niż zinstytucjonalizowane stosunki narodowe. W rozumieniu zachodniego centrum były to jednak peryferia. Nie znaczy to jednak, że mamy tak powierzchownie rozumiany historyczny wzorzec kontynuować. Chodzi o na­ wiązanie do wzorca pogłębionego, skrywającego się za tym pierwotnym zakresem — można by rzec — ilościowym. Chodzi bowiem o ów aspekt jakościowy, istotnościowy — chodzi o kulturę w wymiarze niezbywalności, której cechy znaj­ dziemy i wśród trobriandzkich rybaków, i wśród „białych kołnierzyków" z Manhattanu. Wskazy­ wałem w książce przykład obyczaju — jeśli rozu­ EW: Rzeczone dno można kojarzyć z programo­ mianego szeroko — jako kategorii dosyć dobrze wym dla etnologu, jaka wyłoniła się na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, bada­ oddającej zakres zainteresowań antropologii. niem kulturowych marginaliów czy obrzeży — jak Nie jest to przy tym jedyna kategoria; choćby tego chcieli Wojciech Burszta, Krzysztof Piątkowski pokrewne: rytuał, habitus, moda, etos, styl ży­ i Czesław Robotycki — na co żywotnym przykładem cia, których ważność dostrzegają dyscypliny są­ miały być pisane w tamtym okresie artykuły i książ­ siednie, nie wychodząc jednak zwykle poza etap ki. Jakie przełożenie na współczesny status badań teoretyzowania. Tymczasem takie rudymentarne terenowych ma powyższe podejście, zważywszy, że zjawiska w ciągle zmieniających się wcieleniach na mocy programu będącego podstawą przewrotu dają się rozpoznać wyłącznie przez badania em­ symbolicznego stało się ono dominującym w rodzi­ piryczne, przez wyjście w teren, podjęcie trudu mej antropologii? Czy nie jest aby tak, że to, w czym ich bezpośredniego badania i konceptualizacji na upatrywano atutu, stało się przyczyną zdeklasowa­ miarę współczesnej praktyki kulturowej i teorii naukowej. Punkt ten pokazuje prawdziwe zna­ nia dyscypliny? czenie przeciwstawienia peryferyjność—centralność, bynajmniej nie przez odniesienie jakiejś J.B.: Nie uważam, że etnologia powinna zaj­ „Warszawki" do jakiejś „Koziej Wólki", a raczej mować się badaniem jedynie marginaliów, tych przez przywracające rozumienie centralności Lévi-Straussowskich śmieci. Wspomniane dno w sensie pierwotności, rdzenności, źródłowości. to rozumienie kultury w kategoriach niesformaIdzie zatem o badanie obszarów, składających się lizowanej struktury, lecz nie w sztywnym rozu­ na podstawę świata, w którym żyjemy, pokazywa­ mieniu strukturalizmu, ile raczej w refleksyjnym nie tego, jak on funkcjonuje i dlaczego. Właśnie rozumieniu Bourdieu — wielości struktur, które to starał się pokazywać Clifford Geertz, chociaż są zarazem nieustannie strukturowane. Pomoc­ były to tylko przymiarki na owych peryferiach, na okazuje się tutaj znów tradycja uprawiania eksponował przy tym tak istotny dla antropolo­ dyscypliny: zapewne łatwiej było znaleźć ten gii rys dystrybutywnego rozumienia kultury, gdy nieformalny wymiar naTrobriandach, czy wśród pisał, że chodzi o poznanie różnych poglądów Indian Crow, którymi zajmował się Lévi-Strauss pasterzy w rozmaitych dolinach. (zresztą z perspektywy biblioteki Columbia Uni- 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA �Wywiad 8 EW: Sporo miejsca poświęca Pan kulturoznawstwu jako młodej, a jednocześnie ekspansywnej dyscypli­ nie nauk społecznych. Jak układają się zależności między tą dyscypliną a etnologią oraz czy jest ona w stanie wyprzeć tę drugą? funkcjonującym w formie dosyć eklektycznej. Chociaż zdarzają się chlubne wyjątki, ot wspo­ mniana praca Halawy. Jednakże to, co najbardziej wartościowe w tej pracy — etnograficzne badania terenowe — zostało zaczerpnięte wprost z etnolo­ gii. Po trzecie, przez lata mieliśmy wprawdzie do J.B.: Odnosząc się do kulturoznawstwa, wy­ czynienia z ciekawym nurtem kulturoznawstwa pada w pierwszej kolejności rozszerzyć pojęcie 0 rodzimych korzeniach i specyfice. Chodzi o Je­ kultury (odmienności kulturowej) o wspomniane rzego Kmitę i ośrodek poznański, choć właściwie znaczenie dystrybutywne. Dopiero to pozwala była to raczej szkoła z zakresu filozofii kultury. patrzeć na kulturoznawstwo z różnych punktów Niestety w krajowym kulturoznawstwie znaj­ widzenia. Po pierwsze, mówiąc dosadnie, polskie dziemy jedynie odpryski proponowanych przez kulturoznawstwo to — z nielicznymi wyjątkami — ten nurt koncepcji. Wreszcie, czymś innym jest ni pies, ni wydra; to takie nie wiadomo co. Miarą kulturoznawstwo (studia kulturowe) na Zacho­ tego mogą być kursy oferowane w ramach tych dzie, które do pewnego stopnia dzieli się zakre­ studiów. Są tam rozmaite wstępy, zdarza się ani­ sem z antropologią. Ta wciąż funkcjonuje tam macja kultury, a także strzępy jakichś specjalizacji zasadniczo według starego paradygmatu — to są (film, media, literatura); to zlepek rozmaitych te Levi-Straussowskie śmieci, peryferia o cechach przedmiotów bez odrębnej tożsamości, która da­ historycznych. Na peryferiach współczesnych wałaby jakieś ujednolicone rozumienie kultury. skupiają się natomiast studia kulturowe, choć To raczej ledwie orientacja, namiastka składająca wkraczają one i do nurtu głównego, posiłkując się na rozumienie kultury w sposób humanistycz­ się przy tym często antropologicznie rozumianym ny, a zatem zdecydowanie za wąski względem pojęciem kultury oraz etnograficznymi metoda­ tego, co ma do zaproponowania ujęcie antropo­ mi badań. Pewne przymiarki teoretyczne służące logiczne. W polskim krajobrazie spełnia kulturo­ wyjściu poza owe peryferia kulturowe/historycz­ znawstwo rolę kompensującą w dwojakim sensie. ne znajdziemy wprawdzie u niektórych antro­ Z jednej strony etnologia nie wydobyła się jeszcze pologów, na przykład Paula Rabinowa w pracy z dawniejszego paradygmatu skupienia na wspo­ Marking time. On the anthropology ofthe contemmnianych historycznie/kulturowo rozumianych porary (antropologię współczesności rozumie on marginaliach, a jeśli już wykracza poza nie, to robi jednak inaczej, niż to ma miejsce w polskim jej to w duchu tekstualistycznie, antyrelatywistycz- nurcie). Wyjątkiem może tutaj być Daniel Miller nie i esencjalistycznie zorientowanej antropologii prowadzący systematyczne empiryczne badania współczesności, nie wychodząc w teren, w żywą codzienności — konsumpcji, kultury materialnej, kulturę; tutaj wchodzi kulturoznawstwo, choć multimediów — pamiętając zarazem o perspekty­ efektów jeszcze za bardzo nie widać (znanym mi wie kulturowej wielości. Wspomniawszy o nim, wyjątkiem jest książka Mateusza Halawy o roli nie można przemilczeć świetnej pracy napisanej telewizji w życiu codziennym). Z drugiej, to z Donem Slaterem The Internet. An ethnographic odpowiedź na zapotrzebowanie, jakie przyniosły approach albo książki Toma Boellstorffa Corning lata dziewięćdziesiąte z ich potrzebą ukultural- of age in Second Life. Wracając do zachodnich niania. W naszych realiach kulturoznawstwo jest studiów kulturowych, stanowią one alternatywę tworem pozostającym jeszcze w powijakach, pra­ dla historii sztuki, literaturoznawstwa, socjologii cującym wprawdzie nad własną tożsamością, lecz 1 innych, ze względu na zaplecze teoretyczne oraz BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości podejście powalające rozumieć kulturę na sposób antropologiczny. Chodzi tutaj nade wszystko o ujęcie podważające ów fundament centrum-peryferie, na którym wznoszą się również inne dyscypliny humanistyki i nauk społecznych. O ile jednak antropologia zajmowała się dotychczas owymi kulturowymi/historycznymi peryferia­ mi z perspektywy centrum, to wspomnianych sąsiadów interesowały centra właśnie, również z perspektywy centrum. Subdyscypliny studiów kulturowych (np. visual studies w miejsce historii sztuki, czy literary studies w miejsce literaturo­ znawstwa) podważają te dawniejsze kolonizacyjne podejścia centrum, eksponując znaczenie stosun­ ków władzy czy oglądowej wielości zdetermino­ wanej rozmaitymi tradycjami i punktami widze­ nia. W wymiarze politycznym perspektywa ta nie jest jednak tym samym, co projekt antropologii zaangażowanej, tak jak się on na chwilę obecną przedstawia. Jeśli zatrzymalibyśmy się przy tym krytycznym ostrzu, to studia kulturowe bardziej zaabsorbowane są polityką kulturową {cultural politics), antropologia natomiast polityką kul­ turalną {culturalpolicy). W krajach anglosaskich studia kulturowe są znacznie bardziej dojrzałe, zdążyły instytucjonalnie okrzepnąć, a zarazem stały się zagrożeniem dla dalszego istnienia an­ tropologii, ponieważ z jednej strony wykorzystują jej metody, a z drugiej ich zakresy przedmiotowe zachodzą na siebie. Pomijając tematyczne zazębia­ nie się, studia kulturowe mają coś, czego wydaje się pozbawiona antropologia — ich pazurem jest krytyka polityczna, silne uwikłanie w wartościo­ wanie pola społecznego na zasadzie podobnej do tego, jak to się czyni w krytyce postkolonialnej. U nas dzieje się to w o wiele mniejszym zakresie, mniejsze jest też zainteresowanie antropologicz­ nie rozumianą kulturą głównego nurtu. Polska etnologia ma wciąż problem z wyjściem poza opłotki przysiółków Nawet książka Tomasza Ra­ kowskiego, którą uważam za najważniejszą pracę etnologiczną ostatnich lat z powodów tyleż teo­ 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 9 retycznych, co metodologicznych, przedstawia temat peryferyjny społecznie. Czy znajdzie się ktoś, kto pójdzie dalej? Brakuje badań kultury rozumianej jako sposób życia, powtarzam — bezprzymiotnikowo. Na razie dysponujemy tylko obrazem, jakimś niejasnym przeświadczeniem, jak to powinno wyglądać. EW: Czy taki postulat, zresztą bardzo dobitnie sformułowany, nie jest przysłowiowym porywaniem się z motyką na słońce? J.B.: Wydaje mi się, że nie, czego zresztą do­ wiódł Rakowski, prowadząc bardzo odważne jak na obecne czasy badania. A przy tym zapropono­ wał dojrzały i osobiście przepracowany projekt etnologii. Wciąż jednak zniewalają nas ciężkie masy „tradycji": Łemkowie, zbieracze złomu, geje i lesbijki — to wciąż marginesy! Proszę spojrzeć, co stało się z pojęciem codzienności, które wydaje się samorzutnie odpowiadać zagadnieniom antropo­ logii — zostało zagarnięte przez socjologów, którzy wchodzą w puste miejsce. A przecież etnolodzy powinni się bardziej interesować tym terminem, gdyż współgra z naczelnym dla nich pojęciem kultury rozumianej jako sposób życia. Skutkiem tego mamy do czynienia z sytuacją, w której Piotr Sztompka propaguje to pojęcie, przy zdradzanym przez socjologów braku zarówno narzędzi, jak i wrażliwości niezbędnych dla jego dobrego wy­ korzystania, co widać poprzez bezustanne teore­ tyzowanie na ten temat; przez to, że nie powąchali terenu, a spoglądają jedynie zza biurka. Być może pomocny byłby w tym jakiś odnowiony projekt interdyscyplinarności, ale pozostanę sceptykiem — to pomysł dotąd niezrealizowany. Sytuację komplikują bowiem nie dające się zignorować po­ działy między dziedzinami, co jest dziedzictwem zarówno teoretycznym, zakresowym, jak insty­ tucjonalnym. Na interdyscyplinarność można sobie pozwolić, do pewnego stopnia, wyłącznie na pograniczach. Antropologia mogłaby wiązać �Wywiad 10 się z tymi subdyscyplinami, które, podobnie do niej, za dający się powiązać rdzenny nurt uznają badania terenowe oraz wspominany wcześniej sposób rozumienia kultury Ale to wciąż pieśń przyszłości. EW: Wzmianka o gejach i lesbijkach wydaje się sprzeczna z panującą poprawnością polityczną? J.B.: Zgadzam się, że w myśl najnowszego cho­ wu koncepcji postmodernistycznych należałoby uznać naukę za element dyskursu politycznego. Daleki jestem od negowania tego, choć filozo­ ficznego uprawomocnienia tego poglądu szukam w bardziej klasycznych ujęciach, jak na przykład w pragmatyzmie. Niemniej naukę obowiązuje jed­ nak wymóg poszukiwania ujęć rzeczywistości jak najbardziej adekwatnych i prawomocnych, a nie poddawanie się politycznym czy innym modom. Po debatach w łonie nauk o człowieku i filozofii można odnieść wrażenie, że jedyne ciekawe tematy to właśnie te marginesowe, stąd i jeden z powodów współczesnych wpływów antropologii — wszak to ona marginesami zawsze się zajmowała. Ale nie ma wątpliwości, że mniejszości seksualne, bezdomni, subkultury to wciąż peryferia, chociaż — nie sposób zaprzeczyć — na przykład kwestia odmienności sek­ sualnej jest ważka społecznie. Istnieją jednak waż­ niejsze problemy badawcze: co znaczy być dzisiaj heteroseksualistą/heteroseksualistką, co się składa na jego/jej życie — chodzenie do kina, jedzenie kolacji w restauracji, kontakty rodzinne, rozrywka, poglądy polityczne; podobnie dotyczyć to będzie członków klasy średniej czy subkulturowo niezrzeszonych. Gdzie nie spojrzymy, tam mamy nade wszystko reprezentantów takich właśnie grup ludzkich, świa­ topoglądów, aksjologii, słowem — sposobów życia. Kiedyś Cezaria Jędrzejewiczowa nawoływała do badania zjawisk zwykłych — pozostaje to w mocy. Dopiero to przyniesie głębsze rozumienie tego, co może znaczyć bycie gejem lub lesbijką, złomiarzem i subkulturowcem. Zgoda, politycznie popraw­ ny projekt sprowadza się do angażowania jedynie w takie marginalne tematy. Tak robią właśnie studia kulturowe próbujące skupiać uwagę na zagadnie­ niach peryferyjnych, dowartościowując tym sposo­ bem pokrzywdzonych przez establishment. W tym rozumieniu najlepiej by było, gdyby za przedmiot badań obrać czarnoskórego bezrobotnego geja z kla­ sy robotniczej (i w naszym krajobrazie kulturowym znajdziemy jego odpowiedników). Taki dopiero miałby zdecydowane fory ze strony badacza. EW: Do tego powinien być żydem, który uciekł z jakiegoś kraju Trzeciego Świata. Choć to przesa­ da, ale pokazuje ona preferencyjny sposób trakto­ wania nauki. J.B.: Dokładnie tak! Według tego programu należy znaleźć największą skrajność i dopiero ją badać. To jest wyraz kapitulacji wobec programu całościowego opisu życia ludzkiego, albo przynaj­ mniej jego istotnych domen. Biorąc za przykład nasze podwórko, właściwie nie ma komu wska­ zywać wzorców, jak należy prowadzić badania, ani czym winny one się zajmować; na domiar tego starsi zostali wychowani w innym, już prze­ brzmiałym paradygmacie. Swoje robi również rutyna intelektualna czy stagnacja powodowana instytucjonalnym osadzeniem, zajmowaniem się ciągle tym samym. Nie bez znaczenia jest również upośledzenie finansowe środowiska akademickie­ go, które sprawia, że czas, który mógłby być po­ święcony na doskonalenie umiejętności i badania spędza się na rozmaitych dodatkowych zajęciach zarobkowych. Należałoby jednak iść dalej, ale niestety prawdą jest również to, że w pewnym wieku ludzie nie mają już takiego zapału, nie ma już siły samemu robić badań, a robić je ręko­ ma studentów to marna sztuka. Studenci winni w takim badaczu widzieć inspirujący wzorzec. Sam nie jestem bez winy, weźmy za przykład mój niegdysiejszy tekst na temat reklamy, który mógłby być dobrym przykładem podnoszonych BARBARZYŃCA 1 (18) PD1P �Nauki bez właściwości tutaj krytyk. Nie wyszedłem w nim poza takie tekstualistyczno-esencjalistyczne podejście, któ­ re powinno być punktem wyjścia domagającym się dekonstrukcji w zderzeniu z realną praktyką życiową, a nie punktem dojścia. Z antropologicz­ nego punktu widzenia ważniejsze jest bowiem nie tyle to, co znaczy reklama w jakiejś hermeneutycznej czy strukturalistycznej perspektywie, lecz to, co znaczy ona w fenomenologicznej, indywi­ dualnie i zbiorowo percypowanej i przeżywanej praktyce jej użytkowników. Tutaj ujawnia się również zmienność owego kryterium centrum-peryferii, które — jeśli w ogóle się nim posługu­ jemy — ma charakter płynny. Niegdyś centrum stanowił Chopin, dzisiaj będzie to zespół Boys czy Doda, ale nie przeprogramowaliśmy się na takie myślenie. Ważne, abyśmy jako badacze potrafili dostrzegać takie zjawiska, jak choćby upowszech­ niające się ozdabianie domów w okresie Bożego Narodzenia, co może odpowiadać zmianom po­ czucia estetyki, a co za tym idzie ciągłemu prze­ kształcaniu się wrażliwości potocznej. Spotkamy się z tego typu praktykami zarówno w mieście jak na wsi, co pokazuje, że dotychczasowe gra­ nice się zacierają, a kryteria ich wyznaczania zamazują. Znakomicie pokazuje to niedawno wydana, antropologiczna z ducha, książka Johna 1 (18) PD1P BARBARZYŃCA 11 Fiske Zrozumieć kulturę popularną. Czas wreszcie zrozumieć jak kruche i ulotne, a przez to przy­ godne są kategorie czy rozróżnienia, którymi się posługujemy. A może jest tak, jak chce Przemy­ sław Czapliński, że oto wcale nie ma podziału na peryferie i centrum? W swym założeniu starałem się uwrażliwić czytelników na względność tych i innych kategoryzacji, które wcale nie muszą być takimi, za jakie zwykliśmy je brać. F. W.: Podczas naszej rozmowy, jak też na kartach książki Etnologia i okolice, często bije się Pan w pierś, iż postulowany program do tej pory nie znalazł choćby najmniejszej realizacji z Pana stro­ ny. To nieco schizofreniczne, ale spytajmy o plany wyjścia z tego impasu. Czy można się spodziewać w czasie najbliższym jakiegoś projektu idącego w sukurs rzeczonym postulatom potrzeby prowa­ dzenia badań terenowych? J.B.: Myślę o tym intensywnie, niemniej wo­ lałbym nie uprzedzać biegu spraw. W pierwszej kolejności muszę sam nadrobić sporo zaległości... Styczeń 2011 �