7 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/895f0874095f5ce6a9354a7331606a76.pdf 4ea3102ba241a2d209289f95607b0a3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3249 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3045 Title A name given to the resource Wyobrażenie piekła w średniowiecznej Polsce (XIV-XV w.) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.97-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bylina, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Bylina W Y O B R A Ż E N I E PIEKŁA W Ś R E D N I O W I E C Z N E J P O L S C E ( X I V - X V w . ) Polski chrześcijanin, żyjący u schyłku średniowiecza, od­ czuwał śmierć łudzką jako zjawisko zwykłe i n a t u r a l n e , choć za naganne i zabobonne. Jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h teologów polskich X V w i e k u , J a k u b z Paradyża (Jacobus de Paradiso) znal równocześnie napawała go ona lękiem, gdyż otwierała nieznany chrześcijan, którzy chcąc się dowiedzieć, czy i c h zmarłe m a t k i i niepokojący obszar b y t o w a n i a . Uczestnicząc od w i e l u pokoleń przebywają wśród mąk, czy też t a m , gdzie jest radość ( i n poenis w kulcie chrześcijańskim, p o d d a w a n y nauczaniu Kościoła, miesz­ sine i n gaudio), z a p y t y w a l i o t o stare k o b i e t y — yctulae. Zwraca­ kaniec ziem p o l s k i c h , podobnie j a k jego współwyznawcy z całej no się do umierających z prośbą, by po śmierci p o w i a d o m i l i żyją­ zachodniej c h r i s t i a n i t a s , znać mógł jedynie jedną alternatywę cych o losie swoim i o losie i n n y c h ludzi wcześniej zmarłych (za­ życia pośmiertnego: wieczną nagrodę, będącą udziałem l u d z i w y ­ pewne członków r o d z i n y ) . pełniających nakazy religijne i kościelne, l u b karę — wieczną, bądź t y l k o przemijającą, grożącą różnym k a t e g o r i o m grzeszni­ ków, którzy nie o d p o k u t o w a l i za życia swych przewinień. Wiedział również, iż zarówno nagroda, j a k i k a r a , związane są z określo­ n y m i miejscami p o b y t u dusz l u d z k i c h . T y m , którzy należeli do grona l i t t e i a t i , wykładnię d o k t r y n y eschatologicznej przynosiły dzieła Ojców Kościoła i późniejsze uczone t r a k t a t y teologów. I l l i t t e r a t i poznawali w ogólnym zarysie p r a w d y w i a r y o chrześci­ jańskich zaświatach z kazań, pouczeń spowiedników, z malowideł kościelnych oraz z utworów l i t e r a t u r y religijnej pisanych i n v u l g a r i , t a k i c h j a k powstała w X V w i e k u polska wersja Ma-gislri Połycarpi cum Dialogus Morte . 1 Człow iek nie znal natomiast swego własnego losu pośmiert­ T 2 Odżegnując się o d przepowiadania pośmiertnego losu jednost­ k i , d y d a k t y k a kościelna nie skąpiła człowiekowi opisu zaświa­ tów, zwłaszcza miejsca k a r y wiecznej. W Polsce w b r a k u poważ­ niejszego d o r o b k u wcześniejszych teologów, n a u c z a n i u treści eschatologicznych p r z y b y l i z pomocą uczeni wykształceni w P r a ­ dze, później w większości związani z o d n o w i o n y m w początku X V w i e k u u n i w e r s y t e t e m k r a k o w s k i m . O d schyłku X I V w i e k u zaznaczyło się intensywniejsze oddziaływanie n a kler oraz n a w i e r n y c h w dziedzinie przekazu wiedzy o miejscach pośmiertnego b y t o w a n i a . W następnym stuleciu nauczanie kościelne charakte­ ryzuje odwoływanie się do wyobraźni l u d z k i e j . Przemawiają d o niej plastyczne obrazy n a g r o d y i k a r y . Wyobraźnia akceptuje i c h strukturę i poszczególne zbiorowa składniki, lecz także nego oraz losu swych bliskich już zmarłych. Kościół nie udzie­ przeciwstawia — narzuca d y d a k t y c e Kościoła własne wyobraże­ lał w t y m względzie odpowiedzi, zapewniając jedynie o udziale n i a zaczerpnięte z głębokich pokładów wierzeń l u d o w y c h , t r a d y ­ świętych w wiecznej nagrodzie. Nie rezygnując ze swego p y t a n i a , c y j n y c h , oraz z popularnej wiedzy i obsorw aeji świata. Z b i o r o w a człowiek zwracał się przeto k u warstwie k u l t u r y p o p u l a r n e j , k u wyobraźnia wierzeniom i postawom t r a d y c y j n y m , u z n a w a n y m przez teologów k o n f r o n t a c j i wiedzy uczonej, popularnej i k u l t u r y t r a d y c y j n e j . T eschatologiczna kształtowała się n a płaszczyźnie 97 �D o k t r y n a chrześcijańska nie spotykała wśród ludności ziem Kościół uznawał więc potrzebę oddziaływania na ludzi polskich i i n n y c h Słowian Zachodnich istotnego o p o r u w postaci poprzez wzbudzanie grozy i s t r a c h u przed potępieniem w i e c z n y m pozostałości pogańskich wyobrażeń o zaświatach. W y d a j e się, iż lecz traktował t o j a k o środek ostateczny, stosowany wobec jed­ słowiański system eschatologiczny nostek był słabo rozwinięty i nie o p o r n y c h i zatwardziałych w grzechu. Być może, iż wiązał się z wizją nagród l u b k a r zależnych o d zasług bądź w y ­ w t a k i e j s t r a t e g i i Kościoła ujawniały się ślady dawnej t r a d y c j i , stępków l u d z k i c h . Wierzenia t r a d y c y j n e , o których świadectwa sięgającej początkowej fazy c h r y s t i a n i z a c j i Słowian i niektórych pozostawiły X V - w i e c z n e kazania, łączyły się n a t o m i a s t z w y o b r a ­ ludów ościennych. P i e r w s i misjonarze u n i k a l i w s w y c h n a u k a c h żeniami materialnego pośmiertnego b y t o w a n i a człowieka l u b jego w i z j i mąk p i e k i e l n y c h , eksponując w większym s t o p n i u m o t y w ducha, zachowującego swe doczesne p o t r z e b y , pojawiającego się radości z b a w i o n y c h . Równocześnie j e d n a k nacisk, j a k i w k r a j u chętnie wśród l u d z i , zwłaszcza wśród swego poprzedniego otocze­ należącym do regionu opóźnionej wobec Z a c h o d u c h r y s t i a n i z a c j i , n i a . W t e j dziedzinie spuścizna eschatologii słowiańskiej prze­ kładą t e k s t y n o r m a t y w n e n a omawiane m e t o d y postępowania, trwała długo jeszcze po c h r y s t i a n i z a c j i k r a j u i po wygaśnięciu zdaje się wskazywać, iż rzeczywistość p a r a f i a l n a mogła bywać 3 1 0 kultów pogańskich. W X V w i e k u n a d a l rozpalano ognie, p r z y odmienną. Mogło się czasami dziać t a k , j a k w p o b l i s k i c h Czechach, których mogłyby się ogrzać dusze b l i s k i c h zmarłych, przebywają­ gdzie księża, wedle świadectwa J a n a H u s a , straszyli swych w i e j ­ ce widocznie w miejscach z i m n y c h . Pozostawiano d l a n i c h r e s z t k i skich słuchaczy mówiąc: „Chłopi, m y was możemy posłać do pożywienia l u b nie z m y w a n o m i s po posiłkach . Równocześnie piekła" , obawiano się p o w r o t u zmarłego do jego dawnego d o m u i w różny W świetle z n a n y c h dotychczas źródeł kaznodziejskich nie wydaje 4 11 przedstawiając przy t y m drastycznie jego grozę. sposób próbowano t e m u przeciwdziałać. K o n t a k t ze zjawą mógł się j e d n a k , b y w n a u c z a n i u kościelnym w Polsce element s t r a c h u być b o w i e m niebezpieczny d l a l u d z i , g d y stawała się ona demonem przed piekłem pełnił funkcję narzędzia dydaktycznego szczególnie —• u p i o r e m . B a d a n i a etnologiczne wykazały, iż wśród zjaw w r o ­ istotnego i powszechnie gich społeczności żyjącej przeważały d u c h y l u d z i zmarłych n i e ­ naturalną, gwałtowną śmiercią . Teologowie i kaznodzieje 5 XV w i e k u łączyli świat zmarłych pojawiających się na ziemi z miejsca­ m i i c h k a r y : czyśćcem l u b piekłem, surowo zakazując wszelkich p r a k t y k , czy t o mających pomóc p r z y b y s z o m z zaświatów czy też zmierzających do zabezpieczenia się przed n i m i . Słowiański świat zmarłych poddawał się c h r y s t i a n i z a c j i , stając się zbiorowoś­ cią cierpiących za nieodpokutowane grzechy, lecz niełatwo pozwalał się zamykać w czyśćcu l u b w piekle. W stosowanego. w a r s t w i e wiedzy uczonej, w t r a k t a t a c h teologicznych omawiających p r o b l e m k a r y wiecznej, akcentowano jej istotę w postaci carrentio visionis beatificae, c z y l i pozbawienia możli­ wości oglądania Trójcy Świętej. Tę prawdę w i a r y p o z n a w a l i również odbiorcy kazań, którym starano się ją uprzystępnić mówiąc o utracie o d m a l o w y w a n e j wcześniej rajskiej radości l u b 0 męce w z r o k u potępionych skazanych n a rozpoznawanie wśród piekelnych ciemności wyłącznie strasznych postaci diabłów oraz realiów udręki . D y d a k t y k a k a r y pozbawienia w i d o k u Boga 12 K o n f r o n t a c j a dwóch systemów wierzeń i wyobrażeń nastę­ 1 świętych, nie mająca wsparcia w postaci przedstawień plastycz­ powała także n a i n n e j płaszczyźnie. Nauczający w i e r n y c h prze­ n y c h , o b r a z o w y c h , z t r u d e m wykraczała poza enigmatyozność k a z y w a l i i m wizję t r w a l e j k a r y pośmiertnej j a k o z n a k u spra­ i deklaratywność opisu. Cechy t e znikały w zetknięciu z wizją wiedliwości Bożej, skazującej na wieczne potępienie t y c h , którzy cielesnych mąk w otchłani piekielnej. z własnej w o l i w y b r a l i zło. W y k a z y w a l i p r z y t y m , iż nie zaprzecza W p r a w d z i e polskie późne średniowiecze pozostawiło świa­ ona Bożemu miłosierdziu. A l e t a p r a w d a w i a r y , u t r w a l a n a w świa­ dectwa powszechnego przekonania o f i z y c z n y c h mękach w p i e k l e , domości lecz i c h wyobrażenia były raczej ogólnikowe, nacechowane nie­ ludzkiej, współistniała z wyobrażeniem potężnego gniewnego bóstwa mszczącego się za swą obrazę l u b b r a k posłu­ wielką inwencją, zaś repertuar t o r t u r dość ograniczony. Polskie szeństwa. Piętnastowieczna piekło rzadko wybuchało w i e l k i m pożarem, płonąc polszczyzna oddawała przemiesza­ nie pojęć k a r y i zemsty w płaszczyźnie eschatologicznej, j a k najczęściej ogniem w p r a w d z i e d o t k l i w y m , lecz u m i a r k o w a n y m , t a k i m j a k g d y b y pamiętając o dawnej słowiańskiej zemście funkcjonującej t e n , który przedstawiają w systemie p r a w n y m . P o l s k i glosator łacińskich kazań uzupełniał J a n a w Gnieźnie . W t r a k c i e X V w i e k u w i z j a cierpień nieprze­ malowidła ścienne kościoła świętego 13 zawartą w n i c h prośbę o odsunięcie wiecznej k a r y : „nos n o n mijających uległa znacznemu r o z b u d o w a n i u , lecz brakło w n i e j punis już nie mścij się n a d n a m i i u x t a n o s t r a m e r i t a " . wyrafinowanego 6 W Polsce późnego średniowiecza, zwłaszcza w X V w i e k u , ujawniała się t r o s k a władz kościelnych o nadanie pożądanego kielne w okrucieństwa niektórych charakteryzującego wyobrażeniach n a terenie męki pie­ E u r o p y Za­ chodniej . k i e r u n k u w p r z e k a z y w a n i u masom chrześcijańskim t y c h treści Zgodnie ze stanowiskiem Ojców Kościoła starano się prze­ nauczania religijnego, które wiązały się z zagadnieniem k a r y kazać w i e r n y m przekonanie, że k a r y piekielne są znacznie surowsze pośmiertnej i miejscem wiecznego potępienia. Usiłowania t a k i e i dotkliwsze od wszelkich k a r ziemskich, ale i c h wyobrażenia odzwierciedlały się w s t a t u t a c h w y d a w a n y c h przez biskupów nie oddalały się z b y t n i o o d rzeczywistości doczesnej. W i w postanowieniach synodów diecezjalnych. W zakresie spraw p l u m , którym się posłużył w początku X I V w i e k u śląski d o m i n i ­ ostatecznych człowieka, według wskazań b i s k u p a krakowskiego k a n i n , a u t o r p o p u l a r n y c h zbiorów kazań, Peregrinus z Opola, A l b e r t a Jastrzębca (1423 г.), księża głoszący kazania w i n n i za­ wspomniane przekonanie starała się wpoić bezskutecznie pobożna exem- chowywać szczególny u m i a r i ostrożność. T y m i zasadami należy żona mężowi grzesznikowi bojącemu się p o k u t y nałożonej przez się kierować zarówno przedstawiając w i e r n y m grozę piekła i su­ spowiednika. P o r w a n y przez demony do piekła, wrócił o n później rowość sądu Bożego, j a k i ukazując i m nadzieję z b a w i e n i a . O d ­ na wpół zwęglony n a ziemię, b y zaświadczyć o męce, która go powiednie wskazówki o t r z y m y w a l i także spowiednicy. Już w po­ spotyka . W czątkach X I V w i e k u w s t a t u t a c h b i s k u p a N a n k e r a zwrócono piekła ogień n i g d y nie wygasający, p o d o b n y w jakości do ziem­ uwagę na t o , b y spowiadający nie złorzeczył p e n i t e n t o w i i n i e skiego, s t a n o w i najdotkliwsze źródło f i z y c z n y c h cierpień skazań­ doprowadzał go do n a d m i e r n e j desperacji (a więc i do zwątpienia ców. N a ziemiach należących do geograficznej w odpuszczenie grzechów) . W późniejszych s t a t u t a c h diecezjal­ o s u r o w y c h , mroźnych z i m a c h , obecny był także m o t y w męki n y c h postulowano łagodną formę w z y w a n i a p e n i t e n t a do s k r u c h y piekielnej w postaci zanurzania w lodowatej wodzie, l u b cierpienia 7 8 1 4 następnym stuleciu w kaznodziejskich w i z j a c h strefy klimatu i szczerego w y z n a w a n i a grzechów oraz zalecano przedstawianie z p o w o d u chłodu , lecz nie należał o n do najbardziej ekspono­ m u dobrodziejstw Bożych, d o b r o c i i miłosierdzia Chrystusa d l a wanych. grzeszników. Inną treść pouczeń rezerwowano 15 d l a penitentów Ogień, groźny, niszczycielski żywioł, z d o l n y zniweczyć cały o p o r n y c h l u b trwających w swych grzechach. Wówczas spowied­ l u d z k i d o b y t e k (zwłaszcza w k r a j u o dużej przewadze z a b u d o w y n i k w i n i e n przedstawić i m grozę przyszłego sądu, niekończącą drewnianej), mogący być przyczyną dotkliwego bólu, skutecznie się karę piekła, straszny w i d o k demonów. Pouczać i c h także w i ­ oddziaływał n a wyobraźnię człowieka. Toteż J a k u b z Paradyża n i e n i , iż Bóg, najsprawiedliwszy sędzia, nie odpuści żadnego zła zestawiał ból oparzonego palca z cierpieniem całego ciała p o d ­ zatajonego w czasie s p o w i e d z i . dawanego 9 98 n i e u s t a n n e m u działaniu płomieni . Pojawiające się 16 �w exemplach zniszczone ogniem postaci potępieńców przywoły­ kojarzyć diabła z k a t e m , zaś piekło z izbą t o r t u r wyposażoną wały sugestywny w i d o k l u d z k i c h ciał zwęglonych w czasie poża­ w odpowiednie narzędzia mąk. Tymczasem rów. Piekło — strefa ludzkiego bólu — nie odwoływała się na­ z udrękami stosowanymi przez aparat sprawiedliwości doczesnej j e d n a k skojarzenia t o m i a s t do wyobrażoń k a r y ogniowej n a stosie. W Polsce wspom­ były sporadyczne. W rejestrze k a r , przeznaczonych d l a grzesz­ nianą karę egzekwowano niezmiernie rzadko, znane są zaledwie ników w zależności o d i c h przewinień, j a k i zestawił o k . 1390 r . jej sporadyczne p r z y p a d k i (np. wobec fałszerzy m o n e t ) . Zauważyć w j e d n y m ze swych kazań Stanisław ze S k a r b i m i e r z a (Stanislaus w a r t o , iż do X V w i e k u h e r e t y k był postacią n i e m a l nieznaną de w Królestwie P o l s k i m , później zaś surowe ustawodawstwo władz ciężarami, krępowanie żelaznymi więzami, chłostanie b i c z a m i . państwowych I n n e męki nawiązywały do archaicznej t r a d y c j i zadawania śmierci wobec zwolenników husytyzmu (utrakwistów) było realizowane zaledwie w nikłym s t o p n i u . Scarbimiria), odnaleźć można przygniatanie ołowianymi skazańcom: wrzucanie w ogień, topienie w głębokiej Potępieni odczuwali b r a k zaspokojenia p o d s t a w o w y c h p o ­ trzeb znanych i m z życia n a ziemi. W nieustającym skwarze m a ­ r z y l i o k r o p l i w o d y , która była d l a nich niedostępną i odczuwali głód, który n i g d y n i o był zaspokajany. I c h udziałem było uczucie goryczy, której smak miały piekielne p o k a r m y i którą s y m b o l i ­ zowała wieczną mękę i rozpacz, podobnie j a k , słodycz — wieczną radość niebieską. W p r a w d z i e znane w Polsce diably-dręczyciele wodzie, strącanie z wysokości w przepaść . T a m , gdzie pod wpływem 23 p r a w a niemieckiego t o r t u r y były bardziej zakorzenione w p r a k ­ tyce, a zatem żywiej przemawiały do wyobraźni, inwencja w p r z e d s t a w i a n i u cierpień była bogatsza. W m a l o w i d l e ściennym z kościoła świętego J o n a w T o r u n i u piekło jest wyposażone w sto­ sunkowo urozmaicono narzędzia służące z a d a w a n i u mąk l u b śmierci. nie wyszukiwały d l a swych ofiar wzbudzających wstręt pokar­ Piekło j a k o władztwo księcia ciemności (princeps tenebra- m ó w : r o p u c h , węży i robaków (jak czyniły t o szatany z różnych r u m ) zaledwie mgliście ujawniało swą organizację. Przedstawiano o b c y c h w i z j i piekła), lecz nieodmiennie częstowały potępieńców je j a k o państwo potężne (panująca w n i m nędza stanowiła j e d y n i e smolą, j e d y n y m c h y b a p o k a r m e m k u c h n i piekielnej. Z karą p i c i a aspekt męki potępionych), podbite raz t y l k o , przez z m a r t w y c h ­ smoły s p o t y k a m y się zwłaszcza w t y c h tekstach piętnastowiecz- wstałego Chrystusa, który pokonał piekielne moce. n y c h , w których obecne są elementy k u l t u r y p o p u l a r n e j , t a k i c h bywało królestwem, podobnie zresztą j a k niebo. Jego odrażają­ j a k wierszowany lub cego władcę, L u c y f e r a , przedstawiano j a k o siedzącego n a t r o n i e , fabuła o graczach w kośei-bluźniercaeh, wpleciona do pieśni o męce w królewskiej k o r o n i e n a głowie (malowidło ścienne w kościele Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią... C h r y s t u s o w e j . Być może, iż były t o echa wcześniejszego związku parafialnym polskiego słowa „ p i e k ł o " (1'enfer) ze smołą. Otóż słowo „ p i e k ł o " polszczyźnie otrzymywał o n n i e k i e d y m i a n o „starosty" piekiel­ 17 w Koprzywnicy w Małopolsce) . W Nazywane 24 ziem ówczesnej (lub w b r z m i e n i u s t a r o p o l s k i m „ p k i e ł " ) wywodziło się z języka nego; w świadomości mieszkańców prasłowiańskiego i początkowo nie miało nic wspólnego z miejscem m i m o , iż zależny o d króla i ograniczony zasięgiem l o k a l n y m , polskich ów urząd, k a r y pośmiertnej. Prasłowiański „ p e k o ł " oznaczał b o w i e m smolę łączył się z silną władzą wykonawczą. W państwie p i e k i e l n y m i w t y m znaczeniu słowo t o zachowało się jeszcze przez czas pewien panowała surowa d y s c y p l i n a , n a k a z y wydawane przez L u c y f e r a po c h r y s t i a n i z a c j i . Słowo „pkelnici", występujące n p . w d o k u ­ musiały być bezwarunkowo spełniane przez diabły. Te ostatnie m e n t a c h czeskich z X I I i X I I I w . , oznaczało S m o l a r z y , a więc wyposażone l u d z i , których praca polegała na przeróbce żywicy drzew iglastych dręczeniu potępionych, z chwilą, g d y wyruszały do w a l k i o dusze poprzez dole . ludzkie, otrzymywały uzbrojenie, n a które składała się włócznia, G d y zaszła potrzeba znalezienia słownego o d p o w i e d n i k a łaciń­ miecz i buława. W i z j a władztwa piekielnego zbliżała się często 18 19 i c h prażenie w odpowiednio przygotowanym 20 na co dzień w prymitywne narzędzia służące skiego „inferum" sięgnięto do pojęcia z zakresu życia doczesnego, do jego wyobrażenia j a k o potężnej, dobrze umocnionej i dobrze materialnego, wiążącego się z miejscem c i e m n y m , pełnym ognia, strzeżonej t w i e r d z y z diabelską załogą, w której lochach znajdują f e t o r u i d y m u , znajdującego się we wgłębieniu ziemi. W p o l s k i m się więźniowie l u b jeńcy •— potępieni. późnym średniowieczu „ p k i e l " l u b „ p i e k ł o " (w Czechach zaś „ p ę k ł o " ) oznaczało już t y l k o i n f e r u m , lecz w s p o m n i a n e uprzednio ślady pierwotnego znaczenia mogły się zachować w popularnej wyobraźni estchatologicznej. Później w folklorze p o l s k i m utrwalić się miało powiązanie smoły ze światem zła. W w a r s t w i e przekazu treści eschatologicznej piekło u k a z y ­ wało się j a k o wieczne zamknięcie, z którego nie m a wyjścia i j a ­ kiegokolwiek sposobu wyzwolenia. Polskie pieśni religijne podej­ mujące m o t y w zstąpienia Chrystusa do otchłani i wyswobodzenia dusz „świętych O j c ó w " (proroków Starego Testamentu) akcento­ T e c h n i k a t o r t u r w p o l s k i c h wyobrażeniach piekła jest p r y ­ m i t y w n a i ograniczona a i c h r e p e r t u a r u b o g i w s t o s u n k u do wały zniszczenie klatek" . 2 5 Zwrot przezeń „wrota „piekielnych piekielne" i „piekielnych ujmowany wrót" symbolicznie wcześniejszych i współczesnych wyobrażeń Z a c h o d u i niektórych w t e k s t a c h m o d l i t e w n y c h miał swój odpowiednik w s z t u k a c h regionów wobec P o l s k i ościennych. N i o s p o t y k a m y t u a n i fantas­ p l a s t y c z n y c h j a k o wąska b r a m a w k a m i e n n y m m u r z e (w rzeźbach tycznego ognistego koła z n a w l e c z o n y m i n a jego zęby potępień­ krakowskiego Ołtarza Mariackiego W i t a Stwosza), l u b j a k o cięż­ c a m i , a n i współczesnych narzędzi t o r t u r , j a k i e zauważyć można kie, o k u t e d r z w i drewniane. W malowidłach ścieimnych L u c y f e r n a przykład w malowudlach ściennych w Zgorzelcu n a zachodnim ustawiał n i e k i e d y swój t r o n p r z y wejściu do piekła, będąc równo­ krańcu Śląska l u b w T o r u n i u , należącym w o m a w i a n y m okresie cześnie jego władcą i strażnikiem. Już w drodze do miejsca k a r y do potępieni pędzeni przez diabły bywają skrępowani łańcuchami, państwa krzyżackiego . Fragmentaryczność 21 zachowanych malowideł ściennych n a terenie Królestwa Polskiego nakazuje zaś całą jamę piekielną otacza g r u b y sznur, d l a podkreślenia w p r a w d z i e ostrożność w wyciąganiu wniosków dotyczących i c h zniewolenia dusz potępionych (na przykład w m a l o w i d l e ścien­ treści, lecz także polskie źródła pisane n i e przynoszą opisów w y ­ n y m kościoła w Strzelcach koło Sobótki n a Śląsku). T a k i e w y ­ rafinowanych obrażenia miejsca wiecznej k a r y niewątpliwie nasuwały skoja­ mąk i przykładów diabłów wobec potępionych. W y d a j e wymyślnego okrucieństwa się, iż nie jest t o j e d y n i e rzenia z więzieniem i t a k i e było zapewne powszechne odczucie. p r o b l e m ubóstwa wyobraźni a r t y s t y c z n e j . N a t a k i s t a n rzeczy Zresztą odwoływania się do wyobraźni ludzkiej w t y m zakresie wpływ mogło mieć b o w i o m niewielkie upowszechnienie w Polsce nie u n i k a l i kaznodzieje testów stanowiących istotne źródła i n s p i r a c j i o d t w a r z a n i a świata popularnego z b i o r u kazań piekielnego, t a k i c h j a k wizja świętego Pawła l u b w i z j a T n u g d a l a . w i e k u Mikołaj z Błonia (Nicolaus de Błony) zauważył, że dusze P o n a d t o sygnalizowane zjawisko wiązać można z rzeczywistością potępionych są „jakby związane i t r z y m a n e w nieustającym wię­ prawną Polski późnośredniowiecznej. W p r a w d z i e tortury sto­ i a u t o r z y tekstów r e l i g i j n y c h . A u t o r de tempore z pierwszej połowy X V z i e n i u " ( i n carcere p e r p e t u o ) . T y m bardziej a u t o r z y później­ 26 sowano już o d d a w n a w różnych okolicznościach, znało je także szych tekstów a p o k r y f i c z n y c h nie m i e l i już żadnych p r a w o magdeburskie, jednakże, j a k o środek w y m u s z a n i a zeznań w utożsamianiu przebywających w piekle z jeńcami w pętach, oporów sądowych zaczęto jo stosować dopiero w X V w i e k u a i c h udział których n i k t nie może wyzwolić. Poprzez frazeologię p o l s k i c h w w y m i a r z e sprawdedliwości zdaje się być początkowo raczej nie­ pieśni r e l i g i j n y c h mówiących o w y k u p i e więźniów z piekła u j a w ­ wielki . niało się przekonanie o zbieżności rzeczywistości piekielnej z ziem- 2 2 Dopiero następne stulecie zacznie w szerszym zakresie 99 �ska, gdzie w y k u p z więzienia l u b z n i e w o l i bywał możliwy. Л\ dia­ d o w i s k o w y i e l i t a r n y . W wersji przeznaczonej l o g u k a r y wiecznej z wyobraźnią zbiorową, pierwsza z n i c h chętnie ich miejsce zajęli księża oddani życiu światowemu i łatwo zauwa­ podejmowała pojęcia zaczerpnięte z życia, ziemskiego, posługując żalnym się n i m i d l a różnych celów, a wśród n i c h d l a w y k a z a n i a odosob­ Wydaje n i e n i a pieklą. J a k u b z Paradyża, przedstawiał los potępionych za swe występki zajął t r w a l e miejsce w wyobraźni mówiąc, iż przebywają o n i t a m ,,skąd nie można uciec, skąd nie W drugiej polowie X V w i e k u opowiadano w Małopolsce o roz­ można apelować i gdzie wszelka laska i miłosierdzie są odebra­ wiązłym, hulaszczym i niemiłosiernym dla ubogich opacie cys­ ne" t e r s k i m , p o r w a n y m za życia przez diabły do piekła „ w godzinę 2 7 . W nauczaniu przeznaczonym dla mas chrześcijańskich jjieklo występkom, budzącym niekiedy dla pospólstwa zgorszenie laików. się, iż zwłaszcza grzeszny m n i c h , pokutujący w piekle obiadową zbiorowej. (hora p r a n d i i ) w d n i u świętego J a k u b a r o k u 1456 zamknięte i szczelne różniło się od miejsca k a r y przemijającej, w diecezji czyśćca, z którego m o d l i t w y , msze i dobre u c z y n k i żywych mogły zbiegli z klasztorów m n i s i b y l i wyzwalać dusze pokutujące. W trosce o t o , b y w wyobrażeniach grzesznych biskupów, kanoników i proboszczów (polska wersja w i e r n y c h różnice między t y m i d w o m a miejscami kary pośmiertnej Dialogu nie zacierały się, kaznodzieje wzywając w i e r n y c h do m o d l i t w y nych za zmarłych zaznaczali, iż idzie t u o dusze czyśćcowe. Wydaje się, k r a k o w s k i e j , co w i c i u l u d z i mistrza widziało" . 32 Również k a n d y d a t a m i do pieklą, obok D o świadomości i wyobraźni wier­ Polikarpa...). trafiał obraz potępienia niegodnego kleru, akceptowany zapewne przez nich t y m chętniej, iż trafiał n a g r u n t żywycłi wów­ iż akcentowanie l i e r m e t y z m u piekła miało także na celu przeciw­ czas antagonizmów między klerem a ludźmi świeckimi, zwłaszcza stawianie się t r a d y c y j n y m wierzeniom w k o n t a k t y żywych z po­ szlachtą. tępionymi, wracającymi z miejsca s w y c h cierpień na ziemię l u b A l e piekło kleryków nie usuwało w cień w i z j i potępienia błąkającymi się w miejscu swych przewinień bądź śmierci. Mogły grzesznych l u d z i świeckich, stanowiących jedną z f o r m d y d a k ­ być wśród nieh stare słowiańskie demony a także poddy.no już tycznego nalotowi zresztą zapełnione j e d y n i e o k r u t n y m i i w y r a f i n o w a n y m i zbrod­ w chrystianizacji dusze przebywaniu na ziemi . W 2 8 grzeszników folklorze doznające krajów ulgi słowiańskich d u c h y topielców, samobójców, wisielców miały zapewnioną wielo­ oddziaływania na w i e r n y c h . Piekło laików nie było n i a r z a m i , choć Śmierć mówiła P o l i k a r p o w i o karze czekającej „morderców i okrutników". Otchłań piekielna rezerwowała nie­ wiekową egzystencję. W p o l s k i m późnym średniowieczu m o t y w odmiennie miejsce dla grzeszników o d stuleci zwalczanych w Koś- kontaktów potępionych z żywymi przenikał również do fabularnej c i t l 1 i stereotyjiowyoh miłośników świata, których zły śmiech w a r s t w y d y d a k t y k i kościelnej. Wo wcześniejszych exeniplach, miał się zamienić wo I z y . S t a t u t y a r c y b i s k u p a Mikołaja Trąby w y k o r z y s t y w a n y c h w X I V i X V w i e k u ujawniała się obecność (1420 r.) nakazywały s p o w i e d n i k o m , b y szczególnie dokładnie w y ­ potępionych w świecie z i e m s k i m . D o żywych przybywały zja,wy p y t y w a l i penitentów o grzechy najbardziej z pieklą w cielesnej powłoce, b y powiadamiać i c h o konsekwenc­ W j a c h grzechów 3 3 rozpowszechnione. wyobrażeniach piekła z n a j d o w a l i miejsce 34 ludzie rozwiąźli, popełnionych n a ziemi. D y d a k t y k a kościelna, p i j a c y i gracze w kości. W scenie Sądu Ostatecznego w Strzelcach akcentująca h e r m e t y z m piekła, godziła się n a k o m p r o m i s z wie­ p o d Sobótką n a Śląsku wśród postaci przebywających w piekle rzeniami t r a d y c y j n y m i . rozpoznać można kobietę nalewającą w i n o z beczki, graczy w kości K o n t a k t y potępionych z i c h d a w n y m , ziemskim otoczeniem były t y m łatwiejsze, iż wyobraźnia masowa chętnie lokalizowała piekło w sposób k o n k r e t n y i w t e d y odległość o d niego okazywała się niewielką. W fabułach wplecionych do kazań, oddających po­ p u l a r n e wyobrażenia, człowieka, któremu dane było poznać męki potępionych, prowadzono do miejsca n i e z b y t odległego. Miesz­ czanin z kazania Pcregrinusa z Opola ujrzał wejście do pieklą na p o l u swego podmiejskiego f o l w a r k u , w j a m i e po wyschłym źródle; grzesznik o którym opowiada J a k u b z Paradyża, zaprowadzony został do pobliskiej d o l i n y , b y usłyszeć jęki, plącz, i nar7.el4a.nia potępionych . Podróże do zaświatów, w t y m również d y d a k ­ 29 oraz skąpca (a może lichwiarza) z w o r k i e m pieniędzy . D o piekła 35 t r a f i a l i więksi i m n i e j s i oszuści s p o t y k a n i w życiu społecznym m i a s t i w s i : zarówno nieuczciwi karczmarze, j a k i licliwia.rze szczególnie gorliwie zwalczani przez Kościół. Piekło otwierało się k u s t a n o m , zarówno w t y m znaczeniu w j a k i m je rozumiało zazwyczaj nauczanie kościelne (sermones a d status), j a k i k u s t a n o m społecznym. Otwierało się k u członkom r o d z i n y , których k a r a stanowić miała budujący, odstraszający przykład dla n a j ­ bliższych, k u małżonkom k a r a n y m w piekle (lub w czyśćcu) za b r a k wstrzemięźliwości. Otwierało się k u n i e d o b r y m przełożonym i k u nieposłusznym l u b niemilująeym i c h podwładnym. tyczne „zwiedzanie" pieklą nie były w y p r a w a m i długimi i dale­ K o b i e t y , zgodnie z tradycją łatwo podatne n a podszepty k i m i . Podziemne położenie pieklą nie musiało także oznaczać jego szatana, również trafiały do piekła, lecz wydaje się, żo polskie wielkiej późne średniowiecze nie było d l a nieh p o d t y m względem z b y t głębi, wbrew zapewnieniom z Błonia zaznaczał, że piekło znajduje podobnie jak wiadomo, że serce nauczających (Mikołaj się w c e n t r u m ziemi, usytuowane jest zawsze surowe. W p r a w d z i e moraliści zalecali mężczyznom b y wystrzegali się k o b i e t , lecz w X V w i e k u nie brakło już w Połsee budujących w środku i s t o t y ż y j ą c e j ) . W wyobrażeniach ludności wiejskiej przykładów wejściem do pieklą mogła być j a m a , przepaść l u b pieczara, za- O b o k żywo rozwijającego się k u l t u maryjnego miało t o wpływ pew ne dobrze znana mieszkańcom o k o l i c y . Istniały przeto lokalne na kruszenie się dawnego s t e r e o t y p u kobiety-narzędzia grzechu. 30 i i i f c r n a , miejsca otoczone z jakichś p r z y c z y n atmosferą i ziej sławy. T o p o n o m a s t y k a polska zna n a z w y grozy „Piekło" lub „ P i e k i e ł k o " , z których część pochodzi ze średniow i e e z a . 3J Społeczność potępionych dość konsekwentnie zachowywała świętych niewiast otaczanych powszechną czcią. Kaznodzieje w y p o m i n a l i k o b i e t o m skłonność do o b m o w y i p l o t e k , nieodpowiednie zachowanie się w kościele, strój odwracający uwagę mężczyzn o d m o d l i t w y . M o t y w y potępienia sprowadzały 3 6 się n i e k i e d y do grzechów cielesnych. W męskim tłumie grzeszni­ swą podwójną strukturę: klerykahią i świecką. Oczywiście sama ków", których obecność p e w n y c h postaci wśród przebywających w jiiekle mówi Polikarpa...), Śmierć zabiera na zatratę (w Dialogu niewiele. Grzeszni b i s k u p i i m n i s i , przedstawiani w malowidłach wadzące rozwiązłe życie. A l o pędzone do piekła P a n n y Głupie z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla n i c h a t r y b u t a m i , niezmiennie poja­ w w i a l i się w stereotypowych obrazach piekła. Dopiero począwszy t y l k o m o d n e : ubrane w kolorowe, pasiaste, obcisło s u k n i e . I c h mistrza pleć odmienną reprezentują jedynie k o b i e t y p r o ­ k a p l i c y kościoła cysterskiego w Lądzie (Wielkopolska) są 3 7 od drugiej połowy X I V w i e k u , g d y tendencjo r e f o r m y Kościoła zly los, przeciwstawiany ujawniły się również w Polsce, wiążąc się z k r y t y c z n y m i posta­ wyrażał bardziej potępienie określonych w a d niż bliskość piekła w a m i wobec niegodnej części k l e r u , piekło coraz bardziej zapełnia szeroko otwartego d l a k o b i e t . się złymi książmi: w i n n y m i s y m o n i i , zwróconymi k u sprawom radosnej nagrodzie Panien Mądrych W wyobrażeniach wiecznej k a r y pośmiertnej nie stwierdza­ świeckim, zaniedbującymi swe obowiązki duszpasterskie. Zwłasz­ my cza potępieni w ówczesnych s t a t u t a c h diecezjalnych bez c h r z t u (limbus p u e r o r u m ) nio przyjął się w d y d a k t y c e koś­ symoniacy obecności dzieci. Stan eschatologiczny d l a dzieci zmarłych t r a f i l i do k a t e g o r i i największych grzeszników, pokutujących po cielnej, nie próbowano także odtwarzać miejsca w którym nie śmierci za swe występne p r a k t y k i świętokupstwa. A l e piekło ma symoniaków z kazań s y n o d a l n y c h miało charakter raczej śro- dziców, b y chore dzieci nie zmarły pozbawione pierwszego sa- 100 a n i mąk a n i radości. Poświadczona w źródłach t r o s k a r o ­ �k r a m o n t u , świadczy o t y m , iż brano p o d uwagę groźbę u t r a t y oszustwami i skłanianiem l u d z i do grzechu pijaństwa. Stanisław przez n i e zbawienia. ze Skarbimierza głosił w kazaniach, że piekło czeka nieuczciwych Wskrzeszenia przez l o k a l n y c l i świętych k r a k o w s k i c h dzieci zmarły-ch bez c h r z t u , zapisywane w pięt- rzemieślników, którzy z myślą o zysku źle wykonują swe w y ­ nastowiecznych rejestrach m i r a c u l a , również są śa\ iadeetwem r o b y . Grzeszny obaw został wtrącony do piekła za t o , iż nie chciał słuchać mszy nie­ 3 8 o i c h los ostateczny. T r u d n o byłoby odpowiedzieć n a mieszczanin, który w początku X I V w i e k u 4 2 p y t a n i e , czy w k a z a n i a c h p a r a f i a l n y c h mówiono o mękach gro­ dzielnej, w następnym stuleciu ustąp>il miejsca t y m , ktorz.v po­ żących małym nieochrzczonym. N a ziemiach pełniają występki przeciw etyce życia zbiorowości miejskiej. Prusów t a m t e j s i księża,, w myśl wskazówek podręcznika duszpastorskiego Jana M e r k e l i n a (przed 1400 г.), przedstawić m i e l i taką groźbo w postaci ognia piekielnego, jedynie m n i e j d o t k l i w e g o , niż t e n . który pali „ O d y ubodzy mają niebo a cisi ziemię, cóż ma, zostać pysz­ n y m i g n i e w l i w y i n ? Zaiste, t y l k o piekło" — zauważył polski potępionych dorosłych . A l e t e n bardzo archaiczny wątek w i z j i kaznodzieja z p o l o w y X V w i e k a * , odsuwając groźbę k a r y wiecz­ eschatologicznej nej o d ewangelicznych ubogich, przeciwstawionych możnym i bo­ 39 rozwijał się n a ziemiach wciąż obciążonych g a t y m grzesznikom. niedorozwojem opóźnionego ehrześrijaństwe. Wyobrażenia k a r y wiecznego potępienia odnosiły się do grze­ szników należących do różnycli w a r s t w i grul) spoleczn\ ch. Po­ staciami, które można uznać za wzorcowe, żywo funkcjonują­ c y m i w d}-daktyce, okazują się jednak przedstawiciele górnych wa,rstw społeczeństwa. Oczywiste bliżej nieokreślony stereotypowy miejsce zajmuje wśród nich bogacz, gotów dla. pieniędzy zaprzedać się szatanowi, l u b b o g a t y skąpiec niepomny n a po­ trzeby bliźnich. Pojawiają się także panowie gnębiący podda­ n y c h --- n e g a t y w n y wzorzec szeroko rozpowszechniony w śred­ niowieczu. N i e k i e d y s p o t y k a m y się jednak z bliższymi określe­ n i a m i przynależności społecznej potępionych oraz z p o « iązanicm icli występków ze współczesnymi realiami życia zbiorowego. Stereotypowi ,,opressores p a , u p e n i m " stawali się przedstawicie­ l a m i możnych i szlachty, przyłączającymi do swych dóbr ziemie chłopskie. W k a z a n i u Mikołaja z Błonia diabeł wzywa, n a swą ucztę złych panów, którzy straciwszy swe dobra wskutek roz­ rzutności, marnotrawią mienie ubogich. Wzywa, następnie przemocą przy właszczone także w i e l u ze szla,cłity, którzy idąc na wojnę grabią dobra kościelne. Kaznodzieja, mając n a myśli w o j n y husyckie, powołuje się n a przykład z sąsiednich Czech, gdzie „laici nobilcs", niczym 3 rozbójnicy, napadają kościoły i przywłaszczają sobie i c h m i e n i e . M o t y w potępienia wiecznego 40 stawał się wdęc także i n s t r u m e n t e m p o l e m i c z n y m w sporach między klerem a szlachtą o korzystanie z dóbr doczesnych a nie­ k i e d y również narzędziom propagandy a n t y h u s y c k i e j . W warstwie t a k i c h przeciwstawień bliżej nieokreśleni ubodzy i prości z y s k i w a l i n i e k i e d y status społeczny chłopów, oraczy. Oracze pół stawali się bliższymi zbawienia niż dostojnicy kościelni. Pasterze owiec i świniopasi b y l i dalsi o d potępienia wiecznego niż dostojnicy i możni świeccy . Piekło 44 wyobrażane w Polsce schyłkowego średniowiecza nie wciągało do swych otchłani chłopów. D y d a k t y k a kościelna rezerwowała sobie jednak wobec n i c h pewien zasób ostrzeżeń. Chłopów, rol­ ników i l u d z i prostych najeży pouczać, b,y dobrze c z y n i l i i przez swą bozrozu inność nie zostali potępieni — załocal duszpasterzom krakowski teolog i autor kazań . 40 Enigmatyczne ostrzeżenie pnzed karą wieczr-ą grożącą n i e r o z u m n y m wieśniakom zyskuje wyjaśnienie w potępieniu ludow-ych wierzeń i pa'akty-k uznaw-an y c h przez teologów za zabobonne. K a r a wieczna zbliżała się k u t y m , którzy posługując .się chrześcijańskim znakiem i gestem lub poświęcony ni zapev. nieniii przedmiotem c z y n i l i własne zabiegi urodzaju poloni, bezpieczeństwa wokół d o m o w i i zabu­ d o w a n i o m , wokół zdro>\ ia ludzi i zwierząt . Zbliżała, się przeto, 46 k u strefie zakazu, ujętej w t r a k t a t a c h o zabobonach słowom „illieit.uin". Croźbe. potępienia zwracała się także przeciw dycyjnemu obyczajowi ludowemu, odpornemu na tra­ wpływy chrystianizacji. Zwracała się przeciw- t y m , którzy w y p r o w a d z a l i ze śpiewem n a krańce wsi kukłę nazywaną śmiercią a następnie t o p i l i ją. w błocie . Przeciw t y m , którzy w wiosennym korow odzie 47 r tanecznym wznosili dawne i chyba już niezrozumiale zawołania: isaja, lado, ileli ja j a , j a k o b y wzywając diabła, tego z którym pójdą n a wieczne z a t r a c e n i e . W t y m właśnie obszarze l u d z k i c h 48 W większym s t o p n i u , niż wynikać b y t o mogło z bezpośred­ niej treści źródeł, wizje poczynań mieszkańcy wsi stawali się, „wiuroloincami i odstępca- piekła zwracały się k u mieszkańcom m i " (praoqaiicatores et apostatae), których p r a k t y k i prowadzą miasta, Funkcjonując w nauczaniu kościelnym miały t u większo k u potępieniu . Przed p r o s t y m wieśniakiem i p r a c o w i t y m ora­ możliwości utwory dotarcia do odbiorców piśmiennictwa poprzez niż do społeczności 49 kazania, obraz, czem, mniej narażonymi na grzechy niż bogaci, możni i dostojni wiejskiej, która otwierała się droga do r a j u . Żywotną na wsi polskiej słowiańską nawet w' X V w i e k u jeszcze rzadko spotykała się ze stałym kazno­ kulturę ludową, tał-; często obejmow-aną zakazami dziejstwem p a r a f i a l n y m i która w przeważającej części stanowiła o r t o d o k s j i chrześcijańskiej, wchłaniała otchłań piekła. strażników zbiorowość analfabetów. A l e polscy kaznodziejo nie t r a k t o w a l i miasta spadkobierców- Piekło, nie n a z b y t o k r u t n e , nie n a z b y t agresywne i natrętne, K a i n a , założyciela pierwszego m i a s t a . D o pieklą t r a f i a l i przed­ jako grzesznej zbiorowości ludzkiej, nie domagało się orl mieszkańców ziem p o l s k i c h d a n i n y w postaci stawiciele obsesji 4 1 za,wodów bliskich grzechowi: lichwiarze, monet i towarów, nieuczciwi k u p c y podwójnie fałszerze wynagradzający sobie utracone z y s k i , a także oberżyści, obciążeni zawodowymi potępienia. Przypominało wszakże o sw-ym istnieniu w t e d y , g d y zw-raealo się k u głębszym, t r a d y c y j n y m i pokładom syn kret у c/nogo chrześcijaństwa polskiego. l ' B Z Y F l SY Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (w:) Średniowiecz­ na poezja polska świecka, w y d . S. V r t e l - W i e r c z y i i s k i , W r o c l a w 1952, s. 15—42 J a k u b z Paradyża, Wybór tekstów dotycz({cyc]t reformy Kościoła, wy d. S.A. Porębski, Warszawa 197S, s. 305; Stanislaw ze Skarbimierza, Sermones sapientiale.s, w y d . B . Chmielowska, t. 2, Warszaw-а 1979, s. 8 7 : ..(...) c o m m i t t u o t rnorituris. a,gonizantibus, u t ipsos de succossu suo vel eveniu a h o r u m mform a r e n t (...)". 1 2 T •"' 11. ł.ow-iniański, Religia Słowian i jej upadek (т. VI—XII), Warszawa 1979, s. 360 m i . * Tekst kazania polskiego z X V w . c y t o w a n y przez J . B y ­ stronia, Kultura ludowa. W a r s z a w a 19.47, s. 150; Stanisław ze Skarbimierza, Sermoncn sapientiales, t . 2, s. 9 0 ; zob. także: Л. B r u c k n e r , Literatura, religijna w Polsce średniowiecznej, W a r ­ szawa 1002, t . I , s. 40 л и . ' Zol). L . S t o m m a . Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa 1981, s. .37 i m . W y n i k i badań etnologiczny ch uwzględnił Л. 4 r 5 r 101 �Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1982, s. 220 n n . E . Balcerzowa, Glosy polskie w łacińskich kazaniach średnio­ wiecznych, t . I , Wrocław 1981, s. 49 Statuta Alberti Jastrzębiec, episcopi Cracoviensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 4, Kraków 1875, s. 78 Najstarsze statuty synodalne krakowskiego biskupa Nankera x 1320 г., w y d . J . Fijałek, Kraków 1915, s. 9 Statuta Alberti Jastrzębiec, s. 72 H . Łowmiański, Religia Słowian, s. 361 n n . J a n H u s , Betlemski texty, w y d . B . R y b a , P r a h a 1951, s. 16 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 2, s. 380, 391 W . Pajzderski, Kościół św. Jana w Gnieźnie, „Prace K o ­ m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , I I I , 1923, s. 73—104 J . W o l n y , Exempla z kazań niedzielnych Peregryna z Opola (w:) Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średnio­ wiecza, p o d r e d . B . Geremka, Wrocław 1978, s. 263 J a k u b z Paradyża, Opuscula inedita, w y d . S.A. Porębski, W a r s z a w a 1978, s. 3 5 6 ; Sermones venerabilis magistri Nicolai de Błony de tempore et de Sanctis, A r g e n t i v e 1498, f o l . 84v (dalej cytuję: Nicolaus de Błony, Sermones de tempore). J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Średniowieczna poezja, s. 2 5 ; Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, w y d . M . K o r o l k o , t . 1, Warszawa 1977, s. 123 A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 407 Codex diplomaticus et epistołaris regni Bohemiae, t . 1, P r a h a 1904, s. 381, 384, t . 2, s. 217. Wskazówki źródłowe i cenne u w a g i dotyczące materiału czeskiego, bardzo t u istotnego d l a celów porównawczych, zawdzięczam Prof. Josefowi Maćkowi z Pragi. Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t . 1, p o d r e d . M . Dembińskiej i Z. Podwińskioj, Wrocław 1978, s. 106 n n . H . B r a m i e , E . Wiese, Schlesische Malerei und Plastik des . Mittelalters, Leipzig 1926, s. 2 2 1 , i l u s t r . 193; M . G u t o w s k i , Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 215 H . Zarembska, Infamia w Polsce średniowiecznej. Rze­ miosło katowskie (w d r u k u ) . Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria in Excelsis", w y d . R . M . Z a w a d z k i , W a r s z a w a 1978, s. 52 Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, p o d r e d . A . K a r ­ łowskiej-Kazmowej, Poznań 1984, s. 328 Średniowieczna pieśń religijna polska, w y d . M . K o r o l k o , Wrocław 1980, s. 1 1 , 5 1 , 162 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 85v J a k u b z Paradyża, Opuscula, s. 460 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 59 n n . ; tenże, Kazania średniowieczne, Kraków 1895, s. 9 J . W o l n y , Exempla, s. 268; T . Szostek, Exempla w kaza­ niach de tempore Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, Wrocław 1983 (maszynopis). Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 190r J . Banaszkiowicz, Fabularyzacja przestrzeni. Średniowiecz­ ny przykład granic, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t . 80, 1979, N r 4, s. 988 Michael de Clepardia, Sermo de luxuria cum exemplo de abbate a diabolo recepto (w:) Z opowiadań średniowiecznych, w y d . H . K o w a l e w i c z , Warszawa 1974, s. 11 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t . 1, s. 389 Statuty synodalne wieluńsko-kaliskie Mikołaja Trąby z 1420 г., Kraków 1951, s. 114 A . Karłowska-Kamzowa, Malarstwo śląskie 1250—1450, Wrocław 1979, s. 17 A . B r u c k n e r , Literatura religijna, t . 1, s. 73 M . G u t o w s k i , Komizm, s. 205 n n . A . W i t k o w s k a , Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krako­ wa, L u b l i n 1984, s. 194 n n . J a n M e r k e l i n , Liber de instructione simplicium sacerdotum, w y d . M . Borzyszkowski, t . 1, Warszawa 1982, s. 169 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Nicolaus de Błony, Sermones de tempore, f o l . 253v Z o b . n a t e n t e m a t F . Smahel, AntUdeól mlsta v dile Petra Chleóickeho, ,,Ćeskoslovenski ćasopis h i s t o r i c k y " ' , X X , 1972, № 1, s. 392 t . 1, Stanisław ze Skarbimierza, Sermones s. 392 Kazanie na Dzień Wszech Świętych, czyli tzw. praskie (w:) Wybór tekstów staropolskich, w y d . S. Vrtel-Wierczyński, Warszawa 1977, s. 380 J a k u b z Paradyża, Wybór, s. 351 Skarbimierza, Sermones sapientiałes, t , I , Stanisław s. 392 8 2 — 9 4 ; tenże, Sermones super „Gloria", tamże, t . s. 103—104 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104. Z o b . także Statuta synodalia Andreae episcopi Poznaniensis (w:) Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t . 5, cz. 1, s. X V I I : De imagine straminis in jejunio. F r a g m e n t kazania J a n a z M i c h o r z y n a (1423 r.) c y t u j e J . Bystroń, Kultura ludowa, s. 159 Stanisław ze Skarbimierza, Sermones super „Gloria", s. 104 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 1 6 17 1 8 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 i 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 Piekło, Paul tres de Limbourg, riches heures 1116 r. Miniatura d u D u e de B e r r y " � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e58bdaed2f2f1fe8ddd11b299e96c9fc.pdf 3c50167be7bc55220596c92dee414196 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:60 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa, bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:51 Title A name given to the resource Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią / LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39, s.355-415 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 354 ADAM CHĘTNIK PRZEMYSŁ I SZTUKA BURSZTYNlARSKA ~AD NAR W1.,\ Wstęp Był naród mieszkający Co bujała to trawą, 1\. niedalekie morze ORKA. Drzeworyt, wielkość nat. 8,6 X -t,6 cm. Bartosz Paprocki, Kraków 1575, cap. 95: «chlap ni"kLóry orać szedl naw,," otlożysko namniey pociągnąć Roxolania, Tamże, nie chciały! rozkrawa! wól ledwie czyskim / złorzecząc .\. Gwagnina byków wjarzmionych dycha smaga z 'Verony zaziajanym pracowite z trudem orzą w sześć par wołów. I Gleistą zwierze'). za nim Z Kroniki Kraków których Sannacji uzbrojon bi- Europskiej - 1860) 351: Na Żmudzi zębami w skiby rozmiatają. sztuk niemało, bryłę zaledwie poganiacz "Ziemię Gdy idą orać, nabiorą miasto lemiesza w prze\vTacaniu z sobą zi,emi używają; to jest skoro się jedno zepsuje i drugie i trzecie, aby nic nic mieszkali, a pogotowie na to miejsce przyprawiali')' a ciężkiej do uprawy ciągnie jeden Kołberg, ziemi, pług, a zaprzęgiem czaju pewien rodzaj walania gospodarni jeden oraniem zagon, po dachu schodzi podczas Pis. Pol. N-139, wszystkie st. ich,). J. K. I I I): orany, deszczu i jednytkie ma w'zwy- wolu, a przyuczone tego Gostomski, były'" czasów' ludzie prawie iako tu u nas ośm, to tam środka czubiasto, Gospodarstwo "Ma być skib 8, a zagon ma być 3 łokcie zagony jednakuczkic na tłustej, wołów tj. sześć walów' Polszcze są z dawnych na samy wierzchu woda". ,\. insze Haur, Skład abo Skarbiec znakomitych zagonów wielkich y obszernych spadzisto parami tonem na każdego r. 1693, 46: ('\<\' ''''ielkiej szczytem I 42: ("" Proszowskim trzema takim jeden tyko kieruje człowiek. Rataj odmiennym bydlęta rozumieją te glosy i słuchają sekretów oekonomiey, Kielecki" orzą pospolicie iakobv 1588 (Bib!. wsurz, Te, by do pluga pyskiem, (wyd. Turowskiego, nie żelazem, ale drewnianymi drewnianych woly pluga, wielkim kiiem iął ich bić po grzbiecie'). S. Klonowicz, wyd. z r. 1857, 18 podaje, że Podolanie 33, 34: (,Dwanaście I Wyrzucało Kolo rycerskie aby na brzegi przekluwane Zdobiły białe na kawały zręcznie, szyjki wielkiej ich bursztynów· znizane niewiast (Kornel Ujejski - :v płaszczyźnie, to lasami żyźnie. dla tej ziemi synów, na sz~urek i córek... «Pług ' i szabla») sprawie bursztyni.arstwa na Kurpiach zabierałem niejednokl:otme głos czy to na lamach niektórych czasopism czy w wypowladanyc~ referatach i odczytach na zjazdach i kongresach, GromadzIłem też pr~bki bursztynu i wyrobów z niego w zbiorach nauk~wych n.owogrodzkich: Muzeum Kurpiowskim i Stacji NaukoweJ 1,. robIłe~ też starania o wznowienie tego przemysłu ~ okre.sle powoJennym, wyszukiwałem zamiłowanych bursz tymarzy ltd. Publikacjami swoimi na powyższy temat starałem sie zw.rócić uwagę naszego społeczeństwa w stronę zaniedbanej dzie: dzmy' przemysłu regionalnego na Kurpiach. . V! pracy niniejszej starałem się zebrać wszystko, co z tej ~~ledzmy dało się wyciągnąć z terenu od starych bursztyniarzy 1 Ich młodszych następców, również z dotychczasowej literatury, zresztą u nas dość ubogiej. Mam nadzieję, że nad bursztyniarstwem nie przejdziemy do porządku dziennego, l Stacja Badań Naukowych wego ~łockiego w Nowogrodzie w czasIe II "V. Wojny. Dorzecza pod Środkowej Łomżą. Obie Narwi płacówki T-wa Nauko- zniszczone �357 .3-6 J A może po now~zych badaniach i poszukiwaniach na terenie Ponarwia dla przemysłu tego nastanie nowa era rozkwitu? Wtedy oby moja niniejsza praca była zachętą do wykorzystania naszych rodzimych bogactw naturalnych dla dobra Polski i całego Narodu 2. L Z zamierzchłych dziejów bursztyniarstwa Bursztyn bałtycki zbliżył narody. - Wędrówki po bursztyn. - Drogi przez Polskę. - Bursztyn ceniony najwięcej przez Rzymian. - Ślady rzymskie w Prusach Wschodnich i u Kurpiów nad Narwią. - Przemysł bursz tyniarski nad morzami. - 'Warsztaty w Gdańsku i Połądze. - Wyroby z bursztynu cenione przez panujących. - Bursztyn nad Narwią i początki tego przemysłu. - Ślady bursztynu w neolicie miejscowym. - Związek wyrobów kurpiowskich z wyrobami prastarej kultury. - Od kogo Kurpic przejęli sztukę obróki bursztynu? - Brak materiału do badań ścisłych w tym kierunku. \Viadomo, ze zblizenie narodów, zamieszkujących pobrzeze Bałtyku do narodów dalszych, południowych nastąpiło wskutek znajdującego się tam bursztynu, który przedostawał się z północy na pobrzeże morza Śródziemnego najczęściej drogą wędrówek od hordy do hordy 3. Zbierany nad Bałtykiem, jako nasze «złoto północy» przydatny na ozdobne wyroby, amulety itp. znany był juz w młodszej epoce kamiemiej ; stwierdzono dwa główne centra przemysłu bursztynowego w Sambii i Jutlandii '. Stąd wyroby bursztynowe rozchodziły się drogą handlu i wędrówek plemiennych na południe, zachód i wschód 5. Od III wieku po n. e. wyroby bursztynowe znane są juz w całej Europie 6. Greckie i rzymskie monety, znajdywane nad Bałtykiem, świadczą 2 Pracę napisałem i kończyłem w czasie II Wojny w warunkach nieszczególnych, poza Warszawą, gdzie do materiału źródłowego w szerszym zakresie nie miałem dostępu. 3 (,Nauka o ludach,) (Etnologia» Oskara Pcschla, 1876, str. 213. ł V,To Antonicwicz, (,Pochodzenie i gatunki bursztynu w Europie», ]917, str. I. 5 Tamże. • Tamże. o stosunkach z tymi krajami 7. Wiadomo, ze werlług Pliniusza ziemia Sambijska dostarczała bursztynu Rzymianom, drogą przez Węgry, a wiadomo też, że do Węgier droga wiodła przez Polskę, musiał więc być u nas w tych czasach ruch handlowy 8. Herodot (w V w. st. e.) wspomina w swoich dziełach o ;;'orzu «ku północnemu wiatrowi», skąd pochodzi bursztyn 9, a Bałtyk w tych odległych czasach juz znany był ludom południowym l0. Grecy od niepamic;;tnych czasów mieli podania, ze bursztyn z północy dostarczony im był przez Wcnedów, którzy z czasem u tracili brzegi bursztynowe 11. Patrycjusze rzymscy lubowali się w naszyjnikach bursztynowych 12, a za Pliniusza bursztyn dochodził do nadzwyczajnej ceny: niewielka figurka z bursztynu osiągała wtedy cenę żywego człowieka 13. Za cesarza Domicjana z barbarzyńskimi ludami północy o mało nie doszło do wojny o bursztyn, ale ci barbarzyńcy, którzy z politowaniem patrzyli na chciwych bursztynu Rzymian, pozwolili im z nad brzegów morza nabrać tej żywicy i bez wojny, ile tylko chcieli l4.. Za cesarza Nerona Rzymianie wędrowali po bursztyn do dzisiejszych Prus Wschodnich 15, gdzie, jak wiadomo, bursztynu dużo kopano i znajdowano. Jak twierdzi historyk Grunan, wyprawy rzymskie po bursztyn bałtycki prowadzić musiały kolo O. Peschel, (,Nauka o ludach'), stl'. 213. (,O znaczeniu Prus dawnych,), przez Dominika Szulca, \Narszawa 1846, str. 131. 9 (,Wisła') r. 1887, 179. ('Jakie ludy mieszkały przy ujściu 'Visły w czasach najdawniejszych», przez Sz. Ma tusia ka. 19 W. Surowiecki, ('Śledzenie początku narodów słowiańskich'), 'Varszawa 1824. 11 W. Surowiecki - jak wyżej. 12 K. Chmielewski, (,Twoje ziemie, Twoje wody,), \Varszawa 1907. 13 Pewnie niewołnika (przyp. autora). Patrz "Zbiór pamiętników () dawnej Połsce'), przez J. U. Niemcewicza, \Varszawa 1882, I, 80. 14 J. U. Niemcewicz - jak wyżej. 16 Wg O. Peschła - Etnologia. 7 8 �358 359 m. Ełku (które istniało już w XIII wieku), gdzie znajdowano stare monety rzymskie z czasów Aureliusza 16. Kromer pisze w swojej «Polsce», że bursztyn znajduje się na Pruskim wybrzeżu Sarmackiego morza oraz «niektórych jeziorach od morza» ... 17. Ze w Prusach był bursztyn, to wskaz,uje choćby przytoczony przykład, podany w jednej z dawnych g-azet (1803): «We wsi Szlapoken między Insterburg i Gumbinem w powiecie Litewskim Prus Wschodnich, blisko 12 mil niemieckich od brzegów Morza Bałtyckiego, jeden wyrobnik znalazł dnia 12 lipca br. w rowie na łące kawałek nieczyszczonego bursztynu, długi 13 calów, a szeroki 81/2 calów, ważący 13 funtów i 151/2 łuta. Gdy się to rozgłosiło jeden handlujący bursztynem ofiarował za niego 8000 latarów. Ze zaś podług praw wszelki bursztyn jest włamością skarbową, Król Imć za tym odebrał za 1000 talarów tę osobliwość i podarował ją gabinetowi mineralicznemu (zn. mineralogicznemu) departamentu Berlińskiego Kopalniaków» 18. Odkryte już w w. XVIII tamże kopalnie dawały setki funtów bursztynu, nieraz w dużych kawałach 19. Największe warsztaty (fabryki) wyrobów bursztynowych nad Bałtykiem były w Gdańsku (od 14 wieku) i w Połądze. W 1680 roku miał w Gdańsku wyrabiać z bursztynu «prześliczne ramy do zwierciadeł» niejaki M a u ker 20. Wyrobami gdańskimi interesował się specjalnie Król Zygmunt III, który nabywał wyroby bursztynowe artystyczne na podarunki dla posłów i panujących. Sułtan i wezyr turecki miał otrzymać od Ks. Zbaraskiego między innymi zwierciadło z białego bursztynu 21. Z Gdańska za Zygmunta Augusta, wg Kromera, wywożono w świat prócz zboża, wołów, koni itp. także i bursztyn 22. Warsztaty w Połądze zwano słusznie fabryką, bo zatrudniały niegdyś ok. stu kilkudziesięciu robotników. Połąga prowadziła wielki handel wyrobami bursztynowymi, przeważnie z cesarstwem rosyjskim lub za jego pośrednictwem z Azją. Obrót roczny wynosił ok. 200 tysięcy rubli 23. Kiedy i od kogo nauczyli się Kurpie kopać i obrabiać bursztyn? Wiadomo już, że bursztyn w zamierzchłych czasach był u nas pieniądzem, monetą obiegową, a praojcowie nasi mieniali go u sąsiednich Szwabów na oręż żelazny 24.. Bursztyn na Kurpiach jeszcze do ostatnich lat zastępowal mieszkańcom pieniądz - czy nie ma to związku zatym z odległymi dziejami? Waga pisze, że «Polska jest krajem, który po Prusach najwięcej bursztynu dostarcza»i że każdy wie o jego kopalniach ostrołęckich i myszynieckich ... 25. Powtarza też za Rzączyńskim, że bursztyn zbierał nad Narwią jezuita Knapiusz i «różne z niego rzeczy toczył i polerował» 26. Pieniądze rzymskie, jakie znajdowano na Kurpiach 27, świad{~zyłyby, że Rzymianie i tu zaglądali po bursztyn, a może tędy prowadził jeden z dawnych szlaków ku morzu? Nad Narwią i jej dopływami znajdowano w grobach skrzynkowych i wśród znalezisk z neolitu paciorki bursztynowe 28, podobne zupełnie do dzisiejszych, jakie tu wyrabiają bursztyniarze przez ostatnie kilka set lat. Czy wobec tego w samej formie, a naPrzegl. Bibliogr. Archeolog., \Varszawa 188 I, Ig8. Dziś około I miliona złotych. Patrz artykuł, ('Połąga i Góra Biruty>' przez ,\.. J. (,Tygodnik Ilustrowany", r. 18 .. , nr 114, str. IgI. 2ł K. Chmielewski, «Twoje ziemie ... Twoje wody'), \Narszawa Ig07. 2.' A. \Vaga, (,O bursztynie" w Bibliot. vVarsz., kwiecień 1845, 70. 26 i\.. \Vaga~ j. \V., str. 71. 2' "YIonet takich z brązu i miedzi (te ostatnie grube, odlewane) znaleziono kilka w okolicy Nowogrodu i Ostrołęki. Oddane w r. IgI I clo :-'Iuzeum w Ostrołęce ulegly zniszczeniu w czasie wojny (IgIj). 2' Ze zbiorów Z. Glogera. 22 YVycieczka kolarza na "YIazury Pruskie", napisał Dzie l' Ż e k, \Varszawa 18g8, 10. l' .\'1. Kromer - (,Polska, czyli o położeniu, obyczajach ... " przełożył z łaciny YV. Syrokomla, Wilno Ig50. IS (,Gazeta Korespondenta" yVarszawa I80g, nr go. Wiadomość tę powtórzył Antoni \Vaga w swej pracy o Bursztynie (str. 79) i inni. 19 U Wagi. 20 (,Przegląd Bibliogr. Archeolog.", 1881, 14. 21 Przcgl. Bibliogr. .'\rcheolog., \Varszawa I8g I, str. 407. 16 (, 23 �,·vet i w technice obróbki (patrz dalsze rozdziały) nie zachodzi tu również pewien związek i ciągłość jakiejś prastarej kultury? W jednej ze swych prac Karłowicz pisze, jak to «ładnie wyrobion.e groty i siekierki», wyrabiane m. in. z bursztynu, odgrywały rolę talizmanów 29. Wisiorki «korali» kurpiowskich robione z bursztynu (o czym dalej) też spełniają podobną rolę, a tak zw. «serxa» u paciorków wyglądają nieraz więcej na odwrócone groty. Od jakich ludów czy narodów, a może sąsiadów, Kurpie przejęli sztukę bursztyniaską? Oto pytanie, na które przy szczupłości materiałów nie mogę tu odpowiedzieć. Dodam tylko, że na Kurpiach nie były prowadzone żadne ściślejsze badania, np. chemiczne nad bursztynem znalezionym, nie były rozkopywane żadne cmentarzyska, mogące zawierać potrzebny materiał do studiów z tej dziedziny. Może przyszłość dzisiejsze niedomówienie wyjaśni. 2. Bursztyn na «Kopalnie» Kurpiach bursztynu l Jego nad dobywanie Narwią Przypadkowe znajdywanie bursztynu. - Bursztyn w gruncie. - Poszukiwania bursztynu. - Bursztyniarze. - Pasy i gniazda. - Majstrowie. Osmany. - Różne gatunki i odmiany bursztynu na Kurpiach .. _. Dawne (,kopalnie') i późniejsze miejscowości bursztynodajne nad środkową Narwią. Bursztyn znajduje się prawie na całej przestrzeni środkowego Ponarwia z dopływami, czyli tzw. Kurpiowszczyzny, po czym przechodzi do sąsiednich Prus Wschodnich i kończy się nad Bałtykiem, przede wszystkim zaś w dawnej Sambii w okolicach Królewca i Połągi. Prawdopodobnie od wielu set lat bursztyn znany był na Kurpiach i najbliższym ich sąsiedztwie. Początkowo wystarczał pewnie bursztyn znajdowany na powierzchni ziemi, na brzegach rzek, na wyschniętych błotach, paśnikach itp. Znajdowano go też pewnie przyoraniu gruntów, przy kopaniu rowów, studzien 2t J. Karlowicz, «Siady wieku kamiennego jach ... ~. Tyg. Powszechny, 1881, nr 15. do wody itp. Znajdowane w głębi ziemi mmeJsze czy większe kawałki naprowadziły niejednego na właściwą drogę, nauczono się wybierać miejsca bursztynodajne, rozpoznawać gatunki ziemi, kryjącej w sobie bursztyn. Najwięcej bursztynu znajdowano głębiej (od jednego do dwóch metrów) pod powierzchnią, w starych siwych iłach 30, niekiedy na dnie rzek, jezior i strumieni, w błocie na paśnikach, pod torfem łąkowym itp. Bywał też na piaskach i wydmach nadrzecznych, w żwirowatym «sórze», wśród żwiru i kamyków nadrzecznych, a nawet wśród cegielnianej gliny polodowcowej tam, gdzie ona występuje w większych ilościach 31. Kurpie - zawodowi bursztyniarze - umieli rozpoznawać ziemię bursztynodajną (ryc. r). Na mokradłach poznawałi po wodzie, jakoby na wierzchu rdzawej 32. Najczęściej jednak bursztyniarz, Rye. I. upatrzywszy sobie miejsce na łące czy Kurp bursztyniarz - pow lesie «bił próbę» niewielką łopatą, dług fotografii Fr. Maczyli rydlem. Rydle były małe i większe linowskiego z Ostrołęki z r. 18go (wzi~ta z «Ziena długich trzonkach, albo wąskie i długie do kopania wąskich, metrowej głę- mi,) z art. A. Chętnik a (IZ Zielonej Puszczy'~ bokości, powiedzmy, «szybów». Starszy r. 1914). bursztyniarz-majster dobywał ziemię z dołków i rozścierał w ręku, a kiedy natrafił na siną czy «modrą», wilgotną ziemię, z ziarnkami piasku, wołał na innych, 30 31 w pewnych zwycza- 32 IHarze. Mowa tu o iłach trzeciorzędowych. Np. we wsi Dylewo, pow. ostroł~cki, gdzie cegielnia. \V okolicach, gdzie kopano bursztyn, twierdzą tak starsi bursz t y- �że natra fili już na «cieki ęć» 33, a WIęC i bursz tyn musi być wkrótce. Zwykle przy próbach dokopywano się do pasów bursztynowych lub gniazd i kociołków z bursztynem. Do dziś bursztyniarze starzy lub młodsi posługują się tymi nazwami. Połujański pisze, że pas bursztynowy (~est to ciągnąca się w ziemi żyła, która zawiera w sobie bursztyn oraz drobne wiórki z drzewa i kory zwane «wiorzyska». Pasy bursztynowe miały być rozmaite zależnie od położenia: pas zwyczajny, około 30 kroków długi, w jednym końcu szeroki od 2 do 4 stóp, z «kociołkiem» w szerszym końcu. W tym zagłębionym kociołku ma być najwięcej i najpiekniejszego bursztynu. Dalsze pasy mają również swoje nazwy: nieregularny, krzywy, przerwany, łamany, pas z wylotem (gdy wychodzi do góry), wreszcie pas podwójny i krzy'żowy 24. W tych to różnych pasach oraz w pojedyńczo znajdowanych gniazdach znajdują bursztyn drobny lub znaczne kawały o wielkiej wartości. Jeżeli przy dokopaniu się do «ciekięcia» podchodzi woda zaskórna, a ziemia mokra odwala się, utrudniając pracę, bursztyniarze robią wtedy dokoła cembrowinę z desek, zwaną skrz y n i ą, która zabezpiecza szyb przez zawaleniem się. Bursztyniarze kopali bursztyn sami na własną rękę lub wynajęci byli do pracy przez dzierżawców i przedsiębiorców, często też tworzyli tzw. osmany czyli spółki. Do osmany należało od kilku do kilkudziesięciu (np. 50) ludzi, przeważnic miejscowych Kurpiów, którzy pracowali wspólnie, dzieląc się zyskiem. Pracą kierował jeden lub więcej majstrów, którzy bywali również i przedsiębiorcami 35. Niektóre «kopalnie», tj. miejsca bursztynodajne, były w całości wydzierżawiane handlarzom, którzy byli przy kopaniu, pilnując robotników i zabierali wszystek wykopany bursztyn. Wyzyskiwali też bardzo robotników i rozpijali ich wódką, a nieraz przeważnie tylko za trunki zabierali Nazwa do dziś znana wśród studniarzy .i .\1. Polujański w «Opisaniu lasów'). 1854. H Pg. Al. Poluja ńskiego. ;J;; 'Wiadomość od starszych bursztyniarzy. 33 innych. Pisze o tVIll '. Ryc. 2. '2. Rydel do kopania bursztynu najczęściej używany. 3. Łopata do pogl<;>biania kopanych otworów przy biciu ('próby». 4. Rozbijacz żelazny do twardszych brył ziemi, przy kopaniach próbnych. !j. Pogłębiacz żelazny do (,bicia próby') w twardych gruntach suchych. 6. Próbny kij albo drążek, z mocnego twardego drzewa; na zaciosach wyciąga się z ziemi próbki podglebia. 7. Motyka oskardowa (ciężka) do twardego gruntu. <l. Motyczka lekka (próbna) do grzebania w dobytym gruncie lub dole. 9. Lyżka «próbna» do błotnistego gruntu. 10. Żelazne «grabcie» do grzebania w ziemi bursztynodajnej. [I. SzuRa drewniana do rozrzucania dobytej ziemi na powierzchnię: szuRa la ka nic rozbija bursztynu. 12. Szufla durszlakowa do grzebania w ile rzecznym, zawierającym bursztyn (z nad rz. Szkwy). 13. Jeden z koszów. używanych przez bursztysztyniarzy do pIukania biota bursztynowego. Używano i koszy okrągłych, jak do kartofli, niekiedy zamykanych (z Przasnyskiego). bursztyn. 'Wskutek tego ludność rozpijała się, a że grunta i łąki psuła sobie kopaniem, więc często więcej szkody niż pożytku było z tego przemysłu i.6. 36 Pg H. Gawarcckiego. �Zasadniczo dzielono bursztyn podług mieJsc, gdzie w większych ilościach występował i do czego był przydatny. Był więc bursztyn gruntowy (twardy, w większych bryłkach), wodny (z rzek i jezior, dobry do obróbki, czyste kawałki), błotny (twardy, ale niekiedy brudny, wyd mowy) znajdowany na piaskach i wydmach, przeważnie kruchy, używany najczęściej do kadzideł kościelnych i inne. Co do koloru dzielono bursztyn na dwie główne odmiany: I) bursztyn czerwony, najwięcej pospolity i 2) żółto-białawy, obłoczkowaty, zwany pospólicie kapuśniakiem lub kapuściakiem, ponieważ kolor świeżej kapusty przypomina 37. Ten drugi gatunek dawnymi laty nie był na Kurpiach w modzie i mało był używany. Poza tym bursztyn dzielił się wedle koloru, twardości, wielkości brył, podatności na obróbkę itp. Według też tego nosił następujące, przyjęte na Kurpiach nazwy: ognik - bursztyn świecący się ze wszystkich stron; kościany - biały, żółty, twardy; płomyk z bladożółtymi żyłkami - bursztyn koloru palącego się ognia; mi 0dowy - żółty, rzadki, w różnych odmianach; bursztyn przcźroczysty nazywał się cacko, dość kruchy to gruz albo chudy a podobny w małych płaskich kawałkach to szum 38. Z piaszczystych wzgórków to bursztyn górkowy, dość kruchy i słaby do obróbki: z wody i błota rzeczny, czysty i twardy, a naj twardszy i dobry do obróbki to grun towy kamień, w większych bryłach znajdowany. Na Kurpiach największym powodzeniem cieszył się bursztyn czerwony lub żółty, zwany też «miodowym» (co do koloru) i przeźroczysty. Co do kolorów, to jeszcze bursztyn odróżniano: szklisty, złoty, biały, (najdroższy), piankowaty (niejednolity), mleczny, brudny, krwisty, kruczy (od kruk - b. rzadki), śniady, cielisty, kapuściak i inne. Od starych bursztyniarzy; o podobnym czytamy w (,Czytelni J\"ie1858, nr 28. 38 Pg Al. Połujańskiego, (,Opisanie lasów>,. Nazwy od starych bursztyniarzy oraz częściowo i Kozłowskiego, (,Słownik leśny, bartny, orylski i bursztynierski*. 37 dzielnej,) «Kopalnie» 39 bursztynu oraz miejSCa, gdzie znajdowano w większych lub mniejszych ilościach ten minerał, były i są na całym Ponarwiu środkowym (ryc. 3). I tak, począwszy od pow. , •• lo . > .. / J . •••••. ,) Sk Ryc. l\fapa 3. terenów bursztynodajnych w dorzeczu środkowej Narwi. A. Chętnik 1949 r. Opracował J>ultuskiego i makowskiego na gruntach wsi i miejscowości: Mamino-Wyżki, Mamino-Średniaki, M. Lipniki, Chełchy-Sałki, Chełchy-Sebory, Majki, Chojnówki, Rawy-Kurzątki, Rawy-Stasie, 3Q Tego terminu używa Polujański i inni dawni badacze. �Zabiek- Wielkie, Zabiele Piliki, Przystań, Nowa-Wieś, Chojniki, Rżaniec, Gutowo, Czerwonka, JanopoI, Zawady, Grabowko, Wyszel, Perzanów, Dylewo, Sławkawo, Sypniewo ('.26 miejsc.). W powiecie przasnyskim na gruntach: Dłutówka, Adamczychy, Brodowe-Łąki, Zawady, Kopaczyska, Przy tuły, Raki, ChłopiaŁąka, Bagienice, Niesułów, Przyłaje, Perzanki, Ruziek (13 miejsc.). W powiecie ostrołęckim: Żebry, Wierzcholas, Sławki, Żabino, Olszewka, Obwierwia, Dylewo, Kadzidło, Łodziska, Brzozówka, Szafarka, Sarnia-Łąka, \Voklowe, Wydmusy, Pieseczna, Chudek, Wach, Oborczyska, 'Wykrot, Gleba, Golanka, Myszyniec, Myszyniec-Stary, Dąbrowy 40, Ostrołęckie Łęgi i inne (ok. 31 miejsc.). W pow. kolnieńskim: Łyse, Serafin, Pupkowizna, Cieloszka, Zalas, Krysiaki, Łączki, Leman, Lipniki, Szafarczyska, Dęby, Zbójna, Dąbrówka, GOhtarze, Zabiele, Ptaki, Popiołki, Gurośl, Cieciory, Dobrylas, Siwiki, Gąski, Pianki (23 miejsc.). W pow. Łomżyńskim: Nowogród, Małypłock, Stara Łomża, okolice Wizny, Jednaczewo, Jankowo-Młodzianowo, Szablak, Laskowiec, Mątwica (w tych stronach przeważnie na łąkach, błotach i nad brzegami Narwi i dopływów). 3· Przemysł bursztyniarski na dawniej i dziś Kurpiach Ślady dawnych wyrobów bursztyno~ych na Kurpiach. - Najdawniejsze warsztaty i wzmianki o nich w dawnych opisach. - Myszyniec i Ostrołęka główne dawne ośrodki przemysłu bursztyniarskiego. - Kurpie rozwozili bursztyn po l\1azowszu. - Większe bryły sprzedawano. - Od r. 1914upadek bursztyniarstwa. - Bursztyniarze obecni i ich wyroby. - Bursztyn kurpiowski do Gdyni. Kopanie i obrabianie bursztynu na Kurpiach, jak wogóle nad Środkową Narwią, mające charakter przemysłu miejscowego, prowadzone bylo pewnie już dawniej, niż o tym znajdujemy wzmianki w pismach i innych publikacjach drukowanych lad końca XVIII w. już wyraźnie). 40 Pg Al. PolujalJskicgo. Zresztą jeżeli na Pomorzu (np. w Gdańsku) wyroby z bursztynu znane były już w wieku XIV 41, to w tym czasie czy wkrótce potem znane być mogły i nad Narwią (nie bierze się tu pod uwagę wyrobów z neolitu). - Najdawniejsze «korale» bursztynowe miejscowego wyrobu znajdujemy w rozkopanych starych cmentarzyskach kurpiowskich, gdzie chowano kurpianki z tymi ozdobami na szyi, co było w zwyczaju dawniej i ciągnęło się do ostatnich lat. W Nowogrodzie, gdzie kościół i cmentarz przy nim sięgają początków XV wieku. Przy rozkopywaniu starych mogił, przypuszczalnie z przed 150'.200 lat, obok zetlałych kości wyrzucono z ziemi paciorki bursztynowe, mające ten sam kształt co dzisiejsze (spłaszczone kule). tylko z większymi, mniej kształtnymi otworkami do grubej nici 42. W tymże Nowogrodzie w 1'. 1863 przy kopaniu fundamentów do naw bocznych głównego kościoła, obok masy kości i szkieletów ludzkich, wykopywano «korale» bursztynowe, niektóre wielkości kurzego jaja ,n. Dziś takich już nie robią, były to pewnie «kora1c»,. wieszane na środku sznurów bursztynowych 44), ale z tych czasów mamy tylko wiadomość drukowaną, a warsztat mógł być znacznie wcześni~j. Bursztyniarz, niejaki Baraniecki, który ok. r. 1800 osiadł w \Varszawie i tam założył warsztat bursztyniarski nauczył siC; tej sztuki podobno od Turków (gdzie był w Stambule przy dworze posła polskiego), ale bursztyn surowy musiał sprowadzać z nad Narwi, gdzie już go wtedy kopano, a bliższego wszak nie było. Wiemy również, że do roku 1830 w Ostrołęce bylo kilku bursztyniarzy przy swych warsztatach 44, a niedługo potem dowiadujemy się że «ktokolwiek przejeżdżał kiedy przez Ostrołękę 4l Przy rozkopywaniu części starego cmentarza ok r. 1900 paciorki takie same zbierałem, a nawet kilka miałem w swoich zbiorach w :"iowogrodzie. 42 Wiadomość od M. Bagińskiego, SI. ClZtnikowej, 1\1. Dąbrowskiego i innych z Nowogrodu. ·13 Podług H. Ga wareckiego. H Podług A. \\lagi, (,0 bursztynie» w Bibl. vVarsz., kwiecień 1845. �naszą, okrążony tam mnóstwem handlarzy roznoszących piękne bursztynowe wyroby, utwierdził w swojej pamięci, że i w tym miasteczku nie zbywa na zręcznych rzemieślnikach, umiejących <Torliwie z krajowego płodu korzystać» 45. ~ W połowie zeszłego stulecia w okolicy wsi Starej Łomży nad Narwią «wykopywano pod dostatkiem bursztyll». \V innym miejscu czytamy, że w tejże Łomży, obok zegarmistrzów itp. było kilku majstrów «wyrabiających rozmaite rzeczy z bursztvnu» 46. W innym miejscu czytamy, że bursztyn w pokładach piaskowych znajduje się w tak zw. puszczy Ostrołęckiej, zajmującej część północną powiatów: przasnyskiego, ostrołęckiego i łomżyńskiego. W kiłku miejscach tych powiatów, a głównie w Ostrołęce, zajmują się mieszkańcy poszukiwaniem bursztynu i wyrabianiem z niego różnych ozdobnych przedmiotów 47. U inonego autora dowiadujemy się również, że przede wszystkim Ostrołęka «prowadzi głównie handel wyrobami bursztynowymi» ł~; tamże dowiadujemy się, że między innymi we wsi Dylewo znaJ-dują się «kopalnie bursztynU», a w okolicy Myszyńca nawet «(obfite kopalnie» tego minera lu : podobnie koło wiosek Czarni i Brzozowego. U W. Pola czytamy, że Kurp-puszczak, poza handlem i furmankami, «wyrabia z drzewa wszelkie naczynia i narzędzia i toczy z bursztynu różne cacka» 49, wspomina też, że Kurpie po mia· stach Mazowsza, obok suszonych grzybów i gęsi sprzedają również «(okruchy bursztynu na kadzidło» 50. W. Czyjewski pisze, że «chciwy handlu Prusak, obok wielu innych rzeczy, wywoził z Ostrołęki i bursztyn» 51. 45 I, 529. 46 1861, Pow. łomżyński, (,Dawna a wg teraźniejsz; <,Starożytnej ~ Łomża», Polski.) BalińskiegQ, przez 113. 47 (,Czytelnia Niedzielna.), 185B. nr 28. 48 <lGeografia Królestwa Polskiego», przez \Varszawa 49 iO il Rzcczniowskiego, B. Kolodzińskiego, 1865, go. \.V. Pol, ~Puszczaki ),{azowsza» w Obrazach Tamże, str. 416. Tyg. Ilustr. (,Kurpie~ 1846, Dowiadujemy sit;; też w innym mIeJscu, że «do roku 1830 stolicą handlu bursztynowego był Myszyniec, a później przeniósł się do Ostrołęki. Kurpie z niezwykłą zręcznością wyrabiają na własny użytek (a czasem i na sprzedaż) różne przedmioty bursztynowe bez użycia warsztatów tokarskich, nożykiem, dłutkiem lub na· pilnikiem» 52. Kolberg pisząc o stronach przasnyskich, m6wi że «w dobrach Józefa Krasillskiego jest kopalnia bursztynu» 53. W roku 1818 we wsi Zabiele-Wielkie w stronach pułtuskich wykopano sztukę bursztynu wagi 5 funtów niemieckich, kształtu małej bułki chleba, kapuścianego koloru. Szlachta miejscowa wzięła za nią 100 dukatów, a kupcy z Gdańska kupili ją z drugiej ręki, zapłaciwszy 900 talarów 54. Z powyższego wypadku widać, że albo w pułtuskim nie było miejscowych majstrów obrabiających bursztyn, albo nie mogli ryzykować na tak wielką bryłę, nie wiedząc co z nią zrobić. Największy rozkwit tego przemysłu na Kurpiach i w ogóle nad Narwią datuje się w połowie zeszłego stulecia do roku 1857-80. Bursztyn wte,dy kopano i obrabiano masowo na miejscu, dużo większych brył wynosili handlarze do miast zagranicę. Około 19 lO 1'. był tylko jeden bursztyniarz w Ostrołęce, drugi we wsi Walkowe pod Myszyńcem i trzeci ksiądz amator w Zarębach Kościelnych. Od 1'.1914. skutkiem wojny światowej był przez kilkanaście lat zupełny zastój w tym przemyśle. Zdawało się, że przemysł ten już się nie dźwignie z upadku, tymczasem budzący się do życia regionalizm wpłynął dodatnio i na bursztyniarstwo. Obecnie na Kurpiach jest paru bursztyniarzy, którzy zbierają bursztyn gdzie się da lub z dostarczonego materiału toczą paciorki dla dziewcząt. Tylko moda na bursztyn zmieniła się; zamiast dawnego czerwonego czy żółtego a masie przeźroczystej kurpianki wolą bursztyn matowy, biały lub kapuściak i bez wisiorków. Różni też turyści 62 z życia i natury, 434. 63 1861; to samo czytamy w Przeglądzie. EncykJ. Rolnictwa, \Varszawa 1872-75 wart. pt.: «Bursztyn», str. 316. 6ł O. Kolberg, (,~lazowsze», t. IV, str. 108 w przypisach. A. Waga, przytacza z Sylwa na, t. XIV str. 4°°. Lud, T. XXXIX �~i 'I manierują przemysł, każąc robić sobie branzolety, spinki do koszul itp. przedmioty, nie mające nic wspólnego z duchem miejscowym i charakterem. Niektórzy nie mogąc podołać tego rodzaju zamówieniom wyręczają się częściowo wyrobami z Gdańska ... Poza tym bursztyn surowy, przeważnie z Przasnyskiego i Ostrołęckiego, wykopywany jest przez przedsiębiorców i wy''''ożony do Gdyni, gdzie często paraduje w sklepach jako bursztyn morski. Z niego też cz~ściowo wyrabiają tam różną galanterię dla turystów na upominki 55. Wskrzeszony drobny przemysi na Kurpiach jest w rękach polskich, burszyniarze powojenni - to Kurpie 56. -4-. Stosunek do władz polski ch bursztynu zaborczych, nych kurpiowskiego okupacyjnych dawnych i obec- 57 Nieco o bursztynie bałtyckim. - Monopol krzyżacki na poławianie bursztynu. - Sądy i kary za bursztyn. - Złagodzenie ich przez króla Kazimierza Jagiellończyka. - Fryderyk Wielki i dalsze egzekucje za bursztyn. Bursztyn nad Narwią i władze skarbowe polskie. - Wydzierżawianie terenów bursztynodajnych. - Dochody z kopalń bursztynu. - Upadek .kopalń» i kopanie prywatne. - Bursztyn w czasie wojny światowej i Niemcy okupanci. - Sekwestr bursztynu. - Próby bursztyniarskie po wojnic.Upaństwowienie bursztynu w Polsce. Przede wszystkim bursztyn bałtycki dobywany w większych ilościach zwrócił na siebie powszechną uwagę. Zbierali go też nad morzem jego nadbrzeżni mieszkańcy kiedy i ile kto chciał. Tak było do wieku XIV czyli dotąd, dopóki Zakon Krzyżacki nie zaczął kupczyć bursztynem i nie rozciągnął nad nim własnego monopolu. Od tego czasu mieszkańcy wybrzeża musieli wylawiać, zbierać i oddawać bursztyn do Zakonu, za co tenże płacił im równoważnikiem w soli. A ponieważ i handel solą był monopolem Zakonu, więc zdobywanie tak kosztownego produktu jak bursztyn 55 óS li7 Wiadonl0ści od bursztyniarzy i przedsit;:-biorcó\y, Po I Wojnie Światowej. Pisałem to w latach przed II Wielką \Vojną. I I I 0dbywało się za bezcelJ. Pod grozą surowych kar mieszkańcom nic wolno było zbierać bursztynu dla siebie, na własny użytek, nie wolno też było im chodzić nad brzegiem pod nieobecność ustanowionego dozorcy: «występek» taki karany był chlostą, a nawet więzieniem. Jeżeli u kogo przypadkiem znalezionoby kawałek bursztynu, czekała go za to kara. śmierci 58. Drakońskie te i zbyt surowe praw~ zniósł król polski Kazimierz Jagiellończyk, który wyławiany bursztyn uznał za «powszechny dar Boży, wolny od wszelkich opIat», nie mniej po pewnym czasie nabraly znowu powagi dawne przepisy. W Prusach Wschodnich sasiądujących z Kurpiowszczyzną, jeszcze do roku 1836 trwał monopol na bursztyn, a mieszkańcy pobrzeża musieli co trzy lata składać przysięgę, że nie tylko sami nie będą zbierać bursztynu, ale zawiadamiać będą władze o każdej deftaudacji. Za Fryderyka Wielkiego przysięgę powyższą uzupełniono jeszcze starym krzyżackim dodatkiem, który opiewał, że «choćby ojciec lub matka moi dopuścili się defraudacji, wydam ich». Za zbieranie bursztynu na użytek prywatny wymierzano znowu srogie kary, dochodząc do tortur i szubienicy. Jeszcze w 1826 r. w Królewcu był kat, który pobierał pensję za spełnianie egzekucji na defraudantach bursztynu. Z czasem prawo poławiania bursztynu nad morzem przejął rząd pruski oddając tereny bursztynodajne w dzierżawę różnym przedsiębiorcom 59. Co do terenów nadnarwiańskich, to chociaż kopano tu i znajdywano pokaźne ilości bursztynu, nie słychać jakoś o nadzwyczajnie srogich sądach i karach za bursztynowe defraudacje, choć bursztyn był w większości na terenach rządowych. Za czasów b. Królestwa Polskiego (Kongresowego) przepisy ówczesne mówiły, że «za wynalezienie kopalni bursztynu bądź przez osoby obce, bądź przez urzędników i oficjalistów leśnych zapewnia się ze Skarbu wynagrodzenie, dorównujące połowie dochodu rocznego z ko58 ó9 Pg. «Biesiady Literackiej» Ze źródła jak wyżej. Pokłosie morskie. �373 372 palni na raz jeden wypłacać się mające 60. Było to oczywIscle wielką zachętą dla poszukiwaczy nowych miejsc bursztynodajnych. Kopalnie bursztynu na Kurpiach były prawdopodobnie dość dawno, tylko ściślejsze wi~domości o nich do nas nie dotarły. U Połujańskiego czytamy że «w paśmie łąk od wsi Ruda ku rzece Piśnie, w okolicach wsi Bączki, Piekło i Potasie znajdowane bywają ułamki bursztynu rozmaitej wielkości, a utworzona tu w I8I1 r. kopalnia nic małe czas jakiś (bo rocznie do 300 rubli dochodzące) przynosiła dochody» 61. W celu poszukiwania i dobywania bursztynu urzędy leśne zawierały umowy z przedsiębiorcą za ogólną opłatą roczną z oznaczonej z góry przestrzeni do kopania, przy czym nie wchodzono w to, ile przedsiębiorca z danej przestrzeni wydobędzie bursztynu. W celu zapewnienia dotrzymania umowy dzierżawnej przedsiębiorca składał właściwemu urzędowi, jako rękojmię czwartą część umówionej sumy dzierżawnej 62. W roku 181 I w ekonomii Mały Płock (pow. łomżyński) otwarto kopalnię bursztynu, z której dzierżawcy płacili rocznie rb. 300 dzierżawy. W tychże stronach inne kopalnie bursztynu rządowe przynosiły też znaczny dochód. I tak: oprócz dalszych Rajgrodu i Wizny, kopalnie bursztynu w leśnictwie Nowogród w r. 1824 wynosiły rb 330, a w r. 1825 rb. 225, Wf. 1826 rb. 112, kop. 50, w r. 183S-rb 41 kop. 6263• U Gawareckiego czytamy, że «do zarobków Kurpiów należy także kopanie bursztynu, które Skarb co lat trzy wydzierżawia i z tej kopalni ok. 4 tys. złotych rocznego dochodu 64,. Gdzie indziej czytamy, że «Na trzyletnią dzierżawę wypuSZCzone są kopalnie bursztynu, następne w dwóch leśnictwach i w leśnictwie ostrołęckim, z którego rocznie płacono 2200 zł. Al. Połujański, «Opisanie lasów'), l, 1854, str. 359-60. A. Połujański, «Wędrówki po gub. Augustowskiej~, 1859, str. 75. 62 A. Połujański, (.Opisanie lasów., l, 1854, str. 359-60. 63 Ze źródeł j. w. W leśnictwie Rajgród (poza Kurpiowszczyzną) dochód ten w r. 1824 wynosił 122 rb. 25 kop. a w r. 1825 tylko rb. 30. \V leśnictwie \Vizna w r. 1824, rb. 225. 6ł H. Gawarecki, (,Pamiętnik historyczny płocki •. i w części leśnictwa przasnyskiego w ekonomii tegoż nazwiska, a rocznie płacono złotych 1059» 65. Do roku 1830 dochody z kopalni bursztynowych były znaczne, gdyż i ceny bursztynu były znacznie wyższe, niż późniejsze. Na bursztyn był zbyt w kraju i zagranicą. Za drobne kawałki bursztynu, przydatne tylko do kadzenia, płacono w r 1828 za funt po zł. I gr 6, czyli kop. 18 do I zł gr. 16 (kop. 23) 66. Po roku 1830 kopanie opłacało się coraz mniej, dochody z dzierżaw zmniejszały się. \Vidoczne też w celu ponownej zachęty dla przedsiębiorców bursztyniarzy «przez postanowienie Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 19 listopada (I grudnia) 1840 cło wywozowe od bursztynu surowego zmniejszone, od wyrobów zaś bursztynowych zupełnie zniesione» 67. W połowie zeszłego stulecia nie było już dzierżaw bursztynowych, gdyż jak czytamy u Polujańskiego 6B «bursztyniarnie na pomienionych gruntach rządowych są wyczerpane i Skarb z nich żadnego dochodu nie pobiera». A nieco w innym miejscu ten sam autor donosi, że na gruntach leśnych «tylko w leśnictwie Przasnysz jest bursztyniarnia, która, jak i wszystkie inne są wydzierżawiane 69. Handlarze od tych czasów byli głównymi przedsiębiorcami bursztyniarskimi, nie na grunatach rządowych co prawda, ale prywatnych, bursztyniarze bowiem wiejscy przenieśli się do borów na grunta ogólne wiejskie, gospodarskie, często na swoje wlasne, gdyż go'rączka bursztynowa trwała dość długo. Około roku 1880-1900 kopano jeszcze powszechnie bursztyn, a ludność nie prędko pogodziła się z myślą utraty łatwego i dobrego zarobku. Pierwsza Wojna światowa na pewien czas zmusiła ludzi do poniechania przemysłu bursztyniarskiego, ale o bursztynie kurpiowskim mieli czas pamiętać Niemcy - okupanci. 60 61 65 Akta Wojew. Płockiego 1834, przytacza H. Ga warecki w (,Pamiętniku}) oraz K. W. Wójcicki w «Zarysach domowych,), 1842,cz. III, str. 210. 66 Pg. A. Połujańskiego, «Opisanie lasów». 67 Encykl. Powszech., \Varszawa 1861, t. V, 75[. 68 (,Opisanie lasów ... }), cz. l, str. 360. 69 Jak wyżej, str. 323-6. �375 374 Nie tylko zabierali bursztyn, gdzie się dało, ale nawet niektórzy kazali sobie płacić bursztynem za artykuły pierwszej potrzeby, trudne wtedy do zdobycia. Dowiedzieli się też, że bursztyn, składany przez parafian na ofiarę, znajduje się po kościołach, to też już w r. 1915 odrywali w skarbcach kościelnych zamki u skrzyń i zabierali bursztyn (obok zresztą wosku i świec). We wsi Lipniki zabrali w ten sposób z garniec paciorków bursztynowych, składanych przez kobiety w lata przedwojenne na kadzidło lub zamiast pieniędzy.' W tychże Lipnikach w r. 19I7 Niemcy dowiedzieli się, że na gruncie miejscowym sołtysa kopano dawniej bursztyn i że znajduje się tam do dziś. Kazali też spędzić ludzi z łopatami z każdej chałupy i zapędzili do kopania bursztynu. Dziesiątki ludzi kopało caly dzień i nie wykopało nic. «Jek burśtynu nakopsiem to nas Niemce cięgiem bandą kopaniem mordować, a i burśtyn noma zabzierzą» - mówili do siebie politykując. I mieli słuszność. Po takiej próbie Niemcy przestali ludzi zapędzać do kopania 70. W roku Igl8 Niemcy umyślili wszystek bursztyn na terenie kurpiowskim upaństwowić. W tym celu wydali i ogłosili po gminach takie rozporządzenie: «Sekwestr surowego bursztynu. 'Bursztyn surowy i odpadki pozostające przy obróbce podłegają obowiązkowemu zameldowaniu u naczelników powiatowych łub prezydentów policji. Zameldowaniu podlegają również pokłady bursztynowe, do czego obowiązani są nie tyłko właściciele terenów, ale i wszyscy a nich wiedzący. Wszelki handel bursztynem jest zakazany, zwłaszcza «łańcuchowy». Bursztyn surowy zakupywany będzie przez naczelników powiatów lub prezydentów policji po cenach przedwojennych, płaconych przez państwowe zakłady w Kró-, lewcu. \Vykroczenia przeciwko temu rozporządzeniu karane będą grzywną do 20.000 marek» 71. ,o Wiadomości z Lipnik od Kozana (lit. ok. 100), 1929. «Gość Puszczaó,ski,), Gazetka Kurpiów, 1919, nr 3-4. ,I Ponieważ rozporządzenie powyższe ukazało się już u schyłku okupacji, więc i sam «sekwestr» na rzecz Niemców okazał się niezbyt groźny. Po I wojnie światowej, przy ogólnej biedzie, między innymi zaczęto myśleć i o bursztynie oraz o eksploatacji tegoż na większą skalę. Podstawą do dźwignięcia upadłego przemysłu były różne materiały i zbiory nowopowstałego muzeum kurpiowskiego w Nowogrodzie. Władze muzeum uradziły 72, by przemysł ten zorganizować przy muzeum, które przez to zyskałoby pewne podstawy materialne do dalszej egzystencji. W podaniu, pisanym do Ministerstwa Przemysłu i Handlu 73, proszono a wyłączność eksploatacji, a więc o specjalną koncesję na prawo kopania i handlu bursztynem na terenie kurpiowskim. Starano się o to dlatego, by: a) można było wytrzymać konkurencję z handlarzami, którzy, chodząc po wsiach, wykupywali i wyłudzali bursztyn od luaności i b) by uratować dla celów naukowych okazy zasługujące na to, a więc bryłki z owadami, szczątkami roślin i kory, okazy nadzwyczajnej wielkości itp., które dotychczas przeważnie miarniały w rękach spekulantów. W projekcie statutu spółki bursztyniarskiej mówiło się (3), że chce wskrzesić upadły na Kurpiach przemysi bursztyniarski, zajmie się eksploatacją bursztynu oraz skupem tegoż pod różnymi postaciami, utworzy własny warsztat obrabiarski, zorganizuje handel wyrobami z bursztynu. W innym miejscu (10) projektowanej ustawy czytamy, że ~(Spółka urządza składnice, filie, agentury, warsztaty, badania geologiczne w związku z bursztynem, pokazy itp., 15 mówi, że «Zarząd Spółki zaciąga pożyczki na rozwój spółki, zawiera umowy, werbuje pracowników, prowadzi rachunkowość itp.». ,e Pod kierownictwem autora. Muzeum v. ramach ustawy P. T-wa Krajoznaw., którego oddział powstał w Nowogrodzie. 73 Pod datą 18 VII 1922 r. kopia podania i projekt Statutu <.spółki bursztyniarskiej» znajduje się w archiwum Stacji Naukowej w Nowogrodzie. �377 W projekcie powyższym mówiło się też, że za ogólne kierownictwo fachowe muzeum kurpiowskie otrzyma 10% rocznie z sumy obrotowej. Plany powyższe nie dały się zrealizować jedynie dlatego, że jak okazało się, bursztyn na Kurpiach jest bezpański, przy ogólnym spisie bogactw krajowych zapomniano go zarejestrować, bursztyn nie należy do Państwa, a przez to państwo nie może dawać nikomu koncesji na jego eksploatację. A w innych warunkach uruchomienie przemysłu na większą skalę byłoby trudne. Wspomnieć warto, że przedsiębiorstwo bursztyniarskie zgodziło się częściowo finansować Bank Handlu i Przemysłu, Oddział w Łomży 74. Materiały powyższe pochodzą z okresu międzywojennego. Obecnie przystąpiono do planowej organizacji wyzyskania tego działu przemysłu. 5. Warsztaty i technika o~róbki bursztynu O warsztatach stałych. sezonowych i amatorskich. - Ostatni przedstawiciele tego przemysłu do r. 1914. - Obróbka bursztynu: tokarki i narzędzia. - Obróbki na kołowrotkach. - Szlifowanie. - Przyrządy (statki) ze szkła i krzemienia. Warsztaty' bursztyniarskie na Kurpiach były dość prymItywne, a już trudno by je nazwać «fabrykami», jak to niektórzy próbowali 75. Warsztaty, o których mowa, były stałe, sezonowe i amatorskie. Warsztaty stałe, to takie, które prosperowały stale, a główny majster bursztynim'ski oddawał się wyłącznie tej gałęzi przemysłu i uważał to zajęcie za swój stały zawód. Również praca ta była jego i rodziny głównym źródłem utrzymania. Warsztaty takie były dawniejszymi laty w Łomży, Ostrołęce, Myszyńcu. Nowogrodzie, Przasnyszu 76. W warsztacie byla zwykłe jedna mniej Bank ten z czasem przestal istnieć. Taką nazwę spotykamy w dawnych 76 Wiadomość od starych bursztyniarzy toczonych w poprzednich rozdziałach. lub więcej prymitywna tokarnia, skład surowca od okolicznych kopaczy bursztynu i jednocześnie skład gotowych już wyrobów bursztynowych. Warsztaty prowadzone byly przez miejscowych Kurpiów, jak również handlarzy, ci przetrwali najdłużej bo d(~ roku 1914. Najwięcej dawnych warsztatów bursztynowych było w Ostrolęce, bo aż cztery, które były jeszcze do roku 1830. Z tych najstarszym i najwięcej znanym był warsztat Bernsteinów (Bursztynów) znany od r. 1798 ze swych wyrobów 77. Z warsztatu tego wyroby na wystawie paryskiej w r. 1878cieszyły się wielkim powodzeniem i zostały przez Paryżan wprost rozchwytane. Warsztat powyższy został przed paru dziesiątkami lat zlikwidowany, pozostały zaś drugi Vol czasie wojny światowej zgorzał w r. 1914 podczas pożaru miasta. Był to ostatni ze stałych warsztatów bursztyniarskich na Kurpiach. Warsztaty sezonowe były przeważnie po wsiach kurpiowskich, w których kopano bursztyn. Zwykle bursztyniarze z tych warsztatów latem i jesienią robili zapasy bursztynu, kopiąc go na swoich czy cudzych terenach, a zimą obrabiali na warsztatach domowych, prymitywniejszych niż warsztaty stałe po miastach. Wyroby swoje, przeważnie paciorki, spieniężali na miejscu, każda bowiem dziewczyna chciała posiadać sznur możliwie pięknych bursztynów. Bywało i tak, że gospodarz latem pracował w polu czy pasiece, w jesieni kopał bursztyn, a zimą toczył z niego korale. Albo jeżeli był starszy, jako dziadek - pasał inwentarz po paśnikach i jednocześnie szukał bursztynu, a zimą go obrabiał toczył i rzeźbił. Był to więc jakby przemysł chałupniczy, traktowany do,. rywczo, jako dodatek do innej pracy stałej, podtrzymującej byt rodziny. 74 75 opisach, rocznikach itp. z prac autorów już przy- 77 wszechna (,Tyg. Powszechny'" w Paryżu". I 878, nr 47, w artykule pl.: «\'\'ystawa po_ �379 'Varsztaty amatorskie istniały tam, gdzie byli zamiłowani amatorzy tego przemysłu artystycznego, bursztyniarstwo traktowali jako rozrywkę i przyjemność, wyrobów swych zaś nie sprzedawali, lecz robili je dla siebie i swych rodzin oraz krewnych, lub na upomjnki i podarunki swym znajomym czy zwierzchnikom. Byli to zazwyczaj ludzie zdolni i pracowici, choć warsztaty mieli równie prymitywne, jak poprzednicy sezonowi. Jakiś nauczyciel w zapadłej wsi, ksiądz na parafii itp. pracowali w swych warsztatach latami, udoskonalając z czasem swe wyroby. Niekiedy zdolny -chłopiec - samouk zbieral bursztyn i toczyl korale swojej siostrze krewnej lub dziewczynie, poza tym jednak nie zajmował się więcej tym przemysłem. Ostatnim ze starszych amatorów bursztyniarzy był ks. Że-browski, proboszcz w parafii Zaręby Kościelne 78, który przez cale lata pracował w wornych chwilach przy swym małym warsztacie bursztynowym. Ten jedyny w tych stronach ksiądz - bursztyniarz :zmarł w r. 1925. Technika obróbki bursztynu na wszystkich prawic opIsanych warsztatach była jednakowa, różnymi tylko były tokarki i niektóre narzędzia pomocnicze. Dokładniejszy dawny opis obróbki bursztynu podaje nam Al. Połujański w połowie zeszłego stulecia w swoim Opisaniu Lasów 79. Czytamy tam, że bursztyn obrabiamy bywa na warsztatach tokarskich. «Tokarz okrzesuje naprzód bursztyn za pomocą -dłuta, potem toczy go na warsztacie podług upodobania, szlifuje pumeksem, w końcu zaś poleruje ziemią trypolitańską lub wapnem wiedeńskim (Wienerkalk)>>. I dalej czytamy, że «niektórzy obrabiają bursztyn na ręcznych warsztatach, podobnych do warsztatów zegarmistrzowskich, za pomocą smyczka i dłutka lub w ręku za pomocą pilników -1 szyby szlifierskiej, na której się brylantowanie bursztynu uskutecznia». Pow. przasnyski. (cOpisanie lasów ... ", ułożone t. l, str. 195-6. 78 79 przez Al. Po l uj a ń ski e gu, 1854, Tokarki, używane przez bursztyniarzy, były rozmaite: te, które widziałem w Ostrołęce, podobne były do tokarek, używanych do drzewa. U góry była drewniana tryca z rowkami, osadzona na specjalnym ramieniu, osadzonym w gł.ówncj ramce warsztatu. U dołu było duże koło rozpędowe drewmane, z pasem lub sznurem, kręconym z Sl\rowca, obrar.ającym górną trycę (patrz rye. 4)· Ilt ~ -~ 1;1 tu Ryc. 4. 14-15. Noże do czyszczenia surowego bursztynu. 16. Dłutko do podob:nych czynności. 17. Pilnik gruby: raszpla (do czyszczenia i skrobania surowego bursztynu). L8. <cDryh drewniany - starodawny do wiercenia otworów. 19--'-:20. Świderki (bory) stalowe, do borowania dziurek w paciorkach. 2 ~. Podobny bor krzemienny (ze zbiorów Stacji Naukowej w Nowogrodzie). 22. Tokarka «smyczkowa», poruszana rękami (ze zbiorów autora). 23. Tokarka pedałowa, nożna, z kołem, do obróbki i gładzenia bursztynu (z Ostrołęki, 1913). ,,V czopie trycy (szpuli) byl stalowy nagwintowany «spilor», na który nasadzano (zakręcono) otworkiem kawałek bursztynu do toczenia: spilor ten, zaostrzony na dłutko, służyć mógł przy kręceniu kołem do borowania otworów w bryłkach bursztynu, przeznaczonego to toczenia paciorków. Na szpuli, w której obsadzony był gwintowany pręcik przytwierdzona była drewniana tarcza, średnicy około 15-20 cm, obciągnięta baranią, wyprawianą na miękką skórę. Posypana na mokro odpowiednimi proszkami (masą) służyła do szlifowania tj. polerowania wyrobów �bursztynowych 80. Koło rozpędowe przy pomocy pedału. Ryc. poruszał majster lewą nog;!- 5. 24· Tokarka sznurowa, poruszana we dwóch rękami (jak smykiem lub dr:ążkiem) używana około r. 1820-60 (ze zbiorów autora). 25. Tokarka wlatra~zkowa, obracana korbą; wiatraczki dodawały ('zamachu~ przy kręcenru. Na tokarce takiej przeważnie czyszczono i szlifowano stare paci~rki. ~6.. Tok.arka (,drążkowa'>, nożna z pedałem. Drążek był 2-3cm długI, odgmając SIę od góry, wprawiał w powrotny ruch obrotowy walec z «trzpionkiem'>, na gwincie którego nakręcony był paciorek (koral). ?statnio w Nowogrodzie ok. 1". 18go. 27-28. Odłamki szkła, używane jako ostre dłuta przy toczeniu bursztynu. 2g. Bursztyn w węższym kOlku na gładko szlifowany, używany przez znachorów do leczenia oczu (ze zbiorów autora). W Nowogrodzie starsi ludzie pamiętali tokarki, na których taczano i szlifowano bursztyn, zrobione bardzo prymityw~ie. 80 Tokarnię taką widziałem w'Ostrołęce w 1". Ig12. ,V ścianie u góry przytwierdzony był elastyczny pręt z drzewa (dyszel), od którego postronek owinięty był parokrotnie przez trycę (szpulę), jak w poprzedniej tokarni, aż do dołu, do odpowiedniego pedału. Przy naciśnięciu pedału szpula robiła dwa lub kilka obrotów wraz z osadzonym do toczenia bursztynem, po czym nagięty do dołu pręt przy zwolnieniu nogą pedału podciągał sznur i obracał :z powrotem szpulę i tak stale. Przy takiej manipulacji kawałek bursztynu obracał się wabie strony, toczony był jednak tylko w jedną stronę. Szlifowanie natomiast mogło odbywać się wabie strony. Sposób to był dość powolny, a znany gdzie niegdzie do roku około 1870-80. Niekiedy dyszel ustawiony był w tokarce pionowo (ryc. 6). Chłopcy-amatorzy po wsiach urządzali sobie tokarki ręczne: szpulę z osaRyc.6. dzonym bursztynem obracano albo za Tokarka z pionowym (,dypomocą okręconego sznurka dwiema rę- szlem'> (koniec XVIII do 1<.ami wabie strony albo za pomocą połowy XIX w.). Rys. autora. :korby z kołowrotkiem (wiatraczkiem) drewnianym (ryc. 5). Kiedy po ręcznych wrzecionach do przędzenia nici z lnu j wełny nastały ulepszone kołowrotki drewniane, tzw. «kółka» (używane i do dziś na wsiach), bursztyniarze skorzystali z tego wynalazku i zaczęli używać kółek do toczenia bursztynów. Bryłkę bursztynu z otworkiem nasadzono lub nakręcono na gwincik prętu, na którym jest zwykłe szpula drewniana, używana do nalręcania nici podczas przędzenia. Przy toczeniu bursztynu szpula :niepotrzebna, a pręt osiąga szybki obrót przy obracaniu koła rozpędowego nażnie lub przeważnie ręcznie ryc. 7). Ten sposób najwięcej się przyjął przez bursztyniarzy i nawet przy obecnym �wznowieniu tego przemysłu, jako główny warsztat pozostał kołowrotek, jak przed 50-80 laty (ryc. 7). Ryc. 7. Młody Kurpik - jeden z ostatnich bursztyniarzy spod Myszyńca (1738), w prawej ręce trzyma spore kawałki wykopanego bursztynu, w lewej gotowe sznury korali bursztynowych (podł. fot. Ad. Ch.). Sposób czyszczenia i obróbki bursztynu na całych Kurpiach byl i jest prawie jednakowy. Już z r. r864 mamy wiadomości, że do zarobku Kurpiów trzeba zaliczyć «kopanie bursztynu», w którym ochotnie pracują. Kurpie w okolicach Myszyńca nie używają innego narzędzia, jak prostego kółka do przędzenia, z brył bursztynów' umieją wyrabiać piękne sztuki do fajek, perełki,. filiżanki itp., że i najlepszy tokarz lepiej nie wyrobi 81. Powszechnie znana i stosowana obróbka była taka: najpierw oczyszczano kawałek bursztynu z wierzchniej skorupy, piasku i wszelkiego brudu; potem wiercono w nim dziurkę na wylot, a sam kawałek obłupy\·,;ano nożem i grubym pilnikiem, niekiedy raszplą do jakiej takiej okrągłości. Potem kawałek ten nasadzano· otworem na cienki koniec osi od trycy kołowrotka (kółka) i koło obrotowe puszczano w ruch. Kawałkowi bursztynu nadawano odpowiedni kształt (np. korale, perełki) za pomocą ułamka szkła (śćkła), niekiedy owalnego (np. ze stłuczonej lampy naftowej). Szkło jest twarde, a kanty ma ostre, to też sypią się spod niego białe wiórki i trociny. Po nadaniu koralowi kształtu, ogładzono· go przez szmatkę suchą kredą miałką, lub tym samym proszkiem bursztynowym, pozostałym od toczenia. Sklt'jać bursztyn nie umiano i nie próbowano, pęknięte przy toczeniu korale szły na szmelc, zwykle na kadzidło do kościołów. Przy pilnej pracy i wprawie bursztyniarz wyrobił dziennie ok. 40-50 sztuk korali 82. Podobnie robią i nieliczni bursztyniarze dzisiejsi, co miałem możność oglądać wielokrotnie. Otwory w bursztynie wiercono (drelowano, borowano) za pomocą specjalnych przyrządów, do których należały: r) drel najdawniejszy przyrząd do borowania, składający się z osi pianowej z obsadzonym na niej drewnianym kółkiem, koło 30 cm średnicy; od kółka do wierzchołka osi były przeprowadzone dwa mocne sznurki, a przez nie i przez oś prollechodziła poprzeczna beleczka, zaokrąglona na końcach do rąk. Na dole osi był osadzony łopatkowaty stalowy świderek, który przy wprowadzeniu drela w ruch obrotowy (wabie strony, pionowo) borował szybko żądany otwór (ryc. 4). Gotowe drele rozwozili po wsiach kupcy i garncarze, od których kupowano ozdobnie polewane miski do wieszania K. vV-.\Vójcicki wart. str. 500, 1864. 82 vViadomość od Józefa (Ostrołęka) lat 77, 1929 r. 81 «Kurpie i Kurpianki», Encyklop. Powsz., t. XVI, Nicewicza, bursztyniarza ze wsi Lyse �na ścianach, musiały posiadać 'Ye wrębach clwa otworki do sznurków. «Łopatka w spi~nku» czyli taki bor w pionowej osi był powszechnym narzędzIem do wiercenia otworów 83. Do wiercenia otworów małych w rzeźbionych z bursztynu sercach, krzyżykach, medalikach itp. używano obsadzonej w «śpinek» igły stalowej, zaostrzonej na łopatkę. Nowsi bursztyniarze obsadzali świderek (bor) od razu w oś przy szpulce kołowrotka; borowanie otworu odbywało się wtedy bardzo szybko i dokładniej, bez ryzyka pęknięcia danego przedmiotu bursztynowego. Dawnymi czasy, a nawet jeszcze około r. 1860 do obróbki bursztynu używali zamiast szkła - okrzesek z krzemienia «Sca·clrów», zbieranych na wydmach, a do borowania otworów używali borów krzemiennych, również obsadzonych w «drcle» 84. Mówiłoby to a wiełkiej starożytności tych przyrządów i tegoż przemysłu. 6. Wyroby z bursztynu i ich popularność Różne wyroby z miejscowego bursztynu. - Bursztyny. - Korale dla Kurpianek. - Różne ich odmiany i wielka ilość na Kurpiach. - Różne wisiorki bursztynowe. - Różańce i inne wyroby. - Galanteria bursz tvnowa. - Wyroby upominkowe. - Delegacja z Ostrołęki na jubileus;u ]. L Kraszewskiego w Krakowie. - Żyrandole z bursztynu w kościele w l\fałym Plocku i ich zagłada w r. 1915. - Dalsze zamiary <,bursztynowe.) w tejże parafii. •. Na wyroby miejscowe Kurpie przeznaczali z wykopanego bursztynu tylko przeźroczysty, tak zwane «cacko», albo «płomyk», które to gatunki cieszyły się największym powodzeniem w tych stronach. Majstrowie tutejsi wyrabiałi z bursztynu: «korale» dla kobiet z różnymi wisiorkami, medaliony, krzyżyki, części fajek, cygar83 \Viadomość od tegoż ]. Nicewicza z Łysych. R. Rydla z Lasek, 1929 r. 81 n:eźbiarza Wiadomość od starego Stachelka ze wsi Łęczki i Trzcińskiego, i bursztyniarza ze wsi Krysiaki (Ostrołęka) w r. 1928-29. " niczki, na specjalne zaś zamowIenie tabakierki, rączki do lasek, kałamarze, clewizki do zegarków, gałki dla dzieci itp. 85. Omówmy po kolei te wyroby. «Korale» czyli paciorki bursztynowe, określano często wprost terminem «bursztyny». Nosiły je na szyi dziewczynki, dziewczyny dorosłe, starsze kobiety i staruszki nad grobem, czyli wszystkie niemal KUl'pianki. Zwyczaj wymagał, że Kurpianka winna mieć na szyi do trzech sznurów korali bursztynowych: najmniejsze, po trzy sznurki razem z drobnych perełek, wielkości grochu, obciągnięte były dokoła na szyi, a zwały się manele albo manelki; clrugie były nieco dłuższe, z większych okrągławych paciorków lub rżniętych w kanty; trzeci sznur najdłuższy składał się z większych korali, tak zwanych «kartoflaków». Zwykle korale były po brzegach sznurka male, wielkości grochu, a potem coraz większe dochodzące nieraz do 3-ch cm średnicy. Korale końcowe były często okrągłe lub nieco spłaszczone, środkowe zawsze miały kształt spłaszczonych .kul, nieraz na końcach ściętych na ostro (ryc. 9). Korale odróżniano zależnie od kształtów: gładkie i rżnięte 86. Pierwsze były toczone i szlifowane na gładko «coby były aż pscące» (błyszczące), drugie, po pierwszym otoczeniu były piłowane i szlifowane na różne kanty, jakby rozetki. Bursztyny toczono dobierano co do koloru i nawlekano na mocne sznurki czerwone lub żółte, «coby dobrze śwatło odbijały», kręcone były z nici jedwabnych lub «górowych». W dawnych sznurach, wśród większych paciorków, bursztyniarze nawlekali choć jeden paciorek z najczystszego bursztynu z zabraną przed wiekami wewnątrz muszką, komarem, słomką., kawałkiem drzewa itp. co było dla kurpianek pewnego rodzaju talizmanem, a dla nas dziś stanowią te paciorki niejednokrotnie materiał naukowy, cenny do badań 87. 85 U Połujańskiego «,Opisanie lasów ... 1854~) czytamy: że z bursztynu na Kurpiach wyrabiane są: cybuchy, mundsztuki, cygarnice, krzyżyki, paciorki itp.; K. Wójciki w «Zarysach Domowych. (1842) pisze, że Kurpie z brył bursztynowych umieją wyrabiać munsztuki do fajek, perełki, filiżanki itp.: że i tokarza nie potrzeba», str. 210. 88 Wiadomość od bursztyniarzy, np. od starego Kopytka ze wsi Czerwone pod Kolnem. . 87 Paciorki takie można zobaczyć w Muzeum w Łomży. Lud, T. XXXIX 25 �f J ł ł Ryc. 3. Ryc. g. 66. Odwrotna strona jednego z medalionów (wykonanych na czołowej stronie jak nr 61). Ozdoby nawiercane ostrym świderkiem, w środku, w serduszku r. 1830. Z Ostrołęki (r. (912). 67. Krzyż, tzw. ('pasyjka'} z jednego kawałka bursztynu z karbowaną obwódką dokoła. Chrystuspłaskorzeźba prymitywna. Wyrób (wg opowiadań) około r. 1800-20. Ze zbiorów muzealnych w Nowogrodzie. 68-74, Różne rodzaje i wielkości paciorków, najczęściej spotykanych i wyrabianych, nr 68 - paciorek od maneli; 74 - większy koral, często z matowego bursztynu, inne z przeźroczystego. 61. Medalion plaski z Chrystusem, wielkości nieco większej I1.iżnaturalna. Płaskorzeźba wypukła. Praca wykonywana przeważnie odłamkami szkła. Dookoła ramka, drobno karbowana, u góry wieszak z otworkiem. Ze zb. Sto Naukowej. 62. Odwrotna strona tegoż z rżniętymi kołeczkami. Pochodzi ze wsi Wolkowe, pow. Ostrołęcki. 63. Odwrotna strona różnych podobnych medalionów, jednakowo wykonywana. Linie łamane, żłobi~Jlle ostrym narzędziem (szkło, krzemyk, pilnik, nóż). Ze zbiorów St. Naukowej. 64· Medalion z krzyżem i Chrystusem (płaskorzeźba) rżniętymi ozdohami (gwiazdki) na płaszczyźnie. Ramka dokoła. Ze zbiorówautora·ze wsi Lipniki. Wyrób około 1800-40. 65, Dolna część tego innych mt'dalionów; znać karbowaną ramkę. po wioskach, niektórzy sami czyścili je kredą miałką. Mówiono też, że bursztyny, żeby długo się trzymały, muszą być przechowywane w miejscu chłodnym i ciemnym, każde zawinięte oddzielme w miękkie szmatki. Bursztyny przechodziły w rodzinach kurpiowskich z matki na córki, nieraz przez szereg pokoleń. Zniszczone, wytarte, lub brudne korale da\vano do odczyszczenia tymże bursztyniarzom Jeżeli bursztyny nie miały spadkobierczyni, albo kobiety starsze były do nich specjalnie przywiązane, kładziono je nieboszczykom do grobu, najczęściej na gorące życzenie umierających. VV tradycji miejscowej nie mówi się o konieczności co do powyż. 25* �388 i Ryc. 10. Wisiorki bursztynowe U g' d Ł h .. od Ł h' B . ory - o' ysyc, Myszynca l Czarki; siekierki ysyc l aranowa; ryba od Nowogrodu. Okazy z r. 1870-1970' s~ego dodat~u, życzenia jednak nIano solenme. zmarłych z przed śmierci speł- Zanim nie przeminęła moda na bursztyny, były one powszechną . . . '. ozdobą Kurpia . . ne.k N a ca łym ob szarze KurpIOwszczyzny z. na~bhzszym zasIęgIem, gdzie kobiety Mazurki (nawet w sąsIe~mch Prusach Wschodnich) nosiły również podobne «korale» mozna było .do r. 1900-1910 liczyć je do roo tysięcy sznurów: ;yle tyc~ pIęk~yc~ ~zdób było wśród tutejszych kobiet. Potem aczęto Je zamIemac na kupną tandetę, zamiast prawdziwych ~oszono szklane, różne imitacje itp. kupowane na jarmakach : odpus.tach. Prawdziwych bursztynów wyzbywano się masowo, . przedając nawet po I rb. 88 za sznur, oddawano je też setkami II Rubel rosyjski - do L 1939, ok. 2 zł. I j do kościołów, gdzie tłuczono je na kadzidło. Wykupili ich dużo spekulanci, wybrali Niemcy w czasie okupacji. Dziś moda wróciła z powrotem, ale stClrych korali nie wiele pozostało. 'Wisiorki roznego rodzaju zaWIeszano u korali większych, drugich, czy trzecich, najdłuższych. W tym celu robiono mały sznurek, długości około IQ-I5 cm., z nanizanymi drobnymi paciorkami; sznureczek ten z przyczepionym na środku «men talem», czyli medaliony, długości od 11/2 do 4 cm. robione były z płaskich kawałków przeźroczystego lub matowego bursztynu, z otworkiem w górnej części do przewlekania mocnej nitki. Do medalionu bursztyn obrabiano z dwóch stron do odpowiedniej grubości, po czym nadawano formę nożem i pilnikiem. Forma była przeważnie serca, dotyczyło to najczęściej małych wisiorków od Il/~-2 cm długości; większe, też serca, miały z jednej strony wyrżnięte wizerunki Chrystusa na krzyżu «pasyjki», misternie dłubane nożem i gładzone szkłem. Z drugiej strony dookoła brzegów medaliony, szczególnie większe, miały wykonane różnymi świderkami rozetki. Rzadkością były same «pasyjki» - krzyżyki z bursztynu, bez medalionów, trudniej je było zrobić z powodu kruchości materiału. «Mentale» do bursztynów wyrabiano dość dawno. '\V koralach z przed 80-100 lat medaliony były takie, jakie wyrabiano i przed laty kilkunastu 89. W jednej ze starych rodzin kurpiowskich był sznur bursztynów, u którego przyczepiony był złoty medalion okrągły, dość duży, z jakimś wizerunkiem (głowa) 90. Według obliczeń, był on w rodzinie z górą 100 lat. Ten złoty zabytek swego czasu zabrał ktoś z rodziny i sprzedał. Medaliony bursztynowe już ok. 1', IgOO przestały być modne, odczepiano je i sprzedawano za bezcen lub oddawano na kadzidło do kościołów. Wiadomość od ~'1. Sobiechowcj z Kadzidła, 1898 L \V rodzinie Sobiechów, - jaka to była glow'a, nie umiano wiedzieć, mógł to być dawny zloty dukat. 89 90 mi po- �39° 391 Bursztyny nosiły na szyi tylko dziewczęta i kobiety zamężne, ale były wypadki, że nosili je żebracy - mężczyźni; u bursztynów ,vtedy wisiał szkaplerz lub różne kawałki wstążek czy też szmatek, pocieranych a obrazy itp. z miejsc świętych. Szmatki te odgrywały rolę amuletów i przez niektórych były bardzo cenione 91 (ryc. 1 I). Róż a ń c e bursztynowe spotykało się dość rzadko, robili je bursztyniarze na specjalne zamówienie z bursztynu przeźroczystego i matowego na przemian -jak to było potrzebne do oddzielania różnych części pacierzy i modlitew. O. O. Kapucyni w Łomży, a dawniej Bernardyni z Ostrołęki niejednokrotnie ofiarowane im bursztyny kobiece przerabiali na różańce, nie tyle dla siebie, ile na podarunki dla swych zwierzchników. Z takichże bursztynów wykonane różańce O. O. Kapucyni z Łomży, Holendrzy z pochodzenia, wysłali kiłka pięknych okazów do Holandii 92. Cybuszki i fajki bursztynowe robiono tylko na specjalne zamówienie, robiono je ręcznie z większych kawałków bursztynu, a kolor sobie dobierał ten, kto fajkę zamawiał. Częściej robiono części fajek, zakończenia cybuszków itp. (ryc. 12). Cygarniczki zaczęto wyrabiać niedawno, odkąd nastały papierosy wśród młodszycp, starsi bowiem palili i palą przeważnie fajki. Przy cybuchach i cygarniczkach najtrudnicjszą robotą było wyborowanie długiego, cienkiego otworu 93. Tabakierki i kubki bursztynowe robione były przeważnie na zamówienie do miast, na podarunki. Wychodziło na nie dużo większych kawałków bursztynu, środki wywiercano i drążono w rękach lub tokarniach. Tabakierki najczęściej z bursztynu matowego - kapuściaka, podobno mocniejszego na te wyroby, kubeczki natomiast z bursztynu przeźroczystego. K u l e bursztynowe dla dzieci, nieco spłaszczone, przeważnie z białego bursztynu, toczono z większych bryłek i nanizywano na Ryc. 1 I. (,Korale'l bursztynowe U '.. d...... lionem' d J . g~l Y sznur po wOlny IllzeJ pOjedynczy z meda,u o u sznur (,koralI,> z amul t '. kl' ;i;ebraka z . . e ami I sz ap erzaml noszo:]y przez pow. przasnyskIego (Z~. zbiorów Muzeum Etnograficznego w Warszawie r. 1929). Takie bUJ'sztyny widzieliśmy w l'''luzeum Etnograficznym \\' \Varw gablocie kurpiowskiej. 92 \Viadomości od dostawców bursztynów, było to po r. 1928. 93 Świderki takie robione ze złamanych. stalowych iglic albo ze złamanych prętów od starych parasoli. Zaostrzone na lopJ tki obsadzano w tokarniach, a bursztynem manewrowano w rękach. 9l sza "'ie, �392 393 sznurek. To samo dotyczy kul i rączek do lasek, na które wychodziło dużo większych kawałków mocnego bursztynu. Kule bursztynowe dla dzieci można było kupować dawniej na jarmarkach i odpustach: przywożono je też z sąsiednich Prus. so Ryc. 12. 79· Typowa co do form fajka bursztynowa (z żółtego bursztynu) z wykręcanym cybuszkiem, zdobiona, ze srebrnym okuciem u góry. Z Ostrołęki, wyrób ok. 1880 r. Ze zbiorów autora. 80. Fajeczka garnuszkowa z czerwonego bursztynu matowego, zdobiona, cybuszek wkręcany. Ostrołęka, z r. ok. 1885. Zrobiona dla «Pana Komisarza» (ze zbiorów Sto Naukowej). 82. Guzik bursztynowy, karbowany na górnym kancie, z bursztynu matowego, kapuściaka. \Vyrób z r. ok. 1860. Własność prywatna (1912). Dewizki do zegarków z bursztynu należały do prawdziwych «majstersztyków», robione były na pokaz lub na zamówienie przez zdolnych bursztyniarzy. Dewizki taki.e nie były długie, zwykle około lO do 15 cm., natomiast były robione w rękach z jednej większej bryły bursztynu 94. Dewizki bursztyniarze kurpiowscy naz)'\'vali łańcuszkami (<<łańcusek»), wyrób ich miał bowiem formę ogniw łańcuchowych, owalnych lub ściętych na kantach. Guziki i spinki bursztynowe robione były na początku zeszłego stulecia i davmiej. Guziki zamawiała u Kurpiów szlachta okoliczna do żupanów, były one :2 do 3 cm średnicy okrągłe lub podługowate, z dziurką od spodu do przyszycia lub przywiązania. Sami Kurpiowic guzików takich używali rzadziej, chyba do ozdoby swych «lej bzików» 95. Spinki i sprzączki robiono dawnymi laty dla różnych myśliwców i strzelców kurpiowskich, którzy sprzączek bursztynowych używali do czerwonych wstążek przy dawnych kapeluszach z piórami. Kałamarze bursztynowe itp. wyrabiali bursztyniarze ostrołęccy najczęściej na zamówienie - na różne upominki. Tak np. na obchód jubileuszowy pracy pisarskiej J. L Kraszewskiego w Krakowie pojechala z Ostrołęki specjalna delegacj a,. która zawiozła Jubilatowi upominek - wyroby bursztynowe: kałamarz i przybory biurkowe, wszystko z miejscowego bursztynu. Zaznaczyć warto, że delegacja wyjechała nielegalnic, po cichu, by ówczesne władze rosyjskie nie wiedziały 96. Nie mogły być o tym wzmianki w prasie. Na oryginalny pomysł wpadł niejaki ks. Tomkiewicz w parafiii Mały Płock 97, w okołicy którego również kopano dawniej i obrabiano bursztyn. Ogłosił on (na kilka lat przed II wojną światową), że zbiera na ofiarę kościelną bursztyn. w kolorach: Ponieważ na bursztyny takie przechodziła już moda, a w parafiI kobiety miały ich dużo, przeto znoszono je z okolicznych wiosek \Viadolność od starych bursztyniarzy. LaIlcuchów takich nic znaleźć, natomiast widziałem podobne, wyrobione z jednego drzewa przez R. Rydla ze wsi Laski, pow. Kolno 1925 r. 95 «Lejbzik» kamizela czerwona lub granatowa z rękawami. 94 Wiadomości ocl F. i\1alinowskiego (lat 85, r. 1933), jednego z kierowników miejscowej "Lutni,), 'L. inicjatywy której wyjeżdżala delegacja .. 97 Pow. łomżYlIski (przy trakcie Łomża-Kolno). Pochodzenie bursztynu w miejscowej tradycji. - Bursztyny-amulety. 94 mogłem kawałka �~, 394 395 " I masowo. Były one rozmaitej wielkości i różnego gatunku. Ksiądz kazał wszystkie na nowo oczyścić i polerować oraz posegregować wg. wymiarów, po czym zdolny majster zrobił z nich dwa żyrandole kościelne do świec. Były śliczne i bardzo oryginalne, średnicy VVodbudowanym tamże kościele przed r. 1939 ks. proboszcz Cibormvski 98, obok innych ciekawych robót, zastosować miał zdobienie ołtarza w bursztyn. \V tym celu zbiera! materia! bursztynowy, którym po oszlifowaniu mial inkrustować wnętrze cyborium w wielkim ołtarzu. Prawdopodobnie szersze zastosowanie bursztynu wejdzie w życie po odnalezieniu nowych złóż tego minerału, który w miejscowym przemyśle nie zajął jeszcze należnego mu miejsca. 7. Różne Ofiary nictwie Ryc. Kurpiow.;ki naszyjnik 13. bursztynowy z medaliol cm. miały najwi~ksze koła około I m., podtrzymywały zaś je specjalnie zrobione metalowe obręcze. Niedługo jednak kościół si~ szczycił tak oryginalną ozdobą. \V roku I9I5, w czasie działali wojennych, kościół był cz~ściowo rozbity, wreszcie spłonął z całym urządzeniem, przyczym pastwą płomieni padły i cenne żyrandole. Wskutek tego we wspomnianej parafii znikły u kobiet prawie wszystkie korale bursztynowe. zastosowanic bursztynu z bursztynu. - Bursztyn zamiast pieniądza. - Bursztyn w leczkurpiowskim. - Dziewczęta i bursztyny. -- «BursztynI} w jedzeniu. - Przysłowia związane z bursztynem. Znajdujący się na ziemi Kurpiów w większych nieraz ilościach bursztyn, z którym, jako z miejscowym złotem, zżyły si<,: całe pokolenia, oddzialywał także na wyobraźnię tutejszego ludu. Kie tylko właściwości zewnętrzne bursztynu, jego piękno i zapach przy paleniu, ale również i pochodzenie tegoż zajmowały umysły mIeJscowe. Bursztyn jest to «zizica» od potopu świata, objaśnial mnie jeden ze starszych miejscowych bursztyniarzy 99. Przed końcem świata wszystek bursztyn z ZIemI, bagien i rzek wypłynie na wierzch - tłumaczył mi dalej tenże Kurpik. Inni wierzą święcie, że w wielkich kawałach znalezionego bursztynu w «chrzodku» znajdują się prawdziwe djamenty 100. \"Vtc «diamenty» wierzy! niejeden i dlatego rozbijał niejedną drogocenną bryłę po znalezieniu. Dawniej bardzo były poszukiwane bursztyny, w których by! paciorek z zamkniętą w środku muszką, komarem, rośliną itp. Takie paciorki spełnialy rol~ talizmanu, a kurpianki umiały je wybierać, patrząc pod światło 101. 98 Aresztowany przez hitlcrowcó\l" l\" r. 1939 ksiądz ten WVWICziony do Niemiec zginął gdzieś \1" obozie. 99 \Viadomości od starego Stachclka ze I\"si Łączki 1928 r. \00 \Viadomości od starego Stachelka i R. Świdra z Pełtów '930 L 101 l'vlożna takie paciorki zobaczyć w ~luzeum w Łomży. �396 397 Bursztyn w bryłach i kawałkach zastępował dawniej ludności tutejszej pieniądz, bo ślady tegoż pozostały do ostatnich czasów. Znoszenie do kościołów bursztynu na ofiarę było powszechne. Przed wojną światową, podczas wielkich misji w Łomży delegacja Kurpiów z Lipnik zaniosła O. O. misjonarzom w ofierze około 3 garncy bursztynu 102. Składanie w kościołach na ofiarę surowca bursztynowego było wygodne dla obu stron: a) ludność miała pod ręką sporo uzbieranego bez większego trudu bursztynu, który w dowolnych bryłkach rzucała w kościołach «na tacę», gdyż o pieniądz gotówkowy było jej trudniej, nie zawsze dbała o jego posiadanie, a bursztyn uważała za swoje jakby «złoto», b) duchowieństwo dawne też zalecało składanie na ofiarę kościelną bursztynu, gdyż opłacało się to lepiej od składanych groszy; bursztyn poza kadzidłem sprzedawano «na garnce» lub z czasem na wagę po większych miastach, co dla potrzeb kościoła było intratniejsze. W wioskach Lipniki (pow. kolneński), Dąbrówka i Kadzidło (pow. ostrołęcki) jeszcze w latach 1910-20 były w skarbcach kościelnych skrzynie, w których obok świec, wosku itp., były również znaczne niercz ilości składanego na ofiarę bursztynu pod opieką bractewnych. Dziś tego się nie spotyka. We wsi Dąbrówce (Ostrołęka) do ostatnich lat przy zbieraniu ofiar na światło itp. po kościele przez księdza, ludność zamiast pieniędzy kładła na tacę bryłki bursztynu. Podobnie było i w wielu innych kościołach 103. Przed kilku dziesiątkami lat, kiedy trudno było o pieniądze, ludność tutejsza nabywała sól, igły, łyżki itp. rzeczy codziennego użytku, płacąc za towar bursztynem, który handlarze chętnie brali 104. Bursztynem (brylkami) płacono w chwilach kryzysu gospodarczego (w czasie np. wojen lub zaraz po wojnie), gdy inny \ViadonlOśc od "Viadomość od 10~ \Viadomość od (1919), Kiernccka 102 103 lewa KO:lOna i Kierzkowskiego z Lipnik 1929 r. ks. Sokołowskiego z Dąbrówki. starego Kozona z Lipnik (1929), Perzowa z Dyz Plewk (1924)' i in. pieniądz tracił wartość nabywczą. Tak było już parokrotnie za mojej pamięci, choć nie na całym obszarze. Niejednokrotnie też wchodzono do sklepu po zapałki z kawałkiem bursztynu, dzieci chodziły z kawałkiem bursztynu do sklepów po cukierki 105. Dzieci małe dlatego korzystały z waluty bursztynowej, ponievv'aż same jeszcze nie zarobkowały, nie miały innego pieniądza, a bursztyn potrafiły sobie uzbierać gdzieś nad rzeczką czy strugą. Nabywały za to cukierki i różne łakocie, a nawet zapałki i papierosy. Gdy nie było obrotów handlowych z braku np. zboża czy in';•..entarza do sprzedaży, gdy okupant narzucał nadmierne ciężary w naturze, gdy kupiec nie chciał wyzbywać się towaru np. za marną i niepewną czy obcą walutę - kopano wtedy bursztyn na swoich gruntach, co bylo za mojej pamięci. Gdy ceny towarów pierwszej potrzeby «skakały» z dnia na dzień, a nabyty ciężko pieniądz nie wystarczał na kupno zapałek mydła, nafty itp., ujawniano wtedy «własną» walutę z kopanego tu i ówdzie bursztynu. W czasie pewnego rodzaju anarchii po odejściu rządów narzuconych, obcych, ~jawniał się tu «pieniądz» miejscowy. W cza'Sie kryzysu wojennego po I Wojnie byli nad Narwią działacze, :którzy na okres przejściowy chcieli tu wogóle zaprowadzić «walutę» z kopanego bursztynu, «aż będzie porządek z pieniądzem» w Warszawie. Na taki jednak pieniądz okazało się bursztynu zbyt mało. Radzono więc sobie podobnie tylko w sporadycznych ·wypadkach. Będąc samowystarczalną na wsi ludność puszczańska prowadziła handel zamienny bardzo chętnie za bursztyn, m. in. 'też sprzedawali jej w Prusach objazdowi handlarze artykuły nie:zbędne, jak sól, proch strzelniczy, igły itp. Płacenie bursztynem surowym czy obrabianym, dawanie go w posag córce było pewnego rodzaju «honorem» - ambicją puszczaka, który na swoich gruntach kopał cenny dawniej minerał. Matka wychodzącej zamąż córce chętnie dawała obok innego 105 Wiadomości od Kopytka z Czerwonego i R. Świdra z Pełt6w. �399 inwentarza i tkanin, również i wyroby bursztynowe (tylko mIeJScowe, nigdy «kupce» (kupcze, kupione, gdzieś dalej nabyte), a jeżeli córka tego nie mia ła, to przy oczepinach śpiewano jej znaną tu powszechnie piosenkę: «A dajcież jej na burśtyny» itd. W okresie większej gorączki bursztynowej, kiedy ludność w niektórych wioskach zarzucała nawet na pewien okres zapoczątkowane gospodarstwo rolne (z końcem 18 do połowy 19 w.), grunta nabywane czy darowane dzieciom liczono na <~ałowe» i «burśtynowe», a łąki przytym tak skopano (w poszukiwaniu bursztynu), że niektóre i po 50 latach nie zdatne były do użytku gospodarskiego. W dalszą podróż np. do miast dawniej Kurpik brał do torby bursztyn, bo wiedział, co za niego może dostać, a na lichym nieraz pieniądzu, na którym się nie zawsze znał, oszukiwano go. Płacił nim tylko w urzędach. Gdy bursztyny toczone przestawaly być modne (pod koniec 19-9o i na początku 20 stulecia), płacono za różne rzeczy nie tylko surowcem bursztynowym, ale i większymi paciorkami od korali (co robiły szczególnie kobiety). Agitacja w tym kierunku szła z sąsiednich Prus, gdzie fabryki niemieckie zaczęły wyrabiać masowo tanie «korale» błyskotliwe ze szkła (przeważnie). Oddawano za nie przez dziesiątki lat prawdziwe bursztyny w większej ilości. Złe warunki życiowe i niższy stopień oświa ty nie zawsze wpływały na walutowanie bursztynu. Były to raczej odruchy jakiejś pozostałości uświęconych z dawien dawna tradycji, stosowane nawet w lata, pod względem gospodarczym, zdawałoby się normalne. Ludność lubiła się tu i ówdzie pochwalić, że nie dba o «papsierowy», niekiedy lichy pieniądz. W lata «kryzysowe» (po 1930) niektórzy przedstawiciele władz skarbowych chcieli to nawet wykorzystać oficjalnie przy miejscowych opłatach, podatkach, dzierżawach itp., ale wyczerpane już dawniej złoża bursztynowe okazały się za mało dochodowe. W sprawach tych zwracano się o rady i do autora niniejszego. W miejscu, gdzie bursztyn się wyczerpał, o włacicielach gruntów dawnit'j bursztynodajnych mówiono, że oni 'w «kic- dajse» t. j. dawnymi laty «siedzieli na burśtynie», znaczy jakby na gotówce. Nie wszyscy Kurpie wyzbywali się odrazu wykopanego czy też znalezionego w wodzie czy hłocie bursztynu, szczególnie w większych bryłach, wartościowszych. Chowali je u siebie przez całe lata, «na czarną godzinę», «na pilną potrzebę», czy też na korale «dla córki na wesele» jak ta urośnie. Byl to jakby kapitał zapasowy, gotówka w kasie itp., na której leżeniu nigdy się nie traci, bo bursztynu zawsze jest na świecie za mało. Bursztyn od ostatnich kilkudziesięciu lat kończył się i prawie jakby się wykończył. O «walucie bursztynowej» pozostają tylko wspomnienia. O nowych złożach nie słychać. N a kadzidlo kościelne bursztyn na Kurpiach używany byl powszechnie obok jałowca (jagód). Mocny ten jednak i odurzający dym szkodzić miał kobietom będącym w stanie odmiennym; kobiety takie, odurzone kadzidłem, nieraz z kościołów wyprowadzano lC6. Nie mniej dym ten miał zastosowanie (jak i sam bursztyn) w miejscowej medycynie. Od ściskania wewnątrz dobrze miało pomagać wąchanie dymu z bursztynu, palonego na łyżce na węgielkach 107. Wąchanie i wciąganie w siebie tegoż dymu, palonego na węgielkach, miało w ogóle pomagać od różnych boleści w «chrzodku» 108. Dym z tegoż bursztynu miał pomagać kobietom na bóle maciczne przy porodach. Według twierdzeń wiejskich znachorów dym taki pomagał nawet więcej «niż palenie i wąchanie dymu z włosów swoich z glowy» 109. Okadzanie chorego przy urokach takimże dymem bursztynowym z domieszką niektórych ziół świętojańskich również miało pewne znaczenie 110. Wiadomości od starych Kurpianek ; wyprowadzanie kobiet WIsam w kiłku kościołach. 107 Wiadomości od M. Sobiechowej z Kadzidła (OstroI.) 1928. 108 Wiadomości od Marianny Sadowskiej łat S8 ze wsi Zbójna (pow. Kolno) 1932. 109 Wiadomości od Pupkowcj ze wsi Baliki (r (30) i Chorążyny 7. :\"asiadek 1932. llO \Viadomości jak wyżej: podobnie leczą si~ w są,iednich Prusach. ~Iazurzy. 106 działem �400 Gałki bursztynowe, przewazme z bursztynu białego lub kapuściaku, z ot\\o'em prżez środek, zawieszano na sznurku małym dzieciom na szyi. Dziecko bawiło się taką zabawką i gryzło w ustach, nie szkodząc sobie, gdyż bursztyn jest nierozpuszczałny. Według twierdzeń miejscowych bursztyn ten spełnia znaczniejszą rolę - chronił dzieci od napadu konwulsji 111 Noszenie bursztynów samo przez się uważane było za zdrowe na oczy i głowę. Dlatego nosi bursztyny wiele starszych kobi.et, a w rzadkim wypadku i mężczyzn 112. Szczególnie dobrze ma robić na uporczywy ból głowy. Kurpianka ze Zbójny, niejaka Poredzina, wyjechała do Ameryki, gdzie zapadła na ciężki i stały ból głowy. Ponieważ nic jej nie pomagało, a lekarze byli bezradni, usłuchała starszych rodaków, żeby nosiła na szyi korale z bursztynu, to ból jej przejdzie. Kobieta wtedy posłała do Zbójny pieniędzy, prosząc a korale. Ponieważ we wsi i okolicy najbliższej trudno było je nabyć, więc kupiono sznur aż w Przasnyskim i wysłano do Ameryki. Tam babka nosiła je przez 5 lat, podobno głowa przestała ją boleć i przez cały czas noszenia na głowę nie chorowała. Po przyjeździe do Polski żyła jeszcze parę lat, a po śmierci jej bursztyny zostały w rodzinie 113. Kto ma na oczach chorobę «kas», radzą zasypywać oko proszkiem z bursztynu 114. Zapalenie oczu leczą też bursztynem. Do tego służy specjalnie obrobiony na gładko, cieńszy w jednym końcu (jak języczek) kawałek białego lub żyłkowatego bursztynu. Przy zabiegu leczniczym bursztyn pocierali o sukno, aż się rozgrzał, po czym okrążali oko pod powieką. Leczyli tym zapalenie kas, krosty, jak również zaprószenie oka. Bursztyny takie bywały po chałupach. W Wielbarku za Myszyńcem (już w Prusach Wschodnich) żyły dwie 111 Niemowlęta z bursztynem wielkim na szyi widziałem sam niejednokrotnie. 112 \Viadomości od M. Sobieehowej z Kadzidła, Kopytka z Czerwonego, Namajkowej z Nasiadek (1930), Poredy WI. ze Zbójna (1936). 113 Wiadomości od dzieci Poredziny (WI. Poredy i in.) ze Zbójna 1936 r. 114 Wiadom. od Stachclka z Łączki 1 m. 401 siostry, które słynęły wokoło z takiego leczenia oczu. Nawet Kurpie z pod Myszyńca wędrowali do nich z chorymi oczami 115. Kto nie umiał leczyć, ten zamiast pomóc mógł jedynie zaszkodzić. Raz «doktorka» za mocno potarła bursztyn a sukno, bursztyn był za gorący i przy zabiegach chore oko wypalił, a chory potem zaniewidział 116. Prawdopodobnie wypadków takich bywało więcej. Dziewuchy na wydaniu otrzymywały zwykle bursztyny (nieraz po parę sznurów) od swych matek. Branie bursztynów od kawalerów narzeczonych nie było przyjęte 117. Kośnicy czy żniwiarze, gdy w polu dostaną obiad np. kaszę, szukają w niej «bursztynu» czyli skwarek ze słoniny. Kasza czy kartofle z «bursztynem» znaczy, że jest okraszona dobrze. słoniną 118. Z przysłów parę się spotkało: . .«Śnieje się jek dzieciak do burśtynu» - «Dobry i burśtyn Jek mma złota» - «Ocy jek burśtyn» (błyszczące ładne). «Chciałby zień.z burśtynem» (przy kupnie pola, z przekąsem). «Burśtynjek rybzIe oko» (ładny). «Burśtynu nie ugryzies» (w głodzie). Jak ktoś na Kurpiach umrze, szczególnie z pośród bursztyniarzy, mówią a nim, że poszedł na tamten świat «burśtyn kopać». 8. Różne wiadomości a bursztynie kurpiowskim i bursztyniarstwie Wiadomości z wiosek od dawnych bursztyniarzy i starych Kurpiów.O kopaniu i kopaczach, próbach i <'osmanach)}, wyrobach, narzędziach itp. z różnych miejscowości kurpiowskich. Wieś Dylewo (powiat ostrołęcki). W ograniczeniu wsI, na łąkach nad rzeczką Piasecznicą, w mIeJscu zwanym «na grzędzie» kopano dawniej bursztyn, a najwięcej około r. 1860115 \Viadomości z Myszyńca od Sioka i od Mazura P. z Wielbarku (1910-20). 116 Pow. z Kadzidła od M. Sobiechowej (I 909). 117 Wiadomość od M. Sobiechowej z Kadzidła (I g28 r.). 118 Znane powszechnie na Kurpiach. Lud, T. XXXIX 26 �'1-03 r870. Przy tym kopaniu cale ląki zryto, a wielkie doły po bursztynie do niedawna pokazywano 119. Wieś Brzozówka (pow. ostrołęcki). Żył tu dawniej bursztyniarz, co obrabiał dostarczony mu bursztyn. Inni z tej samej wsi bu~sztyniarze tylko kopali bursztyn, ale już nie obrabiali. Wykopywali nieraz duże kawały 12J. We wsi Dudy Puszczańskie żyli dawniej bursztyniarze, co kopali bursztyn na paśnikach 12[. Wieś Łyse (pow. ostrołęcki). Jeszcze przed 40 i 50 laty ludzie ze wsi trudnili się bursztyniarstwem. Bursztyn kopali całą jesień. W przyjaznych wyrunkach jeden człowiek mógł dziennie ukopać garniec bursztynu, a nieraz to i przez parę dni nic. Najdroższy bursztyn był do handlu biały, czerwony był tańszy, ale go Kurpianki wolały 122• Wieś Kuzie (pow. ostrołęcki). Bursztyn w okolicy był, ale stałego bursztyniarża we wsi nie było. Chodził po wsi bursztyniarz wędrowny, z tutejszych stron, zbierał po ludziach bursztyn i toczył «korale». Bursztyny wytarte albo stare' dawano stąd do «swej parasiji» -do Nowogrodu 123, gdzie był majster, co je umiał czyścić i szlifować (około r. r886). Sąsiednia wieś Złota Góra nazwę swą miała otrzymać od kopanego tam «burśtynowego złota». We wsi Surowe (pow. ostrołęcki) ostatnim z dawnych zdolnych bursztyniarzy był niejaki Chmiel. Zmarł on w r. 1923 124. W okolicy wsi Czarnia (Ostrołęka) wszędzie znajdowano po łąkach, paśnikach i w borach bursztyn, teraz rzadziej 125. W okolicy Kadzidła (Ostrołęka) odnaleźli raz kopacze miejsce, gdzie, według orzeczeń znawców, powinien być bursztyn. Postanowiono kopać .. Umówiono się przy tym, że kopać będą razem Wiadomość Wiadomość siadki Ig31. 121 Wiadomość 122 Wiadomość 123 Wiadomość 124 \Viadomość 125 Wiadomość 119 120 od Jaworskich, od Chorążyny, od od od ze ze Ig30. go-letniej staruszki ze wsi miejscowego leśniczego F. Orbika. Józefa Nicewicza z Łysych, lat 77, Ig2g. starej Teofilowej Pijanowskicj, Ig2g r. wsi Czarni od Petrulewicza '924 r. wsi Czarni z urzędu gminnego. Na- «osmaną», a zarobek też będzie dzielony do spółki, bez względu na to, ile kto bursztynu wykopie. Tak wykopano duży dół, a znaleziono tylko bursztyn w drobnych kawałkach. Tymczasem błoto było coraz większe i wyrzucać było go tr~dniej. Wr.eszcie. «Z~skrzypiało» coś pod łopatą i wszyscy poznah, że pod mą znajduje się duża bryła bursztynu. Kopano więc dalej, ale błoto było coraz większe. Wreszcie czterech kopaczy przestało kopać, kopał tylko piąty, stójąc po pas w wodzie i błoc~e. Ale w~rótce obsu~ęła si~ ziemia i zasypała go po szyję. Pozostah odkopah go z błota 1 kopalI dalej sami. Ale ziemia tak się obsuwała, że musiano zaprzestać roboty. Dużo bursztynu zostało w ziemi. Przy kopaniu tym za. 126 . rabiano wtedy po 4 r.b d·ZIenme Bursztyn kadzidleński szedł na sprzedaż, kupowali go handlarze i różni bursztyniarze. Bursztyn drobny sprzedawano na garnce, oddawano go też do kościołów na kadzidło. Z większych kawałków robiono korale dla Kurpianek ; robili miejscowi Kurpie - bursztyniarze. Od bursztynu na kadzidło powstała nazwa wsi. We wsi Zales;e (Ostrołęka) był bursztyniarz (około r87°r8go) 127, toczył on i czyścił bursztyn. Dziś we wsi nie ma takiego majstra. Ostrołęka. W mieście wyrabiano korale i różną galanterię z miejscowego bursztynu, kopanego w okolicznych wioskach. Było tu przed wojną dwóch bursztyniarzy, z których jeden Żyd Borenstein był artystą w wyrobie galanterii, posiadał dyplomy i odznaczenia, wyjechał do Warszawy 128. Wieś Wolkowe (Ostrołęka) pod Myszyńcem. Jeden z miejscowych bursztyniarzy, stary «majster» mawiał zwykle: <<lekgaść .. .'? 129 . ZIem weznę d o rę k'1, to poznam: burs'tyn, cy me.» 126 Około 20 zł. (do r. 1939); wiadomość od Mateusza Sobiecha z Kadzidła, Igog r. 121 Wiadomość od gospodarzy miejscowych. 128 Wiadomość od F. Malinowskiego z Ostrołęki, lat 85, Ig33 r. Borenstein mial sklep bursztyniarski w "Varszawie przy ul. Bielańskiej, wyroby sprzedawał przeważnie z nad Bałtyku. 129 Wiadomość od F. Malinowskiego, który tego bursztyniarza fotografował. �W kurpiowskiej części pow. ostrołęckiego około r. 19 I a przemijała już wśród Kurpianek moda «bursztynowa». Bursztyny noszono masami do kościołów, gdzie między innymi tłuczono je na kadzidło do trybularzy. Zamiast bursztynów, które kosztowały do 5 rubli 130, noszono świecące szklane paciorki posrebrzone, lub pozłocone, wartości kilkunastu czy kilkudziesięciu groszy 131. We wsi Brzozowy Kąt (pow. Ostrołęka) był miejscowy Kurp, który czyścił i obrabiał bursztyny. Obecnie (1910) nikt we wsi nie trudni się tym przemysłem 132. Białusny Lasek (Ostrołęka). Bursztyn znajdowany bywa przypadkowo, specjalnych kopalni nie ma, władze rządowe nie pozwalają kopać dziur i dołów w lasach z bursztynem. Nie ma też takich znawców, jak dawniej, co to po ziemi umieli poznać, czy warto w danym miejscu kopać 133. Jeglijowiec (Ostrołęka). Nad Karaską (bagnem) wykopali raz ludzie kawał pięknego bursztynu wielkości «pół cegły». Za bursztyn ten handlarz dał im 46 rb., a musiał sam na tym zarobić 1~4. Czarnia (za Myszyńcem, Ostrołęka); w pobliskiej wsi Surowce (gm. Wach, dziś gm. Czarnia) był bursztyniarz, niejaki Jan Chmiel. Wyrabiał on z gotowego bursztynu (dostarczonego mu) różne przedmioty: korale, papierośnice, krzyżyki, serca, dewizki do zegarków; liczył lat 60 m. . Laski (gm. Gawrychy, pow. Ostrołęka). Bursztynu specjalnie we wsi nie kopali, było go mniej, niż w innych wsiach, znajdywali go w błocie i wodzie, na łąkach i przy strudze. Korale kobiety kupowały od przekupniów. Do czyszczenia starych bursztynów byli majstrowie na miejscu 136. 130 131 1909 5 rubli około 10 zł dzisiejszych (do r. 1939). Wiadomość od F. Malinowskiego i od bursztyniarza L 132 133 134 135 136 Wiadomość Od starego Wiadomość \'\Iiadomość Wiadomość od soltysa tej wsi, 19 I o L Sioka z Białusnego Lasku 1909-16. od M. Sobiecha z Kadzidła. od K. Samsla z Czarni 19 I 9 L od R. Rydla ze wsi Laski (1925 L). Wykrot (pod Myszyńcem). We wsi byli bursztyniarze miejscowi, którzy kopali dużo bursztynu. N a terenach sąsiedniej wsi Wyżegi w kopane doły zasadzano skrzynie (jakby sztolnie?) i kopano wtedy dość glęboko. W pobliżu rzeki Razagi pod Wydmusami dużo bursztynu odnajdywano w strudze. Jeden człowiek uzbierał dziennie na sznur korali. Kopany koło Wykrotu bursztyn obrabiał w Zalasie niejaki Mazurek, bursztyniarz. Bursztyn kopano nie tylko w błocie, ale i w tak zwanych «glinkach» , których zresztą w okolicy niewiele. Najwięcej kopali , na przednowku, bo mieli dużo czasu. Miejsce do kopania poznawali po ziemi «ciekęć», a «puscali prób~» na długich rydlach. We wsi Kro b i a, kiedy kopano bursztyn, dół zalała woda «żygawica» i robić nie dała - dopiero w suche lato dokończono roboty i bursztyn wybrano l 7). Wolkowe (pod Myszyńcem). Przed wojną obrabiał we wsi i toczył bursztyn niejaki Kobus - majster bursztyniarski 138. Łyse (pow. Kolno, dziś Ostrołęka). Bursztyn kopano we wsi około r. 1870-1885 na łąkach i borach na tzw. «grądzikach» (wyschniętych dołach). Przy «próbach» szukano «pasików». Obrabiano we wsi na miejscu. . Od bursztynu był w tutejszych borach rządowych «stróż», który «pilnował», czy kto nie kopie bursztynu bez opłaty dzierżawnej l 9. Pelty (za Myszyńcem nad granicą pruską). Bursztyn był najczęciej w «ciekięciu». Ciękieć jest twardy, trudno rydlem udziobać, w ciekięciu jest bursztyn. Jeden mieszkaniec wsi tak mi dal~j opowiadał: - Ociec mój byli burśtyniarzem antyprynerem (tj. jakby starszym znawcą, sztygarem), brał zwykle dwóch ludzi z rydlami, obejrzeli razem grant, potem dobzierali do osmany lO-za chłopów z rydlami - i dalej chłopcy kopać! Kopali aż dym sedł w Ostrołęce 137 \Viadomość od Jórczaka z Wykrotu, lat 74, 1934. Jórczak sam brał udział w kopaniu. 138 \Viadomość od sołtysa Sioka z ''\Iolkowych. 139 \Viadomość od ::'\icewicza z Łysych. kiedyś �z kosiul. Burśtynu zawdy naleźli duzo kawałów. A w duzych kawałach burśtynu to są diamenty - zakończył 14 '. Tadzia (Ostrołęka). Wdowa z tej wsi, niejaka Brzozowa, miała całego Chrystusa na krzyżu, rzeźbionego z jednego kawałka większego bursztynu. Przy regulacjach rzek: Szkwy, Razagi i Piasecznicy w lata 1935 -I937 wykopano dużo bursztynu. Niektórzy uzbierali tak dużo, że sprzedawali całe kosze po cenie 20-25 zł za kosz surowca 141. Nowogrodzie (Ł'"Jmża). Bursztyn znajdują pastuchy na piaskach i wydmach nadrzecznych. Jest dość kruchy - odnoszą go do kościoła na kadzidło. U podnóża muzeum 142, w żwirze znajdują się okruchy bursztynu. Nad rzeką Narwią i Pisą, w wodzie wśród kamyków (w miejscach gdzie je woda nanosi) znajdują się nieraz spore bryll' bursztynu w dobrym gatunku 143. Około r. 1870-1880 byli w Nowogrodzie bursztyniarze do toczenia i czyszczenia korali. W miejscu zwanym «Zakrze» kopano w polu dawniej bursztyn. Pod wsią Gawrychy (Ostrołęka). Na łąkach w olszynie, pod tą wsią pastuchy znaleźli jakiś pień, który włożyli w ognisko. ~(Pień» palił się ki.epsko, ale tlił się i wydzielał dużo pachnącego dymu. Pień tlił się prawie pół dnia, kiedy zobaczyli to starsi i wyciągnęli go z ognia. Poznali wtedy, że to bursztyn. Chłopcy dostali pasem za szkodę, ale to już nie pomogło - z bursztynu pozostały tylko nicdopalone resztki 144. Czantoria (pow. Łomża, z lewej strony Narwi). Swego czasu znaleziono tu w błocie bryłę, wielkości «cielęcego łba». Ponieważ bryła była lekka, rzucano nią jak piłką do siebie. Jeden HO Wiadomość i opowiadanie od R. Swidra (Świderskiego) rodem z Pelt, opowiadał mi w Nowogrodzie. 141 'Wiadomość w czasie przejazdów do tych miejscowości; informowali mnie d0zorcy robót i sami robotnicy (1936-37) z wiosek: brówka, l\'h'szyniec, Ka.dzidlo, Gąski, Tatary itp. 1'2 l\1uzeum to zniszczone w czasie drugiej wojny. U3 Autor znalazł kawałek wielkości dłoni z odciskiem kory. Hol \\'iadomość od starego Pastorczyka z Gawrych. z obecnych mający buty z podkówkami, uderzył w bryłę obcasem i odłup~wS~y kawałek, zauważył, że to nie «l~tki» kami:ń., ale bursztyn. Zmaniwszy towarzyszy swych do WSI, sam. wroClł na poprzednie miejsce, z~brał ~ryłę i z~nió.sł do Ostro~ękl,. do bursztyniarza. Ponieważ me umIał sztukI tej oszacow~c, WIęC ofiarowano mu za nią roo rubli, co było na te czasy wielką sumą· ~le gdy chłopu dano dużo, to pomyślał sobie, że to warto a wiele więcej i zażądał 200 rb. Zgodzono się i na tę sumę, ale wte~y. ch~op zażądał 300 rb. Dawano mu i to, gdyż bursztyn był rzadkIej wIe.lkości i gatunku. Tak doszło do 500 rb. - tyle chłop wreSZCle zażądał. Zniecierpliwilo to kupców a widząc, że z upartym chłope nic nie zrobią, mówią mu: _ My ci damy i te 500 rb. ale weź ten kawał i potłucz na kawałki. Niedoświadczony chłop zgodził się: - Potłuke - powiada i rozbil go młotkiem na drobnicę. . , _ A teraz dostaniesz za to od nas 5 rb., albo zames wszystko do kościoła na kadzidla - mówią mu. Chłop mało nie oszalał z rozpaczy po takiej stracie 145. W gm. Czerwone (pow. Kolna) kopano dawniej bursztyn szczególnie w pobliżu rzeki Pisy. W r. I 90~ na paśnikach wyko~ał jeden człowiek kawał bursztynu, za ktory dostał od kupcow wówczas 24 rb. ..' . W gminie tej po wsiach prawie każda kobIeta mIała d~,:meJ na szyi bursztyny. Majstra - bursztyniarza nie było na mIeJSCU, . chodził z Myszyńca po WSIach, sprze dł" awa I czyscI'ł b.u:sz t yny 146 . We wsi Lipniki (Ostrołęka) kopano dawmeJ bursztyn w miejscu zwanym «Biały G ront» 147. • .. We wsi był niedawno taki, co czyścił bursztyny. PrzYJezdzał a potem był we wsi stale kupiec, co skupywał surowy bursztyn w bryłach i wywoził go gdzieś dalej. Dą145 Z opowiadań z tej wsi '921. H6 '\'iadomość U7 \\'iadomość rybaków z pod Czartorii od starego Kopytka od Kierznowskiego, i innych . ze WSI Czerwone, 1929. osób starszych 1933· �Bursztyn w Lipnikach był w odmianach biały, żyłkowaty, czerwon y przeźroczysty. Kopano bursztyn w miejscach «na Przystępie» i «na Zabagniu», również «pod Ladą». Przy kopaniu studzien we WSI również wykopywano bursztyn. Na wygonie (zw. Przystęp) kopano duże kawały. Na torfach był pod wierzchem. W suchy rok torf się zapalił i prawie wypalił do dna. Bursztyn w torfie d;ł się razem, pachniało wtedy bursztynem na odległość «bez kawał casu» 148. Bursztyn kopano całą jesień. Najpierw kopano «wądół do sąru», tam bursztyn był. Zwykle tak bywało, że «chłopy kopali. Bursztyniarze we wsi byli: Gadomski, który umiał odszukiwać i kopać bursztyn i Jakub Ruszczyk z tejże wsi, który obrabiał bursztyny, rzeźbil serca i medale. We wsi Wolkowe (pod Myszyńcem dawnymi laty było mnóstwo bursztyniarzy. Bursztyn chodzili kopać nieraz od razu po 50 chłopów, cała i duża «osmana» z paru majstrami. Bursztyn toczono we wsi na kółkach od przędzenia. «Gładzili» suknem z kredą. Do bursztyniarzy obrabiających bursztyn należał między innymi niejaki Józef Kulas, co się przeprowadził potem do wsi Band ysie (OstroI.) 149. Wieś Ł ą c z k i (nad granicą). Bursztyniarze tutejsi kopali dawniej bursztyn po całej okolicy. Najwięcej kopali na bieli dwa do trzy metry w głąb. Wykopują tu bursztyn i przy kopaniu studzien. Kopano bursztyn na «rygociach». Rygacie - to miejsca na łąkach, podeptane przez bydło, w których woda na wierzch wychodzi. Znajdywano tam dużo bursztynu. Każda kobieta tutaj miała dawniej dwa do trzech sznurów bursztynów. Nosiły je babki i prababki od dawna. Innych korali nie było. Robili je najwięcej w Wolkowych 153. W tej wsi mówiono mi, że dawniej w vVachu żył zdolny bursztyniarz, który wyrabiał «różnicę». W Li pnikach \ Ostrołęka) ostatnim bursztyniarzem był Paweł Gadomski, który zmarł w r. 1905. Umiał on dobrze roz., b'UlSZ t ynow e 151. poznawac , mIejSca \'Ile wsi Wac h (Ostrołęka) kopano bursztyn na łączkach «za mostkiem». Do czasu komasacji gruntów i kolonizacji gospodarstw (okola 1880 r.) było tu na łąkach do 500 dołów do zawalenia po bursztynie. Do kopania byli bursztyniarze na miejscu, ale w ostatnie lata tego przemysłu już go tu nie obrabiano - oddawano bursztyn do Myszyńca i Ostrołęki, gdzie go toczono 152. WieśZbójna (gm.G awrychy, pow. ostrołęcki). W okolicy tej wsi kopano dawniej bursztyn. VV 19301'. podczas kopania rowu przy strudze wykopano bryłki bursztynu, przeważnie brudnego, twardego. Bursztyniarzy na miejscu nie było. Oddawano bursztyn do obróbki do Lipnik albo Nowogrodu, a nawet do Łomży 153. Wieś Dąbrówka (Ostrołęka). W okolicy kopano bursztyn. Był czysty <~ek śćkło» i «brudny». Na miejscu nie obrabiano, gotowe korale przywożono z pod Lipnik i Myszyńca. Bursztyn znajdywano tu przy strudze (rzeczce Szkwic) w wyr. wanych od wody brzegach «pod próchnem». Bursztyn lubił być w «próchnie». Pod Dąbrówką szukano nieraz bursztynu przy ogniu, jak ryb. Na dnie, jak leżał, widać go było przy ogniu dobrze, łażono też za nim po Szkwie, trzeba było tylko mieć wprawne oczy. Wieś Dawia (pow. Ostrołęka). Wokoło wsi kopano dawniej bursztyn na łąkach po całych dniach, sprzedawano go na miejscu w stanie surowym. N a miejscu nie było bursztyniarza do obrabiania 154. Wieś Łyse (Ostrołęka). Bursztyniarze kopali tu dawniej bursztyn przez całą jesień. Do znanych miejscowych kopaczów (1875-1895) należeli bursztyniarze Tyc i Medyk 155. Wieś Kuczyńskie (Ostrołęka). Byl tu dawniej bursztyniarz, niejaki Kielbąk, który umiał odnajdywać i kopać bursztyn. Ko151 Wiadomość 'Wiadomość 1<9 \Viadomość no Wiadomość 148 od Stanisława Kiernozka lat 67, 1930. od starego Andrzejczyka r. 1928 z \'\'olkowych. od Stachelka ze wsi Łączki 1930. od starego Kazana, ok. 100 lat (1930 r.). od wójta VV. Podbielskiego z Wachu, 1929 r. 153 Wiadomość od starego Kopcia i Sadowskich ze Zbójny (191 o-gl). l5ł Viiadomość od Fr. Bednarczyka, lat 70, 1932 ze wsi Dawii. 15, Wiadomoś,ć od Puławskich, 1929 r. 152 \Viadomość �410 pał na Kuczyńskich i na Kadzidle. Zimą obrabiał. Zmarł w 18g8 r. mając lat 60156. Koło wsi Plewki (Ostrołęka) na wygonie kopano dawniej bursztyn, przestano kopać około 1870 r. Były tam duże kawały. W Ig25 r. wyorano na polu kawał bursztynu wielkości dużej pięści; znalazły go dzieci, był już nadtłuczony, zabrały go jako «pscący kanień»i potłukły na kawałki, po czym spaliły w ogniu. W samej wsi bursztyniarza do obróbki nie było. Chodzili wędrowni, 'którzy czyścili stare i sprzedawali nowe korale 157. Wieś Piasecznia (Ostrołęka). Kopano tu dawniej bursztyn. We wsi Tatary nie kopano, bo bursztyniarzy we wsi nie było. Ale bursztyn i tu jest. Przy regulacji strugi w r. Ig28 znaleziono bryłę j ak pięść 158. Bursztyny czasem sprzedawali handlarze, roznosząc sznury po wsiach. Nasi bursztyniarze sprzedawali tylko u siebie. Płacono za sznur bursztynów około 2 rb. ros. 159. W Kadzidle i koło Piaseczni kopano dawniej bursztyn, z, dostarczonego zaś materiału obrabiano bursztyn we wsi Zdunek 16) (Ostrołęka). We wsi Dylewo (Ostrołęka) na polu pod lasem wyorują bryłki bursztynu. Okolica tu, jak mówią, była «bursztynowa». Na cegielni tutejszej w glinie też znajduje się bursztyn 161. Na gruntach Kadzidła (Ostrołęka) kopalnie bursztynu miały dawniej swoje nazwy. Jedna nazywała się «Żytacha», a druga «Na Szwedzie». Jeszcze w Ig0g r. można tu było kopać bursztyn 162. Dawniej kopano tu często bryły wielkości pięści i półfuntowe, drobny nie zawsze brano. Kopacze zarabiali dawniej do 6 rb. dziennie. \Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. \'Viadomość od Kiernozka ze wsi Plewki, 1929 r. 1>6 \Viadomość od Kaczyńskiego z Tatarów, '929 r. 359 Około zł 10. vViad. od :NI. Perzona z Dylewa, 1920. 160 Wiadom. od Marcji Sobiechowej z Kadzidła, '928 r. 161 \Viadomość od ]. Wyrębka z Dylewa ; bursztyn z tych stron był w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie. 162 Byłem tu sam na próbnym kopaniu. Znajdywano tylko drobne brylKi, były to już kopalnie wyczerpane (przyp. autora). 156 157 Wieś Serwatki (nad Pisą. pow. łomżyński). Na podmytych brzegach rzeki i w dołach łąkowych znajdywano bryłki bursztynu żółtego 16l. \'\Tieś Przystań, pow. makowski. W lasach tutejszych kopano dawniej dużo bursztynu w wielkich nieraz kawałach. Po kopalniach pełno do dziś dołów w lesie 164. g. Bursztyn w poezji pieśni ludowej literaturze Bursztyn działał na wyobraźnię pisarzy i poetów. - Bursztyn w utworach Deotymy, M. Romanowskiego i innych. - Wspominki o bursztynie w utworach dawniejszych. - Bursztyn w pieśni weselnej u Kurpiów. Bursztyn - to «złoto Północy» - działał na wyobraźnię pisarzy i poetów - dawnych i nowszych. Poświęcono mu opowieści, podania i utwory poetyckie. Śpiewano a nim w piosenkach. W opowieściach o zakopanych skarbach, kwitnących w paprociach itp. nie zapomniano obok złota i o bursztynie. N ajwięcej temu mineralowi poświęciła miejsca Deotyma w swej powieści p. t. «Panienka z okienka». W opisie «Bursztynowego domu» w Gdańsku autorka przedstawia nam niezmierne bogactwo bursztyniarzy gdańskich w materiale i wyrobach. Najciekawsze, jak kupiec «zaczął jedna po drugi~j otwierać swe zaczarowane szafy. Tam na głębokich policach stały rzędami bursztynowe posążki, czarki, kropielniczki, solniczki, ampułki. Były i przedmioty innego porządku, jak to: srebrne puchary i talerze, kryształowe szklanice i nalewki, ale wszystko nasadzone maskaronami albo figurkami z bursztynu; były i krucyfiksy hebanowe ze słonecznym Panem Jezusem i świątynki z kości sianiowej, gdzie bawiły się różne żółciuchne osóbki». Dalsze opisy wyrobów bursztynowych, paciorków itp. są nie mniej ciekawe, przy tym przedstawione z zamiłowaniem i pewnym znawstwem'. W'idać, że autorka lubiła wyroby i ró~ne cacka bursztynowe, a przy tym obejrzała je u kupców gdańsk!ch dokładnie. 163 161 Wiadomość od Ł. Serafina ze wsi B diki, \Viadomości miejscowe od bursztyniarzy. bryłki takie widziałem. �Poeta romantyk :Mieczysław Romanowski w swoim «Mściwoju szalonym» 165 nie zapomniał - obok innych pięknych rzeczy - o naszym bursztynie. Z dalekiej wyprawy zbrojnej Mściwoj przywiózł między innymi: (,Ojcu sobolą szubę drogą, I miecz i srebrnych rzeczy mnogo; Siostrze zaś jasny sznur bursztynów, A sobie sławę dzielnych czynów ... '). A dalej, pisząc o ofiarach, składanych bogom, mówi: (,Bogom się złoty b u r s z t y n pali Aby przy synku z łaską stah, A gdy żar buchnie wonnym, Jakby ujrzała smutek płonnym ... ')' Bielski 188 Flisacy, wracający po odbytym spławie z Gdańska do domów, między innymi gościńcami przywozili swoim dziewczynom bursztynowe korale na szyję, o czym wspomina W. Pol w jednym ze swoich utworów: (,Mijaj flisie grody, kościoły i dworki, Bo na bursztynowe czekają paciorki,) 169 W pieśniach weselnych kurpiowskich często wspomina SIę o bursztynie, jak dawniej, tak i dziś, np.: tak opisuje w swych utworach dawne czasy: (,Za pierwszych lat nosiły nasze panie duszki Paciorki bursztynowe, nie złote łańcuszki,). <,Perłami a różami i rozkosznem kwieciem, Statki znamienitymi godno było uczcić Liliją i fijołkiem, wonnymi maściami, Kalcedony, bursztyny i drogim kamieniem ... 186 Ziemie Prus Wschodnich i Pomorza nazywano dawniej ziemią «bursztynową», jak to widzimy z poematu, pisanego ongiś do Ignacego Krasickiego 167). (,Gdy nasze dzielą dobra sąsiedzkie narody, Ciebie wzięcie za czwarte rachujemy szkody. A choć w odległej teraz bursztynowej ziemi Mieszkać musisz, pasterzu, z owieczkami twe mi, Sprzyjaj tej, co cię na świat wydała, krainie, Niechaj rodaków imię twemi dzieły słynie'). W wierszu «:Żywot Pana Jezusa» w w. XV, obok różnych wymienianych drogocenności, nie zapomniano i o bursztynie: 165 (,Mściwoj szalony') - Fragment poematu M. Romanowskiego, Tyg. Ilustr., 1883, II, nr 27. 161Duszki, duchenki - ubiór głowy zakonny (przytacza F. Kozłowski w (,Dziejach .tvlazowsza,), 1858, str. 466. 167 «Gość w Heilsbergw), wiersz pisany w r. 1784 do Ignacego Krasickiego, księcia biskupa \Varmińskiego. (,CO tam było stołów, a wsytko lipowe, Co było obrusów - wsytko toruniowe, Co było półmisków - wsytko burśtynowe ... 176 A w jednej z oczepinowych pieśni, przy zbieraniu datków przez «cepkałkę» dla panny młodej tak zachęcają weselników: «A dajciez jej na burśtyny, Co by niała śtyry syny, Dajcie, dajcie, nie załujcie, Choć rubelka, ochsiarujcie ... ,}171 W powieściach omawiających życie Kurpiów, tylko w jednej p. t. «Na kurpiowskim szlaku» bursztyn wzięty jest przez autora pod uwagę; oto urywek, trzeba przyznać, fachowo opracowany 172: 168 Żywot Pana Jezusa - Baltazara Opecia w pięciu wydaniach w. XVI, opisał Józef Przyborowski. Przeg!. Bib!. i Archeo!., Warszawa, 1881, 332,. 169 (,Powrót flisów') w Kłosach, :;!g6, 187 I. 170 Śpiewana koło Lipnik, Kadzidła, Baranowa; przytacza Kolberg w cz. IV (,Mazowsza'), str. 20g. 171 Znana do dziś po wsiach kurpiowskich. Przytacza Kolberg w (,Mazowszw), cz. IV, 238. Zamiast ('rubelka') śpiewają dziś ('psianć złotych,). 172 Antoni Chleboradzki (W. Chajewski) «Na kurpiowskim szlaku» powieść. �<<JasiekBursztyniarczyk był najlepszym osmanem bo nawet prowadził za. sobą 50-ci u poszukiwaczy; na poszukiwaniu się znał, a ~rzytem mIał węch okrutny. Mówili ludzie, że po węchu dochodzIł bursztynu, bo też na twarzy miał duży nos, a łeb zawsze krótko strzygł. Małe szare oczy latały mu chytrze. Urodził się też z zajęczą wargą i dlatego go Kusym nazywano, co go mocno złościło. Gdy Bursztyniarczyk szedł w las za poszukiwaniem, zawsze musiał coś przynicść i to nie byle jakiego gatunku bursztynu. A było tych gatunków w~ele: sz u m, już to był najpodlejszy gatunek bursztynu bo kruszył SIę bardzo i na niego niechętnie dybali bursztyniarze' blanki er świecił się bardzo; cacko, po obrobieniu, jak szkł~ przeźroczystości nabierał, a najlepszy gatunek był kapuściak, bo aż do białości się mienił. P ł a m y k to bursztyn czerwony. W różnych miejscach znajdował się bursztyn i różnie też w ziemi leż.al..Jaką formę miało drzewo, tak też się znajdował i bursztyn. Jez~h drzewo było proste, to pas ciągnął się prosto, drzewo zgniło, żywIca stwardniała i przerobiła się na bursztyn. Jeżeli drzewo było krzywe, to i bursztyn szedł pasem krzywym. Różne też były pasy: to pas łamany, to pas nieregularny, który miał w środku wydęcie, to pas z wylotem, jeżeli gałąź ku górze sterczała, to pas przerwany, gdy kawałka bursztynu nie było. Ten Jasiek Bursztyniarczyk ogromnie był do swego fachu zamiłowany, tak że i wyrwasy śpiewał jeno a bursztynie: (,Oj zwijam się gracko, Mam dziewkę jak cacko, To nie byle proch Jej ząbki - jak knoch 173 A usta jak płomyk. A potem znowu z dziewuchą gadał jeno o bursztynie. - Miałem okrutną przygodę - mówi - wychodząc do bicia próby, robię sztych łopatą i patrzę, czy pas nie pokazuje się? Za jednym lub trzecim sztychem natrafiam na pasik 4 do 5 kroków długi, trzy do sześciu cali gruby. Ho, ho, jest, jest pasik z piasku, koloru sinego, lipkowaty, wilgotny. la Knoch - bursztyn blado-żółty, «kościany'). Kopię, musi na trzy stopy - jest brandsz tych (małe kawałki bursztynu), a potem wiorzyska; musi być bursztyn cacko albo knoch; kopię, aż tu ciekięć się sączy. Rozkopuję przez wondół a ziemia się zawala, ujonem się bronienia i oparłem się plecami, ho, ho, ho, a ciekięć mi w zanadrze naleciał, aż chłód po całym ciele przeszedł, ale bursztynu dostałem kawał spory, jak głowa. Dziewuchy śmiały się, że żonę bursztynem paść będzie, ale to nic nie skutkowało, bo Jasiek a innych rzeczach gadać nie potrafił, jeno o bursztynie. Był z niego zgrabny majster, umiał toczyć bursztyny i zręcznie też różne wyrabiał rzeczy. Miał przy tym gust niezły i ładnie dobierał kolorów. Gdy koralików natocz)'ł, to potem wystrugał deseczkę, powiercił w niej różne d.liurki i po wsadzał cienkie patyczki, a na nie ponatykał koraliki różnokolorowe. Takim sposobem robił spięcia i guziki, ale jeno dla formy, aby pod szyją wisiały, bo Kurpie i Kurpianki jeno haftek używali. Raz nawet wysadził duży obraz Matki Boskiej, który w Myszyńcu zawiesił w kościele. Potem bartnicy prosili, żeby i świętego Bartłomiej a, patrona bartnego tak ubrał, a Jasiek miał przez całą zimę nad tem robotę. Jak obraz skończył, dziwowali się wszyscy, co gdy go zawieszono i zapalono przed nim pół kopy świec woskowych, błyszczał się każdy koralik. Płomykowe ogniem odbijały, knuch niby srebro świecił, cacko kiejby słoneczne łamał promienie. Z tego jeno obrazu rozmiłowała się w majstrze Elżbieta Barwnikówna» ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f55c4b6bee249f896f0479c7c502386.pdf ed3ce6721de40e16618f262626b5406e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kapliczki ludowe krzyże ludowe Kurpie - mala architektura sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4064 Title A name given to the resource Krzyże i kapliczki kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż „ o d morowego p o w i e t r z a " , D ę b ó w , g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1933 r. Adam Chętnik K R Z Y Ż E I KAPLICZKI KURPIOWSKIE poprzedzających P u b l i k u j ą c w 10 r o c z n i c ę ś m i e r c i doc. A d a m a C h ę t n i k a ten ostatnią wojnę. O m a w i a on k r z y ż e i k a p l i c z k i , k t ó r e a u t o r r y ­ m a t e r i a ł , chcemy z ł o ż y ć h o ł d Jego p a m i ę c i i p r z y p o m n i e ć Czy­ Tekst Adama C h ę t n i k a p o w s t a ł w l a t a c h sował i fotografował przez d ł u g i okres swej d z i a ł a l n o ś c i nauko­ telnikom wej. Sądząc po datach, n a j w c z e ś n i e j s z e r y s u n k i p o c h o d z ą z l a t ludowej K u r p i ó w . 1909—1910. Nie trzeba t ł u m a o z y ć j a k w a ż n y jest d z i ś t e n ma­ teriał. Pokazuje mistrzostwo i a r t y z m k o w a l i oraz cieśli i — co również ważne — z a s k a k u j ą c o b o g a t y r e p e r t u a r f o r m przez n i c h stosowanych. Blisko sto p i ę ć d z i e s i ą t r y s u n k ó w i z d j ę ć z niewiel­ kiego bądź co b ą d ź terenu, t o j e d y n a d z i ś c h y b a t a k p e ł n a do­ kumentacja tego zagadnienia. Zaskakująca dowych twórców, bogactwo r o z w i ą z a ń t a k jest inwenoja l u ­ prostego postać tego znakomitego znawoy i badacza S ą t e k s t y , k t ó r e z biegiem l a t t r a c ą n a znaczeniu, ale s ą i t a k i e , k t ó r y c h w a r t o ś ć r o ś n i o , s t a j ą się b o w i e m j e d y n y m do­ k u m e n t o m minionego czasu. T a k i m jest a r t y k u ł A d a m a C h ę t ­ n i k a . Podajemy go, c z y n i ą c nieznaczne t y l k o retuszo, o g r a n i c z a j ą c ą się do p o w t ó r z e n i a ogólnie znanych informacji. zdawało­ Redakcja ogólne K a p l i c z k i b y ł y z drzewa ciosanego, z desek l u b b a l i , rza­ Obok i n n y c h części P o l s k i , n a K u r p i a c h b y ł o do niedawna bogactwo s z t u k i ludowej w k a p l i c z k a c h i wszelkiego r o d z a j u krzyżach wioskowych i i n n y c h oraz w ś w i ą t k a c h . Kapliczkami nazywano u K u r p i ó w b u d y n k i o d o ś ć w drzewie. W y m i a r y kapliczek b y ł y t a k i e , że i k i l k o r o o s ó b m o ­ gło się w e w n ą t r z p o m i e ś c i ć l u b w ę d r o w n y ż e b r a k m ó g ł się w niej przed b u r z ą s c h r o n i ć l u b nawet p r z e s p a ć . A b y ł y i t a k i e , że po­ mieścić się m ó g ł w e w n ą t r z j e d y n i e jeden l u b w i ę c e j do kapliczek, a w ł a ś c i w i e świątków. c o ś po­ średniego m i ę d z y k a p l i c z k a m i a k r z y ż a m i . B y ł y t o j u ż nio b u dynoczki, ale r ó ż n e g o rodzaju nisze, w n ę k i , daszki na s ł u p a c h , otwory d ł u b a n e w p n i a c h , zawieszane ś w i ą t k i na drzewach i t p . Wewnątrz l u b p o d daszkiem z o t w a r t y m i ś c i a n a m i s t a ł a zawsze figura, p r z e w a ż n i e z drzewa, ś w i ę t e g o p a t r o n a lub Chrystusa Frasobliwego. dziej m u r o w a n e , k r y t e s ł o m ą , deskami, d a c h ó w k ą lub blachą. F i g u r y albo b y ł y bez d a s z k ó w , albo m i a ł y niewielkie okapy z desek l u b b l a c h y , albo s t a ł y w w y d r ą ż o n y c h w n ę k a c h p n i różnej architekturze i z m n i e j l u b więcej s t a r a n n y m z d o b n i c t w e m Figury—-podobne opuszcza­ j ą c k r ó c i u t k ą i n f o r m a c j ę o m a l a r s t w i e , nie z w i ą z a n ą z t e m a t e m , by się zadania, j a k i m jest k r z y ż i jego zdobienie. Wiadomości kultury miejscowego drzewnych. К i z у że p r z y d r o ż n e b y ł y robione z drzewa l u b żelaza, l u b z o b u m a t e r i a ł ó w j o d n o c z e ś n i e . N a j c z ę ś c i e j b y ł y bez o z d ó b . N a k r z y ż s k ł a d a ł się ociosany kloc d r z e w n y z p o p r z e c z n y m i ra­ m i o n a m i u g ó r y . B u d o w a ć m ó g ł go k a ż d y , k t o m i a ł intencje i p o s i a d a ł m a t e r i a ł . „ W z i ą ć " cudzogo kloca z r z ą d o w e g o Casu na b u d o w ę k r z y ż a nio u w a ż a ł o się za grzoch. N a k r z y ż u przybity b y ł zawsze Chrystus U k r z y ż o w a n y ( „ p a s y j a " ) , najozęściej z drze­ wa wystrugany. J a k k a p l i c z k i , t a k r ó w n i e ż f i g u r y i k r z y ż e k u r p i o w s k i e mia­ ły swoisty regionalny charakter. Szczególnie k a p l i c z k i i f i g u r y w lasach o d z n a c z a ł y się b e z p r e t e n s j o n a l n ą o r y g i n a l n o ś c i ą . R ó w - 39 �П. 2. K r z y ż „ o d c h o l e r y " kolo w s i L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1890 r. F o t . 1936. I I . 3. K r z y ż e we wsi D a w i a , gm. Łyse, w o j . o s t r o ł ę c k i e . L e w y — z ż e l a z n ą k o r o n ą — z 1865 г., p r a w y z 1910 r. F o t . 1929. U . 4. K a p l i c z k a drewniana, D ę b n i k i , gm. Zbójna, w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1937. U . 5. K r z y ż e (z p a s y j k ą i k a p l i c z k ą ) m i ę d z y w s i a m i Ś w i n i a i K r a s z ę , g m . T u r o ś l , w o j . łomżyńskie. Fot. 1909 r. U . 6. K r z y ż e we wsi Serafin, g m . Ł y s e . Po lewej dwa stare k r z y ż o s p r ó c h n i a ł e o d d o ł u , wkopane w z i e m i ę . Fot. 1935. nież dawne k r z y ż e ż e l a z n e , k u t e przez miejscowych k o w a l i , za­ 7. N a mogiłach, janin-katolik, s ł u g u j ą na w i ę k s z ą u w a g ę . gdzie pochowany b y ł z m a r ł y chrzęści c y w i l czy ż o ł n i e r z , na cmentarzach grzebal­ n y c h , a dawniej na cmentarzach piach w n a s t ę p u j ą c y c h 1. N a placach 8. P r z y we w s i , gdzie cu m a j u i w wigilię ś w i ą t u i o c z y s t y e h l u b zarazy, po cmentarzach k o ś c i e l n y c h , a o ł t a r z y k i b y ł y p o d krzyżami niesz­ lub rozstajnych stron wioski, odprowadzano do k o ś c i o ł a parafialnego i na cmentarz. wygonach p n i nio ciosanych — d ę b o w y c h l u b sosnowych — na cmen­ tarzach k o ś c i e l n y c h . N a k r z y ż a c h w y c i n a n o d a t ę . 10. w i o s k o w y c h stawiano f i g u r y ś w . R o ­ Na tak zwanych „m o g i ł a c h cha, gdzie w d n i u tego p a t r o n a odprawiano m o d ł y i prze­ „mogiłach P o 1 а к ó w " albo p o w s t a ń c ó w " (co oznacza to samo) stawiano k r z y ż e i f i g u r y , n i e k i e d y z d w i e m a kosami na krzyż. p ę d z a n o b y d ł o i d o b y t e k przez ogień ( p o ś w i ę c o n y ) . D y m W miejscach t y c h m o g ł o nie b y ć p o l e g ł y c h , ało np. była za­ b r o n i ć m i a ł d o b y t e k od zarazy i c h o r ó b . kopana b r o ń . K r z y ż e na t a k i c h m o g i ł a c h 4. N a d w o d ą — p r z y mostach, p r z e ł a z a c h , brodach, m i e j ­ były niejedno k r o t n i e obalane przez z a b o r c ó w , po c z y m ludność stawia­ scach niebezpiecznych dla ż e g l u g i i t p . B y ł y w ty-ch m i e j ­ scach i s ą jeszcze k a p l i c z k i z f i g u r a m i ś w . J a n a Nepomuco- ł a je na n o w o . 11. N a na, k t ó r y jest t u p a t r o n o m o d w y p a d k ó w na wodzie. D a w n i e j kopcach g r a n i c z n y c h gruntów, oddzielał j ą c y c h dwie s ą s i e d n i e parafie l u b g m i n y — w czterech róż­ n a d rzekami s p ł a w n y m i budowano k a p l i c z k i z f i g u r ą Św. n y c h k r a ń c a c h stawiano cztery k r z y ż e , w kopcach zaś zako Barbary. p y w a n o pisane cztery Ewangelie. 5. N a miejscach z b r o d n i , w lasach, wertepach, róż­ 12. Na ś c i a n a c h d a w n y c h b u d y n k ó w parafialnych (tzw. n y c h p u s t k o w i a c h i t p . , gdzie p o p e ł n i o n o na c h r z e ś c i j a n i n i e szpitali) oraz na ś c i a n a c h g ł ó w n e j i z b y w chałupie wieszano zabójstwo przypadkowe lub z l o z m y s ł e m . krzyż 6. W c z a s i e zarazy, n p . cholery ok. r. 1895, budowano po wsiach i rozstajkach specjalne k r z y ż o dwuramionne. 40 c z y l i ś l u b o w a n i a c h uroczy­ j a c h " . B u d o w a n o w t e d y wielkie k r z y ż o d ę b o w e z okrągłych gromadnie z m a r ł y c h we wsi w s p ó ł z i o m k ó w , przed w y w i e z i e n i e m i c h 3. N a wyrzeczyskach, s t y c h i g r o m a d n y c h w parafiach i p r z y t a k zwanych „mis­ d r o g a c h , pod wsią, z dwóch lub dokąd figurami. 9. P r z y część i t e m u p o d o b n y c h z d a r z e ń i w y p a d k ó w . czterech stawiano cztery d u ż e krzyże drew­ cesje B o ż e g o Ciała n a u l i c a c h ; procesje o d b y w a ł y się wtedy schodzono się d a w n y m i l a t y w s p ó l n i e na m o d ł y , szczególnie w m i e s i ą ­ 2. N a k o ś c i o ł a c h niano w rogach, k i e d y zabronione b y ł y przez zaborców pro­ okolicznościach: („majdanach") przy kościołach i kapli­ cach. Gdzie i w jakich okolicznościach budowano krzyże i kapliczki K r z y ż e , f i g u r y , k a p l i c z k i i t p . budowano i stawiano n a K u r ­ - d r e w n i a n y (pasyje) wysokości ok. 1 metra. Krzyż w c h a ł u p i e ozdobiony b y ł k w i a t a m i i wycinankami z papie­ ru. �13. N a chałupach (szczytach-stropach) pośrodku mię­ dzy śparogami wstawiano drewniane k r z y ż e , niekiedy oz­ dobne z c h o r ą g i e w k a m i , s k ą d wiele c h a ł u p po wsiach kur­ piowskich w y g l ą d a ł o j a k kaplice. M o ż e m y t o jeszcze i dzis oglądać (przypominamy, że a u t o r p i s a ł t o przed w o j n ą — Red.). \i. Na bramach i furtach przy kościołach, cmentarzach grzebalnych, kaplicach. K r z y ż e b y w a ł y drewniane i ż e l a z n e . 15. N a stołach izb g o ś c i n n y c h s t a ł y (a jeszcze i do d z i ś stoją) „ p a s y j k i " drewniane i metalowe l u b m a ł e szafko­ we kapliczki — „ o ł t a r z y k i " z drzewa, nieraz ozdobnie w y ­ konane. Dawniej s t a ł y t u f i g u r k i ,,P. Jezusa Frasobliwego". 16. N a d r z e w a c h starych we wsi l u b na skraju l a s ó w zawieszano szafkowe m a ł o k a p l i c z k i z figurami świętych. Takio kapliczki m o ż n a i d z i ś czasem z o b a c z y ć n a s t a r y c h lipach, d ę b a c h , a dawniej na sosnach b a r t n y c h . W y c i n a n o też na korze drzewnej k r z y ż e r ó ż n e g o k s z t a ł t u . 17. N a wielkich g ł a z a c h narzutowych wykuwano dawniej k r z y ż e l u b serca w cierniowej koronie. 18. N o s z o n o k r z y ż e z drzewa — nieraz w i e l k o ś c i o k . 10 — 30 cm na szyi p r z y r ó ż a ń c a c h , a p u s t e l n i c y miejscowi nosili je u pasa. 19. N a c h o r ą g w i a c h kościelnych, obrazach (feretro­ nach), na laskach j u b i l e u s z o w y c h m a ł ż e ń s k i c h (srebrne i zło­ to wesela) obsadzano na w i e r z c h u k r z y ż e drewniane, ozdob­ no. 20. W с z a s i o n i o s z с z ę ś ć i w i e l k i c h z d a r z e ń w k r a j u — n p . po rozbiorach P o l s k i , p o w s t a n i a c h , w la­ tach 1904—1005 i t p . stawiano k r z y ż e p a m i ą t k o w e . K r z y ż e z 18. wieku b y ł y jeszcze do niedawna n a K u r p i a c h . �21. Z p o w o d u ś l u b o w a n i a pojedynczych osób, które n a s w ó j koszt s t a w i a ł y k r z y ż e l u b f i g u r y drewniane, żelazne l u b k a m i e n n e . N a k r z y ż a c h t a k i c h w i d n i a ł z w y k l e napis: [ I m i ę i n a z w i s k o ] —• „ f u n d a t o r " — oraz d a t a i j a k i ś napis lub modlitwa. 22. Na barciaoh lub u l a c h b a r t n y c h , l u b i n n y c h w pa­ siekach w y c i n a n o k r z y ż e l u b zawieszano czy t e ż wstawia­ no f i g u r y i kapliczki ze ś w i ą t k a m i (patronami), k t ó r y m w o p i e k ę oddawano p s z c z o ł y . M a t e r i a ł , z k t ó r e g o budowano kapliczki, wyrabiano k r z y ż e i f i ­ gury ś w i ę t y c h Najczęściej jest używanym materiałem do p o w y ż s z y c h celów d r z e w o — sosnowe i d ę b o w e , a czasem brzozowe. Pra­ wie wszystkie k r z y ż e p r z y d r o ż n e i k a p l i c z k i robione s ą z drzewa sosnowego, k t ó r e t u jest zawsze p o d r ę k ą , R ó ż n e f i g u r y , świątki, pasyje i t p . , r ż n i ę t e s ą p r z e w a ż n i e z drzewa lipowego, a nawet olszowego, wreszcie z brzozowego l u b gruszkowego. D l a trwało­ ści s ą c z ę s t o malowane o l e j n ą farbą. Do t y c h ż e celów u ż y w a n e było żelazo, w y t a p i a n e daw­ niej w m i e j s c o w y c h t z w . h a m e r n i a c h i k u ź n i a c h z miejscowej r u d y — l i m o n i t u , w k t ó r ą o b f i t u j ą tutejsze k w a ś n e ł ą k i . Z że­ laza kutego w y r a b i a n o w k u ź n i a c h c a ł e k r z y ż e l u b t y l k o górne z a k o ń c z e n i a — t z w . k o r o n y — „ k o r u n y " do k r z y ż y i kapliczek d r e w n i a n y c h . Odlewano t e ż z surowca ż e l a z n o g o f i g u r y świę­ t y c h (np. ś w . J a n a Nepomucena p o d w s i ą Jeglijowiee, w woj. o s t r o ł ę c k i m ) , f i g u r y Chrystusa n a k r z y ż u ( „ p a s y j o " ) i t p . I I . 7. F r a g m . f i g u r y p r z y d r o ż n e j z ok. 1860 r. we wsi W y k , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . N a d k a p l i c z k ą z r z e ź b ą Ś w . R o d z i n y — żelazna korona. F o t . 1928. I I . 8, 9. K r z y ż ( i fragment) ze wsi L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1968. I I . 10. K r z y ż e : drewniany i żelazny, L a s k i , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068. �Glina garncarska u ż y w a n a b y ł a r ó w n i e ż do p o w y ż e j oma­ wianych wyrobów. P r ó b o w a n o z niej lepić i w y p a l a ć w piecach garncarskich figurki ś w i ę t y c h , a t a k ż e pasyje z k o l o r o w ą p o l e w ą . Z ceramiki takiej d o c h o w a ł y się t y l k o nieliczne ś w i ą t k i . Kamień p o l n y u ż y w a n y b y ł na p o d s t a w y („postumen­ ty") do krzyży ż e l a z n y c h , a rzadziej w y k u w a n o z niego c a ł e k r z y ­ że przydrożne. Z n a ł e m t e ż na K u r p i a c h j e d n ą f i g u r ę Chrystusa Frasobliwego, wykutego z k a m i e n i a . F i g u r a t a z k a p l i c z k i p r z y drożnoj w pobliżu G a w r y c h z a g i n ę ł a ok. r . 1918. Ołów, choć rzadko, ale b y ł u ż y w a n y przez miejscowych majstrów do odlewu „ p a s y j e k " — p r z e w a ż n i e do k r z y ż y cmen­ tarnych lub i n n y c h , w y s t a w i a n y c h n a z m i a n y atmosferyczne. Dochowały się nieliczne s z c z ą t k i , w y r u g o w a n e z r e s z t ą przez ga­ lanterię s t r a g a n i a r s k ą . Bursztyn u ż y w a n y b y ł d o ś ć c z ę s t o przez miejscowych majstrów bursztyniarskich ( „ b u r s z t y n i a r z y " ) . R o b i o n o z niego, m.in. krzyżyki i f i g u r k i , Chrystusa na k r z y ż u , noszone p r z y „koralach" bursztynowych l u b r ó ż a ń c a c h . Robota była dość prymitywna, ale ciekawa ze w z g l ę d u n a s w ą t e c h n i k ę . Beton na k r z y ż e i f i g u r y z a c z ę t o u ż y w a ć o d k i l k u n a s t u lat. Wyrabiają z niego n a g r o b k i i k r z y ż e p r z y d r o ż n e , nie zawsze udane. Beton z a s t ę p u j e w t y m w y p a d k u t r u d n y do zdobycia na Kurpiach k a m i e ń . С o g ł ę do b u d o w a n i a kapliczek z a c z ę t o gdzieniegdzie u ż y ­ wać od paru d z i e s i ą t k ó w l a t . S ą one nieraz t y l k o czeiwono (nie tynkowane), niezbyt ł a d n e . N i e k i e d y p r z y budowie m u r o w a n y c h kościołów z resztek c e g ł y murarze „na pamiątkę" budowali gdzioś w pobliżu m u r o w a n ą k a p l i c z k ę do umieszczenia w niej pasji lub ś w i ą t k ó w (jak n p . w K a d z i d l e ) . Pierwotne Bezpośrednio po k r z y ż e i f i g u r y na K u r p i a c h ugruntowaniu chrześcijaństwa na Kur­ piach, co o d b y ł o się znacznie p ó ź n i e j , n i ż w i n n y c h c z ę ś c i a c h Polski, l u d K u r p i o w s k i g o d ł o swej nowej w i a r y każdej sposobności. D o t y c h znaczył przy p i e r w o t n y c h k r z y ż y i kapliczek nego n a s p o s ó b c h r z e ś c i j a ń s k i . F i g u r a t a k a jeszcze przed , l a t y (do r. 1935) b y ł a we w s i D ą b r o w y za M y s z y ń c e m . należą: a) K r z y ż e , w y s y p y w a n e b i a ł y m p i a s k i e m n a m u r a w i e , w cza­ sie dawnych o b c h o d ó w p ó l ; znaczenie miejsc, gdzie odprawia­ no modły w p o l u ; gdzie kogo z a b i t o , z a n i m postawiono i n n y k r z y ż ; kilku D a l s z y m c i ą g i e m p o w y ż s z e g o b y ł y k a p l i c z k i p o d daszkiem z f i g u r a m i ś w i ę t y c h z czterech stron p n i a drzewnego, kapliczki z 4 niszami d l a t y l u ż ś w i ą t k ó w — drewniane czy murowane. Ta­ kie s p o t y k a m y jeszcze do d z i ś * . gdzie z a ż e g n y w a n o j a k i e ś n i e s z c z ę ś c i e . b) K r z y ż e , u k ł a d a n e z k a m i e n i nadrzecznych na m o g i ł a c h ; miejscach, gdzie odnaleziono t o p i e l o ó w oraz w w i e l u w y p a d k a c h D o tej ostatniej k a t e g o r i i z a l i c z y ł b y m dawne k r z y ż e drew­ niane 4-ro ramienne, robione t a k , b y k r z y ż b y ł r o z w a r t y na ozter y s t r o n y ś w i a t a . T a k i e k r z y ż e spotykano dawniej na kaplicz­ jak podanych p o w y ż e j . k a c h p r z y d r o ż n y c h , proporcach 0) U k ł a d a n e z m c h u i szyszek n a m o g i ł a c h w p o b l i ż u l a s ó w , kościelnych, ołtarzykach („fe­ r e t r o n a c h " ) noszonych po procesji i t p . na cmentarzach w o j e n n y c h i t p . d) K r z y ż e , w y c i n a n e t o p o r e m l u b n o ż e m n a korze drzew Kto i j a k robił krzyże i figury świętych sosnowych l u b i n n y c h , z w y k l e p r z y drogach l e ś n y c h , n a skrajach puszcz, przy kopcach i miejscach W s z y s t k i e k r z y ż e , k a p l i c z k i i f i g u r y p r z y d r o ż n e , wraz ze znaczonych. ś w i ą t k a m i , s ą d z i e ł e m miejscowych m a j s t r ó w i d o m o r o s ł y c h ar­ e) U k ł a d a n e z r ó w n i a n e k k w i a t ó w p o l n y c h l u b rzecznych, w wypadkach j a k a) l u b b ) . t y s t ó w . K r z y ż e p r z y d r o ż n e z drzewa r o b i ą z w y k l e cieśle wiejscy t o p o r e m i p i ł ą , n i e k i e d y g ł a d z ą je heblem. K a p l i c z k i r o b i ą sto­ f) U k ł a d a n e z p a t y k ó w , p r ę t ó w , gałązek krzyże tymczasowe w w y p a d k a c h , g d y zajdzie w lasach jako potrzeba. larze, o z d a b i a j ą c je w y r z y n a n k a m i z desek, f i g u r y z a ś ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) , pasyje i t p . r z e z a j ą n o ż e m snycerze wiejscy, z w a n i daw­ niej „ b o g o r o b a m i " . T a k i d o m o r o s ł y a r t y s t a albo siedzi we wsi g) W y c i n a n i e k r z y ż ó w ł o p a t ą l u b n o ż e m n a m u r a w i e , sto­ sowane przez p a s t u c h ó w i inne osoby n p . p r z y r o b o t a c h ziem­ nych na zaozęcie l u b z a k o ń c z e n i e pracy. i pracuje n a r o l i , a w w o l n y c h chwilach d ł u b i e n o ż e m ś w i ę t y c h , niekoniecznie d l a z a r o b k u , ale po p r o s t u z p o t r z e b y w e w n ę t r z ­ nej. B y w a ł o i t a k , że t a k i r z e ź b i a r z c h o d z i ł od w s i do wsi i stru­ h) Ś w i ą t k i w szparach p ę k n i ę t y c h drzew l u b k a p l i c z k i w rosochach m i ę d z y g a ł ę z i a m i stosowane b y ł y do o s t a t n i c h c z a s ó w . Niekiedy o b r a z k i na blasze l u b f i g u r k i t a k z a r o s ł y w drzewach, że j u ż nie m o ż n a b y ł o i c h w y d o s t a ć . gał ś w i ę t y c h z dostarczonego m u drzewa, p r z e w a ż n i e lipowego, a prawie n i g d y z sosnowego. J e ż e l i snycerz mieszka we wsi na stale, to ś w i ą t k i jego i pa­ syje s p o t y k a m y po c h a ł u p a c h oraz wo w s z y s t k i c h kapliczkach 1) D o ś w i ą t k ó w bardzo s t a r y c h n a l e ż a ł y t a k i e , k t ó r e m i a ł y w p a r a f i i . D a w n i snycerze — stali czy w ę d r o w n i — rzadko b r a l i wycięte t w a r z e z cztereoh s t r o n k ł o d y drzewnej, w y s o k o ś c i pra­ wie n a t u r a l n e j . S t a ł y p o d daszkami w lasach l u b n a skrajach wiosek i b y ł y prawdopodobnie r e s z t k a m i Ś w i a t o w i d a , w y k o n a ­ * N p . drewniano pod w s i ą D ę b y , g m . Myszyniec, murowawane p o d w s i ą Susk i w K a d z i d l e obok kościoła 43 �K o r o n y k r z y ż y d r e w n i a n y c h : i l . 11. W y s . 45 cm, obecnie w M u z e u m w Ł o m ż y ; i l . 12. Z m o g i ł y p o w s t a ń c ó w 1831 r. Okolice Ostr( ł ę k i , obecnie z b i o r y ks. J . D ą b r o w s k i e g o z P o r ę b y . p i o n i ą d z e za swe w y r o b y , z w y k ł o o t r z y m y w a l i d a r y w naturze s t a r y c h d r e w n i a n y c h k r z y ż a c h rozmieszczano c z ę s t o wyrzynano — p r o d u k t y s p o ż y w c z e , gotowo p o ż y w i e n i e , coś z p r z y o d z i e w k u z drzewa l u b w y c i n a n e z b l a c h y n a r z ę d z i a m ę k i P a ń s k i e j : mło­ i t p . Za p i e n i ą d z e d r u g i się o b r a ż a ł , t ł u m a c z ą c , że „ t y l k o Judasz t e k , g w o ź d z i e , o b c ę g i , g ą b k a n a k i j u , d r a b i n k a , bat do biczowa­ P. Jezusa za s r o b r n i k i s p r z e d a ł " . P o n i e w a ż k a ż d y ze snycerzy nia, w o r e k Judasza i t d . m i a ł niejako s w ó j w ł a ś c i w y s t y l i s p o s ó b w ł a d a n i a n a r z ę d z i a m i , Sama „ P a s y j a " , r z e ź b i o n a z drzewa l u b odlana z metalu, t o t e ż w r ó ż n y c h wioskach i parafiach s p o t y k a m y w y r o b y r ó ż ­ m i a ł a n a d s o b ą daszek z desek l u b b l a c h y , a niekiedy górne za­ n i ą c e się co do c h a r a k t e r u , w y r a z u t w a r z y i t p . P r ó c z t o p o r k a , k o ń c z e n i e k r z y ż a m i a ł o w y g l ą d k a p l i c z k i z o k r ą g ł y m daszkiem. lichoj p i ł k i i ostrego, k r ó t k i e g o n o ż a , ci „ b o g o r o b o w i o " n a r z ę d z i prawie nie u ż y w a l i , a n a r z ę d z i o m imrych ulepszonym, jeśli i m d o s t a r c z y ć , n i e z b y t są r a d z i . Zamiast f i g u r y Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o p o d daszkiem bjdy f i g u r y : Św. R o d z i n y , Chrystusa i z b o k u — d w ó c h aniołów, Chrys­ tusa w grobie i t p . N i e k i e d y c a ł a k a p l i c z k a na s ł u p i e b y ł a ozdob­ N a ogół b y l i t o ludzie uczciwi i p o b o ż n i , u c z y n n i dla i n n y c h , z g ł ę b s z ą , c h o ć p r o s t ą k u l t u r ą — i s z t u k ę s w ą t r a k t o w a l i z za­ miłowaniem i powołaniem, spełniając p e w n ą misję chrześcijań­ nie r z e ź b i o n a i w y r z y n a n a , z p ł a s k o r z e ź b ą Największą ozdobą krzyża wewnątrz. drewnianego czy jej g ó r n e z a k o ń c z e n i e , k o r o n a , kapliczki było w y k o n a n a ozdobnie z żela­ za i blachy. K o r o n a b y ł to k r z y ż w y k u t y i w y g i ę t y fantazyjnie ską wśród ludu. zamówi­ ze sztab ż e l a z n y c h . Ł a d n o i oryginalne w y k o ń c z e n i e tegoż było łem p a r ę figurek, ale t y l k o część ich w y k o n a ł , po c z y m z ł o ż o n y niejako h o n o r e m k a ż d e g o k o w a l a we w s i . T o t e ż w pracach tych c h o r o b ą z m a r ł . O ś m i e r c i jego nie w i e d z i a ł e m , a w p a r ę t y g o d n i w i d z i m y w i e l k ą r o z m a i t o ś ć co do r y s u n k u i wy-kończenia. Jeże­ U jednego — j u ż w p o d e s z ł y m w i e k u — snycerza p o t o m o t r z y m a ł o m j e d n o c z e ś n i e f i g u r k i w y k o ń c z o n e i pozaczy- l i we w s i jest k i l k a k r z y ż y i f i g u r d r e w n i a n y c h , to na każdym nane z k a r t k ą , w k t ó r e j c h o r y p r z e d ś m i e r c i ą p r z e p r a s z a ł m n i e , z o b a c z y m y inaczej w y k u t ą k o r o n ę . To samo dotyczy w ogóle że figurek nie d o k o ń c z y , bo pewnie umrze lada d z i e ń . Z a z n a c z y ć w a r t o , że „ b o g o r o b o w i e " z a j m o w a l i się p r z e w a ż ­ nie w y r o b a m i ś w i ą t k ó w , czasem w y s t r u g a l i j a k ą l a l k ę dla dziec­ ka, a rzadko j a k ą f i g u r k ę ś w i e c k ą l u b zabawkę. d a w n y c h k r z y ż y ż e l a z n y c h , w y s o k i c h ok. 3—4 m e t r ó w , osadzo­ n y c h w k a m i e n i u . W y k o n a n i e i c h — o m o t y w a c h przeważnie r o ś l i n n y c h — jest nieraz bardzo a r t y s t y c z n e . K o r o n a osadzona j e s t albo b e z p o ś r e d n i o w górnej części k r z y ż a , albo — jeżeli t o jest na kapliczco — w w y s t a j ą c y m u gó­ Zdobnictwo krzyży i kapliczek r y , w y s o k i m o d 1/2 do 3/4 m , o z d o b n y m d r e w n i a n y m pionie, na k t ó r y m opiera się dach. N a z a k o ń c z e n i u k o i o n y widzimy nieraz U p i ę k s z a n i e k r z y ż y d r e w n i a n y c h czy ż e l a z n y c h , j a k r ó w n i e ż kapliczek stosowane b y ł o n a K u r p i a c h powszechnie, szczegól­ nie w l a t a c h dawniejszych. U k r z y ż y d r e w n i a n y c h n a k o ń c a c h r a m i o n b y ł y wycinane ozdobne z a k o ń c z e n i a l u b toczono drewniane kule i t p . „ g a ł k i " . o h o r ą g i e w k ę z blachy z w y c i ę t ą d a t ą l u b k o g u t a (toż z blachy) obracającego się na wietrze. N i e j e d n o k r o t n i e w koronę (lub w w y k u t y z ż e l a z a ozdobny k r z y ż ) wplecione są przez kowale słońce i k s i ę ż y c l u b p ó ł k s i ę ż y c , r ó w n i e ż z ż e l a z a kute. Z d o b n i c t w o k r z y ż y i kapliczek m a w ogóle dużo odmian, K r z y ż o nowsze malowane są f a r b ą o l e j n ą b i a ł ą z niebieskim szla­ jost nieraz bardzo pracowito. Przebija w n i m miejscowa sztuka, k i e m i w y p u s t k a m i lub ż ó ł t ą , a nioraz k i l k u naraz k o l o r a m i . N a zgodna z duchem z d o b n i c t w a ludowego t y c h okolic. 44 �I I . 13. K r z y ż z 1887 г., B o r k o w o , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e F o t . po Patronowie puszczy i święci specjalnie czczeni na Kurpiach Św. Barbara 1960. — dawna tutejsza p a t r o n k a s p ł a w n i k ó w i o r y ! n a d N a r w i ą i d o p ł y w a m i . B u d o w a n o jej dawnioj k a p l i c z k i w m i e j ­ Z figur Ś w i ę t y c h m o ż n a b y ł o s p o t k a ć stale n a Pana Jezusa na krzyżu ( „ p a s y j e " ) i Pana Jezusa Kurpiach: Frasobliwego, w pozycji s i e d z ą c e j n a p i e ń k u l u b f o t e l u , z g ł o w ą p o d p a r t ą o r ę k ę . Figura Chrystusa Frasobliwego b y ł a albo oylko w opasce na b i o d ­ rach i w cierniowej k o r o n i e n a głowie (gdy s i e d z i a ł n a p i e ń k u ) , albo w d ł u g i e j s u k n i i podobnej k o r o n i e — gdy s i e d z i a ł w f o t e l u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a b y ł o Chrystusa twychwstałego z grobli, tus klęczący w Ogrójcu. w grobie l u b Zmar­ z c h o r ą g i e w k ą w r ę c e . Czasami b y ł Chrys­ Trójcę świętą leżącego r z e ź b i o n o w deskach, do kapliczek s t o j ą c y c h na s ł u p a c h . z mieczami, Skępską (najczę­ i czasem Kodeńską. Rzeź­ biono je w drzewie l u b m a l o w a n o . Jan Nepomucen — f i g u r y jego s t a ł y ( i jeszcze s t o j ą od nieszczęśliwych wypadków na wodzie, gury w m u r o w y w a n o nieraz m ł y ń s k i k a m i e ń * . Florian — patron od do dziś w kaplicach i kościołach. Św. Bartłomiej — był to patron bartników, ognia, r z e ź b i o n y m i o d o b r a n i e w pasiekach. w dzień której święcono w koś­ ciele chleb i sól. Obrazem ś w . A g a t y , obnoszonym (biegiem) podczas p o ż a r u , starano się u m i e j s o o w i ć nieszczęście. u w a ż a n o za opiekuna m a ł ż e ń s t w a , a w d z i e ń t e n K u l t i opieka dla krzyży i ś w i ą t k ó w na Kurpiach K u l t dla rzeczy ś w i ę t y c h l u b p o ś w i ę c o n y c h i u ś w i ę c o n y c h w i e k i e m i t r a d y c j ą , a przede w s z y s t k i m dla k r z y ż y b y ł na K u r ­ p i a c h powszechny. K r z y ż e ze opatrujących barcie w borach. N a d z i e ń l u b w wigilię tego ś w i ę t a u r z ą d z a n o do a że u t o p i o n y b y ł z k a m i e n i e m m ł y ń s k i m u szyi, w i ę c o b o k f i ­ Św. dzień lub s u s z y ł a c a ł y d z i e ń . F i g u r y i o b r a z y Św. Rocha s p o t y k a m y Św. Józefa dziś) w k a p l i c z k a c h i n a s ł u p a c h p r z y strugach, rzekaoh, m o s t a c h itp. B y ł patronem Boch •— p a t r o n od p o m o r u w ś r ó d d o b y t k u . N a brały śluby wdowy i wdowcy. Ze ś w i ę t y c h , k t ó r z y b y l i p a t r o n a m i puszczy i K u r p i ó w : Św. Św. t e n l u d n o ś ć n i e k t ó r y c h p a r a f i i u r z ą d z a ł a wyrzeczyska* i pościła Czcili jeszcze t u św. Agatę, M a d o n n y s p o t y k a ł o się n a s t ę p u j ą c e : Częstochowską ściej), Bolesną scach p o s t o j ó w rzecznych. skopkiem, i kapliczki budowano i stawiano z g ł ę b o k i e j p o b o ż n o ś c i i p r z e ś w i a d c z e n i a , że dopiero po posta­ z k t ó r e g o leje w o d ę na o g i e ń . S p o t y k a m y go w s t a r y c h k a p l i c z ­ w i e n i u k r z y ż a w i e ś nabiera cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h . W kach w i o s k o w y c h , na specjal­ bez k r z y ż a na śoianie i o b r a z ó w t o j a k „ u ż y d ó w " , a m o g i ł y bez miejskiej) k r z y ż a t r u d n o b y sobie w y o b r a z i ć . Ś w i e ż o postawiony i w y k o ń ­ słupach itp. Tenże święty był n y m p a t r o n e m m i a s t a K o l n a (gdzie b y ł w p i e c z ę c i i dawnego p o w . Św. Mikołaj kolneńskiego. — p a t r o n o d w i l k ó w , k t ó r e t u dawniej wiele s z k ó d w y r z ą d z a ł y w d o b y t k u . R z e ź b i o n o go j a k o b i s k u p a z pa­ czony k r z y ż w y ś w i ę c a ł na specjalną prośbę ksiądz z chałupio parafii, p r z y pierwszej b y t n o ś c i na wsi. F i g u r a na p l a c u w i o s k o w y m b y ł a d a w n y m i l a t y o ś r o d k i e m s t o r a ł e m , z w i l k a m i k o r z ą c y m i się u jogo n ó g . ż y c i a publicznego we w s i : t u zbierano się na m o d ł y w czasie * J a k to w i d z i m y n p . w O s t r o ł ę c e obok pustej d z i ś po f i ­ gurze niszy w ś c i a n i e k o ś c i o ł a Farnego od s t r o n y o ł t a r z a . * W s p ó l n e j a k i e ś ś l u b o w a n ie, o d d a j ą c się p r z y t y m gre­ m i a l n i e p o d o p i e k ę tego ś w i ę t e g o . 45 �K r z y ż e ż e l a z n e (fot. 1968): ił. 14. Cmentarz, L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e ; i l . 15. Szczyt b r a m y cmentarnej, L i p n i k i ; i l . 16. Po­ p i o ł k i K u r p i o w s k i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 17. K u z i e , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e ; i l . 18. B r a m a cmentarza, Turośl, woj. ł o m ż y ń s k i e (z o k . 1880 г.). 46 �18 nieszczęść i na n a r a d y w n i e d z i e l ę : p o d f i g u r ą o d p o c z y w a ł w ę ­ l a t , po c z y m z n o w u zakopywano go, i t a k w i e l o k r o t n i e , a że drowny ż e b r a k i z m ę c z o n y p o d r ó ż n y ; p o d f i g u r ą z m a w i a ł y się k r z y ż e m i a ł y nieraz po k i l k a n a ś c i e m e t r ó w w y s o k o ś c i , więc star­ młode pary, z a n i m z m ó w i n y w c h a ł u p i e się o d b y ł y ; t u zostawia­ c z y ł y n a d ł u g o . J e ż e l i po t y m k r z y ż b y ł j u ż bardzo k r ó t k i , t o no zgubione rzeczy, z a n i m właściciel się nie z n a l a z ł ; do f i g u r y dawano m u z p a r u b o k ó w p o d p o r y ze zdrowego drzewa, w t e n za wsią odprowadzano r e k r u t ó w i d ą c y c h do wojska, gdzie ojciec s p o s ó b k r z y ż e s t a ł y nieraz po sto i więcoj l a t , starodrzew b o w i e m z m a t k ą d a w a l i i m swe b ł o g o s ł a w i e ń s t w o n a d r o g ę ; do k r z y ż y sosnowy n a w e t na wietrze i słocie n i e p r ę d k o „ z e t l a ł " . za wsią odprowadzano k o m p a n i e odpustowe, e m i g r a n t ó w , w y ­ w t e n s p o s ó b konserwowane b y ł y coraz k r ó t s z e , niekiedy r a m i o ­ Krzyże jeżdżających w ś w i a t d a l e k i oraz z m a r ł y c h przed odwiezieniem na s t a ł y na w y s o k o ś c i c z ł o w i e k a , ale poszanowaniu g o d ł a w i a r y ich do kościoła i n a cmentarz. s t a ł o się z a d o ś ć * . Pod k r z y ż a m i n i o j e d n o k r o t n i e o d b y w a ł y się k r w a w e egze­ W i d z i a ł e m raz s t a r y k r z y ż osadzony w g r u b y p i e ń sosnowy kucje w 1863 г., t u t a j grzebano p r z y p a d k o w o z m a r ł y c h l u b za­ b a r c i i zakopany p r z y drodze we w s i ; t o b y ł t e ż s p o s ó b konser­ bitych (w l a t a c h , g d y przepisy tego nie z a b r a n i a ł y ) , wreszcie w a c j i , gruba b o w i e m b a r ć n i e p r ę d k o z g n i ł a . pod figurami l u b w p o b l i ż u z a k o p y w n o p i e n i ą d z e w czasie za­ wieruchy wojennej. K r z y ż e i f i g u r y ogradzano „ p o g r ó d k a m i " z drzewa l u b że­ laza, a same f i g u r y ozdabiano k w i a t a m i Z u p e ł n i e „ z e t l a ł e " stare k r z y ż e , r ó ż n e f i g u r y i ś w i ą t k i pa­ lono ostatecznie i g i r l a n d a m i z zieleni w czasie m i e s i ę c y l e t n i c h , p o c z y n a j ą c o d m i e s i ą c a maja. R o s n ą c e stare l u b o d z i w a c z n y c h k s z t a ł t a c h drzewo z za­ na ogniach p a l o n y c h w W i e l k ą S o b o t ę p r z y k o ś c i o ł a c h l u b na ognisku w ś w . Rocha, k i e d y t o przez d y m p r z e p ę d z a n o d o b y t e k , b y go z a b e z p i e c z y ć o d zarazy. Podobnie p o s t ę p o w a n o z k r z y ż a m i na m o g i ł a c h c m e n t a r n y c h , a krzyże obalone o d s t a r o ś c i zakopywano razem z p i e r w s z ą l e p s z ą t r u m n ą . O ile z m u r s z a ł o samo drewno, a p o z o s t a ł a ż e l a z n a na w i e r z c h u wieszonym k r z y ż o m l u b m a ł ą k a p l i c z k ą w p n i u albo m i ę d z y k o ­ „ k o r o n a " , t o j ą z a t y k a n o w miejscu k r z y ż a drewnianego. J e ż e l i narami m i a ł o ż y w o t zapewniony i otoczone b y ł o c z c i ą ; g d y się m o g i ł a z a p a d ł a i b y ł a w ogóle bez opieki, a miejsce b y ł o potrzeb­ takie z d a r z y ł o w p o r ę b i e l e ś n e j , zostawiano je n a miejscu l u b ne na n o w y g r ó b , k r z y ż ż e l a z n y ( k o r o n ę ) z a t y k a n o albo na pierw­ w najgorszym w y p a d k u z e r ż n i ę t y p i e ń z k a p l i c z k ą s z ą l e p s z ą s ą s i e d n i ą m o g i ł ę , albo na świeżo u s y p a n ą ; w t e n spo­ ustawiano przy drodze. s ó b n i e k t ó r e „ k o r o n y " w ę d r o w a ł y z m o g i ł y na m o g i ł ę , a l i c z y ł y W czasie przeprowadzek — n p . z c h a ł u p y starej do nowej nieraz i po sto k i l k a d z i e s i ą t l a t . — najpierw ze ś c i a n y zabierano k r z y ż - p a s y j ę i zawieszano w no­ F i g u r y ś w i ę t y c h ( ś w i ą t k i ) i p a s y j k i , p o z o s t a ł e ze s p r ó c h n i a ­ wym b u d y n k u . O d tego zaczynano p r z e p r o w a d z k ę i „ n o w o s i e d - ł y c h k r z y ż y , zbierano i s k ł a d a n o do n a j b l i ż s z y c h kapliczek, b ę - liny". d ą o y c h p o d d a c h e m ; w k a p l i c z k a c h t a k i c h w s k u t e k tego b y ł y Co robiono ze starymi k r z y ż a m i i figurami całe składy takich świątków. D u ż o ich wywieźli Niemcy — okupanoi, sporo rozebrali n a p a m i ą t k ę w ę d r o w n i t u r y ś c i , p o ż y c z a ­ Przede w s z y t k i m nie b y ł o w y p a d k u , ż e b y stare, w a l ą c e się no je n a modele r y s u n k o w e do s z k ó ł i t p . krzyże l u d n o ś ć z a b i e r a ł a n a j a k i ś u ż y t e k l u b na o g i e ń do pieca. G d y i k a p l i c z k a o d s t a r o ś c i o b a l i ł a s i ę , a n i k t j e j nie popra­ Jeżeli świeżo p o s t a w i o n y k r z y ż sosnowy po 20—30 l a t a c h s p r ó c h ­ w i ł , ś w i ą t k i z n i c h zabierano do k r u c h t k o ś c i e l n y o h , s k ą d zno- niał w ziemi i o b a l i ł się — zakopywano go n a d a l z d r o w ą c z ę ś c i ą , do jednego m e t r a g ł ę b o k o ; t a k m ó g ł s t a ć dalsze dwadzieścia * N p . we w s i P ł o s z y c e , p o d w s i ą Serafin, p o d D ę b n i k a m i i t d . 47 �19 20 K r z y ż o ż e l a z n e : i l . 1!). Laski, g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . F o t . 1068; i l . 20. Cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. II. 21 K r z y ż ż e l a z n y , cmentarz, K a d z i d ł o , w o j . o s t r o l ę e k i o . F o t . 1958. w u lokowano je na poddaszach i dzwonnicach. Ostatecznie z bra­ s k ę " (najczęściej), k u opieki szły na ogień w W i e l k ą S o b o t ę , p o d k o ś c i o ł e m , r ą b a n e błogosław przez zakrystiana. „Boże, wróć nam wolną Ojczyznę", P r z y k o ś c i o ł a c h i na c m e n t a r z a c h : P o d o b n y los s p o t k a ł w w i ę k s z o ś c i s t a r ą s z t u k ę i przedmioty k u l t u wśród ludu. kościelną „Bożo Polsce". duszami w c z y ś ć c u c i e r p i ą c y m i " , „ B o ż o z m i ł u j się nad „Wieczny odpoczynek racz i m d a ć P a n i e " , „ D o b r y Jezu, a nasz Panie, daj i m wieczne spo­ czywanie". N a k r z y ż a c h d w u r a m i e n n y c h , s t a w i a n y c h w czasie zarazy: Napisy, daty i z n a k i na k r z y ż a c h „ O d n a g ł e j ś m i e r c i , zachowaj nas P a n i e " , „ O w i e l k i B o ż e , za­ Prawie n a k a ż d y m k r z y ż u d r e w n i a n y m w y c i n a n e s ą n o ż e m chowaj nas o d c h o l e r y " (1895 г.). t a k i e czy inne napisy, a przede w s z y s t k i m d a t y l u b nazwisko N a f i g u r a c h z M a t k ą B o s k ą : „ P o d T w o j ą o b r o n ę uciekamy fundatora f i g u r y , n i e k i e d y o bardzo p r y m i t y w n e j pisowni. Oto s i ę " , „ O M a r y j o , m ó d l się za n a m i , k t ó r z y się do Ciebie uciekamy", parę przykładów: „ O M a t k o , m i e j nas w swej opiece". „ F o n d a t o r Józef Korwek 1881"* albo t e ż : „ T e n K r z i s w y s t a w i o n i na chwale P a n u B o g u przez Agnieske i Gabryela Piwowarskiego, dnia 24 czorwca 1881 r . " * * A l b o n a D a t y w y c i n a n e b y ł y p o d napisem, a u k r z y ż y żolazirych w y k u t e w podstawie k a m i e n n e j . jednej z kapliczek n a s ł u p i e : „ R o k u P. 1859 w y s t a w i ł Ś w i ę t e g o N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h rzezano czasem emblematy m ę k i J a n a Nepomucenia Mateus R y d e l , d n i a 3 k w i e t n i a " * * * . W i ę k s z e P a ń s k i e j : c i e r n i o w ą k o r o n ę , k s i ę ż y c l u b s ł o ń c e , koguta, niekiedy napisy c i ę t e s ą w z d ł u ż całego drzewa k r z y ż o w e g o o d d o ł u , a ż r o z e t k i ( w y c i n a n k i k u r p i o w s k i e ) , o p a t r z n o ś ć b o s k ą , serce prze­ po r a m i o n a . N a k a m i e n n y c h podstawach k r z y ż y ż e l a z n y c h r ó w ­ b i t e mieczem. N a k a m i e n i a c h : k r z y ż e w y k u t o , serce, kielichy n i e ż s ą w y k u t e podobne napisy, t y l k o j u ż k r ó t s z e . ( „ h o s t y j e " ) , gwiazdy. T r e ś ć n a p i s ó w z a l e ż n a jest o d miejsca, o k o l i c z n o ś c i , w j a ­ k i c h k r z y ż e stawiano i o d i n t e n c j i , j a k ą m i a ł fundator. I t a k na k r z y ż a c h w i o s k o w y c h napis b r z m i : „ B o ż e b ł o g o s ł a w n a m " albo Narzędzia męki, rozwieszone na krzyżach przydrożnych, b y ł y robione z drzewa l u b w y c i ę t e z b l a c h y grubej żelaznej i na­ bijane. „ K t ó r y ś za nas c i e r p i a ł r a n y , Jezu Chryste, z m i ł u j się n a d n a m i " . Upadek s z t u k i w zakresie budowania kaplic, figur i krzyży na N a m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w „ B o ż e z m i ł u j się n a d n i m i " , „ P r z e c h o d ­ Kurpiach n i u westchnij za i c h dusze do B o g a " , „ C h r y s t e , z m i ł u j się n a d nimi". W o s t a t n i c h d z i e s i ą t k a c h l a t z a u w a ż y ć m o ż n a upadek sztu­ k i w zakresie W r o k u 1905—06, g d y w ł a d z e carskie z e z w o l i ł y po w i e l u latach na budowanie kaplic i stawianie k r z y ż y : „ B o ż e zbaw P o l * We wsi Popiołki, k/Gawrych, woj. ostrołęckie. ** W i e ś G ó r s z c z y z n a k/Czerwonego, w o j . ł o m ż y ń s k i e . *** W i e ś Ś w i n i a k / T u r o ś l a w o j . o s t r o ł ę c k i e . 48 b u d o w a n i a kapliczek, stawiania figur i krzyży oraz w y r o b ó w ś w i ą t k ó w . Stare k r z y ż e i k a p l i c z k i w a l ą się i nisz­ c z ą , a w e w n ą t r z n i c h dawnego w y r o b u ś w i ą t k i i pasyje czekają z a g ł a d y . N i k t i c h (a p r z y n a j m n i e j bardzo rzadko) nie poprawia a n i buduje t a k , j a k s t a ł y d a w n i e j . T o t e ż ilość ich zmniejsza się z r o k u n a r o k . N a w e t odbudowane nowe f i g u r y i k r z y ż e drewnia- �ne czy toż żoluzno nie s ą t a k ozdobne j a k d a w n i e j , zwykle bez o z d ó b i misternie k u t y c h zaś „ k o r o n " n a wierzchu, c h y b a że obsadzano d a w n ą ze starego k r z y ż a . f o r m y k r z y ż y z a l e ż n y c h w i d z i m y p r z y szosie (z lewej s t r o n y ) , j a d ą c od O s t r o ł ę k i do R ó ż a n a i na cmontarzu grzebalnym w Os­ trołęce. K r z y ż o zależne są c z ę s t o odlewane z surowca, sprowadzano Krzyże i kapliczki w czasie ostatnich wojen z f a b r y k lub robione na miejscu ze sztab ż e l a z n y c h . I u j e d n y c h , i u d r u g i c h z a k o ń c z e n i a (gaiki) s ą c z ę s t o p o z ł a c a n e , t a k samo J a k l u d n o ś ć miejscowa, t a k r ó w n i e ż k r z y ż e p r z y d r o ż n e i ka­ metalowe „ p a s y j o " kupowano w sklepach, odlewane z żolaza p l i c z k i oraz ś w i ą t k i w n i c h nagromadzone p r z e ż y w a ł y swoje ko­ lub cynku. W leje losu w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j . N i e j e d n ą k a p l i c z k ę lub sta­ wypadkach powyższych sztuka kowalska nie ma już ry krzyż d r e w n i a n y nieprzyjacielscy nic do powiedzenia, kowale j u ż się nie t r u d z ą n a d w y k u w a n i e m s k o m p l i k o w a n y c h o r n a m e n t ó w , k t ó r o b y ł y tlawniej k ó w wywieziono do Niemiec — podobno ich N a k r z y ż a c h d r e w n i a n y c h n a d „ p a s y j ą " dawniej dumą. przybija­ no daszki z desek i b l a c h y , b y z a b o z p i e c z y ć s a m ą f i g u r ę p r z ó d p r ę d k i j n zniszczeniem n a słocie. Obecnie w miejscu t y m p r z y b i ­ j a j ą stare miednico emaliowano (!) bez dna, z w y c i ę t y m k a w a ł ­ k i e m b o k u , przez k t ó r e przechodzi a ż n a drzewo f i g u r a tusa, t w a r z z a ś jest u k r y t a w m i e d n i c y . W y g l ą d a t o Chrys­ fatalnie, s p o t y k a się coraz częściej, a ś w i a d c z y o z a n i k u p i ę k n a a r t y s t y c z n i e n a s t a w i o n y c h dawniej wśród u ż y t e k . Wiele żołdacy l u b zabrali na i n n y ciekawych do spalili na ogniu krzyży i świąt­ zbiorów muzeal­ n y c h . W 1919 r. p o k a z y w a n o m i w r ó ż n y c h wioskach ogołocone d o s z c z ę t n i o k a p l i c z k i . L u d n o ś ć z czasem b r a k i te u z u p e ł n i a ł a , bio­ r ą c ś w i ą t k i z t y c h kapliczek, w k t ó r y c h b y ł ich nadmiar. W o j s k a nieprzyjacielskie z n i s z c z y ł y t e ż wiele f i g u r , k r z y ż y i kapliczek. N i e k t ó r e r z o ź b y niszczono z p r e m o d y t a c j ą . Jeszcze dziś stoi p o d wsią Laski koło Gawrych d u ż a figura świętego Jana Nepomu­ cena, k t ó r e m u u c i ę t o s z a b l ą nos. W s k u t e k rozszerzania i prostowania d r ó g wiele k r z y ż y i ka­ majstrów. K a p l i c z k i , zamiast j a k dawniej d r e w n i a n y c h , zgodnych z d u ­ chom t y c h stron, budowano są coraz częściej m u r o w a n o i t o z czer­ wonej cogly bez o b r z u t k i w a p n e m , co sprawia w y g l ą d nieeste­ pliczek u s u n i ę t o l u b w najlepszym w y p a d k u przeniesiono w i n ­ no miojsco. P r z y b u d o w i e szosy z N o w o g r o d u do M i a s t k o w a t r z e b a b y ł o t y c z n y . Niezgrabne w w y k o n a n i u k r z y ż o betonowo, coraz częś- u s u n ą ć k a p l i c z k ę p o d w s i ą Chmiolowo, cioj spotykano, d o p e ł n i a j ą znajdującego całości. się t a m obok strugi. Ponieważ św. J a n a Nopomucena (metrowej wyso­ W kapliczkach coraz częściej s t o j ą ś w i ą t k i z gipsu l u b por­ k o ś c i , wyciosanego z drzewa) nie chciano n i s z c z y ć ani profano­ celany, sprowadzane z C z ę s t o c h o w y . To pierwszo r o z p a d a j ą się w a ć , o d e s ł a n o go w i ę c do k o ś c i o ł a w Nowogrodzie (około 4 k m drogi). F i g u r ę d ź w i g a ł jeden z r o b o t n i k ó w . Znajduje się obecnie o d wilgoci j u ż po p a r u l a t a c h . W budowie k r z y ż y ż a l a z n y c h , w n i e k t ó r y c h wypadkach, w i d z i m y naleciałości obce, np. g o r m a ń s k i o , po ostatniej wojnie, i bizantyjskie, odziedziczone po zaborach. T a k i e obce dla nas w m u z e u m w Nowogrodzie. D o o s t a t n i c h wojen k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i kapliczek, we­ d ł u g m o i c h o b l i c z e ń , m o g ł o b y ć na K u r p i a c h ok. 1500. W latach ."ii Щ 49 �22 23 24 K o r o n y ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 22. T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o s t o c k i e . F o t . po 1960; i l . 23. Czerwin, w o j . ostrołęckie, F o t . 1974; i l . 24. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969. 1914—1920 p r z e p a d ł o ich ok. 300, a w c i ą g u ostatnich dwudzies­ W d o m u p o d f i g u r ą Chrystusa Frasobliwego robiono daw­ t u l a t uległo zniszczeniu p a r ę s o t sztuk. Za k i l k a d z i e s i ą t l a t , o ilo niej specjalne nie b ę d z i e część o d b u d o w a n y c h , pozostanie ich k i l k a s e t , z t y c h n i k t nie ośmieli się t a m po nie s i ę g a ć . Chowano t e ż kosztowności w y c i ę c i a , gdzie chowano p i e n i ą d z e , w i e r z ą c , że większość ż a l a z n y c h i b e t o n o w y c h , a p r a w d z i w i e k u r p i o w s k i c h na dworze w k a p l i c z k a c h . Przed f i g u r a m i t y l k o garstka, m i ę d z y k t ó r y m i i t o , k t ó r e p o k a z u j ę w niniejszej w ostatnio n i e m a l l a t a p r z e p ę d z a n o ś w . Rocha jeszcze d o b y t e k w i o s k o w y przez ognisko, co m i a ł o z a b e z p i e c z y ć o d c h o r ó b czy zarazy. W czasio pracy. cholery (ok. 1895) budowano po wsiach specjalno k r z y ż o dwuKrzyże, kaplice i świątki w zwyczajach, obrzędach i przysłowiach miejscowych ramienno z o d p o w i e d n i m i m o d l i t w a m i . R ó ż n o drobno zguby po odnalezieniu odnoszono p o d figurę F i g u r y i k r z y ż o , rozsiano g ę s t o po wsiach, borach, gościń­ cach, rozstajnych drogach i t p . nio m o g ł y nio w p ł y n ą ć na w y ­ w i o s k o w ą l u b do k a p l i c z k i , gdzie t o ż zgłaszał się poszkodowany po s w o j ą stratę. o b r a ź n i ę l u d u , k t ó r y o d setek l a t t o ś w i ę t e godło w p l ó t ł w swo P r z y sianiu z b o ż a w p o l u , pierwszy raz na jesieni, gospo­ życie, z w i ą z a ł jo z w y p a d k a m i , o b r z ę d a m i i t p . O d k r z y ż a , s k r e ś ­ darz robi z p o w r ó s e ł ż y t n i c l i k r z y ż , k t ó r y k ł a d z i o na skraju poła lonego r ę k ą gospodyni na bochenku chleba przed upieczeniem, i p r z y s y p u j e nieco z i e m i ą , b y w i a t r nio r o z r z u c i ł . a ż do m o g i ł y z życiem cmentarnej krzyż b y ł nierozerwalnie związany Kurpiów. P o d k r z y ż e m we wsi nio t y l k o odprawiano m o d ł y w ś w i ę t a , rocznice k o ś c i e l n e W bagna-topieliska niebezpieczno t o p i o n o niewielki krzyż, żeby zażegnać „złe". i narodowe, pogrzeby, g r z y m k i do C z ę s t o c h o w y przy odejściu piel­ i t p . , ale chowano p i e n i ą d z e w czasio najazdu w r o g ó w , zakopywano b r o ń w powstania, s ł u c h a n o sło­ wa B o ż e g o w czasio ś w i ę c e n i a p ó ł . Drzewo ze starego k r z y ż a m i a ­ W miejsca, gdzie u d e r z a ł y często p i o r u n y , zakopywano k r z y ż d r e w n i a n y , b y z a b e z p i e c z y ć się o d dalszyoh w y p a d k ó w . K r z y ż n a wsi — jeżeli się obali od w i a t r u — zwiastuje, że s k ą d się p r z e w r ó c i ł , s t ą d m o ż e p r z y j ś ć do wsi bioda. ło właściwości lecznicze p r z y u r z ą d z a n i u l o k ó w do p i c i a , ró\vnież W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m p o w s t a ł y n i e k t ó r e przysłowia, np.: mech zo s t a r y c h k r z y ż y c m e n t a r n y c h po zaparzeniu p i t o j a k o ...Modli się p o d f i g u r ą , a nosi d i a b ł a za s k ó r ą " , „ U c i e k a jak zło środek zapobiegający używano od k r z y ż a " , „ N i o k a ż d y ś w i ę t y , k t o w k o r o n i e " (albo kto w ka­ dawniej do r ó ż n y c h p r a k t y k czarodziejskich, odczyniania uro­ chorobom, z i e m i ę spod k r z y ż a p l i c y ) , „ K r z y ż we wsi — B ó g wo w s i " , „ G o ł y j a k turecki święty", k ó w i t p . Bocian, jeżeli u s i a d ł na k r z y ż u p o d w s i ą , d a w a ł jej miesz­ „ P a n Jezus F r a s o b l i w y , ale c i e r p l i w y " , „ T e n człowiek oierpial k a ń c o m o s t r z e ż e n i e , że m o ż e b y ć nioszczęście. Krzyż Pański" Przed k r z y ż o m ' czy k a p l i c z k ą k a ż d y k a t o l i k zdejmuje czap­ k ę , a k t o tego nio zrobi, n a z y w a j ą go ż y d e m . W czasio p i o r u n ó w i b ł y s k a w i c — za k a ż d y m b ł y s k i e m l u d się ż e g n a . B y w a j ą w y ­ p a d k i , jożoli na jednej furze j a d ą ż y d z i razom z k a t o l i k a m i , (znaczy, żo wiele w y c i e r p i a ł ) , „ W y g l ą d a jak z k r z y ż a z d j ę t y " (np. po chorobie, nieszczęściu i t p . ) , „Przeszedł w ż y c i u k r z y ż o w ą d r o g ę " ( m i a ł wiele p r z e j ś ć ) , „ K a ż d y święty m a swojo w y k r ę t y " i t d . to p r o s z ą , b y ci żegnali się i za nich. Podania i opowieści, w z w i ą z k u z k r z y ż a m i i kapliczkami J e ż e l i gdzie na p u s t k o w i u czy p o d lasem , , p a l ą się p i e n i ą d z e " , miejsce to w nocy z n a c z ą k r z y ż e m — c h o ć b y z p a t y k ó w skle­ P o d a ń i gadek na t e n t e m a t jest sporo, ale nie są jeszcze c o n y m . M a t o o d p ę d z i ć złe d u c h y , a j o d n o c z o ś n i e jest znakiem, zgromadzone i spisane. S ą one c z ę s t o do siebie podobne i mają z k r z y ż e m czy obrazom różny z w i ą z e k , o p o d k ł a d z i e wiorzoi.io- gdzie należy' s k a r b ó w s z u k a ć . Powaśnieni sąsiedzi z g o d ę r o b i l i nieraz p o d k r z y ż e m , tu równioż o d b y w a ł y się m o w y pogrzebowe i p r z y s i ę g i w czasio dawnych sądów wioskowych. 50 wo-rełigijnym. I t a k : 1. M y ś l i w y powien po p i j a n e m u z m i e r z y ł się do figury przy dro­ dze i do niej w y s t r z e l i ł , ale P a n B ó g srogo go za to ukarał: �27 2в 25 Korony ż e l a z n y c h k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h : i l . 25. T r o s z y n , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 19G9; i l . 26. W a c h , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . F o t . 1969; i l . 27. Potasie, g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Fot. 1968. oto strzelba, z k t ó r e j m i e r z y ł p r z y r o s ł a m u do t w a r z y żo odjąć jej nie m o ż n a b y ł o w ż a d o n s p o s ó b . L u f ę t i a n a ofukal, ale i gospodyni z a b r o n i ł u r z ą d z a ć s p i ż a r n i ę za tak, ołtarzem*. odjęto, alo z k a r p ą p r z y r o ś n i ę t ą c h o d z i ł a ż do ś m i e r c i . O p o w i e ś ć t a znana jost w r ó ż n y c h miejscach puszczy — w ś r ó d m y ś l i w y c h . 2. B y ł o to nad g r a n i c ą p r u s k ą , k o ł o L o m a n a , w 1912 r. Powien 5. Pan .Tozus szedł od P i ł a t a na ś m i e r ć i d ź w i g a ł swój k r z y ż na g ó r ę G o l g o t ę . S k a t o w a n y b y ł , p o b i t y , k r w i ą i p o t e m ociekał, a z w i e l k i m c i ę ż a r o m p o t y k a ł się na n i e r ó w n e j drodze. Ż y d z i kontrabandę c h o ć szli obok gromadnio, nie k w a p i l i się z p o m o c ą . Z o b a c z y ł — drogich t o w a r ó w n a k ł a d ł p o d o ł t a r z y k i ś w i ę t e m u za plecy. t o p r z e c h o d z ą c y K u r p i k i żal m u się o k r u t n i e zrobiło togo Dopadli go s t r a ż n i c y , z r e w i d o w a l i i p y t a j ą : — m i a ł e ś p r z e m y t , czlowioka w p r z e m y t n i k s c h o w a ł do k a p l i c z k i przydrożnej cierniowej koronie**. P r z e p c h n ą ł się między gdzieś s c h o w a ł ? — Nie m i a ł e m i z a k l i n a m się na t o , a Ś w i ę t y t ł u m , p o d s z e d ł do k r z y ż a i u n i ó s ł go lekko na lowe r a m i ę , co Jan, co w k a p l i c y , niech m i b ę d z i e ś w i a d k i e m ! A l e j a k to po­ o d r a z u u l ż y ł o P. Jezusowi. A t a n się o b e j r z a ł , wiedział, zasłabł i u p a d ł . K i e d y go p r z y w i e ź l i do w s i , to z m a r ł . i r ę k ą p o b ł o g o s ł a w i ł , a na odehotlnom m u p o w i e d z i a ł : Za to Przez wielkie oszukanstwo i za fałszywe ś w i a d e c t w o p r z y po­ żeś m i a ł dobre serce, niechaj tobie i t w o i m z i o m k o m drzewa święconej figurze. A w k a p l i c y tej do dziś straszy. nio zabraknie — i na p o r z ą d e k i na k r z y ż o . uśmiechnął I o d t ą d na K u r p i a c h w y r o s ł y b o r y , a K u r p i e b y l i zasob­ 3. W starych kaplicach m i e s z k a j ą duchy-latawce, k t ó r e nocami w y l a t u j ą z k r y j ó w e k , z a g l ą d a j ą do w s i , na cmentarz, a czasem i do c h a ł u p . S ą t o duszyczki dzieci nie chrzczonych, pocho­ wanych pod kapliczką. 4. Jedna gospodyni w . ni w drzewo, a k a ż d y przez w d z i ę c z n o ś ć , gdzie m ó g ł , to b u ­ dował krzyże. 0. W o wsi Dobrylas, p r z y drodzo w p o b l i ż u rzeki Pisy, stoi ka­ pliczka z d a w n y m i ś w i ą t k a m i . W z w i ą z k u z n i ą jost takie po­ sekrecie przed k s i ę d z e m proboszczom danie. O k o ł o stu ł a t t e m u ludzie zo wsi zobaczyli w i e l k ą jas­ c h o w a ł a l a t e m w kościele d z i e ż k i zo ś m i e t a n ą , j a k o żo w k o ś ­ ność. — Pieniądze ciele b y ł o o h ł o d n o . D z i e ż k i l o k o w a ł a za o ł t a r z e m . Po się palą — powiodziało paru chciwców. paru W z i ę l i zaraz rydle i zaczęli k o p a ć , ale w k r ó t c e p a t r z ą , na r y d ­ dniach z a u w a ż y ł a , że ś m i e t a n y u b y w a i z a c z ę ł a śledzić*. J a k o ś lach krow. P a t r z ą i i n n i , a św. J a n na słupie nie m a 2 p a l c ó w zauważyła, ranem i krew z n i c h cieknie. W t e d y zobaczyli, żo to j a k i ś cud i ko­ otwiera kościół i z niego w y c h o d z i . A ś m i e t a n y j u ż m a ł o co p a ć przestali. A w miejscu t y m p o b u d o w a l i k a p l i c z k ę , k t ó r a że dziad kościelny dość wcześnio nad mu do dziś stoi z d a t ą ,,1851". D l a kopaczy b y ł a to za k a r ę prze­ o zawolanio zakrystiana. — To p o w i e d n i a : 1) wszyscy m ę ż c z y ź n i z tego r o d u b ę d ą nazna­ z o s t a w a ł o . Oburzona p o s z ł a do proboszcza i pokazuje szkody w kościele, p r o s z ą c nie j a zjadam ś m i e t a n ę — powiada. A k t o — p y t a j ą . T u za­ czeni (jakoż b y l i wszyscy łysi), 2) d o p ó k i t a rodzina żyje — k r y s t i a n w s k a z a ł r ę k ą w s t r o n ę szoregu ś w i ę t y c h , r z o ź b i o n y c h nio będzio wo wsi kościoła. Ale po wojnie r ó d ten z drzewa i s t o j ą c y c h p o d ś c i a n ą , z k t ó r y c h k a ż d y m i a ł usta a l u d n o ś ć p o b u d o w a ł a kościół i u t w o r z y ł a p a r a f i ę . wymarł, zawalane na b i a ł o . — Oto k t o zjada ś m i e t a n ę — d o d a ł . Oka­ zało się, że s p r y t n y z a k r y s t i a n , p r z e w i d u j ą c w y k r y c i o , sma­ r o w a ł ś w i ą t k o m usta ś m i e t a n ą , ż o b y b y ł o na kogo z m ó w i ć . K s i ą d z oczywiście nie u w i e r z y ł w a p e t y t ś w i ę t y c h , zakrys- * O p o w i e ś ć W . C h ę t n i k a z N o w o g r o d u (1918). ** W Nowogrodzie w kościele b y ł o m a l o w i d ł o na ścianie, prz< d s t a w i a j ą c e K u r p i a , k t ó r y p o m ó g ł nieść k r z y ż Chrystusowi. Zamalowano go w czasio odnawiania kościoła ok. 1904 r. 51 �TABLICA I �TABLICA II �TABLICA III �TABLICA IV ��I �W K Ł A D K A : RYSUNKI KRZYŻY WYKONANE PRZEZ ADAMA CHĘTNIKA W LATACH 1909-1939. Krzyże pochodzą z następujących miejscowości (podajemy wg aktualnego podziału administracyjnego): Tablica I Rys. 1918. 12 — W a ś k i , g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 13 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 14 — Z b ó j n a . 1 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a , w o j . l o m ż y ń s k i o . Ok. 1870. Rys. Ok. 1865. R y s . 1909. 15 — G a w r y c h y , g m . Z b ó j n a . Rys. 1910. 1913. 2, 3 —• P u p k i , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1930. 16 — p o d w s i ą G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 4 — R o z w o r y , g m . Olszewo-Borki, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1910. 1881. R y s . 1930. 5 —• Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 6 — N o w o g r ó d p o d Ł o m ż ą . Ok. 1865. R y s . 1920. 7 — Osowiec, g m . Z b ó j n a . R y s . Dobrylas, g m . Z b ó j n a . R y s . ostrołęckie. Rys. 1920. Rys. 1917. 1910. 8 — 10 ~— P r z y t u ł y , gm. Olszowo-Borki. 11 — K u c z y ń s k i e , g m . K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 1926. 12 — W y k r o t , g m . Myszyniec, w o j . o s t r o ł ę c k i e . O k . 1850. Rys. 1934. Tablica I V 1910. 9 — G ą s k i , g m . Lelis, w o j . 13 —• Chludnie, g m . Rogienice W i e l k i e , w o j . 1, 10 — D o b r y l a s , g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 2, 14, 15 — L i p n i k i , g m . Ł y s e , w o j . o s t r o ł ę c k i e (cmentarz). R y s . 1883. R y s . 3 — Ruda 1912. 5 — N o w o g r ó d (cmentarz). 6 — G i ę t k i , gm. ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1934. 14 —• T a t a r y , g m . K r y p n o , w o j . b i a ł o ­ Turośl. Rys. stockie. R y s . 1928. 15 — Siedliska, w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1909. 8, 9 — Z b ó j n a . R y s . 1929. 1929. Osowiecka, g m . Z b ó j n a . R y s . 1910. 4 — G a w r y c h y , g m . Zbójna. 1935. 7 — N o w o g r ó d (cmentarz). Ok. 1800. 1910. 11 — Osowiec, g m . Rys. Zbójna. 16 — L a s k i , g m . Z b ó j n a . Ok. 1875. R y s . 1930. 17, 18 — L i p ń k i , R y s . 1909. 12 — P o p i o ł k i , g m . Z b ó j n a . 1843. R y s . 1910. 13 — gm. D ę b n i k i , g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 16 — p r z y drodze ze wsi Łyse Łyse, woj. ostrołęckie (cmentarz). R y s . 1929. do L i p n i k , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1860. R y s . Żelazne, gm. Kolno, woj. łomżyńskie. 1928. 17 — Piasutno 1921. Tablica I I Tablica V 1 — m . wsiami Kadzidło i K u c z y ń s k i e , woj. ostrołęckie. Rys. 1929. 2 — Ł ę g Przedmiejski, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1885. R y s . 1909. I — P ł o c k . Ok. 1900. R y s . Rys. Rys. 3 — Ł ę g S t a r o ś c i ń s k i , g m . Lelis, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 1890. 1909. 4 — osada l e ś n a D ł u ż e w o , g m . Z b ó j n a , w o j . ł o m ż y ń s k i " . Rys. 1909. 5 —. m . w s i a m i K u c z y ń s k i e i Jeglijowice, g m . dzidło, woj. ostrołęckie. ł o m ż y ń s k i e . 1855. Rys. 1862. 1909. Rys. 1929. 7, 10 — 8 — Gontarze, g m . Z b ó j n a . 1870. R y s . 6 —• Z b ó j n a , Ostrołęka, Rys. 1935. Ka­ 1946. 1928. 1946. 2 — D o b r y l a s , gm. Zbójna. 3 — Tabędź, gm. P u c h a ł y , woj. łomżyńskie. 4 — Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e . Rys. 5 — Szablaki, g m . T u r o ś l . R y s . 1936. 6, 7 — Myszyniec, woj. woj. ostrołęckie 1933. gm. Mały Płock, woj. łomżyńskie. Rys. 9 —• D o b r y l a s , Rys. 1936. (cmentarz grzebalny). Rys. 1920. 8 — Łosewo, 1931. 9 — Sól, gm. K a d z i d ł o , w o j . o s t r o ł ę c k i e ( k r z y ż z 1866 г.). Rys. 1914. 10 — g m . Z b ó j n a . 1882. R y s . 1911. 11 — Gontarze. Rys. 1924. 12 — K u z i e , g m . Z b ó j n a ( k r z y ż „ o d c h o l e r y " ) . Ok. P i a n k i , gm. Z b ó j n a . Ok. 1865. Rys. 1913. 13 - - Myszyniec, w o j . I I — K ą t y , g m . M a ł y P ł o c k . R y s . 1930. 12 — p o d Nowogrodom o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1910. 14 — W y k , g m . Z b ó j n a . Ok. 1840. 1920. 15 — R u d a Osowiecka, g m . Z b ó j n a . 16 — Parzychy, g m . Z b ó j n a . Rys. Zbójna. 1885. R y s . 1919. 1911. R y s . 1895. Rys. 1936. Rys. (przy grobli). 13 —• G ó r s z e z y z n a , g m . K o l n o , w o j . łomżyńskie, 1939. symbole w y c i ę t e na k r z y ż u d r e w n i a n y m , u f u n d o w a n y m w 1881 r. 17 — Gontarze, g m . R y s . 1930. 14 — O s t r o ł ę k a (cmentarz). R y s . 1933. 15 — Kruszą, g m . T u r o ś l . 1864. 1935. Rys. 1910. (cmentarz grzebalny). R y s . Tablica I I I 16 — Czarnia, w o j . ostrołęckie 1938. Tablica V I 1 — N o w o g r ó d , w o j . ł o m ż y ń s k i e . R y s . 1910. 2 —• Szablak, g m . 1 — D ę b y , g m . Ł y s o , w o j . o s t r o ł ę c k i e . R y s . 1913. 2 — Dębniki, Nowogród. 3 —- Czartoria, g m . M i a s t k o w o , w o j . g m . Z b ó j n a . R y s . 1909. 3 — P a r z y c h y , g m . Z b ó j n a . 1870. Rys. Rys. 4 — 1936. 1910. przy 1909. 4 — P a p k o w i z n a , w o j . o s t r o ł ę c k i e (nisze na f i g u r k i , obrazki Czartoria. i t p . ) . O k . 1890. R y s . 1936. 5 — las p o d w s i ą Samule, gm. Kolno, Czarnia ( K u z i o w s k a ) , w o j . o s t r o ł ę c k i e , drodze do Złotej G ó r y . Ok. 1888. Rys. łomżyńskie. 1870. R y s . 1936. 5 — 6 —• Dobrylas,. g m . Z b ó j n a , p r z y drodze do w o j . ł o m ż y ń s k i e . K r z y ż w y c i ę t y na olszynie. Rys. 1930. 6 — wsi Ż e l a z n e , koło m o s t u przez P i s ę . 1851. R y s . 1910. 7 —• Z b ó j n a . k r z y ż w y c i ę t y na starej s o ś n i e . R y s . Rys. 1909. 8 — N o w o g r ó d (nagrobek poległego w 1914 r. pod­ Z b ó j n a , k r z y ż na oficera). Rys. k r z y ż o w y c i ę t e na sosnach p u s z c z a ń s k i c h przez p a s t u c h ó w łub 1936. 9 — T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . Ok. 1855. 1924. 7 — Popiołki, gm. s t a r y m u l u k ł o d o w y m . Rys. Rys. 1917. 10 — C h o j n y Stare, g m . Szczepankowo, w o j . ł o m ż y ń ­ „ p u s t e l n i k ó w " . Rys. skie. R y s . 13 — Z i m n a , g m . T u r o ś l , w o j . ł o m ż y ń s k i e . 1931. 11 — z puszczy p o d Wanacją, gm. Turośl. 8, 9 — 1922. 10, 11, 12 — N o w o g r ó d (cmentarz). 1860. Rys. Wszystkie rysunki oraz fot. 1—7 — Adam Chętnik Fot.: S. Deptuszewski — il. 12, 24—26; J . Olędzki — il. 13, 18, 22; J . Świderski — il. 8—11, 52 1919. 14—17, 19—21, 23, 27 1920. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb2d196a96652e71d189b7fe7d6b25.pdf da0cd086827ae5f0c11c614ba076b478 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:633 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:581 Title A name given to the resource Tkactwo na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.188-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A D A M CHĘTNIK TKACTWO N A KURPIACH Z teki pośmiertnej Adama Chątnika W dniu 29 maja 1967 r. zmarł w Warszawie docent dr Adam Chętnik, zasłużony etnograj-regionalista, badacz kultury ludu kurpiow­ skiego. Urodzony w Nowogrodzie nad Narwią 20 XII 1885 r. w rodzinie chłopskiej, od dawna zamieszkałej na terenie regionu kurpiowskiego *, z regionem tym związał całą swoją bogatą twórczość naukową. Lud­ ności tej ziemi poświęcił również wiele lat działalności oświatowej i wychowawczej jako nauczyciel tajnych szkół w okresie okupacji ro­ syjskiej przed I wojną światową, następnie działacz społeczny oraz twórca i współorganizator miejscowych muzeów regionalnych: skanse­ nowskiego muzeum w Nowogrodzie (w 1927 r. i ponownie po II wojnie) i muzeum w Łomży (1910 r. i 1947 г.). Obok licznych prac drukowa­ nych od 1913 r. jako samodzielne pozycje książkowe **, artykuły publi­ cystyczne i opracowania naukowe (drukowane w okresie ostatnich lat także w „Etnografii Polskiej", „Ludzie", „Polskiej Sztuce Ludowej", Bibliotece Etnografii Polskiej i innych) Adam Chętnik pozostawił w rękopisie dużą pracę o życiu leśnym Kurpiów oraz artykuły pisane w różnych okresach życia, omawiające wybrane dziedziny życia i pracy tradycyjnej wsi kurpiowskiej. Redakcja „Etnografii Polskiej" chcąc uczcić pamięć Zmarłego za­ mieszcza poniżej jeden z artykułów, stanowiący ważny przyczynek źródłowy do znajomości kultury tej wsi, a zarazem charakteryzujący sylwetkę naukową i metodologiczne założenia pracy Adama Chętnika. Artykuł zamieszczamy bez zmian redakcyjnych w formie dostarczonej nam przez Autora na kilka miesięcy przed Jego śmiercią. Redakcja * Por. A. C h ę t n i k , Mój życiorys, „Polska Sztuka Ludowa", R. 18: 1964 nr 3, s. 179—180. ** Bibliografię drukowanych prac Adama Chętnika podaje M. P o k r o p e k w artykule poświęconym omówieniu jego działalności naukowej w „Roczniku Białostockim", t. 6: 1966, s. 11—25. �TKACTWO MA KURPIACH 189 Mieszkając w lasach i puszczach lud kurpiowski musiał — jak i wszędzie na świecie — korzystać z ciepłych skór i futer upolowanych zwierząt leśnych. Nie było wtedy specjalnego kroju ani obmyślonej przez kobiety mody. Aby okryć górną delikatniejszą część ciała, to i dosyć! Na nogach wystarczyły też byle łapcie. Ludność przez setki lat żyła tu z wszelkiego zbieractwa, łowiectwa i w ogóle z puszczy, miejscowe płody leśne musiały wystarczyć na wszystko. Do dziś o t y m wiemy z opowieści starych ludzi i ze starej literatury opisowej czy pamiętnikowej. Ale przyszły czasy, kiedy bór czy las nie dał rady już wyżywić rozrastającej się i przybywającej nowej ludności puszczańskiej. Za­ brakło i skór na okrycie. Zaczęto myśleć o sposobach nowych zaradze­ nia biedzie. Ale szło to opornie i niełatwo, bo nie było ani stałej hodowli owiec, ani ziemi ornej na sianie lnu i konopi. To przyszło z czasem, ale w X V I I w., kiedy ludność „na polach" czy też „na r o l i " ubierała się już w tkaniny swego wyrobu, to tu w puszczy, jak czyta­ my z wiarygodnych opisów, mężczyźni chodzili często w łachmanach, a ich „dzieci i nawet starsza młódź obojga płci łażą nadzy bez żadnego wstydu. Sprawia to ich wielka bieda" . Z powyższego krótkiego opisu widzimy, że musiały to być dla K u r ­ piów czasy przejściowe, kończyło się życie leśne, a. nie zaczęło żadne inne, bo inaczej dzieci chodziłyby chociaż w lichych parcianych płótniakach, a i starsi nie nosiliby łachmanów. Te łachmany musiały być nie miejscowe, zdobywali je pewnie K u r ­ pie od zamożniejszych sąsiadów z pól, którzy przez życzliwość czy drogą zamiany wyzbywali się na rzecz biedaków kurpiowskich różnej sta­ rzyzny i lichych niedodzierków. Nie wszędzie na puszczy była taka bieda, tylko pewnie w głębi lasów — wśród łowców, Smolarzy, w ę ­ glarzy itp. mających nędzną pracę i liche widać zarobki. W wieku X V I I I w lasach Puszczy Zielonej (nad środkową Narwią) zaczęły już powstawać stałe osiedla i wioski, na pół rolniczo-bartnicze. Ale i w t y m czasie ludność miała większe dochody z barci niż z roli, chociaż los ich znacznie się już polepszył . Życie na pół cygańskie też zanikało. Na początku X V I I I w. Kurpie walczą już ze Szwedami jako zwarte bractwo kurpiowskich strzelców, w wcale zgrabnych ubio­ rach i barwach, a w czasie wyświęcenia nowego kościółka w Kadzidle, i 2 1 Podług ks. Łukasza Kościesza-Załuskiego, misjonarza z 1650 г., odbywającego misje w Puszczy Kurpiowskiej (I. B a r a n o w s k i , Najstarszy opis Puszczy Kur­ piowskiej, „Ziemia", t. 2: 1911, s. 278—279). O czym dalej przy strzelcach. 2 �190 ADAM CHĘTNIK w roku 1783 w tych barwach strzelali już na wiwat z rusznic i moździeży . Wpierw niż z włóknem roślinnym mieli Kurpiowie do czynienia z wełną z własnych owiec, hodowanych masowo na paśnikach między borami i na smugach nadrzecznych. Hodowano owce na wełnę, na kożuchy i na mięso, o które w puszczy nie zawsze było łatwo. Życie pasterskie kwitło tu dość wcześnie, o wiele wcześniej niż rolnicze — może na paręset lat. Wełnę strzyżoną czesano na włókno do przędzenia za pomocą ręcznych kolczastych szczotek od gręplowania, wyrabianych po wsiach , a jeszcze przedtem kolczastych owoców koliboku rosnącego na pustkowiach. O t y m wiedzieli od swych rodziców starsi puszczanie, jeszcze przed paru dziesiątkami lat. Mając przędzę wełnianą, a z czasem i lnianą, nauczyły się kobiety tkać sukno i płótno na własną potrzebę. Krosien jednak — jak współ­ czesne — nie było, prawdopodobnie więc kobiety tkały pierwsze sztuki sukna grubego czy płótna na ścianach swych niewielkich chat — od wewnątrz, a częściej pewnie od zewnątrz, jak to do ostatnich niemal czasów wyrabiano szale i ciepłe narzutki na głowę w niektórych miej­ scowościach starej Kurpiowszczyzny. Na ścianę skromnej wówczas chatki namotaly nici z wełny (postaw) i robili tkaninę przy użyciu wątku. Z czasów tego prymitywnego tkactwa pozostała tylko nazwa miary tkanin spod krosien teraźniejszych pod nazwą ściany. Ściana sukna, ściana płótna — tak się mówi kupującym przy sprzedaży domo­ wych tkanin, a taka „ściana" na dzisiejszą miarę to 6 m bieżących tkaniny, z normalnych wiejskich wąskich krosien. O rozwiniętym już dobrze tkactwie kurpiowskim czytamy dokładne wzmianki na początku zeszłego stulecia. Gawarecki podaje w 1928 г., że Kurpie „wiele t u płótna wyrabiają" \ a w innym miejscu pisze, że na wszystkie potrzeby miejscowe „płótno i sukno wyrabiają same Kurpianki" . W 1888 г., kiedy to w Warszawie urządzono wystawę tkactwa ludowego (w salach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa), Kurpianki z okolic Kadzidła i Lipnik, które wystawiły swoje wyroby, okrzyczane były za jedne ze zdolniejszych tkaczek w Polsce i otrzymały odznacze­ nia i nagrody za swoje wyroby . 3 4 6 7 3 L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka Warszawska", R. 52: 1892, t. 3, s. 527— 558; t. 4, s. 61—97, 349—385. B y ł y takie w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie pod Łomżą do 1939 r. (pochodziły z X V I I I w.). H. Gawarecki, Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom woje­ wództwa płockiego, Warszawa 1928. H . G a w a r e c k i , Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, Warszawa 1930. A. C h ę t n i k , Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim, Łomża 1927, s. 80. 4 5 6 7 �TKACTWO NA KURPIACH 191 Aż do ostatnich czasów i lat tkactwo kurpiowskie stoi na odpowied­ n i m poziomie. Wprawdzie nie znajdziemy już w każdej chałupie krosien tkackich, ale tam, gdzie one są, gospodynie kurpiowskie wyrabiają płótno, dywany i sukno pierwszorzędnej jakości. Przed I I wojną wy­ roby z rozwiniętych spółdzielczo warsztatów tkackich w Myszyńcu i Lipnikach miały zbyt za granicą, szły do Ameryki Północnej i w inne kraje. Obecnie tkactwo podupadło z wielu przyczyn, a jedną z nich jest, że ludność w dziedzinie ubioru i stroju nie stara się już być — jak dawniej — samowystarczalna, zadowala się wyrobami fabrycznymi, a Kurpianki coraz częściej przekładają miejską i fabryczną tandetę nad swoje własne wartościowe wyroby. Również zamiana hurtowa lnu i gotowego włókna na gotowe z fabryk dostarczane płócienka i perkaliki robi poważne spustoszenie, Kurpiankom „nie brak" już ślęczeć całą zimę i dłużej nad krosnami, a t y m bardziej tracić całe długie wieczory jesienne i zimowe przy kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo paczki z zagranicy od krewnych, często z gotowym ubraniem, modne suknie, koronki i jedwabie do reszty niweluje starą kulturę w dziedzinie tkackiej. Tkactwo — nie tylko jako trudna praca rękodzielnicza, ale nieraz i jako prawdziwa sztuka ludowa w tej dziedzinie — zaczyna być niepotrzebne. Jeszcze tu i ówdzie po ziemiach polskich spotykamy Kurpiów i Kurpianki z wałkami samodziałowego płótna, chodnikami itp., które wyroby swoje lub członków rodziny rozwożą na sprzedaż, ale i na to przychodzi koniec. Tkactwo kurpiowskie przechodzi dotkliwy kryzys, którego skutki nie wiadomo jakie w tej dziedzinie przyniosą rozwiązanie. Raczej ujemne. B a r w i e n i e s a m o d z i a ł ó w . Barwienie, czyli farbowanie (jak tu mówią), samodziałów na ulubione kolory przechodziło różne fazy swego rozwoju i upadku, w jakim znalazło się w czasy obecne. Daw­ nymi laty płócien samodziałowych nie farbowano. Gdy kobieta narobiła płótna lnianego, to naszyła z niego wszyst­ kim domownikom bielizny (kosiul) i ubrania. Wszyscy chodzili prze­ ważnie na biało. Ale jak chłopak usiedział koszulę na mokrej trawie przed chałupą i ją uzielenił, a dziewczyna zbierając jagody czarne w lesie zrobiła to samo przypadkowo na jagodach, zafarbowawszy ją na granatowo czy modro i niebiesko — to już i były pierwsze zapocząt­ kowane kolory! Przy innych podobnych czy innych wypadkach kolory były inne — i tak uzbierało się samo to, co potrzebne do k o l o r ó w . 8 8 Od F . Pijanowskiego (lat 90) ze wsi Kuzie, pow. Kolno, w 1910 г.; od M. Sobiechowej (lat 85) w 1947 г.; od J . Krasycnej (lat 80) z Brzozówki ok. 1932 r. i in. �ADAM 192 CHĘTNIK Zaczęto wtedy lniane i wełniane farbować, płótno białe zaczęto prze­ tykać modrymi nićmi czy pasemkami i tak powstały płócienka w ta­ kież paseczki; taka płótniana dotychczasowa z tymi paseczkami była już strojem od święta. Używając barwników roślinnych do przędzy lnianej, przy wyrobie np. pościeli na łóżka w pasy i kraty, Kurpianki używały następujących barwników: 1. Na kolor chabrowy (modroniebieski) gotowano nici w leśnych jagodach czarnych (czernicach). 2. Na kolor brunatnoczarny i czarny — w odwarze z olszowej kory z lnianym siemieniem. 3. Na kolor czerwony — leśne krzaczki podobne do czernic pod jesień (mają czerwone łodygi i pestki). 4. Na kolor żółty — brzozowe liście i kora z dodatkiem koperwansu. 5. Na kolor zielony — specjalna trawa wodna, długa dająca po ściśnięciu miazgę. Nadrzeczanie nazywają ją „muzga". Nici gotowano w odwarze z tej t r a w y . Były i różne sposoby farbowania nici, nie wszystkie dochowały się do naszych czasów, bo przez parę ostatnich pokoleń używano barwni­ ków przeważnie chemicznych. Często farbowane były tylko nici na osnową (szczególnie przy w y ­ robie kilimów i dywanów), wtedy kręcone lniane nici do osnowy, grub­ sze i mocne, nazywano cięciwami, dawano je pod przędzę wełnianą. Len siał zawsze gospodarz, a czyściła go z chwastów, rwała, suszyła, otłukała z nasienia i t d . i t d . aż do sporządzenia w piękne i cienkie włókno — sama gospodyni. Jedna z nich opowiadała m i , że chcąc otrzy­ mać z lnu koszulę, trzeba przy n i m odbyć aż pięćdziesiąt różnych pra­ cowitych czynności! Wyroby ze l n u były na Kurpiach najwięcej lubiane i popularne, szczególnie latem. Prócz białych koszul farbowano w paski spódnice (kitle), fartuchy (zapaski i do nakrycia), chusteczki na głowę, a dla mężczyzn prócz koszul portki letnie, parcianki i onuczki w chodaki. Sukno grube na sukmany bartników czy strzelców farbowano nie­ kiedy na kolor bury; gotowano je wtedy w olszowej korze z lnianym siemieniem. Najczęściej jednak robiono kolor sposobem naturalnym. W t y m celu do sukman dawnych (ciemnobrązowych) dobierano od razu wełnę ruda9 9 Wiadomości z 1949 r. i in. od A . Kordeckiej z Myszyńca i M. Sobiechowej z Kadzidła �TKACTWO NA 193 KURPIACH wą, która dawała przędzę i sukno potrzebnego koloru. Jeżeli kolor był za siwy (za jasny), to wełnę czy przędzę wystawiano latem na upalne słońce przez dłuższy czas, aż nabrało potrzebnej barwy. W dawne lata tak tylko robiono, nie inaczej, komu tylko było pilno przed zimą, a słońca już gorącego nie było, ten szukał farby olszowej . 10 Do pewnego rodzaju sztuki tkackiej należało wyrabianie barwnych i ozdobnie wykonanych pasków do fartuchów; wyrabiano je z bawełny kolorowej i lnu na specjalnych tzw. „klockach". Niektóre były bardzo artystyczne i była ich wielka rozmaitość. Wyrób ich skończył się już przed kilku dziesiątkami lat. W i e j s c y k r a w c y . O krawcach tych pisałem w książce Strój ludoiuy Puszczy Zielonej . Dodam tylko, że krawcy wiejscy (ludowi) rekrutowali się spośród ludności miejscowej, wiejskiej. Żadnych do tego szkół czy kursów nie było. Taki krawiec latem pilnował lichego swego gospodarstwa, a zimą obszywał rodzinę lub wieś. Czasami miał i pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia pokazały się tu ok. 1900 r. (z Ame­ r y k i na raty, firma Singer). Krawcy żyli sobie na ogół dostatnio, a który miał więcej gustu i nowych pomysłów w „przystrojach", to o przyszłość materialną mógł się nie martwić. Każdy z nich miał swój dom i inwentarz. Co do krawców żydów (w ostatnich lat dziesiątkach przed wojnami), to ci pracowali w miastach i osadach miasteczkowych, na zimę jeździli po wsiach („wędrowni"), zadomowili się gdzie u gos­ podarza, obszyli mu całą rodzinę, potem szli do innego itd. Za pracę otrzymywali gotówkę i kolądą w naturze do domu. Po wsiach gotowali sobie w swoich naczyniach (nasze były trefne), a produkty otrzymywali od gospodarzy. Krawcy szyli stroje wiejskie, regionalne, a czasem miej­ skie, wsoółczesne. B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h na Kurpiach i w ogóle nad Narwią znane jest powszechnie. Przy każdej chałupie, dawniej w ogród­ kach zabezpieczonych przed inwentarzem, były specjalne placyki równe, z piękną murawą, zwane bielnikami. Sama nazwa wskazuje, że służyły do bielenia. W niektórych wioskach czy osadach nadrzecznych były bielniki do wspólnego użytku, wydzielone przez zebrania gromadzkie dla całej wsi, dobrze ogrodzone. Początkowo pewnie płócien nie bielono, na koszule czy też portki itp. używano surowego partu, zwanego tu jeszcze płótnem szarym lub pacześnym. Ale pewnie ten sam deszcz, co przy praniu, nauczył ludzi 11 i» Wiadomości od I. Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z Nowogrodu Łomżą z 1931 r. А. С h ę t n i k, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Wrocław 1961. 11 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I pod �194 ADAM CHĘTNIK i bielić płótna, które bielały same na karkach ludzkich, od deszczu i słońca. A że płótno wybielone jak śnieg mogło być pięknym strojem odświętnym, pewnie więc na ten strój odświętny, uroczysty, obrzędowy itp. zaczęto bielić płótna specjalnie. Robiono bielenie w ten sposób. Sztukę płótna z krosien rozciągano na murawie, przygważdżano do ziemi specjalnymi kołkami na pozosta­ wiane w t y m celu pętelki (lub z braku tych — przytłaczano po bokach w y m y t y m i kamieniami). W słoneczną pogodę płótno polewały wodą czystą przez sita polewaczki raz wraz po każdym wyschnięciu prze­ ważnie kobiety i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki razy dziennie, dlatego bielniki są zawsze blisko wody. Po paru tygodniach bielenia — czego oczywiście dokonywa słońce letnie — płótno zwijają na wałki i zabierają do użytku. Tak samo trzeba zbierać płótno z bielników na noc i przed każdą burzą, pilnować przed wędrownymi złodziejami, również by kura czy nierogacizną nie dobrała się na bielnik i nie zrobiła nieporządku, szkodliwego dla płótna w czasie bielenia. Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, na ogół jednak gospodynie sobie upraszczają bielenie w domu, gotując sztuki płótna w specjalnie spreparowanym ługu z palonych łęcin łubinu, a dawniej z jałowca itp. Bielone płótna kurpiowskie cieszą się wielkim popytem na miejscu i dalej w Polsce od stu kilkudziesięciu blisko lat. F o l o w a n i e s u k n a . Sukno zaraz z krosien nie nadaje się do krawca, jest rzadkie, rozciągliwe i kurczy się od wilgoci i deszczu. Ubranie uszyte z takiego sukna po pierwszej ulewie skurczyłoby się niepomiernie i trudno by je nałożyć na siebie. Tak pewnie w dawniej­ sze czasy przytrafiało się niejednemu elegantowi puszczańskiemu, i to zmoknięcie właśnie ze skurczeniem się gwałtownym sukna naprowa­ dziło zapewne tkaczów na pomysł zbicia sukna na gęstsze, więcej nie­ przepuszczalne i nierozciągliwe. Folowanie sukna — bo tak nazywa się cała ta manipulacja utrwalenia, zbicia i ujednostajnienia rozciągliwości włókien —• odbywa się od niepamiętnych przez ludzi lat, na całym terenie, gdzie znane jest tkactwo z wełny. Do folowania służy specjal­ ny przyrząd-warsztat, zwany foluszem, a będący właściwie długim (około 3—4 m) korytem, dłubanym z grubego pnia drzewnego, z wol­ nymi wylotami w obu końcach i dość wysokimi bokami. Do koryta dorobiony jest specjalny długi i dość cienki smyk z kołkami do rąk. Do smyka trzeba 6, 8 i więcej nieraz ludzi. Zwykle folusz ustawiony jest na kołach wbitych w ziemię (słup­ kach), przed oknami chałupy, przez które przechodzi światło lampowe na zewnątrz przez szyby, żeby pracujący mieli widno. Praca rozpoczyna się o zmierzchu, zwykle w czasie adwentowym (w grudniu), do której �TKACTWO NA KURPIACH 195 zaprasza się sąsiedzkich chłopców dorosłych na cały wieczór. Jeżeli sukna jest mało w jednej chałupie, to kilka gospodarstw razem znosi sukno na wspólne folowanie, dość pracowite i kłopotliwe. Sukno naparzone ukropem, rozciągnięte w foluszu (korycie) chłop­ cy międlą, gniotą i przewracają smykiem, ciągając nim gromadnie w obie strony wzdłuż. Z kobiet domowych co chwila któraś leje wrzą­ tek z dużego sagana na sukno, a po k i l k u godzinach, gdy znawcy za­ wyrokują, że sukno gotowe — zbite i ścisłe, pracę się przerywa. Sukno mokre naciągają, prostują, nawijają na wałki, suszą i oddają po t y m do krawca. J u ż mu żaden deszcz nie zaszkodzi ani zmiana pogody. Chłopcy po ciężkiej do potu pracy przy suknie otrzymują zasłużoną dobrą kolację, folusz pożyczany jest dalej po wsi, bo nieraz i kilka razy różne sukna w ciągu grudnia doprowadzone są do stanu używal­ ności. Do reszty biorą je w obroty wędrowni krawcy. W ostatnich latach, bliżej miast fabrycznych, sukno takie dają nie­ którzy do specjalnych fabryk do wyrównania jednej strony, prawej, przez maszynowe postrzyżenie włosia, ale większość poprzestaje na tym, jakie wyszło z warsztatów wiejskich. Sukno takie służy dziesiątki lat, ubranie z niego „nie do zdercia" — jak mówią, a przy t y m na zimowe mrozy i zawieje ciepłe i wygodne w ubraniu. Ma też wzięcie na Kurpiach do ostatnich lat, a na jarmar­ kach czy targach w Myszyńcu można go nabyć odpowiednio wymierzo­ ne sztuczki na krótkie sukmanki. P r a n i e s a m o d z i a ł ó w . Pierwotnie nie prano bielizny (która w lato była jednocześnie i strojem), nie znano tej potrzeby, i nie względy higieniczne, tylko pewnie estetyczne wpłynęły na wynalazek prania. Pierwszą praczką bielizny czy płóciennego stroju był prawdopodob­ nie niejeden ulewny, letni deszcz, który, gdy był z silną falą, t j . wia­ trem, nie tylko strzepał i sprał skórę będącym w podróży czy gdzieś przy rybołówstwie puszczakom, ale to samo zrobił z płóciennym stro­ jem, będącym jednocześnie bielizną, trzepiąc je z całą pasją wprost na człowieku. Gdy człowiek wysechł, zauważył pewnie, że jego strój czy bielizna jest ładniejsza, coraz bielsza i bez brudu. Dziewczyna w pięknej bieliźnie, bielutkiej, zaczęła się prędzej podobać chłopakom, co podrażniło pewnie ich ambicję w kierunku częstszego moknięcia na deszczu, który je prał bezinteresownie a skutecznie. Jeszcze przed paru dziesiątkami lat dziewczyny umyślnie mokły na majowym deszczu, żeby i m włosy długie rosły (wtedy jeszcze nie strzyżono włosów). Taki musiał być początek prania. Zaczęto też z czasem — nie czekając deszczu — prać bieliznę w wo- �196 ADAM CHĘTNIK dzie bieżącej, trzepiąc ją ręką, dłonią, a z czasem podobną do tego kijanką z płaskiej szczapy czy ułamanej gałęzi. Prawdopodobnie z przyrodzonego lenistwa człowiekowi nie chciało się urządzać prania zbyt często, ale bądź co bądź trzeba powiedzieć na korzyść ludności tutejszej puszczy, że nie czekano tu aż płótno rozleci się na człowieku w strzępy (jak to się zdarza po świecie) od znoszenia, ale je prano, co nastąpiło pewnie już w wiekach X V I I i X V I I I . Wtedy już nie deszcze, ale kobiety prały bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowników nie chowano w bieliźnie brudnej, ale ją starano się wyprać, wybielić, by nieboszczyk w dobrej formie mógł się zaprezentować w zaświatach. To mówią naj­ starsi tu ludzie, a pozostałość po t y m zwyczaju jest taka, że starsze lub schorowane Kurpianki oczekując już śmierci, gdy jeszcze mogą pra­ cować, przygotowują sobie na śmierć swój strój, a w nim czysto-śnieżna kosiula odgrywa pierwszorzędną rolę. Bądź co bądź, że na początku X I X stulecia bieliznę już nie tylko prano w wodzie, ale starano się wynaleźć ku temu odpowiednie mydliki-sposoby, ułatwiające otrzymanie możliwie czystej bielizny. Ze sposobów tych znane były następujące: 1. Woda stojąca, miękka, wygrzana na słońcu, w pierwszym lepszym dole czy kanale lub jeziorku. Moczono w niej bieliznę na całą dobę, specjalnie w błocie lub ile, na drugi dzień spierano rozmiękły brud w wodzie czystej bieżącej, wykręcano z nadmiaru wilgoci i suszono na słońcu i wietrze, niekiedy od razu na sobie, żeby nabrała odpowiedniego fasonu. 2. Ił rzeczny (mazisty i tłustawy muł gliniasto-marglowy), nad brze­ giem w niektórych miejscach rzek i strumieni. Szorowano w nim brud zastarzały, a potem wysiastano w wodzie bieżącej, czystej i ogrzanej. (Z takiego mułu Niemcy robili nam kartkowe mydło w czasie I i I I wojny). 3. Zaparzanie bielizny w nawozie końskim, który — jak wiadomo — przefermentowany, zawiera w sobie dużo ciepła, odbywało się jeszcze na początku X I X wieku. Bieliznę z zastarzałym brudem zakopywano głębiej w nawóz koński w stajni, żeby się tam dobrze zagrzała. Na drugi czy trzeci dzień bieliznę wydobywano i prano w ciepłej wodzie z ługiem gotowanym z popiołu. Spłukiwano w ogrzanej wodzie, czystej i bieżącej. 4. Gotowanie w ługu brudnej bielizny odbywało się jeszcze po­ wszechnie ok. 1900 r. Ług wygotowywano z popiołu drzew liściastych, posiadający w sobie potaż zastępujący ludziom mydło. Wyługowany potaż szedł znad Narwi na handel (dawnymi czasy) w dalszy świat. Bieliznę z ługu prano w czystej wodzie ciepłej i miękkiej, najlepiej w strugach i rzekach. �TKACTWO NA KURPIACH 197 5. Owczy ług. Była to na pozór brudna woda pozostała po myciu owiec przed strzyżeniem. Woda taka była mętna i jakby tłustawa. W wodzie takiej prano dawniej koszule płócienne, spierając do reszty z brudu w wodzie czystej, bieżącej. Od lat 60—80 sposobu tego prawie nie używają. 6. Dębowy ług. Palono w piecach dębową korę, odsiewano na sitach i wygotowywano ług. Ług taki przez szereg dziesiątków lat uważano za najlepszy i gotowano czy też prano w nim bieliznę. W końcu czysta woda spłukiwała do reszty, co niepotrzebne . Co do sukna i sukman, to praniem ich mało kto się interesował, wystarczał deszcz i śnieg; dla „odnowienia" sukna wycierano je rękami miękkim śniegiem. Tak więc sobie radzili Kurpiowie, a właściwie Kurpianki z praniem bielizny. Tylko na tratwach spławnicy drzewa (miejscowi oryle) musieli prać sobie bieliznę w gratunach gdzie indziej robiły to zawsze kobiety i dziewczęta. Praczkami zawodowymi też są kobiety. W dawniejsze lata na Starych Kurpiach zdolny kawaler rzeźbił ładną kijankę w kwiaty i różne wzory i robił z niej prezent przedślubny swojej upatrzonej dziewczynie. Przywiązywał widać do kijanki znaczną uwagę, a i dziew­ czyna nie obraziła się za to . M a g l o w a n i e t k a n i n . Płótno spod krosien czy w ogóle tkaniny, jest zawsze trochę pomięte, nierówne, pogurbanione, jak tu nazywają, wyrównują je nakręcając na wałki, wyciągając za oba brzegi, roz­ płaszczając mokre na bielniku itp. W wypadkach koniecznych mniejsze sztuki płótna maglują na szerokiej ławie, na wierzchnim nakryciu szlabana (łóżka służącego na dzień za kanapę do siedzenia) itp. Do ma­ glowania służy ręczna maglownica, zwana tu wałkownicą, i wałek dłu­ gości ok. 1 łokcia (50—60 cm). Czynność ta znana jest prawie wszędzie po kraju, więc jej nie opisuję. Dodam tylko, że żadnych maglów zme­ chanizowanych na Kurpiach prawie nie ma, prostowanie wszelkiej bie­ lizny po praniu i wysuszeniu, jak ręczników, obrusów, koszul, far­ tuchów itp., odbywa się ręcznie przez kobiety podanymi powyżej na­ rzędziami. Wałkownicą — z płaskiego drzewa brzozowego czy klonowego lub jesionowego, posiada do prawej ręki okrągły trzonek, a do lewej za­ krzywioną rączkę u przodu narzędzia. Spód wałkownicy nacinany jest 12 1 3 u 1 2 Wiadomości od S. Chętnikowej (lat 91) z Nowogrodu, 1949 г.; M. Sobiechowej (lat 87) z Kadzidła, 1949 г.; od A. Kordeckiej (lat 55) z Myszyńca, 1949 r. i in. Gratuny są to duże szpary między klocami w płynących pasach drzewa. Takie kijanki można oglądać w Łomży, w Muzeum. Stare Kurpie to od­ cinek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi od Nowogrodu do Ostrołęki. 13 1 4 �198 ADAM CHĘTNIK w karby, który przy toczeniu wałka z bielizną naciąga ją coraz mocniej na wałek, wyrównując wszelkie fałdy i nierówności. Wspominam o walkownicy jeszcze i dlatego, że jest ona u każdej starannej gospodyni i często jest ozdobiona pracowitymi motywami sztuki ludowej, robotą rzeźbiarską . Bielizna czy fartuch po praniu nie maglowany wygląda tak ,,jak psu wyciągnięty z gardzieli". Żelazka do prasowania od paru dziesiątków lat są w użyciu u miejscowych krawców, ogół wiejski dopiero zaczyna je lepiej poznawać. 15 1 5 Jak to widzimy np. w Muzeum w Łomży. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0334a36176569cf11a93e3e626769c44.pdf e0c144a69bf5e1e4d27bf1cd6b32623a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource sztuka ludowa bursztyniarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4267 Title A name given to the resource Jantar w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.191-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kolki! ilb:, z ą b k u j ą c y c h nieim >\, ląi oraz narzędzia do usuwania „ s k a z u " aa oku. 11. 2. Sorduszka do naszyjników wykonane z bursztynu. Adam Chętnik JANTAR W SZTUCE KURPIOWSKIEJ Jantar (bursztyn) w y s t ę p u j e w Polsce na pobrzeżu B a ł t y k u , w dorzeczu N a r w i (zwłaszcza na Kurpiowszczyźnie), na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, w Borach Tucholskich, na Kujawach, a t a k ż e w P o z n a ń s k i e m (okolice jeziora Lubiejewskiego). W y s t a r c z a ł o go t u — i wystarcza — dla celów p r z e m y s ł u domowego czy fabrycznego. Jantar w y s t ę p u j e t a k ż e sporadycznie w innych regionach Polski — na G ó r n y m i D o l n y m Śląsku, w okolicach K r a k o w a , na środ­ k o w y m Mazowszu. Jantar p o w s t a ł z zakrzepłej i stwardniałej żywicy sosny. Dawniej u w a ż a n y za minerał, dziś zaliczany jest do liptob i o l i t h ó w . Przedstawia ciało bezpostaciowe (dotąd nio znaleziono w n i m kryształów). Poszukiwaniem czy też kopaniem i poławianiem su­ rowca zajmowali się Kurpiowie-specjaliści „ b u r s z t y n i a r z e " , czy j a k piszą i n n i , „ j a n t a r n i k i " . Po gatunkach ziemi, j a k „ s u r " , „ m o d r a ziemia", „siwica", „ c z a r n y szlam" i t p . roz­ poznawano miejsca, gdzie warto było zapuścić „ p r ó b n y d r ą g " , k o p a ć rydlem lub p o p r a w i a ć „pogłębiaczein". R ó ż n o motyczki, łyżki na d r ą ż k a c h i t p . uzupełniały narzędziarstwo. P r z e m y s ł e m t y m zajmowali się mężczyźni, ale była w Nowogrodzie i kobieta , k t ó r a u m i a ł a odnaleźć „ g n i a z d a " bursztynowo i w y d o s t a w a ł a różne bryłki, łącznie z piachem lub żwirem bursztynowym — dla badaczy, n a u k o w c ó w i innych a m a t o r ó w . Odmiany bursztynu kopanego w ziemi nazywano gruntowym, dla odróżnienia od wodnego, błot­ nego, torfowego i i n . Co do gatunku, to na całych K u r p i a c h 1 2 3 najwięcej poszukiwany i lubiany b y ł bursztyn miodowy, czerwonawy, potem żółto- czy jasno-miodowy oraz k a p u ś c i a k (jasno zielonkawy). Zdobywanie surowca na Kurpiach — „kopalnie", narzędzia, „bursztyniarze" Znalezienie bursztynu b y ł o s p r a w ą stosunkowo p r o s t ą . Małe dzieci s z u k a ł y go na wydmach, starsze w strumieniach i rzeczkach, a dorośli w b ł o t n i s t y c h jeziorach. Rybacy wyciągali go z zielskiem w o d n y m . W y k o p y w a n o go także z ziemi lub zbierano okazyjnie przy kopaniu rowów, stu­ dzien, a nawet wyorywano w polu. B y l i i tacy, co nawet na wiele lat zarzucali roboty rolne, gdyż znaleźli na swych p a ś n i k a c h czy ł ą k a c h drogocenne b r y ł y tego tutejszego złota. W muzeum w Ł o m ż y z n a j d u j ą się p i ę k n e b r y ł y spod Nowogrodu i Ostrołęki, wyciągnięte z rzeki przy łowieniu r y b . Jedna w a ż y 65 deka, inna jest mniejsza, bo rybacy potłukli b r y ł ę na części do podziału — przy t y m wszyscy ponieśli straty. Na wiosennych rozlewach często dzieci o d n a j d u j ą nawet p o k a ź n e b r y ł k i i b r y ł y . W „ g ó r k a c h " n a d n a r w i a ń s k i c h kopano „ g n i a z d a " ze z w i e t r z a ł y m bursz­ t y n e m lub sypkim gruboziarnistym piachem bursztynowym. W p ł o n ą c y c h torfowiskach ogień dostawszy się do dna — w y p a l a ł równocześnie bursztyn, a zapach k a d z i d ł a roz­ chodził się z dymem na wiele k i l o m e t r ó w w kierunku wia­ t r ó w . Trzeba wiedzieć, że jantar znajduje się w torfach 191 �I I . 3. W i d ł y do wykrywania bursztynu ukrytego p ł y t k o pod ziomią. I I . 4. D r ą g z ostrzom do poszukiwania bursztynu i pobie­ rania próbok ziemi na gruncie p o d m o k ł y m . przeważnie na samym dnie, nie w masie torfowej. Z dna też m o ż n a go wybierać. Bursztyn kopano przeważnie w dolinach, na mokrad­ łach, ale t a k ż e i na p a g ó r k a c h — np. w M ą t w i c y na terenie cegielni, w Dylewie, Lipnikach i innych miejscowościach. Obróbka jantaru na Kurpiach D a w n i mieszkańcy ginącej od niedawna Puszczy K u r ­ piowskiej umieli nie t y l k o szukać i k o p a ć „ k a d z i d ł a " ' , ale również zamieniać je na inne potrzebne rzeczy, narzędzia, b r o ń i t p . Znajdowano przypadkowo w y r o b y z różnych odmian jantaru, j a k wisiorki różnej wielkości, naszyjniki, korale, różańce, przedmioty k u l t u , zabawki dla dzieci, o b r ą c z k i , pierścionki i t p . W y r o b y to od setek lat b ł ą k a ł y się po ludziach w c h a ł u p a c h , na targach, w wotach kościelnych, upominkach dla osób cenionych przez społeczeństwo. Po­ wyższe p r z y k ł a d y d o w o d z ą , że na Kurpiach nie t y l k o znano od dawna bursztyn, ale po części obrabiano go i handlo­ 1 192 wano n i m . Zatrzymywano część na własne potrzeby (wisior­ k i , korale), resztę zamieniano na narzędzia z metalu. K l ę s k i wojen i r ó ż n y c h p o w s t a ń , w a l k i o niepodległość, w a l k i z najazdami, ciągłe pożogi wiosek, w y p ę d z a n i e lud­ ności ze swych osiedli, choroby i „ g ł o d n e " lata puszczańskie sprawiły, że co jakiś czas, co 100—200 czy więcej lat, wszystko się tam waliło, p r z e m y s ł zamierał, a zdolni nie­ zwykle ludzie albo ginęli na miejscu, albo b y w a l i na tułacz­ kach, albo dziesiątkowały ich prześladowania, choroby i wszelkie „ b i e d y z n ę d z ą " . Bursztyniarstwo czy jantarnictwo nieraz się rozwijało, a potem na dziesiątki i setki lat zamierało, j a k b y go nigdy nie b y ł o . To, co działo się w życiu gospodarczym — działo się i z r ó ż n y m p r z e m y s ł e m leśnym, również i jantarniczym, k t ó r y u p a d a ł i dźwigał się co najmniej 3—4 krotnie w ciągu X I X wieku, aż do I W o j n y Ś w i a t o w e j . Ze 130 kopalń (olbrzymich nieraz dołów) nie zostało prawie nic, kopalnie „ N a Szwedzie", „ Ż y t o c h a " , „ P o d Siarczą Ł ą k ą " , „ P o d Karaska", „ N a W o l k o w y c h " , „ P o d B r a n d y s i a m i " i t d . i t d . , to już t y l k o resztki nazw po t y c h dawnych „ k o p a l n i a c h " . �Z w a r s z t a t ó w i poszczególnych „ m a j s t r o w n i " , k t ó r y c h za mojej jeszcze pamięci było 20—30, w czasie między­ wojennym k i l k a , d z i ś dogorywa ostatni. W n i m zdolny, w a r t o ś c i o w y i z a m i ł o w a n y W . D e p t u ł a pod Czarnią, ob­ rabia i toczy zimą na z w y k ł y m k o ł o w r o t k u do przę­ dzenia. Było przed n i m wielu innych. W samoj Ostrołęce k i l k u , w Z a r ę b a c h Kościelnych, Surowom, Kadzidle, Wolkowych, M y s z y ń c u , Lipnikach, Jazgarce, Ł o m ż y , Nowogrodzie, Kolnie, Makowie i w innych miejscowoś­ ciach. P o t r a f i ą jeszcze n i e k t ó r z y o b r a b i a ć w Kadzidle, Jazgarce, Czarni, Lipnikach — ale to są już „ o s t a t n i Mo­ hikanie" — umiejętność ta zamiera. Nie wiemy na ile lat, czy może wieków ? 5 Pierwszym mistrzom od o b r ó b k i jantaru b y ł piach na w y d m a c h — ostry, sypki, ciągle poruszany przez w i a t r y , szorował przez setki lat powierzchnię p ł y t e k i t w o r z y ł już o b r ó b k ę w pierwszej fazie. B y ł a to jednak o b r ó b k a zbyt powolna. Jantar szlifował się również, leżąc przez dziesiątki i setki lat w strugach, rzeczkach i bystrych d o p ł y w a c h N a r w i (Pisa, Szkwa, Rozoga, Omulew, Orzyc, Węgierka), omywany w o d ą — s a m ą lub z m u ł e m rzecznym, k t ó r y w p o c z ą t k a c h obróbki służył „ j a n t a r n i k o m " do bardziej precyzyjnych szlifów. Niejednokrotnie podpatrywana przez autora po wsiach o b r ó b k a ręczna potrzcbiijo n a s t ę p u j ą c y c h p r z y b o r ó w i n a r z ę d z i : kamieni gładszych piaskowców lub cegły r ó w n o wypalonej, m a r m u r k ó w , szkła tłuczonego lub ostrych narzędzi stalowych, m u ł u rzecznego, popiołu odsianego z miękkiego drewna, wreszcie kredy, szczoteczki lub sukna i czystej wody. W neolicie (okres kamienia gładzonego) bursztyn już szlifowano ręcznie, to znaczy bez pomocy siły nożnej czy innej zmechanizowanej. Niemniej długo jeszcze u ż y w a n o narzędzi krzemiennych — skrobaczy, gładzików, ś w i d e r k ó w . Te ostatnie p o c z ą t k o w o służyły nie tyle do borowania, ile do pogłębiania i powiększania o t w o r ó w j u ż gotowych. O t w o r k i te — całkowite lub zaczęte w r ó ż n y c h b r y ł k a c h bursztynu — p o c h o d z ą z odległych czasów, kiedy żywica 6 ówczesnoj sosny s p a d a ł a w upalne dni w i ę k s z y m i lub mniej­ szymi soplami, w różnych ilościach, mniej lub więcej s t ę ­ żała na powietrzu, a s p a d a j ą c niekiedy ze znacznej wyso­ kości zaczepiała lub n a d z i e w a ł a się na z ł a m a n e sęczki, gałązki. W nocy soplo tężały, z czasem s p a d a ł y razem z u ł a m k i e m gałęzi na ziemię, w błoto czy do wody — i t a k został z czasem w bryłce j a n t a r u po spróchnięciu drewna o t w ó r na wylot zaczęty lub wypchany sęczkiem, nie do­ kończony, zwany dziś „ n a d z i a k i e m " (od nadziania się, j a k wyżej wyjaśniono). Niekiedy sople s p a d a ł y na z ł a m a n e trzciny, łodygi roślin b ł o t n y c h i wtedy m a m y nadziaki innego r o d z a j u — ( n i e k i e d y z roślinami, szyszkami i zwie­ r z ą t k a m i w e w n ą t r z ) — zowią je niesłusznie „ w r o s t k a m i " , a na K u r p i a c h wprost „ w ś c i b k a m i " czy „ ś c i b k a m i " od „wścibić s i ę " (wleźć w obce miejsce). Te wścibki na K u r p i a c h s p o t y k a j ą i przy obróbce „ k o r a l a " z t a k i m owadem ( m u c h ą , komarem, m r ó w k ą ) są p o ż ą d a n e w sznurze p a c i o r k ó w i no­ szone w koralach, jako pewnego rodzaju amulet. W dawnych koralach w k a ż d y m sznurze m o ż n a było zobaczyć ogładzony, zawsze przezroczysty, paciorek z widocznym owadom (wścibkiem) . 7 Nadziaki po ich wykorzystaniu przez j a n t a r n i k ó w — dźwignęły bursztyniarstwo na nogi, a kiedy zaczęto w nich powiększać, p r o s t o w a ć czy pogłębiać nie zawsze k s z t a ł t n e otworki (na razie przy pomocy narzędzi krzemiennych ), jantarnictwo zaczęło rozwijać się na dobre. O t w o r k i na pół c h o ć b y gotowe p r z y d a ł y się nie t y l k o do w y r o b u wisiorów, medalionów, serduszek, kółek „ o b w a r z a n k ó w " zawiesza­ nych dzieciom na szyję przy z ą b k o w a n i u , ale również do wyrobu obrączek i pierścieni, gdzie otworki w nadziakach b y ł y powiększane i poszerzane przed o s t a t e c z n ą o b r ó b k ą . Pierwotni bursztyniarzo wiedzieli o t y m dawno, t a k w tej Puszczy, czy w innych dalszych stronach Polski, gdzie w y s t ę p o w a ł jantar. W i d z i m y to z wykopalisk Starego G d a ń s k a ' , gdzie wykopane warstwy kulturowe sprzed t y s i ą c a lat (pod kierunkiem prof. К . J a ż d ż e w s k i e g o z Łodzi) w y k a z a ł y również bogactwo jantarowe •— w postaci su­ rowca, w y r o b ó w całych, uszkodzonych czy p o ł a m a n y c h . 9 I I . 5. Bryla bursztynu, cli- 16 oni wydobyta z N a r w i pod Grabowem. 193 �Wiele z nich ma ślady n a d z i a k ó w przy dalszej obróbce, a co ciekawe, że wiele z t y c h w y r o b ó w j a k wisiory, korale czy obrączki jest zbliżonych do analogicznych w y r o b ó w z K u r p i ó w . S k ą d takio p o d o b i e ń s t w o ? W y r o b y kurpiowskie z jantaru słynęły nie t y l k o w k r a j u , znano je za granicami, a w r. J 878 na Wystawie Powszedniej w P a r y ż u b y ł y rozchwytywane przez zwiedzających. Ekspansja bursztyniarska K u r p i ó w b y ł a dość szeroka. Emigranci kurpiowscy do USA wozili ze sobą i wyroby jantarowe, k t ó r e cieszyły się wielkim popytem, sprowa­ dzono je z Polski „od bólu g ł o w y " . Jedna z rodaczek dala sobio zrobić na głowę p i ę k n ą kolię z całego złocistego sznura jantarów. Po skasowaniu monopolu p a ń s t w o w e g o nad ,.bemsteinom" w sąsiednich Prusach (1867) Kurpiowie chodzili k o p a ć bursztyn na gruntach swoich krewnych i znajomych. W czasie 11 Wojny Świntowpj tutejsza ludność, k t ó r a znalazła się przypadkowo za Dnieprem, o d k r y ł a tam ziemię b u r s z t y n o d a j n ą w pobliżu Kijowa i po k i l k u latach t u ł a c z k i przywiozła ze sobą b r y ł k i tamtejszego j a n t a r u . K i e d y N i e m c ó w - b u r s z t y n i a r z y z Sarnbii zabrano w cza­ sie wojny do wojska, na ich miejsce wysłano t a m na przy­ musowe roboty tych z ludności kurpiowskiej, k t ó r z y znali się na bursztyniarstwie. N i e k t ó r z y b y l i t a m do końca wojny. Do o b r ó b k i jantaru Kurpiowie posługiwali się obra­ b i a r k ą sznurową, o b r o t o w ą zo smykiem, t o k a r k ą ręczną z k o r b k ą , t o k a r k ą z dyszlem (pionowym i p o z i o m y m ) " , z kołom r o z p ę d o w y m i p e d a ł e m i — po głuchych wioskach — k o ł o w r o t k i e m do przędzenia, przygotowanym odpowiednio do o b r ó b k i . N a p r z y r z ą d a c h t y c h od stu kilkudziesięciu lat I I . 6. Fajka inkrustowana bursztynem mlecznym i miodo­ w y m , okuta m o s i ą d z e m . W y k . po 1945 г. I I . 7. Korale z bursztynu. в bursztyniarze kurpiowscy toczyli i szlifowali pierścionki, cygarniczki, korale, naparstki, guziki, k u b k i , kieliszki i t p . Toczono najczęściej przy pomocy ł a m a n e g o w ostre k a n t y szkła okiennego lub od potłuczonych lamp naftowych. Zdolniejsi wydrapywali przy pomocy tegoż szkła fajki, tabakierki, k a ł a m a r z e , figurki, pasje, płaskorzeźby, łań­ cuszki, s z k a t u ł k i i t p . Wyroby specjalne — Upominki — Żyrandole — „Pająki" — „Korale — Różańce N a K u r p i a c h zdolni „ b u r s z t y n i a r z e " nie t y l k o obrabiali zwykłe „ k o r a l e " i serca, ale również wyroby artystyczne. „ P a j ą k i " z nadzianych na sznurki obrabianych barwnych j a n t a r ó w s p o t y k a ł o się po wsiach, w okolicach, gdzie on występował i b y l i do tego zdolni mistrze. Podobny, większych rozmiarów „ p a j ą k " widzimy u sufitu w sali bursztyniarskiej Muzeum Regionalnego w Ł o m ż y . W y k o n a ł go W . D e p t u ł a z Surowego, pow. Ostrołęka. W kościele w Czarni wielka figura Madonny m i a ł a na szyi z a k r ę c o n y parokrotnie wielki sznur b u r s z t y n ó w , przeważnie barwy „ m i o d o w e j " . Często przy obrazach czczonych specjalnie przez ludność t u t e j s z ą zawieszano korale jako wota. W i d z i m y je i w Częstochowie. W kościele w M a ł y m P ł o c k u , pow . Ł o m ż a b y ł y przed I W o j n ą Ś w i a t o w ą dwa ż y r a n d o l e , duże i pięknie wykonane z zebranych w okolicy b u r s z t y n ó w , najwięcej z pięknie szlifowanych „ m i o d o w y c h " korali niewiast kurpiowskich. Te jedne z nielicznych, a możo jedyne tego rodzaju ż y r a n ­ dole p r z e p a d ł y w czasie zbombardowania tegoż kościoła w czasio pierwszej wojny. Po wojnie, gdy budowano n o w y kościół, miejscowy proboszcz ks. Ciborowski chciał ze zbieranego bursztynu zrobić upiększenie w ołtarzu, np. 7 194 �9 П. 8. R ó ż a n i e c z bursztynu kopalnego. I I . 9. Naszyjnik z sorduszkiom z bursztynu. X I X w. cymborium, ale dzieła nie dokończył i sam zginął w obozie hitlerowskim. U p o m i n k i jantarowe z „kurpieckiego z ł o t a " , do tego wykonane przez miejscowych a r t y s t ó w ludowych, b y ł y zawsze p o ż ą d a n e i mile widziane. T o t e ż różne k o m i t e t y k o r z y s t a ł y z takich okazji niejednokrotnie. Na p r z y k ł a d w czasie jubileuszu 50-lecia pracy J . I . Kraszewskiego delegacja kurpiowska p r z e d o s t a ł a się przez zieloną granicę i złożyła J u b i l a t o w i dary, m i ę d z y k t ó r y m i b y ł k a ł a m a r z jantarowy miejscowego wyrobu. Podobny k a ł a m a r z ofia­ rowano H e n r y k o w i Sienkiewiczowi, k t ó r y p r z y b y ł do Ł o m ż y z odczytem o Śląsku. D l a duchownych wyrabiano t u specjalne różańce bursz­ tynowe. Co prawda ani Ostrołęka, ani Myszyniec nie do­ czekały się ulicy „ P a t e r - N o s t e r s t r a s s e " , j a k G d a ń s k czy inne większe miasta, ale wyrabiano t u różańce dla przyby­ w a j ą c y c h na wizytację b i s k u p ó w ; jantarowe różańce kupowali c h ę t n i e zakonnicy, nie t y l k o miejscowi, lecz t a k ż e zagraniczni, np. z Holandii. W Ł o m ż y , j a k donoszą dawni pisarze, b y ł y do s p r z e d a ż y jantarowe łańcuszki, w całości wykonane z jednej b r y ł k i m a t e r i a ł u przez tutejszych mistrzów. Dziewczęta z parafii Czarnia k / M y s z y ń c a , pow. Ostro­ łęka, jeszcze po I I Wojnie Światowej do noszenia feret­ r o n ó w na procesji m u s i a ł y b y ć wystrojone w sznury „ k o r a l i " bursztynowych. A b y zarobić na t a k i sznur, trzeba było pra­ cować przez całe lato przy sadzonkach w leśnictwie. Wiele dziewcząt z „ b u r s z t y n a m i " na szyi s p o t k a ć m o ż n a było w M y s z y ń c u na targach czy w kościele. Nie­ k t ó r e sznury „ p o babkach" m i a ł y j u ż po sto kilkadziesiąt lat i wiele z nich zdobi nasze wystawy w muzeach (Łomża, Warszawa). Sznur b u r s z t y n ó w na szyję k o s z t o w a ł jeszcze niedawno około 1600 zł. Ostatnie wojny i bursztyn — Ostatnia spółka bursztyniarska w Nowogrodzie — Podatki i kary w bursztynach — Waluta bursztynowa na Kurpiach Hitlerowcy zapędzali l u d n o ś ć do kopania „ b e r n s t e i n u " , ale K u r p i e opierali się temu mocno. Pobierano p o d a t k i i różnego rodzaju kary w jantarze, a K u r p i a n k o m zabierano lub wprost zdzierano p i ę k n e korale z szyi. Ilość miejscowego „złota" malała. Przed Pierwszą W o j n ą Ś w i a t o w ą obliczano, że na Kurpiowszczyźnie znajduje się ok. 100 tysięcy s z n u r ó w korali. K u r p i a n k i nosiły do 3 s z n u r ó w k a ż d a . Teraz, kiedy to piszę, są całe wioski puszczańskie bez tej rodzimej ozdoby. K i e d y zaraz po Pierwszej Wojnie Światowej przyszła p a m i ę t n a dewaluacja, Kurpiowie ustanowili swoją w ł a s n ą w a l u t ę b u r s z t y n o w ą . K a ż d y , k t o chciał n a b y ć zapałki, świece, cukier, naftę — nosił w kieszeni odpowiednie b r y ł k i j a n t a r u . T r w a ł o to do ustalenia się waluty. W kościołach na t a c ę kładziono wtedy (jak i dawniej) b r y ł k i bursztynu różnej wielkości. W a l u t a taka nie t r w a ł a długo i nie wszędzie — ale zrobiła swoje. Po drugiej wojnie p o w s t a ł a S p ó ł k a Bursztyniarska w Nowogrodzie, z oddziałami w Kadzidle i M y s z y ń c u . Z a p o c z ą t k o w a n o ręczną o b r ó b k ę i „ o d ś w i e ż a n i e " starych korali. Ta S p ó ł k a t r w a ł a około roku. Po drugiej wojnie zaproponowano autorowi niniejszego a r t y k u ł u zorganizowanie k u r s ó w bursztyniarskich w Ł o m ż y czy Ostrołęce. Postanowiono zorganizować najpierw w y ­ stawy bursztynowe, z a p o z n a ć z n i m i miejscowe społeczeń­ stwo i „ b u r s z t y n i a r z y " , a potem zacząć p r a c ę . Propono­ wane kursy m i a ł y t r w a ć k i l k a tygodni, uczniów do dwu­ dziestu ze stypendiami p a ń s t w o w y m i i s a m o c h ó d większy na rozjazdy terenowo-praktyczne. Wystaw u r z ą d z o n o 195 �k i l k a : w Nowogrodzie, w Ł o m ż y (przy muzeum), w War­ szawie w Muzeum Ziemi, w G d a ń s k u , Sopocie i Gdyni. N a w i ą z a n o k o n t a k t y z Cepelią, k t ó r a o d d a ł a wielkie usługi przemysłowi ludowemu. W y s t a w y „ J a n t a r w Polsce", „ J a n t a r w Ł o m ż y " zrobiły swoje, ale p r z e m y s ł czy sztuka bursztyniarska nie r u s z y ł y z miejsca. A n i nad N a r w i ą , ani na Pojezierzu, ani na naszym Pomorzu. B r a k surowca, niepewność inwesto­ wania w „ k o p a l n i e " s t a n ę ł y na przeszkodzie. Poczekamy jeszcze, a n u ż gdzie o d n a j d ą się gniazda i całe „ w ą d o ł y " tego naszego „ z ł o t a " . Z n a j d ą się wtedy dawni j a n t a m i c y . Przemysł bursztyniarski przemysłem ludowym Dotychczasowy p r z e m y s ł bursztyniarski wyszedł z ludu i przez wieś i lud b y ł prowadzony i rozwijany aż do ostatnich czasów. W i d z i m y to zresztą z wykopalisk w Starym G d a ń s k u , gdzie wszystkie wykopane sprzed wielu setek i t y s i ą c a lat przedmioty z j a n t a r u w s k a z u j ą , że ruszył ten p r z e m y s ł i dźwignął na odpowiednią w y ż y n ę l u d prosty — pomorscy rybacy, k t ó r z y w kierunku jantarnictwa nabrali odpo­ wiedniej wprawy, rozwinęli swe zdolności i w y t w o r z y l i sobie poza rybactwem — nowe źródło pracy i życia w ogóle. Na K u r p i a c h p r z e m y s ł ten dźwigał się i u p a d a ł . Nie b y ł o t u ani Barankiewiczów, j a k w Słupsku, ani T r z e ś n i a k ó w , j a k w G d a ń s k u , ani Kadela j a k w Gdyni. P r z e m y s ł ludowy, j a k powyższy, m o ż e rozwijać się wtedy, gdy ma w a r u n k i po t e m u : surowiec, swobodę eksploatacji i swobodę w p o m y s ł a c h t w ó r c z y c h . Wiedział o t y m i król Kazimierz Jagiellończyk, k t ó r y w r o k u 1467 zniósł k r z y ż a c k i monopol j a n t a m i c z y na Pomorzu Za­ chodnim. Dlatego w p r z e m y ś l e c h a ł u p n i c z y m w Słupsku m a m y i w y r o b y ludowe; nie ma ich natomiast na Poje­ zierzu Mazurskim, gdzie u p a ń s t w o w i e n i e bursztynu znie­ siono dopiero w r. 1867. N a K u r p i a c h nie było żadnego u p a ń s t w o w i e n i a — s t ą d rozwój sztuki jantarniczej nie miał przeszkód. 11 196 Bursztyn miał zastosowanie w medycynie ludowej. Leczono n i m choroby w e w n ę t r z n o - p ł u c n e , uporczywe bóle głowy, zaprószenia oczu, u ż y w a n o jako tabaczka od kataru. Większe b r y ł y bursztynu dodawano nieraz do posagu c ó r k o m ; nabywana ziemia „z bursztynem" oznaczała, że jest dobra — warta kupna. A dajcież jej na b u r ś t y n y coby m i a ł a stery syny — śpiewają pannom m ł o d y m na oczepinach. Jedzenie (kasza, kartofle) „ z bursztynem" — znaczy, że jest dobrze okraszone, ze skwarkami. Jak k t o z bursztyniarzy z m a r ł , m ó w i ą o riim, że „poszedł bursztyn k o p a ć " . Z tej ostatniej p r z y g a d y w k i widać, że K u r p i e nie t r a c ą jeszcze nadziei na przyszłość — że bursztyn jeszcze w ziemi jest. Oby t a k b y ł o istotnie... Gadka o burśtynie 12 Skiela wzion sie b u r ś t y n ? K i e n i Pon B ó g na grześnych ludzi n a p u ś c i u ł potop, to — j a k ziedomo ze starech ksiegów — straśliwy desc loł bez śterdzieści d n i ó w i noców nieprzerwanie, a ludzie gineni jak nandzne roboki. P ł a k o l i tyz rzywnie z niescańścia, a łzy jech — jek n a p e c n i o ł y groch grube, k a p o ł y w to wode potopowo. I zrobziło sie takoj: — ze łzów ludzi niezinnych, m a ł e c h dzieci i jensych n i e b o r o k ó w ulezoł sie b u r ś t y n j a k łza cysty i przejzysty — na pasije, na leki, na korole dla dziwcoków i na inse psiankne i przyjemne rzecy. — ze łzów grześników p o k u t u j ą c y c h i żałujących za gziechy powstoł b u r ś t y n przyciemnioły, zamglony, zachmuzony jekby, dobry na kadzidło, do fajków, na tabakiery abo r ą c k i do kijów. — a ze łzów ludzi złech, bluźnierców, opojów i insych ucotał się b u r ś t y n brudny, nie do u ż y t k u — na farbę, smołę i inse stuki podlejse. �I I . 10. Medalion z wizerunkiem Chrystusa, bursztyn, kopalny 3,8 X 3,7 cm. 11. 11. Medalion z wizemnkiom Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , bursztyn, wys. 3,5 cm. W y k . ok. 1880 r. 11. 12. Medalion z symbolami W i a r y , Nadziei, Miłości, bur­ sztyn kopalny, 8 , 7 x 4 cm. U . 13. K r z y ż na p ł y t c e przezroczystego bursztynu „ w o d n e g o " pow. Ostrołęka. I I . 14. K a ł a m a r z z w i e w i ó r k a m i wykonany z bursztynu przez Franciszka D e p t u ł ę . Surowe, pow. Ostrołęka ( 14 197 �I B u r ś t y n ocysca sie w ogniu cy na z a z ą c y c h węglach i z tego, co dobre b y ł o w ludzioch, wydaje d y m psijemny dla nosa i oców, a ze złek r e ś t e k zostoje na dnie troche smradliwych węgłów i carnech sadzy. A z borów, co narosły w tech niejscych po potopsio rozloła sio zizica, d a j ą c a z siebzie różno r o z m a i t o ś ć b u r ś t y nowo nad morzem i w siwej zieni i w duzech gniazdach po borach. 1 bez to b u r ś t y n nazywaj o do dziś s t a ż y bursty niaze zizieo od potopu swata a drzewa roniące w letnio ciepło zizice są to sosny w y p ł a k a n e , bo w y p ł a k u j ą z siebzie lepką m a s ę , zizicę, z chtórnoj bandzie k i e d y ś znowuj b u r ś t y n . A bandzie to zo siła r o k ó w — zo sto, t y s i ą c , a m o ż e nawet za duzo ziancej. PRZYPISY 1 H . Potoniec, 1908; S. Czarnocki, 1947 i i n n i . Patrz art. W ę g l o r z a , „ W s z e c h ś w i a t " , 1892. Starsza niewiasta, żona dozorcy muzeum, Eleonora K a m i ń s k a , z m a r ł a w latach pięćdziesiątych. Ludowa nazwa bursztynu na K u r p i a c h — j e d n y m z ważniejszych p r z e z n a c z e ń bursztynu było palenie go w kościołach. Prawdopodobnio npzwa wsi K a d z i d ł o w y ­ wodzi się od tego. A r t y k u ł pisany w r o k u 1962 (przyp. rod.) * M . Mucha, Ś w i a t o w i d , 1911, I X , s. 109—116. A n i „ n a d z i a k ó w " , ani „ w ś c i b k ó w " (jako wyrazów) nie s p o t k a ł e m d o t ą d w naszej literaturze jantarniczoj. O nadziakach słyszałem u bursztyniarzy w Przasnyski em, a o wścibkach w stronach myszynieckich j u ż od r. 1910. Z l i t e r a t u r y obcej w y r a z ó w t y c h nie znam. Wspomina o t y m archeolog czeski M . Muc'.i", j w . A u t o r niniejszego zwiodzał te i inne wykop l i s k ' , od G d a ń s k a poprzez K o ł o b r z e g i Słupsk do W o l i n a w ] . . tach 1960—1902. Wykopano t a m przedmioty, j<vk kor,Jo. o b r ą c z k i , wisiorki i t p . I t u i t a m b y ł y jodno i te same spo­ soby o b r ó b k i . i° P i ę k n ą d a w n ą t o k a r k ę „z dyszlom" p o z i o m y m o g l ą d a ć m o ż o m y w Muzoum Etnograficznym w Ł o m ż y . Rzadki to i ciekawy okaz. 4 Podaje E m i l i a Sukertowa w „ Z i e m i " , 1950, nr 7—8. »* Z m a t e r i a ł ó w Adama C h ę t n i k a p o d ł u g gadek A . Żebrowskich z Przasnyskiego. A . Chmielów, D e p t u ł ó w , Grochockich, Siwików i innych bursztyniarzy z Ostrołęc­ kiego i Kolneriskiego. 2 3 4 3 7 8 9 11.15. Kierec z bursztynu, rekonstrukcja. Fot. T. Hermaiiczyk, A. Johann— U. 1, 2, 7, 8, 9; J . Langda — ii. 10, 12; J . Świderski — U. 3-6, 11, 13-16. Obiekty ze zbiorów Muzeum w Łomży � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b2b0171ebf856f4eb3adba1e99fba8.pdf 1c2d456017da3d90d81ddc0edbe17ed6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4721 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4382 Title A name given to the resource Twórczość ludowa Kurpiów w dziedzinie sztuki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.107-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik TWÓRCZOŚĆ LUDOWA KURPIÓW Notatki, które poniżej zamieszczam, oparte są na moich obserwacjach i badaniach dawnych. Rzuca­ ją one trochę światła na stan sztuki kurpiowskiej, zwłaszcza w latach poprzedzających pierwszą w o j n ę światową, kiedy to jeszcze wiele obyczajów było ż y ­ wych a i niejedno cenne dzieło rzeźby, budownictwa, snycerki czy zdobnictwa w n ę t r z m o ż n a było zanoto­ wać. Niestety, z wielkiego Zbioru fotografii, rysun­ ków, o d r y s ó w i zapisek, jakie m i a ł e m z tych lat, oca­ lało niewiele. Przekazuję je dziś Czytelnikowi tak jak się zachowały i jak je m o g ł e m zrekonstruować. Przyjmując takie założenie, zrezygnowałem z uzu­ pełnienia artykułu wynikami nowszych badań i pu­ blikacji innych autorów. Niech p o k a ż e obraz dawnych czasów, tak jak widziałem je w latach przed i po pierwszej wojnie. Sztuka kurpiowska w wielu wypadkach jest po­ trzebą ż y c i o w ą tego ludu, który w y ł a d o w u j e w niej wrodzone zdolności twórcze i tworzy od dawna wszystko to na co mu pozwoli czas wolny, materiał jaki jest pod ręką, narzędzie jakim rozporządza, po­ m y s ł jaki mu przyjdzie do głowy. Wieś kurpiowska tworzy do dziś, choć w znacznie już mniejszym stop­ niu; sztuką zajmują s i ę kobiety i mężczyźni, dorośli i dzieci, biedniejsi i zamożniejsi. Rzadziej jednak wybija się ktoś ze swymi zdol­ nościami na dłuższy okres, a jeszcze rzadziej zdol­ ności swe pogłębiał dawniej przez odpowiednie wy­ U. 1. Grupa Kurpiów z zachodniej części W DZIEDZINIE SZTUKI szkolenie, zwiedzanie wystaw sztuki, w ę d r ó w k i ba­ dawcze po terenie itip. Zwykle tworzą ci, którzy w i ę ­ cej mają czasu, a w i ę c dzieci, młodzież obojga płci, kobiety w czasie zimy, ojcowie m a j ą c y „wyrękę" w gospodarstwie z s y n ó w , czy dziadkowie żyjący na dożywociu u dzieci. Twórczość poszczególnych arty­ stów trwa niekiedy krótko, to z n ó w odnawia s i ę lub wzmaga przy różnych uroczystościach, obrzędach do­ rocznych, świętach uroczystych (odpusty) itd. Nie­ kiedy K u r p starszy tworzy dla dzieci i w n u k ó w , na podarunki dla znajomych lub osób k t ó r y m coś za­ wdzięcza, dla wsi lub kościoła, często bezpłatnie, a jeśli dla zarobku, to przeważnie z w i e l k ą niechęcią. Teraz to się u wielu zmieniło. Kiedy nie ma własnej ochoty, z trudem da się n a m ó w i ć na w y s i ł e k fizyczny lub u m y s ł o w y w dziedzinie sztuki. Przymus w tej dzie­ dzinie stosowali Niemcy-okupanci, nie zawsze z od­ powiednim skutkiem, a w czasie nieszczęść ogólnej wagi — twórczość artystyczna na pewien okres pra­ wie zamierała, chyba że ktoś mieszkał w takim za­ kątku, że w ogóle o świecie mało wiedział, czuł się bezpieczniej, a czasem swoim rozporządzał. W różnych kierunkach rozwijała się twórczość ludowa kurpiow­ ska. Zawsze związana była z puszczańskim życiem, z miejscową przyrodą, z ziemią i w ł a s n y m — po­ wiedzmy — zakątkiem, regionem, z upodobaniami wsi, z barwami, przeważającymi w okolicy, z materiałem, jakim można było rozporządzać, z tym wszystkim co parafii kadzidlańskiej w strojach z lat 1890—1905. 107 �najwięcej oddziaływało bezpośrednio na wyobraźnię ludu, na jego pamięć w z r o k o w ą itd. Rzeczy i motywy importowane, jeżeli przychodziły, to znacznie później, kiedy K u r p wyjrzał z lasów na pola, wyjechał do miast lub za morza. Poniżej podajemy krótki przegląd monograficzny twórczości artystycznej na Kurpiach, tej na którą oddziaływało najbliższe otoczenie, przyroda martwa, ż y w a i ożywiona, gdzie się dany twórca urodził i od­ chował. Zaczniemy od twórczości najprostszych, od tworzących już dzieci. Pierwociny sztuki na murawach i piaskach. Piachu białego czy nawet kolorowego na Kurpiach nie bra­ kuje, toteż wykorzystywany on jest nieraz bezwiednie w celaoh zdobniczych. Już m a ł e dzieci usypują z pia­ sku, przy pomocy posuwania prawej nogi (bosej) do nogi lewej (czasem odwrotnie), różne „stecki" czyli dróżki i ścieżki, węże, koła, spirale, obory, ogródki itp. Robią to niekiedy wprost na ulicach i drogach w i e j ­ skich, oczywiście niebrukowanych. Niekiedy tak usy­ pane wzory b y w a ł y dość pomysłowe, zajmując na pewien czas u w a g ę dzieci, uczyły ich symetrii i pew­ nego rodzaju rysunku (il. 2). Wzory te usypują za­ równo dziewczęta, jak i chłopcy. Podobnie wśród dzieci, na murawach nadrzecz­ nych, z piaskiem w pobliżu, m o ż n a było zobaczyć usypywane z piasku na zielonym paśniku różne po­ m y s ł o w e nieraz ornamenty. W tym wypadku częściej donoszą piasek w czapkach lub skorupach chłopcy, a usypują wzorki dziewczęta. A na niedziele i święta podczas lata dziewczęta już starsze „usypują" piachem białym podwórza i przedsienia, często też w różne wzory miejscowych p o m y s ł ó w , jak kółka, serca, gwiazdy i różne „zygza­ ki", faliste linie (il. 3). Są to pierwociny zdobnicze, których początek m o ż e sięgać czasów, kiedy innych kobierców i d y w a n ó w ludność tych (a pewnie i innych) stron jeszcze nie znała. Kolorowy piach (obok białego) znajduje się często nad rzekami (czerwony lub żółty), a zabarwie­ nie jego powstało przez domieszki żelazistomineralne, występujące w niektórych okolicach nad Narwią. Do podobnych celów zdobniczych, w stanie często rozcieńczonym, służyła znajdująca się gdzie indziej biała glinka, którą bielono mieszkania od w e w n ą t r z . W okresie świąt dorocznych glinką tą malowano kwiaty i palmy na ścianach licowych tych chałup, w których były panny na wydaniu. Dziś ten zwyczaj prawie zamarł. Zdobnictwo nad wodami. Nad brzegami rzek i je­ zior obszaru kurpiowskiego znajduje się m n ó s t w o muszelek (skorupek) po różnych słodkowodnych błot­ niarkach, zatoczkach, małżach i innych ś l i m a k o w a tych tworach. Dziewczynki przekłuwają zebrane i umyte skorupki szydłem i nawlekają na nitki, two­ rząc w ten sposób oryginalne naszyjniki, które rade Pierwociny sztuki na piaskach i murawach: II. 2. — na piaskach. II. 3. — ornamenty z piasku na mura­ wie. II. 4. — wzory wycinane na wysokiej murawie. 108 �II. 5. a, b — ozdoby układane z patyczków („choinki", „jeglijki"), c, d — szczyty „choinki", „jeglijki", naj­ częściej stosowane przy budowlach. Wzory z lat 1900—1910. II. 6. Naszyjniki z muszelek i grzybienia. II. 7. Kurpiowskie naczynia gliniane. Wł. Muz. Nowo­ gród. Szafkę wyk. Konstanty Chojnowski, JankowoMłodzianowo, pow. Łomża. zawieszają na swoich szyjach. Robią to przeważnie z muszelek drobnych, a niekiedy przeplatają je w i ę k ­ szymi dla urozmaicenia. Wisiorki („mentale") do tych korali robią z większych skorup opróżnionych po m a ł ­ żach, błyszczących niekiedy od strony w e w n ę t r z n e j perłową masą. Przypomina to częściowo podobne ozdoby, wyrabiane przez ludność nad brzegami mórz (il. 6). Z niektórych muszli chłopcy robią gwiazdki, bawią się nimi w różne gry, płacąc przegrane również m u ­ szelkami. Z różnego kształtu i koloru muszelek star­ si majsterkowie składają i lepią różne ozdoby do w a z o n ó w kwiatowych, podstawki do lamp oraz inną galanterię o manierach bardziej współczesnych. Spo­ tykało się te wyroby przeważnie po miastach i osa­ dach nadrzecznych, dziś ludzie nie mają na nie ani czasu, ani cierpliwości. Z różnokolorowych małych otoczaków, zbieranych w wodzie, przeważnie kwarcytów, starano się przy pomocy cementu układać i prasować różnego rodzaju ciekawą mozaikę, stosowaną np. w zdobnictwie wnętrz nowszych k o ś c i o ł ó w . Z łodygi rzecznego grzy­ bienia (z żółtym, pachnącym silnie kwiatem) za po­ mocą odpowiedniego nadłamania grubej łodygi, po­ siadającej mocny naskórek, przytrzymujący otrzyma­ ne z nadłamania tzw. „kolanka", dziewczęta robią sobie na poczekaniu oryginalne zielone naszyjniki, ze zwieszającym się na łodydze kwiatem pośrodku. Trzymają się one na szyi bez żadnych nici czy innych wiązadeł. Dziewczęta wracając od rzeki są w podobny sposób gromadnie przystrojone. 1 Wyroby zdobnicze z bogactw puszczańskich. O wy­ robach tych piszę w różnych odcinkach niniejszej pracy. Do wielu pomysłów, związanych ze sztuką, potrzebne jest najpierw drewno. Umieją je też wy­ szukiwać sobie do różnych potrzeb; sosna jest tu na pierwszym miejscu, za nią brzoza, lipa, jałowiec i inne. Najpierwszym materiałem zdobniczym są kwiaty: sa­ sanki, konwalie, niezapominajki, goździki, czeremcha. Wianki z tych kwiatów, równianki, zaplatarski we włosy są „przystrojem" młodych dziewcząt. Starsze — dodają barwne kiście jagód jarzębiny, kaliny. „Kora­ le" i różne wisiorki robią dziewczęta z jagód jarzę­ biny, żołędzi itp. Wyroby z szyszek sosnowych (sta­ re to „kokoszki") i ś w i e r k o w y c h były znane po­ wszechnie. Zabawy dzieci w „kokoszki" ze starych rozszczepionych szyszek, „łapanki" z nich w powietrzu (kamyków tu w ogóle brak), „rzucanki" nimi do ce­ lu — wszystko to było znane. Dziecinne zabawki to wisiorki na sznurkach, ozdoby choinkowe (farbowane lub złocone). Z suchych szyszek, rozmaicie barwio­ nych, układano na okrągłych podstawkach z desek i naklejano różne ornamenty. W środku zostawiano miejsce (plac) na świecznik lub l a m p ę naftową i sta­ wiano je na stołach w leśniczówkach. Do ciekawych w y r o b ó w tego rodzaju należą jelenie (il. 33) i orły (godło państwowe), układane z łusek szyszek świerkowych, naszywanych na grube płótno czy tekturę. Zajmują się tym przeważnie dziewczęta. �... - , . . • . Wyroby te zawiesza się na ścianach obok wycinanek. Tego rodzaju sztuka może się rozwijać tylko w pusz­ czy. Z w y r o b ó w zdobniczych z rogów i kości pozostały już tylko resztki w ostatnich dziesiątkach lat. Z róż­ nych znalezionych r o g ó w wyrabiano rękojeści do l a ­ sek, rogi do prochu, śrutu i kul (proehownice), rogi do picia (il. 9), z w i ę k s z y c h zaś okazów trąbki pastu­ sze i rogi m y ś l i w s k i e do trąbienia. Z rozgałęzionych r o g ó w jelenia robiono wieszadła do sprzętu ł o w i e c ­ kiego (w leśniczówkach) oraz świeczniki i oryginalne żyrandole (w starych kościołach). Rogi do prochu, do picia, a dawniej też różne obsady do nożów czy r ę k o ­ jeści były niekiedy bogato zdobione, rżniętym i cię­ tym ornamentem. Do powyższych w y r o b ó w używano tylko wierzch­ niej twardej powłoki rogowej, którą po wygotowaniu rogu we w r z ą t k u oddzielano od środkowego rdzenia przez tłuczenie go drewnem. Ozdoby rogowe — jak np. rękojeści do lasek — b y ł y starannie gładzone i przytwierdzane do mocnych dębczaków lub sękaczy jałowcowych. Nadto z rogów i kości robiono guzy do ubrań, różne ozdobne zapinki, tabakierki (il. 8), sprzączki do p a s ó w ftp. Do w y r o b ó w powyższych grubsze kości (np. wołowe) moczono przez dłuższy czas w wodzie i bielono miesiącami na letnim słońcu. Z części rogo­ wych (odrostków) jelenia i piszczeli kościanych wy­ rabiano różne gwiazdki, wafoiki myśliwskie, piszczałki pastusze itp. Wyrobami tyimi zajmowali się najczęściej pastuszkowie na paśnikach lub myśliwi. Bądź oo bądź wyroby powyższe — to pozostałości z życia paster­ skiego i łowieckiego, jakie na Kurpiach u nas przed okresem rolniczym panowało. Ceramika ozdobna w y s t ę p u j e na całym obszarze Kurpiowszczyzny zarówno północnej (nad Narwią środkową), jak i południowej (nad dolnym Bugiem), oczywiście tam, gdzie znajduje się odpowiednia do w y r o b ó w ceramicznych glina. Naczynia toczono na znanych powszechnie krążkach garncarskich piono­ 110 II. 8. Tabakierka z rogu, 1870 r., wym. 4 X 6 cm. Wł. Muz. Łomża. II. 9. Róg do picia, 1913 r. II. 10, 11. Różne części okuć żelaznych z dawnych wasągów, wyroby z miejscowego żelaza. Dobry Las, pow. Kolno. wych, jednoosiowych, z gliny czerwonej, żółtej lub siwej (ta ostatnia przeważnie z domieszką części żelazistych). Naczynia po wysuszeniu wypalano drzewem w piecach polowych, gdzieś w pobliżu lasu. Z na­ czyń wyrabiano przeważnie: miski, kubki, dzbanki różnej wielkości, garnki do żywności branej w pole, bańki do wody, oleju czy nafty, tłuczki do wyrobu masła, podkurzacze dla pszczelarzy itp., wreszcie le­ piono i wypalano fajki, kielichy, zabawki (piłki, lal­ ki, fiukacze, zwierzęta i ptaki), a nawet „Pasyje" (wi­ zerunki Chrystusa z gliny) oraz wytłaczane w formie płaskorzeźby obrazy z gliny (nip. M. B. Częstochow­ ska, św. Florian) i kropielniczki, zawieszane przy drzwiach. Na garnkach, miskach, dzbankach, naczy­ niach do mleka i innych naczyniach były ozdoby z kresek prostych'lub falistych, rysowane na wilgot­ nej glinie patyczkami. Bogatsza i bardziej efektowna ornamentyka znaj­ duje się na naczyniach Kurpiowszczyzny południowej (okolice Pułtuska, Wyszkowa, Broku). Bardzo ciekawe i w a r t o ś c i o w e pod w z g l ę d e m zdobnictwa są też wy­ roby znad Narwi (okolice Ostrołęki, Łomży, M y s z y ń ­ ca, Kolna). Znamienne jest, że zdobnictwo w s p ó ł c z e s ­ ne na naczyniach z gliny jest niemal identyczne jak zdobnictwo garncarzy sprzed tysiąca i więcej lat, o czym świadczą szczątki miejscowej ceramiki grodzislkowej wczesnohistorycznej i przedhistorycznej. Publikowano je nieraz jako typowe zdobnictwo k u l ­ tury łużyckiej czy wczesnohistorycznej, np. w dzie­ łach prof. J . Kostrzewskiego. Na naczyniach współczesnych z pocz. X X w. (il. 7) przeważa polewa zielona, żółta, biała lub ciemnobrą­ zowa; w gruzach dawnych pieców garncarskich, prócz powyższych, widzimy p o l e w ę w kwiaty, liście i orna­ menty czerwone lub niebieskie, dziś niespotykane. Wypalane świątki z gliny miały również p o l e w ę kolorową. Kafle ozdobne do pieców wypalano dawniej w Myszyńcu. Ze zwierząt lepionych z gliny i wypalanych naj­ w i ę k s z y m popytem cieszyły się jelenie (do 1939 r. w Wyszkowie) i koguty („kury"). �Bursztyn w miejscowej sztuce ludowej nad Nar­ wią zajął niepoślednie miejsce. Kopalina ta powsta­ ła — jak wiadomo — z ż y w i c y olbrzymich l a s ó w sosny bursztynowej (dziś nieistniejącej), rosnącej w okresie wczesnym trzeciorzędowym, znajduje s i ę w różnych miejscach Europy, a w większej ilości nad B a ł t y k i e m <w Samfoii pod Królewcem) i częściowo nad Narwią. Po bursztyn (jantar) już przed Chrystu­ sem prowadziły szlaki z Grecji i Rzymu, a z czasem i z Arabii, a pieniądze greckie i rzymskie z brązu i srebra, znajdowane nad Narwią i w okolicach Ełku, świadczyły, że i (tutaj [był prowadzony handel bur­ sztynem. 2 Bursztyn nadnarwiański kopano na niższych miej­ scach, niekiedy bagienno-torfiastych, znajdowano go nad brzegami Narwi i d o p ł y w ó w , zbierano przy re­ gulacji d o p ł y w ó w , kapaniu studzien i r o w ó w . B u r ­ sztyn ten, w y s t ę p u j ą c y w różnych odmianach i ga­ tunkach, był twardy i nadawał się do obróbki. O sztu­ ce bursztyniarskiej nad Narwią czytamy w y r a ź n e już wzmianki od X V I I I w. Siady są jednak o wiele dawniejsze (o czym kiedy indziej) . Kopano w kilkudziesięciu miejscowościach, a w niektórych wsiach (np. Wolkowe pod Myszyńcem) lud­ ność w latach 1860—1880 więcej zajmowała się poszu­ kiwaniem i kopaniem bursztynu aniżeli rolnictwem. Z kopanego bursztynu toczono na miejscu „korale" dla dziewcząt, robiono różne wisiorki z płaskorzeźbą Chrystusa na krzyżu, serca itp. Nadto wyrabiano f a j ­ ki, cygarniczki, tabakierki, łyżki ozdobne, rączki do lasek, guzy, spinki do kapeluszy kurpiowskich. Wszyst­ kie te wyroby należały do ludowej sztuki miejscowej, 3 11 10 wyrabiano je ręcznie lub na prymitywnych warszta­ tach i tokarkach, prostymi narzędziami. Korale (pa­ ciorki) bursztynowe były p r z e w a ż n i e płaskie, większe na środku sznura, a mniejsze bliżej końców; b y ł y n a j ­ częściej toczone na gładko, a niekiedy rżnięte w kan­ ty („graniaste"). Zupełnie podobne znajdują się na starych cmentarzach, gdzie chowano Kurpianki w bursztynach (z X V I I — X I X w.). Co do barwy, to na miejscu najwięcej były uży­ wane bursztyny czerwone i koloru „miodowego". K o ­ loru kości, białe, „kapuściaki" w stanie surowym szły na eksport. Warsztaty bursztyniarskie nad N a r w i ą znane były w Ostrołęce, Myszyńcu, Nowogrodzie oraz w niektó­ rych miejscowościach pow. przasnyskiego, na uboczu zaś rdzennej Kurpiowszczyzny — w Łomży. Zdobnictwo w żelazie. Wyroby żelazne były na Kurpiach dość rozpowszechnione, czemu sprzyjało ż e ­ lazo miejscowe otrzymywane w piecach hutniczych, tzw. kuźnicach, przy pomocy w ę g l a drzewnego z l i monitu lub rudy darniowej, której nie b r a k o w a ł o na tutejszych zakwaszonych łąkach i bagnach. Na do­ bywanie i wytapianie rudy nadawano specjalne przy­ wileje królewskie, co do których akta z X V I — X V I I w. przechowały się w odpisach i dawnych drukach. b 111 �II. 12. Wycinanka kurpiowska, 1930 r., wys. 21 cm. Story My­ szyniec, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. II. 13. Wycinankarka z Kadzidła, Rozalia Po­ lak w latach młodości. U. 14. Szlaczek — wycinanka, wym. 5 X 13,5 cm. Wyk. 1948 r. Ro­ zalia Polak, Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. A. Chętnik. Ił. 15. Dzbanki na jagody ple­ cione z preparowanych korzerzeni sosnowych. Tatary, pow. Ostrołęka: a, b — wyk. 1932 r., Kaczyński (ojciec), c — wyk. 1924 r., Sobiech (dziadek). II. 16. Pas pleciony z jednego ka­ wałka rzemienia. II. 17. Krze­ sło kurpiowskie, wyplatane z powróseł, z lat 1870—1900. II. 18. Półćwiartek pleciony z ko­ rzeni sosnowych. Wyk. po 1947 r. Aleksander Kaczyński, Tatary. Wl. Muz. Łomża. ii �Mając swoje żelazo, Kurpie zajęli się kowalstwem. Lubili to rzemiosło i doprowadzili je w wielu w y ­ padkach do w y ż y n sztuki miejscowej {ii. 10, 11). Kuźnic było dziesiątki w tych stronach, a z żelaza kowale wyrabiali narzędzia domowe, rolnicze, rybac­ kie, gwoździe, rusznice i pistolety, zamki wszelkiego rodzaju (skoble, zasuwy, kłódki, zatrzaski), okucia sań, w o z ó w i bryczek (kolas, wasągów). Specjalną różno­ rodnością rysunku i zdobnictwa odznaczały się tzw. koruny — zakończenia żelazne figur drewnianych, kościółków i kapliczek z motywami roślinnymi i in­ nymi, będące dawniej ozdobą wiosek. Było ich setki w tych stronach, a k a ż d y inny, choć niektóre motywy powtarzają się stale. W czasie wojen wiele ich prze­ padło. Artystyczne ich wykonanie polegało przede wszystkim na zastosowaniu żelaza kutego w moty­ wach roślinnych lub zwierzęcych (np. koguty) lub w takich jak słońce i księżyc. Ozdobnie wykonane były również okucia bryczek (kolas) oraz niektóre zamki. Do nadzwyczajnych w y r o b ó w tutejszych ko­ wali zaliczyć można było piszczałki i flety do grania (z rur żelaznych lub mosiężnych), olbrzymie zegary kute na wieże niektórych dawniejszych kościołów (np. w Myszyńcu, Ostrołęce). Sztuka kurpiowska w żelazie rozwijała się znako­ micie w X V I I I i pocz. X I X w., zaczęła zamierać ok. 1860 r., gdy zamykano kuźnice wskutek zarzucenia terenu żelazem fabrycznym z sąsiednich P r u s . 4 Wycinanki. Do najpierwszych można by zaliczyć wycinanki robione nożem, nadłamaną łyżką lub ostrą skorupą m a ł ż ó w wprost na murawie lub paśniku przez pasących dobytek chłopców i dziewczęta. Mając dużo wolnego czasu, wycinali oni na wystrzyżonej przez dobytek murawie rozmaite wzory w formie szlaków, koronek, gwiazd itp. (il. 4). Co do techniki, nie mają one nic wspólnego np. z wycinankami papie­ rowymi, niemniej przez same dzieci nazywane są czę­ sto „wycinankami" lub „wcinankami", bo wcinają się nożem w głąb murawy, -pod ostrym kątem. Takie same lub mniej w i ę c e j podobne wzory po­ wtarzają się w drewnie, wycinane przez cieślów na belkach szczytowych chałup, odrzwiach, belkach pod 18 �pułapami (tramach, stomach ibp.), wycięte tam topo­ rem lub dłutem ciesielskim i(il. 5). Na dawnych wy­ robach rogowych, na grubej skórze p a s ó w i torb myśliwskich, na korze drzew i laskach pasterskich powtarzają się podobne ornamenty zdobnicze. Ostat­ nie wycinanki z kolorowego papieru (poprzedzone wycinankami z kolorowego 'płótna do p o ł o w y X I X w.) przewyższyły w wykonaniu i pomysłach wszystkie po­ przednie, robione na murawie, korze drzew, drewnie, skórze i płótnie. Można powiedzieć, że zawierają one wzory, ornamenty i p o m y s ł y skondensowane tu ze wszystkich rodzajów stosowanej sztuki ludowej miej­ scowej. Wystrzygane są zwykle przez dziewczęta (cza­ sami i przez chłopców) nożyczkami od strzyżenia owiec, przy odpowiednim składaniu papieru dwu- lub kilkakrotnym, od razu bez rysunku. Do ważniejszych należą „leluje" {palemki, gałązki, kwiaty) oraz kółecz­ ka i gwiazdy, ślicznie nieraz stylizowane, w kolor jeden lub parę nakładanych (il. 12, 14). Sposób wy­ cinania motywu zdobniczego też ma swoje nazwy, a w i ę c wycinanki są cięte w „szczyty", „kulasy", „drabki", „ząbki", „liście", „kwiaty", „kłosy", „ko­ pytka" itd. Sztuka wycinankowa na Kurpiach jest w pełni rozwoju i, jak m ó w i ą znawcy, 'bardzo nadaje się do przenoszenia jej na drewno czy metal lub też tkaniny. Kurp czerpie przede wszystkim wzory z otaczającej przyrody. Choinki, gałązki, kwiaty, ptaki itp. są tu w dalszym ciągu bezwiednym natchnieniem do dal­ szych p o m y s ł ó w w tej dziedzinie sztuki. Falsyfikaty, naśladownictwa i w p ł y w y obce m o ż n a odróżnić. Plecionkarstwo różnych t y p ó w rozwijało się tu od dawna, czemu sprzyjała obfitość wszelkiego mate­ riału przydatnego do tego rodzaju przemysłu i sztuki miejscowej. Materiałem tym b y ł y : korzenie sosnowe długie, niełamliwe i mocne, wszelkiego rodzaju w i k l i ­ na („mlekicina", „rokiecina", „szeluga" itp.), jałowiec, łyko drzewne, sitowie („sitkorz"), słoma. Z korzeni sosnowych długich często na kilka i więcej m e t r ó w (łupanych, dartych wzdłuż na pół) wyplatano wszel­ kiego rodzaju kosze, koszyki, koszałki, miary i miarki (il. 15, 18), opałki do karmienia koni, czasem obuwie i kapelusze. Dawnymi laty (do ipocz. X I X w.) z korzeni wyplatano miski do ciał sypkich i płynnych oraz m i ­ sternie plecione dzbanki, naczynia do ziarna, jagód, wody czy piwa. Jeden ze starszych koszykarzy uplótł sobie za życia t r u m n ę (z korzeni), którą trzymał na poddaszu swej chałupy do samej śmierci. Ostatnio oplatano korzeniami butelki i bańki, ochraniając je w ten sposób od stłuczenia, górne części lasek podróż­ nych itp. Prawdziwie artystyczne i trudne do wykonania by­ ły dzbanki, różne w formie, plecione zręcznie i bardzo szczelnie; odpowiednio preparowane od w e w n ą t r z nie przepuszczały wcale płynów, do których b y ł y dawniej używane, a nie tłukły się nigdy, służyły przez kilka pokoleń. Dzbanki takie trudno wykonać, a przeciętny koszykarz wikliniarski takiej pracy wcale się nie po­ dejmie. Dziś tylko nieliczni m o g ą taki dzbanek upleść. Z wikliny odpowiednio preparowanej pleciono również kosze i koszałki, wyplatane bryczki (kolasy), „baduły" i „wiersze" na ryby, robiono opałki, ale do w y r o b ó w artystycznych n a d a w a ł y się przede wszyst­ kim korzenie. Z łyka lipowego (wiązowego, wierzbo­ wego) pleciono dawniej zgrabne i lekkie obuwie, „chodacki" na nogi, oplatane naczynia i biczyska batogów. Biczyska z wikliny lub przeciętych wzdłuż p r ę t ó w dębowych pleciono nie tylko na okrągło, ale bardzo misternie na cztery kanty, co już uważano za pew­ nego rodzaju sztukę. Pałąki i żebra do koszów, moc­ niejsze części do kolas robiono z prętów jałowcowych, młodej dębiny itp. Z sitowia pleciono koszyki i maty, ale dział ten nie rozwinął się do granic sztuki. Ze słomy, wiążąc ją na okrętkę wikliną lub korzeniami, wykonywano (wiązano) słomianki, małe i duże naczynia (w formie beczek) do zboża. Natomiast wyplatanie słomą owsia­ ną stołków i krzeseł było już pewnego rodzaju sztuką*, którą m a ł o kto potrafił. S ł o m ę trzeba było specjalnie spreparować we wrzątku. Sprzęty takie wykonywano dawniej w okolicach Myszyńca (il. 18), a dziś koło Kadzidła. Wyplatano podobne stołki z korzeni r ó w ­ nież w okolicach Pułtuska. Ze słomy pleciono jeszcze kapelusze letnie na swój osobisty użytek, obuwie na mrozy, maty dla pszczół na zimę, zasłony na okna itd. Sztuka plecionkarska na Kurpiach po wojnach nie podnosi się, raczej upada. Sztuka w budownictwie drzewnym. Mieszkając w lasach ludność puszczańska, czy to nad środkową Narwią (w Puszczy Zielonej), czy też nad dolnym Bugiem (w Puszczy Białej) miała możność rozwinąć u siebie budownictwo drzewne. W obu puszczach na rozwój budownictwa w p ł y w a ł y jednakowe czynniki: 11. 19, 20. Ozdoby snycerskie domu. �II. 21. Dawna drewniana chata kurpiowska materiał i człowiek-rękodzielnik, toteż budownictwo na c a ł y m omawianym obszarze jest niemal jednako­ we. Materiałem budowlanym od w i e k ó w było tu drze­ wo i to w y ł ą c z n i e sosna. Z niej budowano chaty (cha­ łupy) i zagrody. Ś w i e r k o w i n y na ściany nie używa się tu w ogóle. Do budowli używano do niedawna tylko sośniny ciosanej z obu boków, dziś s i ę sztuki przepoławia piłą. Zasadniczą cechą chałupy kurpiow­ skiej jest budowanie jej stroną szczytową do ulicy; przed domem — pas ziemi na ogródek, za domem — sadek w i ś n i o w y lub jakaś drzewina z pasieką, drzwi w ścianie podłużnej od podwórza, niekiedy dobudowywano stajnię przy ścianie szczytowej (dla bezpie­ czeństwa przed wilkami i złodziejami), naprzeciw w ł a s n a studnia, dalej obora i stodoła, wszystko razem ogrodzone w p e w n ą harmonijną całość. Zadrzewienie liściaste lub iglaste. Swego czasu J . Karłowicz zaliczał chatę kurpiowską do typowego budownictwa pol­ skiego. 5 W starych chatach kurpiowskich, a często i w now­ szych, sztuka budownicza i zdobnictwo drzewne rzuca się nam wyraźnie w oczy. Budowa w węgieł, szczyt prostokątny, wymiar w płaszczyźnie zawsze prawie równej 5 X 4 lub 6 X 4 (dawniej w sążniach polskich). Dach kryty gontem, częściej słomą, przytrzymany „koźlinami" z drążków. Najważniejszy jednak jest tu licowy szczyt chałupy: u góry widzimy charakterystyezne zakończenie szczytu w postaci rogów, łbów ptasich, końskich, siekier itp. Wyrzynanki te, charak­ z ozdobnym szczytem, 1840 r. Kadzidło. terystyczne dla tutejszego budownictwa, są zakończe­ niami bocznych łat — wiatrówek, chroniących strze­ chę. Noszą one różne nazwy, jak np. „śparogi", „rogi", „rogale", „narożniki". Ściana szczytowa ma zwykle dwa okna (w starych domach jedno mniejsze od a l ­ kierza), nad oknami różne ozdobne wyrzynanki z de­ sek („korony") z motywami roślinnymi, ptakami itp. Najpiękniej zwykle przedstawia się sam szczyt: belka szczytowa oraz tzw. szczytówka (do której przybija się deski szczytowe) są zwykle nacinane i drążone ozdobnie w odpowiedni ornament, często w tzw. schodki. Dawniej w i d a ć to b y ł o w każdej chałupie. Szczyt ubijany z deseczek „do kantu", w przyjęte tu od dawien dawna zasadnicze typy ornamentów, mia­ nowicie podług starych nazw w „choinki" (sosenki), w „jeglijki" (rzadziej) oraz przy połączeniu obu w tzw. ornament „łamany" i wreszcie „ze słonkiem". Takie przede wszystkim szczyty spotykamy na obu obsza­ rach Kurpiowszczyzny, niekiedy z niewielkimi zmia­ nami lub odchyleniami (il. 19, 20). Zasięg chat tego typu jest dość rozległy, o b e j m u j ą c y całe dorzecze Narwi środkowej (największe nasilenie), dolny Bug i Mazowsze pruskie (zaludnione dawniej przez K u r ­ piów i w ogóle — Mazurów nadnarwiańskich), w k r a ­ cza też nad górną Narew i na Suwalszczyznę, Podla­ sie i Mazowsze warszawskie sięgając aż po Opoczyń­ skie, dość daleko wrzyna się ten typ chaty między chałupy o dachach czterospadowych, naczółkowych itp., co widać jeszcze w powiecie warszawskim i gar- 115 �II. 22. Kościół drewniany, 1. pol. XIX w. Łyse, pow. Kolno. II. 23. Brama cmentarna. Baranowo, pow. Przasnysz. II. 24. Dawna brama drewniana (obec­ nie nie istniejąca). Zalas, pow. Kolno .11. 25. Kościół drewniany. Lemian, gm. Turośl, pow. Kolno. te resztki jakby kurpiowskich chałup do budownictwa typu s ł o w i a ń s k i e g o . Sztuka budownicza kurpiowska pomału zanika lub się wypacza, ale ma jeszcze dość siły, by w y w i e r a ć duży w p ł y w na dalsze, północne Mazowsze. W sztuce budownictwa kurpiowskiego osobne miejsce zajmują bramy wejściowe, budowane z drze­ wa przy dawnych leśniczówkach, kościołach, cmenta­ rzach i innych miejscach zasługujących na w y r ó ż n i e ­ nie. Na rysunkach widzimy dwie: a) brama w e j ś c i o w a przy kościele w Zalasie (pow. ostrołęcki), ozdobiona siedzącymi na słupach gołąbkami, a na wierzchu ko­ gutem („kurem") (il. 24), b) brama kryta gontem, z drzwiami wejściowymi w łamany ornament, znaj­ dująca się przy cmentarzu w Baranowie (pow. przas­ nyski) (il. 23); obie wykonane przez wiejskich cieślów miejscowych. 6 Można jeszcze wspomnieć o studniach dawnych, u których górna c z ę ś ć żurawia była często ciosana i rzezana ozdobnie. Wnętrze chaty kurpiowskiej (sień, komora, izba gościnna z sieni na lewo, alkierz) przedstawiała daw­ niej piękną, harmonijną całość. Drzwi prowadzące do sieni są .zwykle wykonane ozdobnie, w ornamenty, gwiazdy czy kółka rzeźbione, słońce wschodzące itp. Podobnie nieraz drzwi wiodą z sieni do gościnnej izby. Izba ta, dość obszerna, u góry pod belkami miała wielką mocną belkę, tzw. tran lub tram, ozdobio­ ną na środku ornamentami wycinanymi w drzewie, niekiedy z datą postawienia budynku. Naprzeciw, w lewym kącie — stół z ołtarzykiem (najczęściej Pan Jezus Frasobliwy), obok — palmy z k w i a t ó w sztucz­ nych, pod pułapem cała galeria obrazów świętych, ozdobionych wycinankami z bibułki, firaneczkami, wolińskim oraz w stronach Mazowsza płockiego. Naj­ częściej ozdobna jest górna część szczytu domu, dol­ na zaś ubita jest pionowo (niekiedy cały szczyt ubity jest w ornament „łamany"). Ciekawe, że — jak w i ­ dzimy z niektórych dzieł niemieckich — resztki bu­ downictwa typu, powiedzmy, kurpiowsko-mazurskiego spotykamy na Pomorzu od Gdańska po Kołobrzeg i Szczecin, wśród niedobitków słowiańskich, otoczo­ nych morzem niemieckim. Niemieccy uczeni zaliczali 116 �490«'.*' niżej, po obu stronach — wycinanki kolorowe z papie­ ru, na stole przykrytym obruskiem lnianym — chleb i nóż. W tym kącie, pod pułapem, wisi zwykle pająk z kolorowego papieru albo „kierec" z ciętych sło­ mek i bibułek na nitkach (nieraz z fasoli lub nawet z bursztynu). Pod ścianami — ławy, z prawej strony w kącie — łóżko rozsuwane, niekiedy w kwiaty ma­ lowane, a obok — skrzynia na kółkach, również ma­ lowana ozdobnie w kwiaty i ornamenty. W oknach — zwykle firanki misternie cięte z bibułki, przy drzwiach szafka do misek i talerzy ozdobnie wykonana (il. 7), również często ozdobne, różnego rodzaju stołki i zyd­ le. Nade drzwiami, na ścianie — od środka wycinano z papieru „kury", a z prawej strony — piec bielony, farbką niebieską w górnej części w różne upiększe­ nia podmalowany, a pod nim ł a w y na zimowe wie­ czory, gdzie starsi opowiadają różne historie z daw­ nych czasów lub bajki dla dzieci: miały w i ę c i zna­ czenie społeczne. Inne „izbedki" są już bez ozdób, chyba tylko jakiś zydel czy krosna w nich pomieszczone. Bo były i krosna ozdobne snycerką. Sztukę budowlaną widzimy w starych kościołach i kapliczkach drewnianych, budowanych przez miej­ scowych cieśli (il. 22, 25); wnętrzom tych kościołów dawano ozdoby stolarskie i malarskie. Ciekawe i ory­ ginalnie wykonane były obrazy do noszenia w procesji (feretrony) w ozdobnych, rzeźbionych na miejscu r a ­ mach, których resztki widzimy do dziś w starych kościołach. B y ł y kościoły z żyrandolami i innymi ozdobami z bursztynu miejscowego. Dawnych kościo­ łów z drzewa dochowało się na Kurpiach kilka (Dą­ brówka, Łyse, Brodowe Łąki, Turośl i in.). Wyrzynanki i wycinanki z drzewa są jakby dal­ szym ciągiem zdobnictwa ludowego w sztuce budow­ lanej na Kurpiach. Wyrzynanki z cieńszych desek ro­ bili piłkami cieśle i stolarze przy chałupach, bramach, parkanach, kapliczkach i krzyżach przydrożnych. Wy­ rzynanki robiono w deskach pod szczytami (obecnie zamiast wycinanek w drzewie); wyrzynano też wia­ trówki przy strzechach, pod oknami, u ganeczków w nowszych chatach. Ozdabiano wyrzynankami i wy­ cinankami drzwi w e j ś c i o w e do chałup, śpichlerków, kościołów drewnianych; ozdabiano nimi solniczki, maglownice, kadłubki drewniane itp. Jako narzędzia do tych prac służyły: piłka wąska (z pałączkiem), dłuto szerokie, młotek drewniany, nóż ostry i mocny. Solniczki z jednego kawałka drewna (np. olszowego) ozdabiano niekiedy bardzo starannie wycinankami w formie różnych, dość skromnych ornamentów; podob­ nie stołki i skrzynie. Wielka jest ilość odmian wyrzynanek przy budynkach mieszkalnych. Każdy maj­ ster starał się, by zdobnictwo chałup nie było zbyt monotonne, również konkurencja między majstrami odgrywała tu p e w n ą rolę. 7 Sztuka ciesielska w bartnictwie. Obok innych za­ jęć, związanych ściśle z terenem, na Kurpiach (w Puszczy zarówno Zielonej, jak i Białej) rozwinęło się znakomicie bartnictwo, czyli pszczelarstwo. Pszczoły hodowano tu od w i e k ó w na wysokich sosnach, tzw. barciach, w których na kilkumetrowej wysokości dłu- bano („dziano") odpowiednie otwory („dzianki"), gdzie obsadzano roje pszczół. Ciekawa to była, niepodobna do dzisiejszej gospodarka. Przede wszystkim bartnik musiał umieć dostać się do pszczół, co robił przy pomocy specjalnej liny bartnej z deseczką („leziwem") do siedzenia, a wdrapanie się do „dziaraka" wymagało dużo siły i zręczności. Przeciętny bartnik posiadał cały „bór", czyli 60 barci z pszczołami, inni mieli „półborki", a inni i po parę „borów". Dla od­ różnienia barcie poszczególnych właścicieli miały wy­ cięte w korze i drzewie na pewnej wysokości odpo­ wiednie znaki (znamiona, klejma, godła), odróżniające barcie i bory poszczególnych bartników. Takie godła miały różne nazwy („strzałki", „oście", „grabki", „ostrewki" itp.), a wycięcie ich w drzewie na pewnej wysokości było swego rodzaju sztuką, którą nie każdy umiał i potrafił wykonać. Trzeba było wleźć na barć przy pomocy wspomnianej liny i tam odpowiednimi narzędziami ciesielsko-bartniczymi wyrąbać i w y c i ą ć znaki bartne ustalone przez bartniczą starszyznę w puszczy (Kurpie-bartnicy mieli swoje „prawa bartne", sądy, starostę bartnego, pisarza, ł a w n i k ó w itp.). Z n a ­ ków takich było setki nad Narwią i Bugiem. Sztuką wycinania na drzewach znamion bartniczych zajmo­ wali się niektórzy uzdolnieni artystycznie Kurpie„bartodzieje". Prócz znamion na barciach, znane było również zdobnictwo sprzętu pszczelarskiego i rzeza­ no specjalne kadłubki (wierzbowe, lipowe) do miodu oraz skrzynie do przechowywania akt bartnych. Okazy takie były do 1914 r. w Muzeum Kurpiow- 117 �skim w Nowogrodzie oraz w Muzeum Etnograficz­ nym w Warszawie (kadłubki-„rąezki", „pudlaki" itp.). Bartnictwo puszczańskie w p o w y ż s z e j formie prze­ trwało na Kurpiach do lat 1836—40, kiedy to ó w c z e s n e władze l e ś n e kazały bartnikom uprzątać barcie z puszczy. Wraz ze starym bartnictwem upadła i oma­ wiana gałąź sztuki bartniczej. Podobne bartnictwo, choć nieco odmienne, istniało w puszczach: Piskiej i Tucholskiej, w Puszczy Białowieskiej. Najdłużej przetrwało na Polesiu. Znane też było w innych l e ś ­ nych odcinkach Europy. Snycerstwo, czyli rzeźba w drzewie była i jest tu dość bogata, a ludzie zdolni, rzeźbiarze ludowi znaj­ dują s i ę w różnych wioskach. Snycerz (tak się tu niekiedy nazywają rzeźbiarze) wiejski rzeźbił jedynie ostrym nożem, żadnych innych narzędzi (prócz jeszcze toporka) nie uznawał, choćby je otrzymał — nie umiał i nie chciał nimi pracować. Rzeźbił zwykle na pamięć, wprost na oko, zaczynając z grubsza to­ porkiem. Jako materiału używano najchętniej lipy, czasami wierzby, brzozy, a nawet twardej gruszy lub dębu. Snycerze rzeźbili z drzewa raczej figurki do­ tyczące kultu religijnego a w i ę c „Pasyje" (w których krzyż malowany był niekiedy kolorową farbą w kwiatki i szlaczki), świątki (m. in. Chrystus Frasobli­ wy, Pieta, Święci Patronowie miejscowi, specjalnie popularni na danym terenie — 11. 26, 27, 28). W k o ś ­ ciele myszynieckim w okresie Bożego Narodzenia po­ kazywano „jasełkę",w których figurki pasterzy w y s t ę ­ p o w a ł y w ubiorach kurpiowskich. Rzeźbili też snycerze kurpiowscy laski z jałowca z g ł o w a m i ptaków, w ę ż ó w , koników itp. (il. 30, 31). Wyrabiali całe ołtarzyki na stoły i do kapliczek czy kościołów, rzeźbione ramy, feretrony, skrzynki, opar­ cia do zydlów, rączki do skrzypiec i basetli, czółenka ozdobne do krosien, kijanki (il. 29) dla narzeczonych na upominki itp. Niektóre miały osobliwy w y g l ą d i m ó w i ł y o wielkich zdolnościach domorosłego snycerza-samouka. Kolby („karpy") do broni palnej ozdo- 26 bione b y ł y dość często rzeźbą w kształcie ornamen­ tów, ł b ó w dzikich zwierząt, k w i a t ó w itp. Przedmioty te przepadły w czasie wojny. Sztuka rzeźbiarska na Kurpiach ż y j e do dziś. Zabawkarstwo (i inne wyroby ozdobne na K u r ­ piach) nie rozwinęło się szerzej, istniało tylko na uży­ tek miejscowy. Gier i zabaw miejscowych było r ó w ­ nież sporo, a niektóre z przyrządami. Różne .zabawy w „kozła", „kręgi", „podrzutkę", „derkacza" nie obesz­ ł y się bez pomocy odpowiednich dodatków, robionych z drzewa. Z drzewa też, odpowiednio dobranego, w y ­ rabiano dla dzieci stołeczki, koniki na biegunach (il. 32), wózki, zwierzęta na kijach, smoki, wiszące „bąki", ptaszki (il. 32). Strugano i rozmaicie wycinano z miękkiego drzewa „bierki". Służyły one do gry (za­ miast kart), było ich sztuk kilkadziesiąt o różnych nazwach, których już nie pamiętam. Bierki służyły jednak nie tylko do zabawy, za ich p o m o c ą oznaczano przędzę o d d a w a n ą do farbowania przez specjalistówfarbiarzy („farbarzy"). P o ł o w ę rozłupanej ręcznie bierki wiązano u przędzy, drugą połowę zabierał właściciel. Gdy odbierał ufarfoowaną przędzę, spraw­ dzano czy obie połówki bierek pasują do siebie i tak ustalano który towar do kogo należy. Zwyczaj ten zachował się tak długo, jak istniało ręczne tkactwo. Sporządzali też zabawki dla dzieci drwale, rozłu­ pując na drobne szczypki smolne drzewo. Długie szczypki przeplatano m i ę d z y sobą w różne ornamenty („kulasy", „gzygzaki", „wiatraczki" itp.). Kilkuletnie dzieci lubiły te zabawki. Z gliny (gdzie była) lepiono różne lalki i zwierzęta miejscowe (dzikie czy domowe), podobnie lalki z drze­ wa i szmat; były zabawki z szyszek, rogów, burszty­ nu. Zabawki pieczone z ciasta (lalki, zwierzęta) zwyk­ le nie trwają długo, gdyż zaraz po nabyciu ich na jarmarkach i odpustach są przez dzieci zjadane. Z a ­ bawkarstwo jarmarczne prawie że w y r u g o w a ł o w tej dziedzinie p o m y s ł y miejscowe. Z innych w y r o b ó w ozdobnych znane były fajki z czeczotki brzozowej okuwane mosiądzem oraz tabakierki, p u d e ł k a do ta­ baki i tytoniu z mosiężnymi kutymi zawiaskami, ha­ czykami czy zamkami. Malarstwo ludowe na Kurpiach znane było od dawna, malowano na murze, glinie, drzewie, blasze, szkle, płótnie, papierze. Malowali zwykle domorośli malarze, używając farb olejnych, wodnych, klejowych, białkowych. Olej (pokost) gotowali sami, farby roz­ cierali na płaskich, gładkich kamieniach lub blasze. Byli w ę d r o w n i malarze, którzy chodząc po parafiach malowali na blasze lub papierze obrazy ś w i ę t y c h , naj­ częściej Matki Boskiej, Pana Jezusa i patronów danej parafii. Obrazy były dość prymitywne w wykonaniu, barwne, z kwiatami dokoła lub w górnej części obok głowy. B y ł y i obrazy na płótnie, bez nazwisk i dat. Farby do papierów ucierane były podobno z białkiem jajkowym, po stu latach zachowały świeżość barwy. Na piecach malowano dawniej ozdoby z kresek, kółek, kropek, przecinków i spirali, przeważnie farbą wodną na białym tle (niebieską lub czerwoną), podobnie na bielonych ścianach zamiast lub obok wycinanek. Obrazy olejne na blasze ustawiano w przydrożnych �II. 26. Pieta z kapliczki, polichr., wys. 85 cm. Dłużewo, pow. Kolno. II. 27. Chrystus Frasobliwy, po­ lichr., wys. 38 cm. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jonkowo Młodzianowo, pow. Łomża. II. 28. Ukrzy­ żowany, ok. 1900 r., wys. 21 cm. Kadzidło, pow. Ostrołęka. Wł. Muz. Łom­ ża. 27 kapliczkach, na sosnach itp. Na drewnie malowano farbą olejną, z podkładem klejowym lub naklejonym płótnem lnianym (ściany w kościołach drewnianych). Na ścianach dawnych leśniczówek malowano ongiś strzelców (myśliwych), sceny z polowań na jelenie, dziki itp. Podobne sceny malowane zobaczyć można na zewnętrznych ścianach domów, na okiennicach, na skrzyniach wiejskich s a ń . Skrzyń u wozów, malowa­ nych w barwne kwiaty (jak to widziałem np. w B u ł ­ garii) w stronach tych nie ma. Na okiennicach malo­ wano często bukiety i wazony k w i a t ó w (róże, chabry, nagietki itp.). 8 Obrazów na szkle dochowało się nawet do okresu przed I wojną niewiele, ale były jednak tu i ówdzie w kapliczkach oraz kilka sztuk w miejscowych mu­ zeach. Najczęściej były to obrazy z Matką Boską Częstochowską na tle klasztoru, św. Agaty, Barbary (tutaj patronki s p ł a w n i k ó w na rzekach), św. Mikołaja (patrona od wilków), Rocha, Floriana. Malowane b y ł y w latach ok. 1800—1850, dobrze zachowane jeszcze ok. 1920 r. Z czasem i obrazów, i w y k o n a w c ó w tej sztuki już więcej nie stało. Malowanie na glinie łączo­ no z wypalaniem naczyń i inych wyrobów. Przewa­ żały tu kwiaty, ptaki itp. Tkactwo i strój kurpiowski. Tkactwo rozwijało się dzięki temu, iż gospodarze uprawiali len w każdym niemal gospodarstwie i hodowali dużo owiec, wypasa­ jących się znakomicie na suchych, leśnych pastwi­ skach. P o n i e w a ż ludność ubierała się jedynie w sa­ modziały, w i ę c warsztat tkaoki był niemal w każdej chacie, a każda gospodyni umiała tkać potrzebną ilość materiału. Prócz z w y k ł y c h płócien i sukna zaczęto tkać artystycznie wykonane, barwne okrycia na łóżka (pościele, buronki), początkowo z barwnej przędzy 28 lnianej, czasem z w e ł n y grube dywany i kilimy, pa­ siaste lub tkane w „kostkę" czy „kratkę" z frędzlami. Najdłużej trzymały się w wyrobach kolory: zielony, czerwony, ceglasty, żółty (pomarańczowy), niebieski i niekiedy trochę czarnego. B a r w n i k ó w używano roś­ linnych. W podobnych kolorach tkano pasiaste „kitle" kobiece (spódnice o pionowym układzie barwnych wzorów). Najstarsze znane „kilimy"-pasiaki kurpiow­ skie, które się dochowały, pochodzą z lat 1800—1860. Już w latach 1880—90 Kurpianki brały nagrody w du­ żych miastach za swoje artystyczne wyroby tkackie, a za swoje kolorowe płócienka i dywany zaliczane były do Zdolniejszych tkaczek w Polsce. Różnych od­ mian tych ślicznych przeważnie tkanin liczono na setki. Przed w o j n ą tkaniny z warsztatów tkackich w Myszyńcu (Ostrołęckie) i Lipnikach (Kolneńskie) szły do Ameryki. Ostatnio, na życzenie miast, zaczęto tkać na Kurpiach chodniki, firanki, portiery itp. Sztuka ludowa dawna zaczęła zatracać swój cha­ rakter, a po obu wojnach zmalała niepomiernie. Brak odpowiedniej przędzy i b a r w n i k ó w w p ł y n ą ł na zaha­ mowanie twórczości tkackiej, a tańsze wyroby fa­ bryczne rugują również wyroby miejscowe. Tkactwem zarobkowym opiekują się pomyślnie spółdzielnie C P L i A , starając się podtrzymać i inny przemysł artystyczny ludowy. Warsztaty i składnice tych wy­ robów są w Kadzidle, Myszyńcu, Łysych i in. Wiązano również dawniej na klockach barwne męskie pasy, wyrabiane z samodziałowej przędzy. P a ­ sy takie noszono do sukman, które były używane obok sprowadzanych gdańskich. Wiązano je przepasu­ jąc kilkakrotnie, z boku zwisały końce z kolorowymi frędzlami. Niewiele różniły się od takich pasów szale męskie, również dość długie, parokrotnie owijane wo­ kół szyi. Podobne paski kolorowe do fartuchów ko­ li 0 �biecych „burych" (na plecy), spodni i zapasek wyra­ biały miejscowe kobiety jeszcze przed paru dziesiąt­ kami lat, były one szerokie na kilka centymetrów (3 — 4 cm). Dziś widzieć je można tylko przy starych fartuchach. „Czółka" na głowę, wyrabiane obecnie przeważnie z tektury obciągniętej aksamitem, dawniej sporządza­ no z „łubów" zdartych z drzew (świerków). Gdy się z wierzchu oczyściło korę, można w niej było rzeźbić wzory. Wyrabiali te łuby pastuszkowie i oni też wy­ cinali na nich wzory. Niekiedy przystrajano czółka wycinankami z płót­ na zwyczajnego lub barwnego (w formie gwiazdek, czy figur kolistych przypominających jakby schema­ tycznie narysowany na płasko kwiat stokrotki itd.). Wycinankami takimi strojono niekiedy i pasy, ale częściej używano do tego celu wycinanek ze skóry. Tkactwo kurpiowskie nad Narwią czy nad Bugiem rozwijało się znakomicie do I Wojny Ś w i a t o w e j . „Dy­ wany" — wełniaki spod Myszyńca czy Wyszkowa bu­ dziły zachwyt i stanowiły cenny dorobek wsi w tych stronach. Płócienka kolorowe ze stron ostrołęckich czy pułtuskich nie miały równych sobie w Polsce, a strój ludowy kobiet w tych stronach należał do najbarw­ niejszych. Jeżeli był wykonany umiejętnie i starannie, to był prawdziwą sztuką, że trudno było od niego oczy oderwać. Obecnie magazynowany jest w muze­ ach, częściowo tylko opracowany w odpowiednich monografiach. 3 Hafty i koronki. Jeszcze przed laty kilkudziesięciu dziewczęta i kobiety a nawet mężczyźni nosili ko­ 120 szule samodziałowe z cienkiego płótna białego, z koł­ nierzami i mankietami ozdobionymi misternym haf­ tem. Szczególnie bogaty był haft na koszulach ko­ biecych, wykonany igłą, najczęściej czerwonym „gurem". Delikatny i bardzo pracowity był haft u K u r pianek północnych, robiony w „kulasy", „łańcuszek", „łapki", „gwiazdki", „panienki", „drabki", „palemki" itp., bogatszy i okazalszy, do najwyższego artyzmu posunięty — u Kurpianek pułtuskich (okolice Pniewa). Trudno wyjść nieraz z podziwu, jak bez specjalnej szkoły i nauki kobiety i dziewczęta wiejskie tworzą arcydzieła przy pomocy igły, szydełek i drutów („ku­ lasów", „haczyków"). Hafty, prócz koszul, zdobiły jeszcze fartuchy, ręczniki („ucieraki"), obrusy na stoły. Piękne i pracowite były również koronki z białych lub barwnych nici, które służyły do ozdoby fartuchów i serwet. Robiono nawet całe białe fartuchy koronko­ we („zapaski"), noszone przez dziewczęta i teraz (My­ szyniec, Kadzidło itd.). W haftach i koronkach prze­ ważały wzory i motywy roślinne, niekiedy wycinan­ kowe lub pisankowe, na ręcznikach haftowano koguty (il. 34—36). O pracy przy haftach m ó w i o n o , że „na Kurpiach z Puszczy Zielonej pracują oczy, a w Pusz­ czy Białej — palce". Prace powyższe w y k o n y w a ł y tylko kobiety, praw­ dziwe mistrzynie w tej gałęzi sztuki miejscowej. Haf­ ty z Puszczy Białej doskonale i w całej okazałości są przedstawione w art. M. Ż y w i r s k i e j . Misterne hafty z Puszczy Zielonej podane są w cytowanym w y ż e j Stroju kurpiowskim, oraz artykule E . F r a n ­ kowskiego. 10 1 1 �Zdobnictwo obrzędowe. W całej sztuce kurpiow­ skiej zajmuje ono bardzo p o w a ż n e miejsce, a różni się tym od opisywanych powyżej w y t w o r ó w sztuki regionalnej, że stosowane jest tylko w pewnych oko­ licznościach, związanych czy to z dorocznymi czy ro­ dzinnymi obchodami. P o m ó w i m y tu tylko o n i e k t ó ­ rych. I tak w okresie Świąt Bożego Narodzenia chłop­ cy i młodzież chodzą z gwiazdami, „turoniem" czy „kozą" (mowa tu o latach do 1958—60), przedstawiają króla Heroda z orszakiem itp. (il. 39). We wszystko to w k ł a d a się p e w n ą dozę pracy, umiejętności i sztu­ ki. Od Bożego Narodzenia zawieszano dawniej w izbie gościnnej u pułapu (tuż nad stołem i wycinankami) maie drzewko — „choinkę" (sosenkę), czasem świerk, ubrane kolorowymi kwiatkami, jemiołą, jabłuszkami i orzechami. Nazywano to „ n o w y m latkiem", a wisiało do Trzech Króli lub nawet cały rok do nowego. Nie­ kiedy dolna część drzewka osadzona była w kółku, lepionym i pieczonym z ciasta, obstawionym dokoła również z ciasta lepionymi zwierzątkami. Takie „no­ we latka" można było spotkać jeszcze w niektórych starych chałupach jako „choinki". Z czasem u puła­ pów zawieszano tylko część dolną z ciasta, ozdobioną różnymi zwierzątkami, nazywając to również „ n o w y m latkiem", a ostatnio n a z w ę tę posiadały też kule wycinane i lepione z kolorowych opłatków, wieszane na nitce w tym samym miejscu. Sztuka plastyczna przejawia się tutaj w lepieniu zwierzątek z pieczonego ciasta (najczęściej z żytniej mąki pytlowanej). W tym­ że czasie, na Nowy Rok do Trzech Króli, babki pieką swoim wnuczkom (lub matki dzieciom) lepione z cia­ sta różne „dźwerzęta" i ptaki: byśki, baranki, zającz­ ki, jelenie, gołąbki, kurki itp. 13 II. 29. Kijanka. Wyk. Konstanty Chojnowski, Jankowo-Mlodzianowo, pow. Łomża. II. 30. Rzeźbione ozdo­ by lasek z lat 1925—1949. II. 31. Laska. Wyk. Kon­ stanty Kamiński, Kupiski Nowe, pow. Łomża. Wl. Muz. Łomża. II. 32. Koń na biegunach. Tatary, pow. Ostrołęka. Wl. Muz. Łomża. Mi 121 �Najpospolitsze b y ł y jelenie, którym oczy wprawiano z pieprzu, a rogi w y d ł u ż a n o palcami z tego ciasta. Podobnie dużą wartość artystyczną posiadały też chleby weselne, „korowaje" i inne pieczywo ś w i ą teczno-obrzędowe (il. 37). Pisanki wielkanocne są w a ż n y m elementem rodzimej sztuki kurpiowskiej, znanej jeszcze na całym terenie {il. 41)." Dawniejsze pisanki pisane woskiem (z klejem pszczelim) lub pącz­ kami brzozowymi (gotowane na czarno lub niebiesko) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki. Czytamy o nich już w dawnych rocznikach „Wisły", a technika ich pisania nie zmieniła się do dziś. Przybyły tylko pisanki drapane w różne wzorki s z k ł e m lub nożykiem, na przygotowanym wcześniej obgotowanym koloro­ wym tle. N a j w i ę c e j pisanek robiły baibki swoim wnuczkom, niekiedy po paręset sztuk. Pisanki robiono niekiedy przed świętami, a również w drugie lub trzecie święto Wielkanocy. „Korowaje" (pieczywo obrzędowe weselne) b y ł y nieraz prawdziwymi dziełami sztuki, g d y ż cały placek ubrany b y ł nie tylko lepionymi ornamentami z ciasta, ale również posiadał często na sobie cały zwierzyniec puszczański, lepiony z ciasta i pieczony, na placku odpowiednio ustawiony. Jeszcze oryginalniejsza była dawna „koruna" z ciasta dla panny młodej, lepiona najpierw na misce, której zachowała postać, dokoła obstawiona zwierzątkami i ptaszkami, zwróconymi do środka, gdzie stała ulepiona z ciasta tańcząca lalka (prawdziwa boginka leśna). Koronę taką po oczepi­ nach wkładano na g ł o w ę panny młodej i śpiewano odpowiednie piosenki, wreszcie rozdawano ją dzieciom do zjedzenia. Znany był ten zwyczaj jeszcze w oko­ licy Łysych, Dębów, Lipnik i in. (pow. Kolno) ok. lat 1880—1900. Na św. Rocha (patron od zarazy i po­ moru bydła) w sierpniu ludność przynosi do kościoła świece woskowe swego wyrobu (wotywne) z przyle­ pionymi do nich figurkami zwierząt domowych (il. 38), urobionymi również z w o s k u . W lepieniu zwierzą­ tek widać również artyzm. 14 Po wojnach, zwyczaje powyższe ulegają zasadni­ czym zmianom. W wielu miejscowościach już za­ marły. Pewien rodzaj sztuki stanowiło t a k ż e pieczywo jarmarczne i odpustowe, sprzedawane dzieciom jako 33 122 łakocie. Wyobraża ono również baranki, zajączki, je­ lenie, koguty, lalki itp. Pieczywo to widzimy na stra­ ganach odpustowych do ostatnich czasów (1948—52). Instrumenty muzyczne. L u d kurpiowski jest na ogół umuzykalniony, śpiewają jednak w i ę c e j kobiety i dziewczęta, grają zaś tylko mężczyźni. Od najmłod­ szych lat m ł o d y chłopiec puszczański, obcując prawie stale z przyrodą, stara się ją naśladować. A w i ę c po­ gwizduje jak wicher jesienny, jak wiatr po trzcinach, kuka jak puszczyk, kracze jak wrona, naśladuje k u ­ kułkę. Z czasem nauczył się naśladownictwa nie tylko głosu koguta (kura) domowego, ale również słowika, przy pomocy tzw. „brzostu" — cienkiej i mocnej b ł o ­ ny, znajdującej się pod korą w młodej brzozie. Ze znanych mi puszczaków robił to najlepiej A. Stefens ze wsi Łączki, pow. Kolno. Prócz tego chłopcy umieją w y g r y w a ć na tataraku, na źdźbłach trawy lub m ł o ­ dego żyta (runi), na trzcinie, na liściach, muszlach i robią różne „fdukacze" z piór gęsich i innych, z m ł o ­ dych p r ę t ó w wierzbowych (z kory), wreszcie robią różne „kurki" i „bekaeze" z wierzby czy słomy m ł o ­ dego żyta, oraz „trukają" w zwiniętą dłoń lub robią „trukacze" z kory olchowej na w i o s n ę (np. W. Dep­ tuła z Surowego, pow. Ostrołęka). Z czasów paster­ skich i łowieckich znane były różnego rodzaju rogi do grania i różki, rogi m y ś l i w s k i e , rogi-wabiki, ligawki z kory itp. Instrumenty dawne z rogów wyrabiał i g r y w a ł na nich R. Swiderski z Nowogrodu. Piszczał­ ki z m ł o d e j wierzby, dudki z bzu czarnego, fujarki i flety z drzewa lub żelaznych rur, trąby i k r z y w u ł y z gałęzi wierzbowych i korzeni ś w i e r k o w y c h czy i n ­ nych — były dalszym ciągiem instrumentów dętych. Z trębaczy niezrównany był Jan Chętnik z Nowogro­ du. Robiono jeszcze klarnety z bzu i gęsiego pióra, „siałamaje", z trzciny grubej, powiązanej w rząd — „multanki", a także różne „fiukacze" z gliny (od­ pustowe); nie obce b y ł y dawnym puszczakom „du­ dy" z koziej skóry, a nawet liry (kręcone korbą). Skrzypki robiono z lipy lub wierzby. Dłubano je z jednego k a w a ł k a drewna z naklejoną wierzchnią deską, nazywano je „dłubanki" albo „korytka", bo m i a ł y dawniej taki kształt. Basetle, „maryny", basy podobne do skrzypiec, parokrotnie większe, boki mia­ ły wyginane z łubów. „Diable skrzypki" (dziadowskie) był to oryginalny instrument jednostrunowy, tony zmieniano nakręcając strunę kołkiem. Do muzyki nieodzownym dodatkiem b y ł y bębenki (z brzękadłami), a dawniej „gruchawki" (pęcherz suchy z gro­ chem osadzony na kiju). Z czasem przybyły klarnety na wzór tyrolskich i harmonie warszawskie „półtonówki". Zespół muzyczny dawny (do lat 1880—90) składał się z dwojga skrzypiec, basetli, klarnetu i b ę ­ benka. Późniejszy był już z harmonią, a dziś widzi­ my akordeony, które w ł a ś c i w i e rugują ostatecznie m u z y k ę l u d o w ą samouków, bo potrzebują nut. Przy muzeum kurpiowskim (skansenie) w Nowogrodzie był m. in. do 1939 r. zespół pięcio-, sześcioosobowy grajków miejscowych z zespołem ś p i e w a c z o - w i d o w i skowym. Pierwsza współczesna orkiestra dęta istnia­ ła w Myszyńcu ok. lat 1875—80, druga w Kadzidle (Ostrołęckie) ok. 1910 r. Dziś zespołów i kapel l u ­ dowych (w znaczeniu ściśle regionalnym) jest kilka, �inne kuleją, a orkiestry albo są mocno zdezelowane, albo przepadły w czasach wojennych . l s Śpiew, muzyka i tańce u Kurpiów. Ś p i e w na Kurpiach b y ł niemal potrzebą duchową. Ś p i e w a n o we wszystkich okolicznościach ż y c i o w y c h : w radości i smutku, przy pracy i zabawach, przy obrzędach do­ mowych, zwyczajach dorocznych w polu i w lesie, na paśniku i wodzie — wszędzie dawniej rozlegał się oryginalny śpiew kurpiowski, z charakterystycznym „o-la, o-la" i oryginalnym przedłużaniem k o ń c o w y c h zwrotek. Ś p i e w a ł y przeważnie Kurpianki i tylko unisono, ś p i e w a ł y nie jak na sali, ale jak w lesie, na wolnej przestrzeni, nie żałując swych płuc i gardziołek. N a j w i ę c e j było pieśni weselnych i innych obrzędowych, potem — okolicznościowych, zalotnych, w e s o ł y c h i smutnych. Większość jest w tonie mino­ rowym. Zebrał ich setki O. Kolberg i ks. W. Skierkowski ( z nutami), prof. M. Sobieski i inni, ale wszystkich nie wyzbierano. Piosenki swe Kurpianki komponują na poczekaniu, okolicznościowe, wesołe i satyryczne przyśpiewki. Znane były wojny „na prześpiewanie", kiedy dwie grupy z różnych wsi czy okolic starały s i ę godzinami prześpiewać nawzajem, wobec gromady słuchaczy z całej w i o s k i . Ze śpie­ w ó w męsikich znane były przeważnie historyczne, od wojen szwedzkich, w których Kurpiowie (strzelcy) brali czynny udział, poprzez dalsze walki po rozbio­ rach Polski. Poza tym każdy głośniejszy wypadek i zdarzenie na Puszczy m i a ł y swój odpowiednik w śpiewie. 18 Dość pierwotne, o charakterze ogólnosłowiańskim, b y ł y dawne „kółka", „kołeoka", różne „korowody" (pląsy łańcuchowe) i inne; o d b y w a ł y się one przy ogólnym śpiewie pląsających lub w i d z ó w z klaska­ niem dłoni do taktu. Pląsy były tylko dla dziewcząt, a korowody — łącznie z chłopcami. Znane b y ł y dobrze ok. lat 1900—1910. Dziś nie wszędzie słuch o nich pozostał. Z k o r o w o d ó w popularny był „konik", do którego i melodie, i teksty do dziś tu i ówdzie do­ brze pamiętają. Tego rodzaju pląsy i korowody zna­ ne są u S ł o w i a n bałkańskich (np. hora, raczenica itp. przed wojną były jeszcze tam powszechne) . Do po­ pisowych pląsów młodych, przeważnie dziewcząt, na­ leżał „zajączek", znany dobrze koło Nowogrodu, pow. Łomża i dalej na Kurpiach, także na całym północ­ nym Mazowszu i wszędzie tam, gdzie Mazur (czy m a ­ zurski Kurp) zawędrował. W „zajączku" zgrabna, młoda dziewczyna skacze solo w takt ś p i e w u lub muzyki, mając pod nogami dwa kije złożone na krzyż, których w tańcu nie wolno nóżkami dotknąć. Typo­ wym kurpiowskim tańcem, znanym do dziś (parzy­ stym) jest ,^powolniak", tańczony na dwa pas przy muzyce i śpiewie, dość szybko, przy półobrotach na pięcie (teraz przy zmianie obuwia przeważnie na palcach), równiutko bez żadnych podskoków, niekiedy z przyklękiwaniem chłopca. Znany jest na całym ob­ szarze Kurpiowszczyzny. Pod Myszyńcem tańczą „starą babę" i „olendra" (z czasów imigracji Holend­ rów w te strony). Wiele t a ń c ó w brało swój początek od ruchów zwierząt leśnych czy domowych i tak był w i ę c znany „żuraw", „wilk", „kozioł", „baran" itp. Dziś je czasem powtarzają, ale w formie zmanierowa- 35 II. 33. Jelonki z łusek świerkowych. Wg daw­ nych wzorów wyk. Marianna Burgula, Kuzie, pow. Kolno. Wł. Muz. Łomża. II. 34. Koronka szydełkowa „w pajączki". Kurpie, pow. Ostro­ łęka. Wł. Muz. Łomża. II. 35. Koronka ręczna od jartucha. Myszyniec, pow. Ostrołęka. II. 36. Haft czerwony na mankiecie koszuli kobiecej. Rząśnik, pow. Pułtusk. 17 36 123 �nej lub zniekształconej. O „zajączku" pisał już w 1830 r. Ł. Gołębiowski, a o „gonionym" (tańczonym jeszcze w Lipnikach ok. 1930 r.) pisał J . Kochanowski. 0 „chmielu", który dawniej był nie tylko śpiewem, ale i tańcem, pisał Z . Gloger i inni. B y ł y i tańce za­ wodowe: „strzelec" (zwany też „kurpiem", przypo­ minający trochę „zbójnickiego"), „kowal" i inne. Pol­ ka „magierka", tańczona przez o r y l i - s p ł a w n i k ó w na tratwach, grana jest i u Kaszubów, co słyszałem przez radio; „szet", przyniesiony zę Szkocji przez w ę d r o w n y c h kramarzy, tańczony b y ł tu ok. lat 1830—1900 (tańczony do dziś z powodzeniem w Szwecji, co m o g ł e m stwierdzić ok. 1930 r . ) . Mimo naleciałości, tańce ściśle miejscowe łatwo odróżnić, obcy jednak badacz w tym labiryncie, mocno dziś zachwaszczonym, z trudem albo i wcale się nie po­ łapie. Mogę tylko dodać, że różnych tańców regional­ nych na Kurpiach znano kilkadziesiąt. I8 Grajków kurpiowskich starej daty prawie dziś nie widać. Byli między nimi ludzie zdolni, bardzo umuzykalnieni i zamiłowani w muzyce. Pamięć mu­ zyczną mieli nadzwyczajną, grali oczywiście bez nut. Niektórzy byli nie tylko prawdziwymi artystami l u ­ dowymi, ale i sztukmistrzami w swoim zawodzie. Skrzypek Łukasz Serafin (ze wsi Baliki pod Nowo­ grodem) popisywał się trzymając skrzypki na głowie lub plecach. Są jeszcze zdolni trębacze na ligawkach, ale po innych pozostały tylko wspomnienia. Kwiaciarstwo sztuczne. Mężczyźni na Kurpiach mało się tym działem interesowali, natomiast kobiety 1 dziewczęta bardzo lubiły i lubią kwiaty. Przed do­ mami na Kurpiach, w m a ł y c h ogródkach i kwietni­ kach od strony ulicy, rosły od dawna nagietki, r u ­ mianki, powójki, babie lata, piwonie, tuzia trawa, piżmo, czasem georginie („orgeńje") lub drobne róże krzaczaste, pod ścianami malwy, a w doniczkach okiennych mirta, róża, aloes (do leków) i inne. Po­ nieważ w ciągu zimy i wczesną wiosną o kwiaty trudno, zaczęto robić sztuczne, z kolorowego papie­ ru i bibułki. Takie też robione przez kobiety i dziew­ częta znane są od dziesiątków lat. Robią z nich pal­ my na stół w izbie gościnnej, używają ich do przystroju obrazów kościelnych (feretronów), obrazów domowych, kapliczek itp. Największy ruch z tego rodzaju kwiatami panuje około Świąt Wielkanocnych i częściowo na Boże Narodzenie. Po osadach i naj­ bliższych miastach w tym czasie sprzedają kobiety 37 całe masy kwiatów, wykonanych nieraz ze znajo­ mością przyrody i artyzmem; kwiaty sztuczne do złudzenia przypominają prawdziwe. Początkowo wy­ rabiano przeważnie kwiaty znane na miejscu w ogródkach, lesie lub na łąkach. Teraz Tobią wyszuka­ ne bukiety z k w i a t ó w i roślin, jakie są w ogrodach miejskich. Specjalnie robią wązanki k w i a t ó w drob­ nych, kolorowych, potrzebnych do przystroju czółek obrzędowych, noszonych od święta i do ślubu przez młode Kur]jianki. Do wyrobu ich nie zawsze jest na miejscu odpowiedni materiał. W Kadzidle po I I woj­ nie był kurs, na którym między innymi uczono robić te kwiaty czyli wianki („zionki"). Sztuka ludowa w rusznikarstwie. Rusznikarstwo miejscowe, przeważnie w kuźniach u zdolnych ko­ wali, istniało przez całe wieki, a zakończyło się osta­ tecznie po 1863 r., kiedy ulepszona broń palna po­ trzebowała i ulepszonych narzędzi, i warsztatów. W dawnych latach nie tylko naprawiano tu broń goto­ wą, ale również robiono prostsze rusznice i pistolety skałkowe („krzemieniówki"). Niektóre sztuki b y ł y wykonane ozdobnie, szczególnie bogato zdobiono obsa­ dy strzelb („karpy"), rzeźbione nieraz starannie przez m y ś l i w y c h - s n y c e r z y ; karpy pistoletów były nieraz na­ bijane ćwieczkami z mosiądzu, ozdobami z mosiądzu i srebra. Część ich była w zbiorach Stacji NaukowoBadawczej w Nowogrodzie pod Łomżą. Do w y r o b ó w broni palnej trzeba zaliczyć odle­ wanie moździerzy wiwatowych z miejscowego ż e l a - �ła kuźnica we wsi Przystań (pow. makowski). Z a daw­ ną granicą pruską (za Myszyńcem), w kuźnicy W ą dołek, obok w y r o b ó w użytku domowego odlewano krzyże i figury Chrystusa (z żelaza) na cmentarze. Próbowano tu i ówdzie o d l e w a ć figurki oraz dzwony z o ł o w i u i cynku, z różnego rodzaju sprowadzanego szmelcu oraz z mosiądzu, ale z braku metalu na miejscu sztuka dalej nie rozwinęła się. Sztuka kamieniarska ma swoje tradycje tam, gdzie był na miejscu odpowiedni materiał. Głazy na­ rzutowe i resztki moreny polodowcowej na północnowschodniej części puszczy (pow. kolneński), nad Nar­ wią (pow. łomżyński i ostrołęcki) oraz w okolicy wsi Lipniki, między borami, n a d a w a ł y się do obróbki k a ­ mieniarskiej. Z granitu polnego, gruboziarnistego wy­ rabiano na miejscu różne żarna do ręcznego miele­ nia, ale próbowano również i osobliwych dzieł sztu­ ki. Od 1916 r. we wspomnianych Lipnikach (pow. ostrołęcki) wykopano na wysokim w z g ó r k u wycio­ saną z kamienia „babę", posąg, który jednak znisz­ czono. Pod wsią Parzychy (pow. Kolno, gm. Gawrychy) stalą jedyna w tych stronach figura kamienna Chrystusa Frasobliwego, która zginęła w czasie I wojny. W Małym Płocku tuż przed I I w o j n ą próbo­ wał ks. Ciborowski robić piękne mozaiki ze zbie­ ranych na polach różnobarwnych k a m y k ó w i cemen­ tu; płyty gładzono i polerowano. 39 za w kuźniach (hutach leśnych) w miejscowościach: Przystań (pow. makowski), Lelis i Olszewka (pow. ostrołęcki), Nowogród i Rudka (pow. łomżyński) i paru innych. Wyroby takie znane były już w X V I I wieku, a przetrwały do czasu wojny 1914 roku. Z moździerzy miejscowej roboty strzelano w różne uroczystości narodowe i kościelne, a zawsze prawie w czasie rezurekcji wielkanocnej. Niektóre moździe­ rze starano się w y k o n a ć ozdobnie, nad modelem pra­ cował zdolniejszy majster (przeważnie tokarz), wy­ sokie były od kilkunastu do 30, 40 cm. Po 1816 r. (po skasowaniu oddziałów bractw strzeleckich) kurpiow­ skich i po 1860 r. (po upadku kuźnic) odlewanie m o ź ­ dzierzy kurpiowskich poszło w niepamięć, a sztuka zdobnicza w tym dziale upadła. Odlewnictwo metalowe było rozwinięte w okresie istnienia kuźnic żelaznych, przerabiających miejsco­ w ą rudę darniową. Z żelaza próbowano odlewać miejscowe „świątki", np. figurkę św. Jana Nepomu­ cena (patrona od w y p a d k ó w na wodzie), którą sta­ wiano przy mostach i przeprawach. Figura św. Jana z żelaza wysokości ok. 80 cm stała jeszcze w 1914 r. pod wsią Jeglijewiec (przy drodze od wsi Kadzidło do Baranowa) oraz w paru miejscowościach pow. makowskiego. Modele drewniane do o d l e w ó w robili miejscowi rzeźbiarze. Prócz figur odlewano części dolne krzyży, kule w e w n ą t r z puste, służące za pod­ stawy do krzyży żelaznych na kościołach i kaplicz­ kach. W wyrobach powyższych (obok innych) celowa­ Pewnego też rodzaju sztuką kamieniarską było dawniej obrabianie kamieni granicznych: a) między wioskami kamienie z w y k u t ą podobizną stopy ludz­ kiej, b) między gruntami kościelnymi czy klasztorny­ mi a wioskowymi — kamienie z wykutym krzyżem (il. 42) . W okolicy Szczepankowa (pow. Łomża) był wielki głaz z wykutym godłem bartników. Pod Ostro­ łęką (z lewej strony Narwi w pobliżu wsi Dzbenin), na olbrzymimi głazie leżącym w dawnej puszczy, były wykute rogi jelenia na pamiątkę przygody ł o ­ wieckiej króla Batorego, który tu polował (jak g ł o ­ szą opowieści) na jelenie ze swoją drużyną. Z k a ­ mienia też próbowano w y k u w a ć ozdobne kropielnice do niektórych kościołów. 19 Tak w i ę c niarskiej. w Puszczy są ślady sztuki kamie­ II. 37. Korowaj kurpiowski, 1928 r. Łyse. II. 38. Wo­ skowe świece wotywne na św. Rocha, J926 r. Lipniki, pow. Kolno. II. 39. „Król Herod" {Anioł, Ułan, Adiu­ tant, Śmierć z kosą), 1909 r. Nowogród, pow. Łomża. II. 40. Pieczywo odpustowe, 1947 r., wys. ok. 20 cm. Nowogród, pow. Łomża. II. 41. Pisanki: a, b •— rys. żółtym woskiem na czarnym tle. Puszcza Zielona, c, d — dekorowane rdzeniem z sitowia. Puszcza Biała. 125 �Zakończenie. Cała sztuka i twórczość kurpiowska obracała się w o k ó ł materiału, jaki posiadał dany teren puszczański, w o k ó ł m o t y w ó w zdobniczych, jakie podsuwała miejscowym twórcom przyroda, w grani­ cach >potrzeb, zainteresowań duchowych i zdolności przyrodzonych. Najmocniej rozwinęła się sztuka, dla której materiałem jest drewno puszczańskie, później tkactwo, bo przecież len i barwniki roślinne były również na miejscu, barwniki zaś wyrabiano z kory dębowej, olszowej i in., a również z jagód czarnych. Surowcem puszczańskim było też żelazo (ruda dar­ niowa), jantar, glina itp. Sztuka taka kończy się, gdy kończy się materiał — surowiec, wzbogacający region kurpiowski. Również na obcym gruncie, nieprzysto­ sowany do nowych warunków, puszczak-Kurp zatraca dotychczasowe zdolności twórcze i — jak dało się stwierdzić — przestaje b y ć sobą w dziedzinie sztu­ ki. Brak mu podpory z Puszczy i w ł a s n e j ziemi, na której wyrósł i z której czerpał swe twórcze soki dla sztuki, która w Polsce Luldowej winna znaleźć opar­ cie, dla sztuki w skali ogólnonarodowej i ogólno­ ludzkiej. Tak się przedstawia w skrócie całokształt sztuki kurpiowskiej, w wielu wypadkach jeszcze ż y w e j , wy­ wierającej silny w p ł y w na tereny sąsiednie. PRZYPISY 1 Wiele zdobień tego rodzaju znajdowało się w kościele w M a ł y m P ł o c k u (pow. łomżyński) za cza­ sów probostwa ks. Ciborowskiego, tj. do 1939 r. Czytamy o tym u J . N. Sadowskiego, Drogi handlowe greckie i rzymskie, K r a k ó w 1876 oraz u Szczęsnego Morawskiego, Po jantar (bursztyn), wy­ prawa rzymska do ujścia Wisły z rozkazu cesarza Ne­ rona, K r a k ó w 1894. O jantarze pisałem wielokrotnie, bibliografię tych prac podaję w a r t : Polski jantar, „Przegląd Ge­ ologiczny" 1961, Nr 5, s. 253. Pracę o wyrobach arty­ stycznych z jantaru opublikuję w jednym z najbliż­ szych n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej". Pisze o żelazie również J . Olędzki, Artystyczna twórczość kowalska na terenie Kurpiowskiej Puszczy Zielonej od końca XIX w. do I wojny światowej, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 4. Szczegóły podaję w swej pracy: Chata kurpiow­ ska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, Warszawa 1915. Dokładniejsze informacje podaję w pracy: Ma­ zurzy pruscy na płaszczyźnie mazowieckiej, Olsztyn 1947. Liczne ilustracje zamieszczam w cytowanej pra­ cy: Chata kurpiowska opracowana podług materiałów zebranych na miejscu, wyd. cyt. Wszystkie sanie zostały zarekwirowane w cza­ sie okupacji przez N i e m c ó w . W 1961 r. ukazała się moja praca: Strój kur­ piowski Puszczy Zielonej, „Atlas polskich strojów l u ­ dowych", Wrocław 1961. O tkactwie pisze m. in. J . Grabowski w rozdziale pracy zbiorowej: Tkanina polska, Warszawa 1959. 2 3 4 5 8 7 8 9 Fot.: Adam Chętnik — il. 13; Stefan il. 36; Franciszek Malinowski — il. 1; Rys.: Adam Chętnik — il. 42; Jerzy wg fotografii Adama Chętnika — il. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 8 19 Deptuszewski — il. 29; Z. Duda — il. 34, 35; Eugeniusz Frankowski — Jan Swiderski — il. 7, 8, 12, 14, 16, 17, 26—28, 31, 32. Chętnik, wg fotografii Adama Chętnika — il. 38, 40; Józef Deptuła; 21—25, 30, 37, 39. II. 42. Kamień graniczny bartników z b. Puszczy No­ wogrodzkiej z wykutym znamieniem i datą 1749. 126 1 0 M. Żywinska, Hafty kurpiowskie Puszczy Bia­ łej, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 2 oraz tejże: Tiulowe czepce kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1948, Nr 9/10. E . Frankowski, Hafty kurpiowskie, „Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 6. Obszerniej piszę o tym w książce: Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodo­ we, „Prace Komisji Etnograficznej", K r a k ó w 1936, Nr 16. O wypiekach z ciasta pisał w ostatnich latach J . Olędzki, Doroczne pieczywo obrzędowe północnowschodniej Polski, „Polska Sztuka Ludowa", 1961, Nr 1. O pisankach patrz m ó j art.: Sztuko kurpiow­ ska w okresie wielkanocnym, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1948, Nr 2. Opis zwyczaju wot woskowych podaje J . Olędz­ ki: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ włoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, Nr 1 oraz Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, Nr 4. W czasie wojny Niemcy w y w i e ź l i niemal wszystkie instrumenty dęte. Niektóre teksty podaję w przygotowanym do druku maszynopisie 2 części książki Z kurpiow­ skich borów. " Mogłem to stwierdzić naocznie w 1926 i 1927 r. O tańcach polskich w Szwecji por.: A. Zaręba, Tańce ludowe w Szwecji, ,;Polska Sztuka Ludowa", 1953, Nr 3. K a m i e ń ten znajduje się obecnie w Muzeum w Nowogrodzie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8f6f01aa5c61630f4b2889342fff604.pdf be8c16a8d94bc9de79eb8252d9bf97b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa Wielkanoc - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3565 Title A name given to the resource Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.6-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA KURPIOWSKA W WIELKANOCNYM OKRESIE A D A M CHĘTNIK 4 Sztuka l u d o w a na Kurpiowszczyźnie— a pewnie i w ogóle wśród naszego l u d u -—• zależna jest nie t y l k o od zdolności i n ­ d y w i d u a l n y c h osobnika obdarzonego is­ krą twórczą. Podnietą do t w o r z e n i a jest miejscowa p r z y r o d a i otoczenie w ogóle których m o t y w y artysta w i e j s k i w y k o ­ rzystuje bezwiednie do s w o i c h dzieł a nieraz arcydzieł. Robi to j e d n a k bez m o d e l i i rysunków, nawet bez specjal­ n y c h studiów p r z y r o d n i c z y c h — t y l k o wprost, z jakiejś potrzeby wewnętrznej, podświadomie. Przychodzi c h w i l a , że snycerz w i e j s k i , malarz czy garncarz — musi w danej c h w i l i tworzyć, coś wyciąć, wydłubać, ulepić i t p . choć go n i k t o to nie prosi, a n i obiecuje zapłaty. I te t w o r z y w a właśnie bezwiedne, bezpretensjonalne i anoni­ mowe są przeważnie najlepsze. Dzieła zamówione za pieniądze, za nagrodę, p r a w i e n i g d y i m nie dorównują. Są to rzeczy słabsze — j a k się daje zauważyć — wymuszone w swej technice, niepo- 6 ci.ohne do d a w n i e j s z y c h pierwowzorów. Artyści wiejscy n p . rzeźbiarze, n i e za­ wsze chcą coś zrobić za zapłatę, a t y m bardziej na zamówienie. W o l ą sobie sa­ m i coś obmyśleć, wykonać według swo­ jego upodobania i ofiarować darmo na użytek p u b l i c z n y — gdzieś do k a p l i c z k i czy domowego „ołtarzyka". Znałem rzeźbiarza (we w s i Łyse, p o w . Kolneński, R a c z k o w s k i ok. 1919 г.), który stru­ gał świętych z drzewa do w s z y s t k i c h o k o l i c z n y c h figur, k a p l i c i t p . Pieniędzy nie brał, t y l k o p r o d u k t y w naturze „co k t o dał". I n n y wykonywał od czasu do czasu coś pięknego z twardego drzewa (np. gruszy), parę, k i l k a sztuk na r o k i rozdawał z n a j o m y m : „na pamiątkę". Za żadną zapłatę przez całe lata n i k t się nie mógł doprosić, b y coś „wystrugał". 0 h a n d l u t y m i rzeczami nie było wogóle m o w y . I tak było p r a w i e do ostatnich czasów. I n n i , światlejsi, zrobią coś np. do kościoła czy nawet do muzeów — 1 na t y m koniec. N i k t i nic i c h nie zmu- �si do spospolitowania s w y c h dzieł, a t y m bardziej do zrównania i c h twórczości ze zwykłą tuzinkową robocizną. I t u zdaje się jest rozdział p r a w d z i w e j sztuki o d wyrobów zwykłych rękodzielników jar­ marcznych. N a rodzaj twórczości l u d o w e j wpły­ wają w znacznej mierze n i e t y l e otocze­ nie, i l e p e w n e okresy, związane z obrzę­ d a m i d o r o c z n y m i . Najważniejsze z nich na Kurpiowszczyźnie to okres „Godów" (świąt Bożego Narodzenia) i świąt W i e l ­ k a n o c n y c h (po k u r p i o w s k u „Zielganoc"). Okres p r a w d z i w i e świąteczny, w i e l k a ­ nocny, zaczyna się n a d środkową Nar­ wią (w puszczy „Zielonej") i podobnie nad d o l n y m B u g i e m (w puszczy „Białej") już o d n i e d z i e l i p a l m o w e j . 0 p a l m a c h myślą przeważnie k o b i e t y 1 dziewczęta. Ponieważ w i o s n a w t y m czasie n i e zawsze jest w r o z k w i c i e , więc na p a l m y p r z y g o t o w u j e się wcześniej, młode pędy d z i k i c h porzeczek, m a l i n , w i e r z b i n y i t p . przez w s t a w i e n i e i c h do w o d y b y puściły młode l i s t k i , a nawet zakwitły. P a l m y z takiego materiału w y ­ rabiane były przeważnie na krańcach puszczy. W c e n t r u m j e j , jeszcze niemal do ostatnich czasów, robiono palmy sztuczne, o d jednego do k i l k u metrów w y s o k i e . T r z o n e m t a k i e j p a l m y był pręt młodej sosny, ostrugany ną cienko, tak, b y na wierzchołku została kiść złożona z k i l k u , przeważnie trzech, pędów. Cały pręt otaczano zielonymi borówkami, przeplatając je sztucznymi, k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibułki. U górnej części pal­ m y , przywiązywano parę b a r w n y c h wstą­ żek (niekiedy z bibułki z kokardą u na­ sady), a dolną część pręta okręcano b i ­ bułką l u b haftowaną tkaniną (ryc. 1). Główny t r z o n p a l m y k i l k u m e t r o w e j ro­ biono często z prętów leszczynowych, zawsze j e d n a k z przymocowaną u góry kitką sosnową z z i e l o n y m wierzchołkiem i oplatano również przy p o m o c y nici l n i a n y c h borówkami z w a r k o c z n i k i e m (licopodium), gałązkami „jagód c z a r n y c h " itp. leśnym zielem. M o c kwiatów sztucz­ n y c h , wstążki i piękny „wzijak" do rę­ k i uzupełniały całość. Najpiękniejsze i najwyższe p a l m y miał ksiądz, idący v/ procesji oraz jego asysta. Poszczegól­ ne parafie współzawodniczyły ze sobą d a w n i e j w zdobieniu p a l m i i c h w i e l ­ kości. Stąd w i e l k a i c h rozmaitość, a samo z d o b n i c t w o przybierało charakter pew­ nego rodzaju sztuki. Do n i e d a w n a takie p a l m y można było oglądać w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych, Zalasie, Baranowie (pow. K o l n o , Ostrołęka, Przasnysz). Dziś coraz ich mniej; przeważnie jeszcze u „asysty" obok księdza. Po n i e d z i e l i p a l m y te zbierano gdzieś w k r u c h c i e , czy d z w o n n i c y kościelnej, p o c z y m na d r u g i r o k palone były na popiół, służący w dzień p o p i e l c o w y do p o s y p y w a n i a głów. W w i e l k i m t y g o d n i u zaczyna się cały s/ereg świątecznych czynności domo­ w y c h . N a j p i e r w bielono wnętrza izb, n a j ­ częściej w a p n e m choć używano do tego i białej g l i n k i , kopanej t u i ówdzie n a miejscu. U górnej części ściany, „pod pułapem", r o b i o n o szlaczek niebieską farbką, n i e k i e d y falisty l u b łamany, a gór­ ną część pieca upiększano też ornamen­ tem w gałązki, miotełki czy g w i a z d k i — RYC. 2 7 �p r a w i e , j a k na pisankach. T e n szczegół zdobniczy powtarza się jesizcze i teraz w domach gdzie niema pieców k a f l o w y c h . Pisząc o b i e l e n i u wspomnę z oburzeniem o zarządzeniach przed k i l k u n a s t u l a t y , na­ kazujących bielenie chat i z zewnątrz, co zupełnie zabijało m i e j s c o w y charakter pięknego b u d o w n i c t w a drzewnego. Po­ nieważ w gorliwości bie'enia zaczęto przesadzać, p o k r y w a n o w a p n e m nie t y l ­ k o ściany, ale i szczyty ozdobne domów, ganki, okiennice malowane dawniej w b a r w n e k w i a t y , a wreszcie płoty, stud­ nie i n a w e t u l e pszczele! Siady tego barbarzyńskiego n a k a z u jeszcze do dziś nie wszędzie zmyły fale deszczowe. D a w n i e j p r z y b i e l e n i u wnętrz w w i e l u w i o s k a c h był zwyczaj, że na uszakach d r z w i wejściowych m a l o w a n o od zew­ nątrz w a p n e m k w i a t k i i gałązki, co było znakiem, że w chacie jest panna na w y ­ d a n i u . Dziś zwyczaj t e n p r a w i e nie ist­ nieje. Podwórza przed domami nie t y l k o oczyszczano na święta ze śmiecia i wszel­ k i c h nieczystości, ale ugrabiano równiut­ k o i p o s y p y w a n o białym piaskiem, często w k u n s z t o w n e desenie i w z o r k i . Robiły to dziewczęta chodząc i czerpiąc piasek z fartuchów. T a k powstawały faliste l i ­ nie, półkola, koła z g w i a z d k a m i w środku itp. O r n a m e n t y z piasku można było zo­ baczyć na K u r p i a c h jeszcze do niedawna, choć ginie t e n zwyczaj t a m , gdzie wieś w e w s z y s t k i m naśladuje miasto. N i e k i e d y podwórze i sień posypują rąbaną drobno sośniną l u b świerkowiną (gałązkami). Upiększanie mieszkań wewnątrz należy wyłącznie do dziewcząt, chyba że nowego świątka w y s t r u g a z drzewa w u p o m i n k u j a k i „bogorób", zawsze rodzaju męskiego. Upiększa się przede w s z y s t k i m gościnną izbę, a w n i e j u r o c z y s t y kącik, w którym jest stół, zaś n a n i m bochen chleba, pod piękną narzutką dla gościa. W głębi na stole stał z w y k l e „Pan Jezus F r a s o b l i w y " l u b mała k a p l i c z k a („ołtarzyk") z i n n y m świątkiem. N a d kapliczką wisiał duży krzyż d r e w n i a n y —- „pasyja", a obok rzędy obrazów świętych, u b r a n y c h w w y ­ cinane f i r a n k i z białej czy k o l o r o w e j b i ­ bułki. Z o b u stron ołtarzyka b a r w n e b u - ��k i e t y —- palmy ze sztucznych kwiatów, sobie r o b i o n y c h , a dalej niżej seria w y ­ cinanek z p a p i e r u k o l o r o w e g o , k u n s z t o w ­ nie w y k o n a n y c h (ryc. 2). Nade d r z w i a m i i p o d b e l k a m i nalepiają z w y k l e w y c i n a n e 7 n a k l e j k a m i b a r w n e k o g u t y („kury"), mające poczesne miejsce w obrzędach i zwyczajach naszego l u d u . W y c i n a n k i z papieru (dawniej były z b a r w n y c h t k a n i n , łyka drzewnego, mło­ dej k o r y drzew itp.), robią dziewczęta najlepiej zwykłymi nożycami do strzyże­ nia owiec — nożycami, które od czasów Biskupina n i e zmieniły p r a w i e w y m i a ­ rów i p i e r w o t n e j swej formy. Same w y ­ c i n a n k i o d l a t kilkudziesięciu na K u r ­ piach nie w i e l e się zmieniły. Są do siebie podobne, m n i e j l u b więcej złożone i sta­ ranne, w y c i n a n e bez żadnych specjalnych przygotowań, t. j . bez miar, wzorków, kreś­ leń i t p . pomocy. W m o t y w a c h występują miejscowe rośliny i k w i a t y (sosna, świerk, jałowiec), p t a c t w o miejscowe, niekiedy tańcząca „panienka". M o t y w k u r y („ko­ k o s y " ) i k o g u t a („kura"), s t a n o w i nienieodłączną część w y c i n a n k i w i e l k a n o c ­ nej (ryc. 4 — 6). Kogut, co „zapsial trzy r a z y " (według tekstów b i b l i j n y c h ) m a po­ czesne miejsce nie t y l k o w w y c i n a n k a c h , ale również na pisankach, f i g u r a c h przy­ drożnych (ryc. 10), na dzwonicach krośc i e l n y c h , w haftach i t p . Nade d r z w i a m i przynosi szczęście w dom, jak dawna k u r a zakopana pod progiem, przy budo­ w i e chaty. W y c i n a n k i robione są dziś po wsiach v/ o k o l i c a c h Ostrołęki, Myszyńca, K o l ­ na. Dziewczyna składa papier odpowied­ nio, nieraz w i e l o k r o t n i e i tnie na pamięć. Za chwilę m a m y gotowy, piękny orna­ ment — j a k a szkoda, że t y l k o z lichego papieru! U p r a w d z i w e j a r t y s t k i , jeżeli weźmiemy do ręki j e j kilkadziesiąt w y ­ cinanek — nie znajdziemy t a k i c h sa­ m y c h . Każda ma jakąś część, jakiś szcze­ gół i n n y , a wszystko t w o r z y wykończo­ ną, harmonijną całość. D w i e w y c i n a n k i t y l k o w t e d y są jednakowe, jeżeli w y c i naczka r o b i je równocześnie. Stąd w i e l ­ k a rozmaitość w r y s u n k u i pomysłach. Ornamentyka wycinankowa, geome­ tryczna, p o w t a r z a się w firankach („si- 10 r a n k i " ) bibułkowych, w k l e j a n y c h w okna l u b używanych do ozdoby obrazów i k a ­ pliczek -— stosowana była w pewnej o d ­ m i a n i e w starych s k r z y n i a c h ozdobnych, b e l k a c h szczytowych, na ozdobnie w y c i ­ nanych laskach (kijach podróżnych), d r z w i a c h wejściowych, o k i e n n i c a c h i t p . W y c i n a n k i co do f o r m y dzielą się na „leluje" (stylizowane rośliny itp.) oraz „kółka" i podobne do n i c h różnie cięte gwiazdy. „Pająki" różnego rodzaju ze słomek i k o l o r o w y c h gwiazdek, nanizanych na lniane n i c i są też ozdobą wnętrz chat. Rozmaitość i c h jest też w i e l k a . Robione są z w y k l e na W i e l k a n o c i Boże N a r o ­ dzenie — te drugie trochę inne, związa­ ne ze zwyczajem „ N o w e g o L a t k a " . „Pa­ jąki" w i e l k a n o c n e , to z w i a s t u n y w i o s n y i życia po m a r t w o c i e zimowej. Ubieranie stołów ze „świeconem" jest z w y k l e staranne: zieleń leśna, g w i a z d k i z listków i świerkowiny („jegliny") na obrusie. Do s z t u k i w i e l k a n o c n e j należą również zawieszane p r z y d r z w i a c h ' w izbie goś­ cinnej „kropielniczki" do w o d y święco­ nej, dawniej misternie rzeźbione z drze­ wa, w y k u w a n e z m e t a l u l u b lepione z g l i ­ n y i wypalane. Dziś zastępują je goto­ we w y r o b y ze straganów jarmarcznych. Dalsze prace zdobnicze, należące do kobiet, przenoszą się do kościołów i k a ­ pliczek przydrożnych. Głównym mate­ riałem zdobniczym są t u gałęzie choi­ n y • (młodej sosny), świerku, jałowca oraz ziela leśnego, które zimę p r z e t r w a ­ ło. Dużo wysiłku wkładają kobiety i dziewczęta przy s t r o j e n i u w zieleń, wieńce i g i r l a n d y Grobów W i e l k a n o c ­ n y c h i ołtarzy świątecznych. K w i a t y są przeważnie sztuczne, ale b a r w n e k i ­ l i m y — samodziały, białe płótna, obrusy itp. dodają ołtarzom dużo świeżości i uro­ k u . Przy Grobie, ławkach a nieraz przy ołtarzach ustawiane są młode świerki i sosenki, a zielone kiście jałowcu ze sztucznymi k w i a t a m i ozdabiają ołtarze ¡ obrazy. Ołtarzyki z obrazami („feretro­ n y " ) , są też bogato zdobione f i r a n k a m i , �RYC. 7 k w i a t a m i i zielenią. W y c i n a n ­ k i z papieru — choć piękne — nie są używane w kościołach, natomiast spotyka się je cza­ sami w k a p l i c z k a c h przydroż­ nych. T y l e co do dziewcząt i k o ­ biet k u r p i o w s k i c h w zdobnic­ t w i e p r z e d w i e l k a n o c n y m . A te­ raz zobaczymy, co r o b i dla sztuki rodzaj męski w tymże okresie. Przede wszystkim sztuka ta w y c h o d z i poza ścia­ n y domów, szuka kontaktów z szerszym światem, a niepo­ ślednią rolę odgrywają t u w i e j ­ scy artyści — rzeźbiarze (sny­ cerze, „bogoroby"), rzeźbiąc przez cały post „Pasyje" dre­ w n i a n e na ściany do izb w i e j s k i c h , oraz różnego rodzaju „Bo­ że M ę k i " mniejsze l u b większe, ustawiane przy drogach na rozstajkach i t p . „Boże M ę k i " były to krzyże, przeważnie drew­ niane, z figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, ze słońcem i księ­ życem po bokach, k o g u t e m i w s z y s t k i m i emblematami Męki Pańskiej, w y r a b i a n y m i z drzewa l u b metalu, n i e k i e d y w y k o ­ nane naprawdę artystycznie. Pomysłowymi są majstrowie, którzy w szklanej bańce l u b dużej butelce potrafią zbudować całą Mękę Pańską a jeszcze i świeczniki ustawią po b o k a c h . Są i tacy, którzy w r o z g o t o w a n y m łbie szczupaka potrafią od­ naleźć wśród ości i kostek wszystkie p r z y b o r y Męki Pań­ skiej — co zaliczane jest do pewnego rodzaju sztuki. „Męki Pańskie" budowane są w W . T y g o d n i u , często w sam W . Piątek. Z w y k l e robił je i stawiał ktoś na własny rachunek, j a k o wypełnienie ślubowania, l u b dla upamiętnie­ n i a jakiegoś miejsca, związanego z nieszczęściem czy w y p a d ­ k i e m , wreszcie j a k o krzyż w i o s k o w y , w o t y w n y (ryc. 7, 9). Inne nieco są krzyże i f i g u r y k a p l i c z k o w e , związane z sa­ m y m Z m a r t w y c h w s t a n i e m Chrystusa, budowane w okresie Świąt do n i e d z i e l i „Przewodniej". Przedstawiają one albo Chrystusa w Grobie z adoracją aniołów i strażą wojskową po b a k a c h (ryc. 8), albo rzadziej sam a k t Z m a r t w y c h w s t a ­ nia. B u d o w a n i e i stawianie powyższych krzyży i figur połą­ czone jest z w y k l e z nabożeństwem w kościele, przeważnie z poświęceniem • krzyża na miejscu przez księdza. F i g u r y świętych Patronów p a r a f i i ' b u d o w a n e są również przeważnie w dzień k a l e n d a r z o w y danego Patrona, (np. Sw. Roch, Sw. Jan N e p o m u c e n , Sw. Mikołaj, Sw. F l o r i a n itp.), Uważanoby t u za wielką niedorzeczność, g d y b y jakiś krzyż czy figurę budo­ w a n o czy u s t a w i a n o w niewłaściwym czasie. Dotyczy to rów­ nież i f i g u r w i e l k a n o c n y c h , choć zwyczaj t e n zaczyna być nie­ k i e d y pomijany. Straże p r z y Grobach W i e l k a n o c n y c h (,,Turki") jeszcze �R Y C . 11 przed p a r u dziesiątkami l a t były po­ wszechnie ustawiane po o k o l i c z n y c h para­ fiach — puszczańskich i dalszych. Urzą­ dzeniem straży zajmowała się star­ sza młodzież męska, która pod k i e r o w ­ n i c t w e m przyszłego komendanta orga­ nizowała o d p o w i e d n i p l u t o n — ok. 20 osób z l a t a r n i k i e m na czele i dowódcą oddziału (ryc. 11). Straż robiła sobie (szy­ ła i kleiła) odpowiednią zbroję srebrną i złotą z t e k t u r y i papieru, z k a s k a m i r z y m s k i m i na głowach, z szablami, mie­ czami, dzidami i halabardami — wszyst­ ko przeważnie z drzewa. W nocnej ciszy W . Piątkowej, ze szczękiem b r o n i i k o l o ­ rową latarnią na w y s o k i m drążku wyglą­ dała malowniczo a nawet groźnie. W koś­ ciele stała po czterech l u b sześciu przy samym Grobie, a w W . Niedzielę w czasie procesji r e s u r e k c y j n e szła p a r a m i w pier­ wszych szeregach, pilnując porządku przy obrazach i baldachimie. A g d y jeszcze w t y m czasie grzmiał przy cmentarzu kościelnym odwieczny moździeż w i w a t o ­ w y i kilkadziesiąt sztuk różnej ręcznej b r o n i palnej (tak było do I W . W o j n y ) , to ludność uważała, że święta zyskały bardzo na swej powadze i uroczystości. Ze t a m komuś k i e p s k i samopał urwał pa­ lec czy ucho, taka drobnostka nie wcho­ dziła w rachubę. ; Młodszy rodzaj męski już od W i e l k i e ­ go C z w a r t k u też odprawiał swoje p o w i n ­ ności: pomagał ciągać gałęzie zielone do kościoła, chodził do lasów po różną zie­ leń (tu już z dziewczętami), pilnował święconego ognia w Wielką Sobotę ra­ no (żeby przynieść z niego — według zwyczaju — choć węgielek do rozniece­ nia pierwszego ognia w niedzielę świą­ teczną), starał się o zdobycie święconej 12 w o d y w butelkę lilb specjalną bańkę; ale najlepiej l u b i l i chłopcy biegać z kołatka­ m i i grzechotkami koło kościoła, jako że dzwonić do W i e l k i e j Soboty nie w o l n o . D a w n i e j w W i e l k i Piątek chłopcy przy pomocy t y c h grzechotek i k l e k o t e k r o b i l i w kościele w i e l k i hałas i trzask, co się nazywało „wypędzaniem Judasza", a że niektórzy o d p r a w i a l i ten zwyczaj zbyt na wesoło — z czasem go zabroniono. ażną czynnością przedświąteczną starszych chłopców było b u d o w a n i e przed świętami w i e l k i c h huśtawek na dwóch w y s o k i c h w k o p a n y c h słupach. Huśtaw­ k i do ostatnich lat, n i e o d z o w n y dodatek w zwyczajach w i e l k a n o c n y c h t y c h stron i o k o l i c — budowane są po wsiach, mias­ teczkach i przedmieściach. Huśtają się na n i c h przez całe święta — po dwóch, po dwie, l u b w troje (z dziewuchą w środ­ ku) stojąc na poprzecznicy, p r z y t w i e r d z o ­ nej do r u c h o m y c h p i o n o w y c h drążków. Huśtawki, znane również dalej od nas — na północ miały dawniej nie t y l k o zna­ czenie r o z r y w k o w e , ale również i magicz­ ne czy obrzędowe (prof. St. Poniatow­ ski). Przy huśtawkach w y s o k i c h zdarza się w i e l e wypadków więc przed wojną były zabronione p o l i c y j n i e . N i e - w i e l e to pomagało, gdyż b u d o w a n o je w lasach, a dziś już je widać po wsiach. w Pierwszy dzień świąt W i e l k a n o c y m i j a naogół spokojnie. Zato drugiego dnia ro­ b i się r u c h powszechny. Ze to jest „lany" poniedziałek, z w a n y też „oblewkami", śmigusem itp., o d rana w r u c h u są b u t e l k i z wodą, k w a r t y , całe kubły i ręczne si­ k a w k i . O i l e pogoda i ciepło dopisze —• lanie jest powszechne i dość obfite. „Jak k o g o w łóżku poleją, to przez cały r o k �pchłów nie bandzie miał" — objaśnił mnie jeden obłswacz. Huśtawki tego dnia są oblężo­ ne, a i m u z y k a po W . Poście t u i ówdzie już p r z y g r y w a do tańca — a różnych „okrąg­ laków ' i „po wolniaków" gdzie­ niegdzie potrafią jeszcze zatańcować. Najwięcej j e d n a k roboty, ale i uciechy, jest p r z y pisankach piskach („psiskách"). Robią je starsze b a b k i dla wnucząt, chrzestne m a t k i dla chrześnia­ ków, czasem d z i e w u c h y dla chłopaków i t p . Do tej pracy są niektóre bardzo zdolne i tworzą w p r o s t cuda. D a w n i e pisano pisanki roztopionyrr w o s k i e m mieszanym z k l e j e m pszczelnym ( s k r o b a n y m z wnę­ trza u l i ) , co dawało piękny żół­ t y k o l o r r y s u n k u . Gotowano p i ­ sane jaja w odwarze z k o r y dębowej, olszowej i t p . a ostat­ nio w wiórkach z drzewa brezelii, co dawało piękne czarne tło. Po u g o t o w a n i u jaja pocie­ rano nieco zatłuszczoną szmat­ ką, przez co dostawały połys­ k u . Samo pisanie odbywało się przy po­ m o c y zwykłego żelazka od siznurowadła oprawionego w patyczek do ręki, czasam' używają s z p i l k i drucianej z łebkiem. Na­ rzędzia te ogrzewane są przy pisa­ niu na zmianę, maczane w rozto­ p i o n y m w o s k u , samo zaś pisanie przy ciepłej kuchni odbywać się mus' sprawnie i szybko, bo w o s k prędko krzep­ nie. Pisanki zdobione są rozmaicie. Ry­ sunek i c h u s t a l o n y jest jednak powszech­ nie, a nazywają je, zależnie od w z o r u , pisaniem „w gałązki", „w pazurki", „w łańcuszek", „oczka' , „gwiazdki" itd. N a podanych ilustracjach (ryc. 12 a, b, c, d) w i d z i m y i c h rozwój i wizajemne uzupełnianie. Rysunek 13 a, b, c, d, przedstawia mieszaninę motyw ów: łapki, miotełki, oczka, g w i a z d k i i t d . M o t y w y zdobnicze powyższych pisanek spotykane są najczęściej na całym n i e m a l s t a r y m Mazowszu (z całą Kurpiowszczyzną r RYC. 12 włącznie), a przede w s z y s t k i m w p o w i a ­ tach: ostrołęckim, łomżyńskim, przasnys­ k i m i sąsiednich oraz w p o w i a t a c h na M a z o w s z u P r u s k i m (pow. szczycieński, działdowski, piski). Jaja gotowane w far­ bie wyłącznie na czarno bez pisania, na­ zywają t u k r u k a m i . W s z y s t k i e p i s a n k i są do dziś w p o w i a t a c h nadnarwiańskich i stanowią nie b y l e atrakcje świąteczną. Stanowią też ważny odłam sztuki miejsco­ w e j , związanej bezpośrednio ze świętami. O d j a k i c h trzech dziesiątków l a t rozpo­ wszechnił się n a d Narwią i n n y nieco spo­ sób w y r o b u pisanek — nie przez pisanie ich w o s k i e m , ale przez w y d r a p y w a n i e r y s u n k u o s t r y m nożykiem l u b odłam­ k i e m szkła. Jaja przedtem są gotowane w całości na czarno, niebiesko l u b czer­ wono. Rysunek t w o r z y się na oko, a w y ­ drapuje się szybko prawą ręką, t r z y m a ­ jąc w l e w e j p r z y g o t o w a n e jajo i obraca­ jąc je o d p o w i e d n i o do potrzeby. Jaja 13 �z rysunkiem tak wykonanym nazywają t u r y s o w a n k i , skro­ b a n k i i t p . Robią je przeważnie mężczyźni. O r n a m e n t y k a i c h jest znacznie bogatsza, więcej rozmaita i bardziej złożona, gdyż końcem o s t r y m nożyka łatwiej manewrować niżeli p i ­ sakiem, na którym co c h w i l a w o s k krzepnie. R Y C . 13 R Y C . 14 M o t y w y r y s u n k o w e pisanek czy r y s o w a n e k pokrywają się w wielu wypadkach z wzoram' i r y s u n k i e m w y c i n a n e k . Możne wnioskować, że pochodzą one z jednego źródła, t k w i w nich jeden j a k b y duch. M o t y w y z ry­ sowanek (ryc. 14 a, b, c) s p o t y k a się w t k a n i n a c h , a przede wszyst­ k i m w b o g a t y c h haftach kur­ p i o w s k i c h n a d Narwią czy Bu­ giem. Rysunek p i s a n k i d (ryc. 14 d) w z o r o w a n y jest na gwiazdce śniegowej. Wadą pi­ sanek z n a d N a r w i jest, że jaje nie są w y d m u c h i w a n e i n i e na­ dają się do p r z e c h o w y w a n i e na czas dłuższy. Dzieci trzyma­ ją j e krótko, poczem bawię się, tłukąc jedną o drugą (ca­ la w y g r y w a ) , albo staczają je po pochyłej desce, starając się uderzyć leżącą pisankę pod de­ ską. Po k i l k u dniach nic n i e pozostanie z p r a c y ciotek i ba­ bek. W drugie święto W i e l k a ­ n o c y chodziła młodzież z rana ,,po d y n g u s i e " śpiewając odpo­ w i e d n i e p i o s e n k i i zbierając d a t k i . Potem chodzono bez śpiewu, t y l k o 7; p o l e w a n i e m w o d y na rękę gospodyni i go­ spodarzowi. Chodzono też z k o ­ g u t k i e m n a kółkach (chłopcy) i z g a i k i e m (dziewczęta). Z cza­ sem zostały t y l k o same ,,oracje" bez g a i k u i k o g u t k a , a od p a r u dziesiątków l a t zwyczaj ten zaginął, t y l k o p i o s e n k i z d y n g u s a i gaika śpiewają czasem chłopcy, chodząc po kolendzie z gwiazdą na Boże Narodzenie. �S P I S R y c . 1. — P a l m y w i e l k a n o c n e n a K u r p i a c h — j e d n e z m n i e j s z y c h (ok. 1 m . wysokie), oplecione zielenią i s z t u c z n y m i k w i a t a m i , z kokardą u g ó ­ r y i w s t ą ż k a m i — r y s . A . Chętnik — 1930 r . R y c . 2. — Część i z b y gościnnej w c h a c i e K i e r nosków, w . L i p n i k i ( p o w . ostrołęcki). F o t . A . Chętnik — 1929 r . R y c . 3. — K o g u t y — w y c i n a n k a , w . M y s z y n i e c S t a r y — 1922 r . ( n a okładce). R y c . 4. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " k u r p i o w s k a , w . K a d z i d ł o z p o w . ostrołęckiego, w y c i n a ł a K o z a l i a P o l a k ó w n a w r . 1935. R y c . 5. — W y c i n a n k a . . l e l u j a " k u r p i o w s k a w . Ś w i d n i B o r e k , p o w . ostrołęcki, w y r ó b R. S k r o d z k i e j — 1946 r . R y c . 6. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " — ze w s i K a ­ dzidło, p o w . ostrołęcki — w y c i n a ł a R o z a l i a P o l a ­ k ó w n a w r . 1923. R y c . 7. — K r z y ż ( f i g u r a ) d r e w n i a n y z r . 1866 p o d wsią S u l , p o w . ostrołęcki. N a ramionach słońce i księżyc, a u dołu godła M ę k i P a ń s k i e j — w y c i n a n e z drzewa i grubej blachy. Zakoń­ c z e n i e górne i b o c z n e r a m i o n a toczone. R y s . A . Chętnik 1914 r . R y c . 8. — F i g u r a k a p l i c z k o w a z d r z e w a p r z y gościńcu, w y k o n a n a w r . 1881. W e w n ą t r z : C h r y ­ stus w g r o b i e , d w ó c h żołnierzy n a straży i a n i o ­ łowie. W y r ó b m i e j s c o w y , a u t o r n i e z n a n y . N a f i ­ R Y C I N : g u r z e w y r y t y n a p i s : F u n d a t o r Józef Korwek 1881. N a f i g u r z e zakończenie z k r z y ż a ż e l a z n e g o k o w a l s k i e j r o b o t y , z w a n e t u „koroną". W. P o ­ piołki, g m . G a w r y c h y (dziś Z b ó j n a ) , p o w . K o l n o (dziś ostrołęcki) P o d ł . f o t . A . Chętnika 1926, r y s . J . D . w Ł o m ż y 1946 r . R y c . 9. — K a p l i c z k a n a słupie w lesie p o d wsią P o r e d y (za S u c h y m B o r k i e m ) , p o w . K o l n o . Wewnątrz M . B . z Chrystusem — zdjęcie z krzyża z w a n e też „ M a t k a B o s k a Cierpiąca" i t p . F o t . 1927 I — I I . R y c . 10. — Zakończenie k a p l i c z k i d r e w n i a n e j ; n a w i e r z c h u k r z y ż żelazny z k o g u t k i e m ( „ k u ­ r e m " ) i chorągiewką z g r u b e j b l a c h y , n a któ­ r e j w y c i ę t y r o k 1851, w . D o b r y l a s , p r z y d r o d z e do w s i Ż e l a z n e ( w pobliżu m o s t u p r z e z P i s ę ) . R y s . A . Chętnik 1910. R y c . 11. — Straż ( „ T u r k i " ) p r z y G r o b i e C h r y ­ stusa. N o w o g r ó d n a d N a r w i ą . F o t . A . Chętnik 1913. R y c 12. — P i s a n k i z ostrołęckiego, r . 1928 r y s . A . Chętnik. R y c 13. — P i s a n k i ze w s i B o r k o w o p o w . Ł o m ­ ża. I — H e l e n a K u l i s i ó w n a . I I — Z. G r e l o c h ó w n a . R y s . A . Chętnik 1945 r . R y c . 14. — P i s a n k i r y s o w a n e n o ż y k i e m z o k o ­ l i c Myszyńca, p o w . ostrołęcki. R y s . A . Chętnik, 1938 r . L ' A R T DE K U R P I E A L O C C A S I O N DES FÉTES DE P A Q U E S . P a r m i les e l e m e n t s qui inspirent l'art p o p u l a i r e , les fetes et particuliérement cedes de Paques o n t u n e g r a n d e i m p o r t a n c e . L ' a u t e u r c o m p a r e e t décrit les b r a n c h e s de l ' a r t p o p u l a i r e á K u r p i e , á c e l t e époque et n o t a m m e n t les r a m e a u x , p a r f o i s l o n g s de p l u s i e u r s metres, ornes de v e r d u r e , de fleurs e n p a p i e r et de r u b a n s ; les différents desseins d o n t o n c o u v r e les c o u r s e n les s a b l a n t ; des c h a m b r e s ornees de p e i n t u r e s , semblables á celles q u ' o n p e i n t sur les oeuís; les dessins découpés e n p a p i e r coloré, e m p l o y e s á décorer les m u r s ; les s c u l p t u r e s et les c h a p e l l e s a v e c des representa­ tions de l a Passion, d u T o m b e a u et de l a Résureclion, placees s u r les r o u t e s ; et e n f i n les oeufs c o l o ­ res et ornes. En o u t r e , o n a p r i s en c o n s i d e r a t i o n dans cet a r t i c l e , c e r t a i n e s c e r e m o n i e s , p. ex. l a c o u t u m o de p l a c e r dans les églises auprés d u t o m b e a u orné, des gardes, d i t ,,Tures", habillés, de costumes de f a n t a i s i e . 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66feed54e155bc9efb700843eeaaf9de.pdf 078e1db042340bd029686fdba153506a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:555 Title A name given to the resource Tłoki na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.203-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADAM CHĘTNIK TŁOKI NA KURPIACH Od nestora etnografii polskiej, Adama Chętnika, doskonałego znawcy i zasłużonego badacza kultury wsi Kurpiowskiej Puszczy Zielonej reda­ kcja otrzymała uwagi dotyczące tradycyjnej pomocy sąsiedzkiej we wsiach kurpiowskich, polegającej na wspólnej pracy dużych grup lud­ ności wsi. Praca ta nosi tradycyjną nazwę tłoki (tłuki). Zdając sobie sprawę z wartości nadesłanych materiałów jako źródła do niedawnego jeszcze, ale już zamykającego się rozdziału historii wsi, drukujemy je w tej formie, w jakiej zostały nadesłane: jako encyklopedyczne zestawie­ nie różnych rodzajów prac, przy których jeszcze w ciągu ostatnich kilku­ dziesięciu lat występowała zwyczajowo tłoka. Autor omawia również prace zespołowe, które (jak sianokosy czy połów ryb) opierały się w ca­ łości lub częściowo na odpłatności w naturze lub gotówce. Nadesłane materiały dotyczą 1 pol. XX w., w tym w największej mierze okresu sprzed I wojny światowej [Red.]. Zwózka drzewa budulcowego na własną chałupę zawsze p r a w i e odbywała się za pomocą tłuki. Ponieważ przeciętnie na nową chałupę zużywano ok. 60—70 kloców sosnowych, trzeba więc było na to do 30 f u r m a n e k l u b sań podwójnych (z zajdami) do zwózki. I l e czasu na to potrzebowałby sam gospodarz, jadąc do lasu raz na dzień albo i d w a razy na odległość 5—10 k m . N a j m n i e j miesiąc, a i l e b y się namęczył, ile b y wozów napsuł, k o n i zajeździł — to lepiej nie mówić. P r z y tłoce zjechało zawsze 20 do 30 f u r m a n e k i za j e d n y m zamachem albo obró­ ciwszy jeszcze raz, p o z w o z i l i wszystko w ciągu jednego d n i a . A i na w o z y łatwiej galdka (pień drzewa) włożyć w k i l k u i gdzieś pod górkę pomóc n a przyprzążkę i p r z y jakiejś szkodzie sobie poradzić. Po zwózce gospodarze, k r e w n i i sąsiedzi odprowadzą konie, dadzą i m o b r o k u , zapalą f a j k i l u b papierosy, zjedzą olbiad s u t y z okrasiwem, a czasem z p i w e m , wreszcie rozejdą się do domów, o t r z y m a w s z y szczere: „Panie Boże za­ płać!" �204 ADAM CHĘTNIK Obróbka drzewa budulcowego też czasami o d b y w a się za pomocą tłoki. A l e t u już schodzą się najbliżsi k r e w n i i sąsiedzi z piła­ m i i t o p o r a m i . D r z e w o popiłują na odpowiednie proste s z t u k i , obcieszą z grubszego wióra i poukładają na laguny do dalszej obróbki. Tracze z piłami przychodzą już za pieniądze. Tłoki do obróbki są albo również za obiad z podwieczorkiem, albo za wynagrodzenie, n p . w obciosanych wiórkach na opał i t p . , czasami w zbożu czy ziemniakach i t p . B u d o w a d o m u też d a w n i e j odbywała się n a tłokę. N a K u r p i a c h w każdym d o m u są cieśle, toteż g d y się zeszło z narzędziami 8—10 męż­ czyzn, t y l k o majster kierujący r o b o t a m i (o i l e n i m n i e był sam gospo­ darz) pobierał zapłatę dzienną z u t r z y m a n i e m , reszta zaś otrzymywała całkowite u t r z y m a n i e i podziękowanie. D o m (długi przeciętnie na 5—6 sążni polskich) stawiano w t e d y (zrąb) w ciągu 8—10 d n i . Reszta m a j ­ strów — stolarze, mularze, szklarze, przychodziła t y l k o za gotówkę. Przesuwanie budynków postawionych n a inne miejsce w całości l u b przenoszenie i przewózka rozebranych na kolonie o d b y w a się przeważnie gromadnie p r z y pomocy sąsiadów. D o zestawienia b u d y n ­ k u z oznaczonych nacięciami kawałków b y w a angażowany majster-cieśla, czasami płatny. Przesuwanie w całości budynków (niemieszkalnych np. obórki, chlewy) mających wspólną podwalinę o d b y w a się w t e d y , g d y b u d y n e k trzeba usunąć na i n n y plac l u b d l a poszerzenia podwórza, czy też obórki. B u d y n e k opróżniony wewnątrz podnoszą do góry drągami (dugują), podsuwając pod p o d w a l i n y okrągłe wałki, t a k b y toczyły się w k i e r u n k u pożądanym. D w u d z i e s t u nieraz mężczyzn, popychając b u d y ­ nek drągami od tyłu i z boków l u b drągami na zajazdkę, przepchną go ostatecznie na miejsce pożądane, często o dziesiątki metrów d a l e j . Zwożenie k a m i e n i . Idzie t u o w i e l k i e głazy, które czasami leżą n a polach l u b paśnikach. G d y głaz uradzono postawić gdzieś na rozstajkach jako przyszłą podstawę do krzyża żelaznego czy i n n e j f i g u r y w i o s k o w e j , to w p r a c y t a k i e j poza głównym m a j s t r e m brała z w y k l e udział cała wioska. W y b i e r a n o najmocniejsze d w a (czasami jeden) w o z y z d y l a m i w poprzek, p r z y k a m i e n i u kopano głęboki rów, żeby łatwiej było kamień wtoczyć na wepchnięty t a m wóz, a g d y kamień za pomocą drągów i łańcuchów znalazł się n a wozie, k i l k a k o n i wyciągało wóz z wgłębienia i ciągnęło p o w o l i do w s i . I n n i po drodze pomagali drągami, żeby wóz się nie przechylił i żeby kamień się n i e stoczył. Poczęstunku za taką pomoc n i e żądano. P r z ę d z e n i e l n u w ciągu z i m y jest uciążliwe d l a jednej k o b i e t y . Toteż g d y było potrzeba więcej przędzy do krosien, urządzały również i k o b i e t y swego r o d z a j u tłoki, zebrawszy sąsiadki-prządki na w s z y s t k i e w i e c z o r y t y g o d n i a . N i e k i e d y przędło i c h 5 do 10. Opowiadano sobie p r z y tej p r a c y ciekawe opowieści, zagadki w i e j s k i e (zagodywki), śpiewano �TŁOKI NA KURPIACH 205 piosenki i t p . Był to początek późniejszych wieczornic. Podobnie urządza­ ły się k o b i e t y p r z y t a r c i u l n u na cierlicach (międlicach), robiąc to w g r o ­ madce, po k i l k a . Folowanie s u k n a spod k r o s i e n na d o m o w y użytek również odbywało się p r z y pomocy tłoki. Z w y k l e r o b i l i to chłopcy, 8 do 10 po są­ siedzku, w d o m u , gdzie był ręczny folus z o g r o m n y m smykiem do ciąga­ nia i u b i j a n i a sukna, które polewano gorącą wodą. Folowanie o d b y w a się w i e c z o r a m i przed d o m e m p r z y świetle l a m p padającym z wewnątrz przez okna, najczęściej późną jesienią l u b na początku g r u d n i a . Po d w u l u b k i l k u g o d z i n n e j p r a c y o t r z y m y w a n o wspólną kolację i nic więcej. N i e ­ k i e d y sukno do f o l o w a n i a dawano z k i l k u chat naraz. W t e d y ze wszyst­ k i c h t y c h chat mężczyźni szli do pracy p r z y foluszu. T a k zostało do ostatnich czasów. K r a j a n i e k a p u s t y n a zimę jest też pewnego rodzaju tłoką kobiecą. Wykonujące tę czynność k o b i e t y (krajacki) schodzą się ze s w y ­ m i o s t r y m i nożami do chaty, gdzie zamierzają krajać kapustę na zimę do jednej l u b dwóch beczek, zależnie od wielkości r o d z i n y . K o b i e t jest przeciętnie 6 — 8 . Obsiadają na stołkach okrągłą balię i trzymając w l e ­ w e j ręce główkę obraną z b r u d n y c h i r o b a c z y w y c h liści prawą ręką szatkują kapustę nożem bardzo z w i n n i e i równo. Wkrótce z główki zostaje głąb, na który czekają dzieci j a k o na przysmak. Chłopcy d o m o w i ostrzą noże l u b ubijają krajaną kapustę w beczkach w i e l k i m i u b i j a k a m i z drze­ wa, specjalnie na t e n cel z r o b i o n y m i . U b i j a n i e k a p u s t y n o g a m i n i e jest na K u r p i a c h w zwyczaju. W ciągu wieczora k o b i e t y Skraja nieraz k i l k a k o p główek k a p u s t y . P o t e m otrzymują za to kolację, a n i e k i e d y chłopcy przychodzą z muzyką i praca kończy się tańcami. N a następny wieczór tłoka przenosi się d o i n n y c h sąsiadów. T ł o k a ż n i w n a znana była t y l k o u większych gospodarzy r o l ­ nych, w leśniczówkach prowadzących gospodarstwa rolne, a n i e m a l do ostatnich czasów n a gospodarstwach p r z y plebaniach. D a w n i e j dziesiątki żniwacek (żniwiarek) z sierpami, a od niedawna kosiarzy z kosami sprzą­ t a l i zboże, a n i e k i e d y i owiązali w ciągu jednego d n i a . O t r z y m y w a l i za to obiad i podwieczorek oraz b r a l i udział w dożynkach, o i l e te były wyprawiane. S i a n o k o s y p r z y pomocy tłoki odbywały się podobnie j a k żniwa t y l k o u posiadaczy większych łąk nadrzecznych, potrzebujących dziesię­ c i u l u b więcej kośników n a dzień. N a d r u g i dzień, o ile praca była jeszcze nie skończona, płacono już za nią. Po ścięciu t r a w y ta sama drużyna k o ­ siarzy przenosiła się na inną łąkę. W tłoce t a k i e j b r a l i udział przeważ­ nie zainteresowani, mający t a k i e same łąki. O t r z y m y w a l i całkowite u t r z y ­ manie dzienne, a w razie potrzeby noclegi. P r a c o w a l i od świtu d o nocy. �206 ADAM CHĘTNIK T ł o k i w r y b o ł ó w s t w i e znane były d a w n i e j n a d r z e k a m i l u b r y b n y m i j e z i o r a m i , szczególnie p r z y użyciu większych sieci, n p . n i e w o ­ dów. Zwoływał tłoki właściciel n i e w o d u , n p . raz na tydzień l u b co d w a tygodnie w ciągu lata. Brał przeważnie l u d z i lubiących r y b a c t w o . Za pracę dawał r y b y . Tłoki z i m o w e do łowienia r y b pod lodem przetrwały do ostatnich czasów t a m , gdzie są dobre sieci, również n i e w o d y . Do rą­ bania otworów, przesuwania l i n , ciągnięcia n i e w o d u , p i l n o w a n i a m a t n i i t p . potrzeba o k . 5—6 l u d z i , znających się na r y b a c t w i e . Dobiera i c h so­ bie właściciel sieci d w a l u b k i l k a razy w ciągu z i m y , daje za pracę r y b y i rozgrzewkę. O i l e to jest dzierżawa wód r y b n y c h , dobiera stałych l u d z i za zapłatą. K o p a n i e s t u d z i e n jest ważną czynnością w wioskach i m i a ­ steczkach. D o niedawna, k i e d y nie było betonowych c e m b r o w i n , do w y ­ kopania s t u d n i kopano w i e l k i l e j o w a t y dół, nieraz do 10 i więcej metrów głęboki, aż do w o d y bijącej z podziemnego źródła. Miejsce p r z e d t e m zna­ lazł i wskazał różdżkarz, ceniony przez ludność. Po w y k o p a n i u dołu zakładano c e m b r o w i n y z drzewa, na węgieł, j a k w domach, l u b z k a ­ m i e n i , po c z y m dół dokoła c e m b r o w i n y zasypywano. Robiono t o wszystko p r z y pomocy tłoki, ale t y l k o z t e j części w i o s k i czy też d z i e l n i c y m i a ­ steczkowej, gdzie chciano mieć swoją Studnię. T ł o k i k o ś c i e l n e przetrwały do ostatnich czasów p r z y r e m o n ­ tach i odbudowie kościołów, n a p r a w i e cmentarzy, s t a w i a n i u pamiątko­ w y c h f i g u r , k a p l i c i t p . Roboty były bezpłatne, ze s w o i m posiłkiem cało­ d z i e n n y m . D o p r a c y szła młodzież i starsi z łopatami l u b w o z a m i , k o ­ lejno z każdej w s i danej p a r a f i i , aż do ukończenia większych robót. K o ­ lejność wyznaczał sołtys bez stosowania p r z y m u s u . Po ostatniej w o j n i e w zniszczonych parafiach rzemieślnicy r o b i l i masowe tłoki dobrowolne p r z y odbudowie mniejszych kościołów na użytek tymczasowy. T ł o k i g r o m a d z k i e po g m i n a c h i osadach m i e j s k i c h p r z e t r w a ­ ły j a k o szarwark z nakazu władzy m i e j s k i e j . Były jednak podobne tłoki po wioskach bez żadnego nakazu, dobrowolne. Z n a m wieś, gdzie grzązkie i kwaśne łąki sprowadzały choroby na bydło, nie dawały siana, były p r a w i e bezwartościowe (ok. 1900 г.). Za namową p a r u oczytanych gospo­ d a r z y cała wieś wzięła się d o p r a c y na przednówku, pokopano r o w y o d ­ pływowe, osuszono mokradła i w ciągu p a r u l a t p r a c y zbiorowej u p o ­ rządkowano całe łąki. Robiono d a r m o , z ochoty. Żywność zabierano z so­ bą. Po k i l k u dziesiątkach l a t mieszkańcy w s i w s p o m i n a l i t y c h pionierów k u l t u r y r o l n e j , którzy namówili ludność do w y k o n a n i a pięknego dzieła. Podobnie r o b i o n o b r u k i , ścieki, budowano d o m y gromadzkie, mosty, n a ­ p r a w i a n o p r o m y na rzekach i t p . Ludność zwoziła z ochotą k a m ie nie , żwir, ponieważ rząd zaborczy o t o mało dbał. �TŁOKI NA KURPIACH 207 T ł o k i p o d c z a s k l ę s k ż y w i o ł o w y c h połączone były z r a ­ t u n k i e m sąsiadów, całych osiedli i w ogóle w s z y s t k i c h , k t o potrzebował r a t u n k u . A więc prace w i o s k o w e p r z y zasypanych śniegiem drogach, o d ­ k o p y w a n i u domów spod zasp śnieżnych, r a t u n k u w czasie pożarów (prze­ mianowane z czasem na ochotnicze straże pożarne) i t p . Znałem wieś, gdzie w i a t r y zachodnie zasypywały zabudowania, ogrody i pola miałkim piachem l o t n y m . Idąc za dobrą radą gospodarze wspólnymi siłami w y k o ­ p a l i w i e l k i rów z wałem o c h r o n n y m , a groblę (wał) obłożyli darniną i obsadzili wikliną. P i a s k i l o t n e przestały odtąd szkodzić wiosce. Z w o ż e n i e z a b y t k ó w . Rzadko to się zdarzało, ale były w y p a d ­ k i , że trzeba było zwieźć jakiś p o m n i k przeszłości z k a m i e n i a czy d r z e ­ w a , coś, co łechtało m i l e miejscowy p a t r i o t y z m l u b szlachetne ambicje. Po wytłumaczeniu ludności i s t o t y rzeczy, ta pomagała gromadnie. P r z y z d e j m o w a n i u z woza p r z y w i e z i o n e j z puszczy o l b r z y m i e j barci do m u z e ­ u m w Nowogrodzie p o d Łomżą, p r z y ciężkiej i niebezpiecznej pracy, p o ­ magało „na o c h o t n i k a " 16 najbliższych sąsiadów przyszłego m u z e u m , którzy p r z y s z l i z o d p o w i e d n i m i narzędziami. O t r z y m a n y po pracy p o ­ częstunek (piwo i biały chleb) był d l a n i c h miłą niespodzianką. T a k i c h przykładów było pewnie i więcej w czasach odległych, k i e d y ludność sama nieraz musiała pamiętać o s w y c h biedach, k i e d y zresztą, mieszkając w z w a r t y c h wioskach, mogła prędko się ze sobą porozumieć, zebrać i wspólnie wzajemną pomoc obmyśleć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d594735c5823befb8a35b9795026ca.pdf 0ba6b244a3685e62cd16ace9c0b82239 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource biografie Chętnik, Adam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4395 Title A name given to the resource Mój życiorys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.3; s.179-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam M Ó J Chętnik Ż Y C I O R Y S Urodziłem się w Nowogrodzie 20 grudnia 1885 r. Dzieje mego życia o p r a c o w y w a ł e m niejednokrotnie — wojny zniszczyły wszystko. Życiorys, który teraz pi­ szę, jest najkrótszy, ale i najdokładniejszy. Rodzina moja pochodzi z Kurpiów. Piszą już 0 niej od trzystu kilkudziesięciu lat w starych k s i ę ­ gach i aktach, które b y ł y po parafiach i miejscowych urzędach do ostatnich wojen. Wśród miejscowych rodaków („swojaków") był znaczny procent przyby­ szów z ziem północno-zachodnich: Warmii, Kaszub, Prus a t a k ż e z Łużyc. Wielu ich pozostało na K u r ­ piach do dziś. Wszystko to drobni rolnicy, pszczela­ rze, rybacy, rękodzielnicy itp. W samym Nowogrodzie było przed 1939 r. około 70 nazwisk Chętników, a drugie tyle było po sąsiednich wioskach. Rodzina Chętników pochodziła z Nowogrodu, tu było g ł ó w n e ich „gniazdo", ojciec urodził się w s ą ­ siedniej wsi Mątwicy. W rodzinie mojej pełno bliżej 1 dalej Chętników, Flerów, Kisielów, Parzychów, Florczyków, P i a ś c i k ó w itd. Do lat dojrzałych ojciec i dziadek pracowali na roli, ciesiołki nauczył się ojciec u stryja swego Walentego Chętnika, a potem stolarki od dziadka Fliśkowiskiego, z którego córką, „piękną Stasia" ożenił się. Gospodarkę prowadził jeszcze k i l ­ ka lat w Nowogrodzie, co dobrze pamiętam. Dzieci miał dwanaścioro, z czego w y c h o w a ł o się siedem, a pięcioro zmarło. Poza gospodarstwem zajmował się w letnie miesiące różnymi rzemiosłami: ciesiołką, stolarką, mularstwem, tokarstwem, blacharstwem i in. (w czym p o m a g a ł e m mu, gdy dorosłem). Zimą zaś naprawiał różne instrumenty muzyczne (nawet organy), lub b u d o w a ł nowe, zwłaszcza skrzypce, na ktÓTych grał po weselach i zabawach. Wraz z nim grali także: G. Pardo na klarnecie, St. Lutrzykowski na harmonii, a ja na basetli lub bębenku. Robił wszystko dokładnie, a najlepiej to, co sam obmyślił; nie lubił, gdy m u kto zaglądał do roboty przed jej wykończeniem. J a śledziłem za wszystkim, co ojciec robił, nauczyłem się wielu rzemiosł (w najcięższe chwile wojenne p r a c o w a ł e m i pomagałem rodzeń­ stwu). Ojciec, matka i my — dzieci — należeliśmy do chóru kościelnego, pomagaliśmy szykować groby wielkanocne, ołtarze na B o ż e Ciało itp., ja zaś cho­ dziłem także po sąsiadach z „gwiazdą", w „Króla Heroda" itd. Oboje rodzice już nie żyją. Ojciec zmarł w 1935 r. mając lat 75, matka umarła w wieku lat 97 w 1956 r. Rodzice — prócz o g r o d ó w — posiadali w ł a s n y dom, najpierw przy ul. Ł o m ż y ń s k i e j (stara chałupa z bel­ kami i „tranem", potem, po sprzedaniu starego domu, w y b u d o w a ł ojciec przy kościele — nowy, gdzie miał swoje pracownie, budynki gospodarcze itp. Zawsze przy domu był sad owocowy i pasieka. Co do mnie to chodziłem do szkoły początkowej w Nowogrodzie (w 1892 r.), po kilku latach w mie­ siącach zimowych sam już byłem „nauczycielem", ucząc dzieci w szkołach tajnych czytać, pisać i histo­ rii kraju. P r a c o w a ł e m w ó w c z a s , pomagając ojcu w ciesiołce czy stolarce, w ogrodzie, ganiałem na paśnik krowę, pilnowałem pszczół, chodziłem na ryby (z w ę d ­ ką i sieciami), grzyby itd. Ojciec oddał mnie później na naukę do organisty, ale mi to nie odpowiadało, zwłaszcza nie lubiłem ś p i e w a ć na cmentarzu „za nie­ boszczykiem". Poszedłem w i ę c na p r a k t y k ę do pisa­ rza gminnego, po paru miesiącach zaś do powiato­ wego geometry, ale kiedym raz omal nie utonął w trzęsawisku — i ta praca przestała mnie zajmować. Brałem już w ó w c z a s udział w robocie politycznej, walcząc o polskość Mazur, o polski język i szkoły w „Towarzystwie Oświaty Narodowej" i w „Ludowym Z w i ą z k u Mazurskim." Ale przy różnych pracach wciąż chciałem się uczyć, zacząłem w i ę c chodzić na piechotę trzy razy na tydzień z Nowogrodu do Ł o m ­ ż y ucząc s i ę tam prywatnie, i tak, m a j ą c lat 20 u k o ń ­ czyłem 4 klasy gimnazjum. Zostałem w ó w c z a s na­ uczycielem gimnastyki. W 1908 r. w y j e c h a ł e m uczyć się do Warszawy i uczyłem się dwa lata na Warszaw­ skich Kursach Pedagogicznych, prowadzonych przez Macierz Szkolną. Nie m o g ł e m jednak znaleźć żadnej pracy, musiałem w i ę c uczyć s i ę języka rosyjskiego i pojechać do Petersburga, aby zdać tam egzamin na nauczyciela (1911 r.). P o z n a ł e m w tym czasie trochę północną Rosję, b y ł e m bowiem u brata w Kronszta­ dzie (wojsko), też na wystawie rolniczo-rybackiej w Carskim Siole i in. miejscach. Po przyjeździe z po­ wrotem do Warszawy zapisałem się n a Wyższe K u r s y Naukowe, na których b y ł e m 2 lata. Wykładali tam tak wybitni ludzie jak prof. Krzywicki czy Szober. P i s y w a ł e m już w ó w c z a s artykuły i książeczki jak np. Z wycieczek po kraju — wycieczka w piotrkow­ skie i kieleckie (1908), Musztra zastępu i plutonu (1909), różne artykuły w prasie ludowej, zwłaszcza „Zorzy". W 1912 r. uzyskałem koncesję na wydawa­ nie spółdzielczego pisma dla młodzieży wiejskiej. Była to „Drużyna", pismo ilustrowane, które wyda­ w a ł e m z przerwami 13 lat (w tym parę lat z Rozalią Brzezińską). W 1913 r. ukazała się nakładem „Księgarni P o l ­ skiej" pierwsza moja większa praca Puszcza Kur­ piowska, a w dwa lata później Chata kurpiowska. 179 �Książki te stanowiły rezultat współpracy z ojcem przy budowlach wiejskich i wieloletnich w ę d r ó w e k po Kurpiach, w czasie których robiłem zapiski i r y ­ sunki różnych obiektów. Była wojna. Pracowałem w ó w c z a s w Bibliotece m. st. Warszawy. W t y m ż e 1914 r. o ż e n i ł e m się w Grodnie z córką lekarza Zofią Klukowską, dawną koleżanką z Wyższych Kursów Naukowych, pobudo­ w a ł e m się. Przyszedł czas niespokojny przygotowań do plebiscytu na Mazurach, w i ę c brałem udział w tej pracy. W y d a w a ł e m w ó w c z a s (od 1916 r.) dla Kurpiów pismo „Gość Puszczański", a potem dla Kurpiów i M a ­ zurów „Goniec Pograniczny". W 1919 r. opublikowa­ łem książeczkę Jak się lud budził — 1904/1906 nakł. Księg. Ludowej oraz w wyd. M. Arcta O Kurpiach. Pracy nad utwierdzaniem świadomości narodowej ludu, zwłaszcza w okresie plebiscytu, zawdzięczam chyba, ż e w latach 1923—1927 zostałem wybrany g ł o ­ sami Związku Ludowo-Narodowego, stronnictwa „Wyzwolenie" i miejscowego „Związku Puszczańskie­ go" — posłem na Sejm. Broniłem tam interesów ludu kurpiowskiego, pomagając w przeprowadzeniu planu reform gospodarczych. P o m a g a ł e m też przy szacunku strat wojennych w pow. łomżyńskim, kolneńskim i w mieście Nowogrodzie. T Nie zaniedbywałem swoich zainteresowań ludo­ znawczych. Po wojnie podjąłem pracę u prof. E . F r a n ­ kowskiego w warszawskim Muzeum Etnograficznym (żona pozostała z dwojgiem dzieci w Łomży), mu­ zealnictwo zajmowało mnie coraz bardziej, studiowa­ łem różne jego zagadnienia tak w kraju, jak i pod­ czas zagranicznych w o j a ż y do Rumunii, Czechosło­ wacji, Bułgarii, Turcji, Finlandii i Szwecji. W tym ostatnim kraju szczególnie interesowała mnie orga­ nizacja tzw. skansenów. Czynnie p o m a g a ł e m też w utworzeniu (pracując bezinteresownie wraz z ojcem i członkami rodziny) Muzeum w Nowogrodzie. Otwar­ to je w 1927 r. jako „muzeum na wolnym powie­ trzu" — czyli taki właśnie „kurpiowski skansen", a ponieważ Polskie Towarzystwo Krajoznawcze nie dawało samo rady utrzymać placówki, w i ę c pomagały w tym zarówno sejmiki łomżyński i ostrołęcki, jak też ja i żona moja, która pracowała jako kustosz (ja byłem kierownikiem). O założeniu i losach tego Muzeum pisałem zresztą w książeczkach: Muzeum w Nowogrodzie (1934) i Prawda o Muzeum w Nowo­ grodzie (1937). W latach 1928-30 zakończyłem studia etnograficzne na Uniwersytecie Warszawskim u prof. Frankow­ skiego. Przed drugą w o j n ą — pracując w Muzeum mog­ łem wiele jeździć, a ściślej m ó w i ą c przeważnie cho­ dzić po ziemi kurpiowskiej, w wyniku czego zebra­ łem obfite materiały dotyczące historii i etnografii. Ukazują się w i ę c moje prace: Kurpie (1924), Kościół i parafia w Nowogrodzie (1927), Bursztyniarstwo na Kurpiach (1927), Z kurpiowskich borów (1931), Spław na Narwi (1935) oraz Pożywienie Kurpiów (1936). Przed samą w o j n ą w z n o w i ł e m studia na Uniwersy­ tecie Warszawskim, a w czasie okupacji studiowałem na tajnym Uniwersytecie, jednocześnie pracując spo­ łecznie. Musiałem ukrywać się przed Niemcami, w i ę c nosiłem przybrane nazwisko Antoni Chojnowski. 180 Po wojnie na podstawie książki Pożywienie Kur­ piów uzyskałem na Uniwersytecie w Poznaniu u prof. Frankowskiego stopień doktorski. W tym samym 1946 r. habilitowałem się też tamże na docenta na podstawie pracy Bursztyniarstwo na Kurpiach oraz Zycie leśne Kurpiów (dawni strzelcy). Rozprawę 0 bursztynie w y d r u k o w a ł e m później pt. Przemysł 1 sztuka bursztyniarska nad Narwią w „Ludzie" (nad­ bitka wyd. P T L — Wrocław 1952). Dla P T L opraco­ w a ł e m też w serii „Atlasu strojów ludowych" — Strój kurpiowski Puszczy Zielonej. W sumie, w ciągu swego życia w y d a ł e m — poza wymienionymi tu — kilkadziesiąt książek i broszur oraz napisałem kilka­ set artykułów w prasie. Wiele czasu, energii i zdrowia poświęciłem organi­ zacji m u z e ó w na Kurpiach i w ogóle zagadnieniom muzealnictwa. Tak w i ę c pomagałem w powstaniu i organizacji: 1. Muzeum w Nowogrodzie — (kurpiowski skansen), 9 różnych budynków, ok. 3.000 eksponatów (znisz­ czyli Niemcy w czasie I I wojny). 2. Muzeum w Ostrołęce („puszczańskie"), zwiozłem do niego ok. 200 eksponatów, przyczyniając się do jego powstania. Muzeum spaliło się w czasie I woj­ ny (było w nim w ó w c z a s blisko 2 tys. eksponatów). 3. Muzeum w Łomży — w latach 1910—1914. Zwio­ złem z terenu ok. 100 okazów muzealnych. Zbiory rozkradziono w 1915 r. 4. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Młocinach (Warszawa), pracowałem tam po 1945 r. półtora roku organizując działy: kurpiowski i mazowiecki. 5. Muzeum w Łomży — organizacja na nowo, od po­ czątku (1947 r.). Otwarcie 1949 r. Urządziłem dział bursztyniarsbi i w y s t a w ę „jantaru" w 1950 r. 6. Muzeum Ziemi w Warszawie (geologiczne). Współ­ pracowałem przy organizowaniu działu bursztyniarstwa i wystawy „Jantar w Polsce" (1956-57). Pod tym tytułem urządziłem samodzielnie 3 wy­ stawy — w latach 1951, 1956 i 1957-58, przygoto­ w u j ą c po raz pierwszy mapy i prowadząc spec­ jalne badania terenowe, a także kursy doszkala­ jące dla bursztyniarzy. 7. Muzeum w Nowogrodzie — po wojnie organizacja od nowa, na zgliszczach dawnego skansenu. Teren zadrzewiono, zwieziono z terenu „Puszczy" zabyt­ kowe budynki. Dotychczas postawiono ich cztery, inne są zwożone w miarę posiadanych środków. P o n i e w a ż sam nie miałbym sił prowadzić budowy, zgodziłem się k i e r o w a ć pracą jako rzeczoznawca — robię w i ę c tylko to, czego inni już, albo jeszcze nie potrafią. (Od 1958 r. jestem na emeryturze). W 1950 r. zmarła moja żona. Ożeniłem się w kilka lat później powtórnie, a obecnie żona moja — Jadwi­ ga jest kierownikiem Muzeum w Łomży oraz w No­ wogrodzie. Młodsza ode mnie, ma jeszcze siły, aby placówki te z powrotem postawić na nogi. Pomagam jej, ile mogę, u w a ż a m bowiem s p r a w ę m u z e ó w za ważną, i to nie tylko dla rozwoju wiedzy, ale i dla samego ludu, który winien tu jak w zwierciadle w i ­ dzieć swoją przeszłość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5bab34918655546e1d513a511ed5a8.pdf e5da99b3ac98d97b4c031b53b0d42193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3129 Title A name given to the resource Z naszego tkactwa na Kurpiach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.203-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik Z NASZEGO TKACTWA NA KURPIACH P r z y g o t o w a n i e ski samodziałów do u b r a n i a i Mieszkając w l a s a c h i p u s z c z a c h , l u d k u r p i o w ­ stroju. wiedzieli przed musiał — j a k i w s z ę d z i e n a świecia — korzystać z od swych paru Mając rodziców 1 starsi puszczanie, jeszese dziesiątkami l a t . p r z ę d z ę w e ł n i a n ą , a 7 c z a s e m i lnianą, nau­ ciepłych skór i f u t e r u p o l o w a n y c h z w i e r z ą t leśnych. N 1 0 czyły było trzebę. K r o s i e n j e d n a k j a k współczesne n i e b y ł o , p r a w ­ wtedy kobiety specjalnego mody. kroju, A b y okryć ciała, t o i dosyć! N a n o g a c h cie. L u d n o ś ć p r z e z leśne tym Ale już wystarczyć i myśleć hodowli o ludność tamy w i ze s t a r e j owiec, i skór nowych swego łachmanach, płci a n i ziemi i c h „dzieci to ichwielka to być d l a Kurpiów bie­ ornej n a sianie l n u ale w w . X V I I I ubierała opisów, m ę ż c z y ź n i nadzy okrycie. zaradzenia w y r o b u , to t u w puszczy, a łażą na nowej i n i e ł a t w o , b o n i e było a n i z czasem, z wiarygodnych obojga lite­ i Te przejściowe, kończyło w lichych parcianych „łachmany" je pewnie z pól, którzy się dzieci płótniankach, musiały Kurpie być n i e m i e j s c o w e , o d zamożniejszych przez życzliwość zdo­ czy drogą z a m i a n y wyz­ rzyzny i l i c h y c h niedodzierków taka bieda, wśród ł o w c ó w , tylko W wieku środkową i XVIII Narwią) w większe Szwedami, ców, jako w e wcale czasie roku puszczy z rusznic i do dochody stałe Ale i w z barci niż z г о л . n a p ó l cygańskie też bractwo kurpiowskich już ze strzel­ u b i o r a c h i „barwach", nowego krosien kościółka strzelali przy sprzedaży dzisiejszą nych O w a w Kadzidle, w już n a w i w a t Życie pasterskie wcześniej kwitło owiec, berami i hodowanych n a kożuchy n i e z a w s z e Ьу1э ł a t w o . t u ćoit wcześnie niż r o l n i c t w o — może n a p a r e ; e t o rabianych owoców kolczastych po w s i a c h , 5 koliboku" szczotek a jeszcze rosnącego wiele l a t . Wełnę strzyżoną czesano n a w ł ó k n o do przędzenia p r z y ręcznych skromnej (postaw) i r o ­ Z czasów tylko nazwa teraźniejszych dokładne tego pry­ miary tka­ p o d nazwą tkanin, ściany. kupującym a taka „ściana" n a tkaniny, z normal­ już d o b r z e same tkactwie podaje stu­ w r . 1S28, ż e K u r p i e „ w i e l e t u a w i n n y m miejscu miejscowe „płótno i pisze, że n a sukno wyra­ Kurpianki" . 7 r . 1888 k i e d y t o w W a r s z a w i e tkactwa Lipnik, kurpiowskim w z m i a n k i n a początku zeszłego potrzeby mysłowym i domowych wyrabiają"...' W wę mały ludowego (w salach i Rolniczym) które urządzono przy Kurpianki wystawiły odznaczenia Aż swoje wysta­ Muzeum z okolic Prze­ Kadzidła wyroby, okrzyczane stoi pomo­ i nagrody na odpowiednim tam już w gdzie wyroby . e Wprawdzie chałupie o n e są, g o s p o d y n i e płótno, d y w a n y krosien Il-gą wojną, w y r o b y tkackich w z rozwiniętych Myszyńcu nie znaj­ t k a c k i c h , ale kurpiowskie i sukno pierwszorzędnej wyrabiają jakości. P r z e d spółdzielczo i Lipnikach warsz­ miały za granicą, szły d o A m e r y k i P ó ł n o c n e j i w i n n e Obecnie tkactwo podupadło z wielu jedną z n i c h j e s t , ż e ludność w d z i e d z i n i e ju n i e stara starczalną, K u r p i a n k i coraz ną tandetę Również n a d swoje gatowe z fabryk tracić wyrobami własne dostarczane zimę .1 dłużej całe długie samowy­ a i fabrycz­ wyroby. włókna n a płócienka i p e r k a l i k i „nie brak" robi już nad krosnami, a t y m bar­ wieczory jesienne Г zimowe kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo o d k r e w n y c h , często z g o t o w y m nie, -koronki i jedwabie turę w d z i e d z i n i e paczki zagranicy z vbraniem, modne do re-zty niwelują t k a c k i e j . T .actwo t r u d n a p r a c a rękodzielnicza, wa — wartościowe Kurpiankom a fabrycznymi, h u r t o w a l n u i gotowego spustoszenie, całą przyczyn, częściej p r z e k ł a d a j ą miejską wymiana poważne się zbyt kraje. ubioru i stro­ się j u ż b y ć — j a k d a w n i e j zadawalnia Jeszcze przedtem spotykamy Kurpiów tu i suk­ starą k u ' - — nie tylko jako л 'e n i e r a z i j a k o p r a w d z i ­ sztuka l u d o w a — w t e j dziadzinie zaczyna potrzebne. na pustkowiach. O t y m poziomie. każdej do g r ę p l o w a n i a , w y ­ kolczastych za s w o j e d o o s t a t n i c h czasów i l a t , t k a c t w o k u r p i o w s k i e dziemy n a smugach o w : e n a wełnę, n a mięso, o k t ó r e w p u s z c z y wątku szale miejscowoś­ ścianę m i a r ę , t o 6 m bieżących wszystkie przy między Na pozostała rozwiniętym czytamy dziej Hodowano niektórych w i e j s k i c h wąskich k r o s i e n . ślęczyć z własnych n a paśnikach spod od zewnątrz, wyrabiano Ściana s u k n a , ściana płótna — l a k się m ó w i W p i e r w , niż z w ł ó k n e m roślinnym, m i e l i K u r p i o w i e z wełną, pomocy niny osiedla t y m cza­ w. K u r p i e w a l c z ą „barwach" przy sukna niewielkich pewnie „namotały" n i c i z wełny tkactwa czynienia masowo cy nędz­ moździerzy*. nadrzecznych. i zwarte tych — Zielonej (nad już p o w s t a w a ć XVIII zgrabnych wyświęcenia 1783 w lasów i t p . mających chociaż l o s i c h się polepszył ». Z y c i e z a n i k a ł o . N a początku w sztuki swych czasów Kurpiowszczyzny. tkaninę tatów lasach zaczęły ludność miała w głębi zarobsi. w i o s k i , n a pól r o l n i c z o - b a r t n i c z e . sie sta­ N i e wszędzie n a pusz­ pewnie smolarzy, węglarzy ną pracę i l i c h e w i d a ć pierwsze a częściej niemal n a głowę mitywnego sąsiadów się n a r z e c z b i e d a k ó w k u r p i o w s k i c h różnej była starej tkały n a własną p o ­ b y ł y za j e d n e ze z d o l n i e j s z y c h t k a c z e k w P o l s c e i o t r z y ­ bywali czy biły o p i s u w i d z i m y , ż e musiały czasy narzutki płótna a i s t a r s i n i e n o s i l i b y łachmanów. bywali ciach biają krótkiego chociaż cieple Sprawia ż y c i e leśne, a n i e zaczęło żadne i n n e , b o i n a c z e j chodziłyby i i płótno n a ścianach t o do o s t a t n i c h starsza młódź kobiety płótna lecia. G a w a r e c k i wstydu. sukno chat — o d wewnątrz, jak się już j a k czy­ tkać więc czy c h o d z i l i często nawet bez żadnego kiedy bieda..."». Z powyższego dopodobnie grubego wówczas chatki „ n a p o l a c h " c z y też „na r o l i " tkaniny pło­ D o dziś o się i p r z y b y w a j ą c e j sposobach k o n o p i . T o przyszło w zbie­ miejscowe na wszystko. Zabrakło d z i e . A l e szło t o o p o r n i e stałej łap­ czasy, k i e d y bór c z y l a s n i e dał r a d y rozrastającej puszczańskiej. Zaczęto też b y l e czy pamiętnikowej. przyszły wyżywić ludności z puszczy, z opowieści 'starych ludzi opisowej część s e t k i l a t żyła t u z w s z e l k i e g o musiały wiemy ratury przez delikatniejszą wystarczyły r a c t w a , łowiectwa i w ogóle dy a n i obmyślonej górną się k o b i e t y ówdde i Kurpianki po ziemiach być nie­ polskich z wałkami samodzia­ ł o w e g o płótna, c h o d n i k a m i i t ; \ , 1 t o r e w y r o b y swoje l u b 203 �c z ł o n k ó w r o d z i n y r o z w o ż ą n a sprzedaż, a l e i n a t o p r z y ­ zowych) chodzi koniec. Tkactwo k u r p i o w s k i e przechodzi d o t k l i w y kryzys, którego s k u t k i n i e w i a d o m o j a k i e w t e j dziedzinie p r z y ­ niosą r o z w i ą z a n i e . R a c z e j u j e m n e . wała był dobierano za wiano bowanie samodziałów. (jak t u mówią) samodziałów l o r y , przechodziło różne fazy w się w jakim znalazło Barwienie czyli far­ na ulubione ko­ swego r o z w o j u i u p a d k u , czasach obecnych. D a w n y m i l a t y płócien s a m o d z i a ł o w y c h n i e f a r b o ­ w a n o . Jeszcze p o d k o n i e c X V I I I i <na p o c z ą t k u X I X w i e k u , g d y k o b i e t a n a r o b i ł a płótna l n i a n e g o , t o naszyła z niego w s z y s t k i m d o m o w y m b i e l i z n y („kosiui") i u b r a ­ n i a . W s z y s c y c h o d z i l i p r z e w a ż n i e n a b i a ł o . A l e j a k chło­ p a k „ u s i e d z i a ł " k o s z u l ę n a m o k r e j t r a w i e p r z e d chałupą i ją uzielenił, a d z i e w c z y n a , zbierając j a g o d y czarne w lesie, to samo zrobiła p r z y p a d k o w o , zafarbowawszy ją n a g r a n a t o w o c z y i m o d r o i n i e b i e s k o — t o już i b y ł y p i e r w s z e z a p o c z ą t k o w a n e k o l o r y ! P r z y p o d o b n y c h czy i n n y c h w y p a d k a c h k o l o r y były i n n e — i t a k uzbierało się s a m o t o , co p o t r z e b n e do k o l o r ó w . Z a c z ę t o w t e d y l n i a n e i w e ł n i a n e t k a n i n y f a r b o w a ć , płótno białe z a ­ częto p r z e t y k a ć m o d r y m i nićmi czy p a s e m k a m i i t a k p o w s t a ł y płócienka w takież p a s e c z k i ; płótnianka d o ­ t y c h c z a s o w a z t y m i p a s e c z k a m i była już strojem od święta. 9 U ż y w a j ą c b a r w n i k ó w roślinnych do p r z ę d z y l n i a n e j , przy wyrobie Kurpianki n p . pościeli używały na łóżka następujących w pasy i kraty, (za jasny), to na upalne słońce nabrało potrzebnej nie 1. N a w kolor leśnych 2. N a warze do chabrowy jagodach kolor (modro-niebieski) czarnych brunatno-czarny z olszowej kory gotowano (czernicach). i czarny z lnianym w od­ barwy. inaczej, W komu rudawą, koloru. czy która Jeżeli przędzę przez dłuższy dawne lata tylko było siemieniem. wysta­ czas, tak aż tylko pilno przed n i e b y ł o , t e n szukał farby ł l D o p e w n e g o r o d z a j u s z t u k i t k a c k i e j należało w y ­ r a b i a n i e b a r w n y c h i o z d o b n i e w y k o n a n y c h pasków do fartuchów; w y r a b i a n o je z bawełny k o l o r o w e j i l n u n a specjalnych t z w . „klockach". Niektóre były bardzo a r t y s t y c z n e i b y ł a i c h w i e l k a rozmaitość. W y r ó b i c h skończył się już p r z e d k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t . Wiejscy książki k r a w c y . p t . Strój O krawcach ludowy Puszczy tych pisałem — Zielonej do będącej t e r a z w p r z y g o t o w a n i u do d r u k u . D o d a m t y l k o że k r a w ­ cy miejscowi miejscowej, sów (ludowi) n i e było. Taki miał i ludności d o t e g o szkół krawiec swego gospodarstwa, Czasami r e k r u t o w a l i się spośród w i e j s k i e j . Żadnych latem czy pilnował kur­ lichego a zimą o b s z y w a ł rodzinę l u b w i e ś . pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia p o k a z a ł y się. t u o k . r . 1900 (z A m e r y k i n a r a t y firma „Singer"). K r a w c y a który miał więcej żyli sobie gustu i na ogół nowych dostatnio, pomysłów „ p r z y s t r o j a c h " , t o o przyszłość m a t e r i a l n ą w mógł się n i e martwić. K a ż d y z n i c h miał swój d o m i i n w e n t a r z . Co do k r a w c ó w Ż y d ó w ( w o s t a t n i c h l a t dziesiątakach to ci p r a c o w a l i w n a zimę miastach jeździli po w s i a c h z a d o m o w i l i się g d z i e u g o s p o d a r z a , s z l i do innego przed i osadach mia­ („wędrowni"), o b s z y l i m u całą r o ­ i t d . Z a pracę otrzymywali gotówkę i „kolędę" w n a t u r z e do d o m u . Po w s i a c h t o w a l i s o b i e w s w o i c h n a c z y n i a c h (nasze b y ł y 3. N a k o l o r c z e r w o n y — leśne k r z a c z k i podobne c z e r n i c p o d jesień (mają c z e r w o n e ł o d y g i i p e s t k i ) . da­ kolor olszowej . dzinę, p o t e m — wełnę zimą, a słońca już g o r ą c e g o steczkowych, nici wełnę siwy wojnami), barwników: razu latem robiono, B a r w i e n i e od przędzę i s u k n o potrzebnego a produkty stroje otrzymywali wiejskie, od regionalne gospodarzy. z czasem go­ „trefne"), Krawcy miejskie, szyli współ­ czesne. 4. N a k o l o r żółty — b r z o z o w e liście i k o r a z d o d a t ­ kiem koperwasu. 5. N a k o l o r z i e l o n y ga, dająca ją „muzga". Były — specjalna trawa wodna, p o ściśnięciu m i a z g ę . N a d r z e c z a n i e Nici różne dochowały gotowano sposoby odwarze farbowania się d o n a s z y c h n i c h pokoleń w z tej trawy nici, nie 1 0 . wszystkie czasów, b o p r z e z p a r ę używano barwników dłu­ nazywają przeważnie ostat­ chemicz­ nych. Często f a r b o w a n e gólnie cone przy wyrobie lniane wano nici były t y l k o n i c i na osnowę i dywanów), w t e d y osnowy grubsze do i mocne, j e p o d przędzę krę­ nazy­ r w a ł a , suszyła, w otłukała piękne z nasion i cienkie i t d . i t d . aż włókno — sama do koszulę, t r z e b a p r z y pracowitych Wyroby biane i koszul, (zapaski n i m o d b y ć aż pięćdziesiąt ze l n u różnych czynności! ze l n u były popularne, farbowano i sprzę- gospodyni. J e d n a z n i c h o p o w i a d a ł a m i , że chcąc o t r z y m a ć do na K u r p i a c h najbardziej l u ­ szczególnie w paski nakrycia), latem. spódnice chusteczki Prócz (kitle), na białych fartuchy głowę, a dla m ę ż c z y z n prócz k o s z u l , p o r t k i l n i a n e , p a r c i a n k i i o n u c z k i w chodaki. S u k n o g r u b e n a s u k m a n y b a r t n i k ó w czy f a r b o w a n o niekiedy na kolor b u r y ; gotowano w olszowej korze z l n i a n y m siemieniem. Najczęściej ralnym. W 204 jednak robiono kolor strzelców je wtedy sposobem t y m c e l u do s u k m a n d a w n y c h czy tu ten wełnianą. L e n siał z a w s z e g o s p o d a r z , a czyściła go z c h w a s t ó w , dzenia Początkowo (szcze­ kilimów cięciwami, d a w a n o B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h n a K u r p i a c h i w ogóle n a d Narwią, znane jest powszechnie. P r z y każdej c h a ­ łupie d a w n i e j w o g r ó d k a c h , z a b e z p i e c z o n y c h p r z e d i n ­ w e n t a r z e m , były specjalne p l a c y k i r ó w n e , z piękną m u r a w ą , z w a n e b i e l n i k a m i . S a m a n a z w a w s k a z u j e , że służyły d o b i e l e n i a . W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h c z y o s a ­ d a c h n a d r z e c z n y c h b y ł y b i e l n i k i d o w s p ó l n e g o użytku, w y d z i e l o n e p r z e z z e b r a n i a g r o m a d z k i e d l a całej w s i , dobrze ogrodzone. natu­ (ciemno-brą- też portki jeszcze pewnie szarym które bielały deszczu i słońca. A g ł o być p i ę k n y m strój bielić partu, praniu, same na nauczył l u d z i karkach koszule zwanego że płótno w y b i e l o n e uroczysty, pewnie i bielić ludzkich, od j a k śnieg m o ­ s t r o j e m odświętnym, p e w n i e odświętny, płótna surowego płótnem l u b pacześnym. A l e s a m deszcz co p r z y płótna, ten płócien n i e b i e l o n o , n a i t p . używano obrzędowy więc n a i t p . zaczęto specjalnie. B i e l o n o w t e n sposób: sztukę płótna z k r o s i e n r o z ­ ciągano n a m u r a w i e , p r z y g w a ż d ż a n o d o z i e m i s p e c j a l ­ n y m i kołkami na pozostawione, w t y m celu pętelki (lub z b r a k u t y c h — przytłaczano p o b o k a c h w y m y ­ t y m i k a m i e n i a m i ) . W słoneczną p o g o d ę p ł ó t n o p o l e w a n o w o d ą czystą p r z e z s i t a p o l e w a c z k i r a z w r a z p o k a ż d y m wyschnięciu, przeważnie robiły to k o b i e t y i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki r a z y d z i e n n i e , d l a t e g o b i e l n i k i są z a w s z e b l i s k o w o d y . P o p a r u t y g o d n i a c h „ b i e l e n i a " — czego o c z y w i ś c i e d o k o n y w a słońce l e t n i e — płótno z w i j a j ą n a w a ł k i i zabierają d o użytku. T a k s a m o t r z e b a z b i e r a ć płótno z b i e l n i k ó w n a n o c i p r z e d każdą burzą, p i l n o w a ć p r z e d w ę d r o w n y m i z ł o d z i e j a m i , �również kura by czy nierogacizną n i e dobrały b i e l n i k i n i e zrobiły nieporządku, s z k o d l i w e g o na w się n a d l a płót­ czasie b i e l e n i a . Bielone płótna na miejscu lizny samodziałów. (która znano Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, n a o g ó ł j e d n a k g o s p o d y n i e s o b i e upraszczają b i e l e n i e w d o m u , g o t u j ą c s z t u k i płótna w s p e c j a l n i e s p r e p a r o w a n y m ługu z p a l o n y c h łęcin łubinu, a d a w ­ n i e j i jałowca i t p . pytem P r a n i e tej pewnie w estetyczne nym z sięciu b l i s k o l a t . daje z krosien nie na­ się d l a k r a w c a , j e s t r z a d k i e , r o z c i ą g l i w e i kurczy się o d w i l g o c i i d e s z c z u . U b r a n i e u s z y t e z t a k i e g o na, i po pierwszej trudno niejsze ulewie się niepomiernie b y j e nałożyć n a s i e b i e . T a k p e w n i e czasy przytrafiło puszczańskiemu, niem skurczyłoby się a to gwałtownym tkaczów na pomysł nieprzepuszczalne się niejednemu zmoknięcie sukna, zbicia suk­ w daw­ elegantowi właśnie ze skurcze­ naprowadziło pewnie sukna na gęstsze, więcej i n i e rozciągliwe. Do folowania zwany foluszem służy s p e c j a l n y („folus"), a przyrząd będący ok. 3—4 m k o r y t e m , dłubanym z grubego nego, z wolnymi wylotami w sokimi bokami. Do t r z e b a 6, 8 i dorobiony z kołkami więcej n i e r a z warsztat, długim pnia o b u końcach koryta długi i dość c i e n k i smyk — właściwie drzew­ i dość w y ­ jest całą pasją smyka ludzi. naparzone u k r o p e m , rozciągnięte w foluszu ( k o r y c i e ) chłopcy międlą, gniotą i p r z e w r a c a j ą ciągając n i m gromadnie biet domowych, w obie zawyrokują, że się p r z e r y w a . co c h w i l a któraś l e j e jają mu z duże­ otrzymują dalej ciągu — po i oddają ciężkiej zasłużoną do dobrą po w s i , bo n i e r a z biorą je w i ścisłe, pracę prostują, nawi­ p o t y m d o k r a w c a . Już ani zmiana potu pracy folusz i kilka razy są obroty do pogody. przy kolację, grudnia doprowadzone ności. D o r e s z t y zbite znawcy suknie pożyczany różne s u k n a stanu używal­ wędrowni krawcy. W o s t a t n i c h l a t a c h , bliżej m i a s t f a b r y c z n y c h s u k n o t a k i e dają n i e k t ó r z y d o s p e c j a l n y c h f a b r y k d o w y r ó w ­ nania jednej s t r o n y „ p r a w e j " przez maszynowe pos t r z y ż e n i e włosia, a l e większość p o p r z e s t a j e na t y m , j a k i e wyszło z warsztatów w i e j s k i c h . prania. płóciennego ulewny, nie tylko stroju letni deszcz, w podróży strze- czy gdzieś zrobił z przy płócien­ wprost na człowieku. pewnie, coraz że bielsza bieliźnie, j e g o strój i bez bielutkiej, chłopakom, co Gdy czy brudu. zaczęła podrażniło człowiek je wy­ bielizna jest Dziewczyna się pewnie prędzej w podo­ i c h ambicję w k i e r u n k u częstszego moknięcia n a deszczu, który j e prał bezinteresownie siątkami umyślnie żeby i m włosy strzyżono włosów). Zaczęto prać a s k u t e c z n i e . Jeszcze lat, dziewczyny deszczu, też z bieliznę w przed mokły długie rosły Taki musiał czasem wodzie — (wtedy być nie dzie­ majowym jeszcze n i e początek czekając bieżącej, trzepiąc kijanką paru na prania. deszczu ją z płaskiej szczapy, ręką, czy — dło­ ułama­ n e j gałęzi. P r a w d o p o d o b n i e z przyrodzonego lenistwa, człowie­ k o w i n i e chciało się urządzać p r a n i a z b y t często, a l e bądź co bądź, t r z e b a p o w i e d z i e ć n a korzyść ludności t u t e j s z e j p u s z c z y , że n i e c z e k a n o t u , aż płótno r o z l e c i się n a c z ł o w i e k u w strzępy ( j a k t o się z d a r z a ł o p o ś w i e ­ cie) o d z n o s z e n i a , a l e j e p r a n o , co nastąpiło p e w n i e już w w i e k a c h X V I I i X V I I I — w t e d y już n i e deszcze, a l e k o b i e t y p r a ł y bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowni­ k ó w n i e c h o w a n o w bieliźnie b r u d n e j , a l e ją s t a r a n o się się tu zaprezentować w l u d z i e , a pozostałość ci, gdy jeszcze mogą w dobrej formie zaświatach. To mówią po t y m zwyczaju starsze l u b s c h o r o w a n e Kurpianki, pracować, mógł najstarsi j e s t t a k a , że oczekując już przygotowują śmier­ sobie na śmierć s w ó j strój, a w n i m często śnieżna „ k o s i u l a " o d ­ grywa pierwszorzędną Bądź co bądź, rolę. n a początku już n i e t y l k o p r a n o w w o d z i e , XIX stulecia, a l e s t a r a n o się bieliznę wynaleźć k u t e m u o d p o w i e d n i e m y d l i k i - s p o s o b y , ułatwiające m a n i e możliwie czystej smykiem, wrzątek naciągają, deszcz n i e z a s z k o d z i , Chłopcy w gotowe mokre n a w a ł k i , suszą żaden jest sukno Sukno bać Z e sposobów t y c h s t r o n y wzdłuż. Z k o ­ go s a g a n a n a s u k n o , a po k i l k u g o d z i n a c h , g d y higieniczne, czy niejeden bie­ strojem), na wynalazek bielizny wyprać, wybielić, b y nieboszczyk Z w y k l e f o l u s z u s t a w i o n y j e s t n a kołach w b i t y c h w z i e m i ę (słupkach), p r z e d o k n a m i , chałupy, p r z e z które p r z e c h o d z i ś w i a t ł o l a m p o w e na z e w n ą t r z p r z e z s z y b y , ż e b y p r a c u j ą c y m i e l i w i d n o . P r a c a r o z p o c z y n a się o z m i e r z c h u , z w y k l e w czasie a d w e n t o w y m ( w g r u d n i u ) , d o k t ó r e j z a p r a s z a się sąsiedzkich c h ł o p c ó w dorosłych n a cały w i e c z ó r . Jeżeli s u k n a j e s t m a ł o w j e d n e j c h a ­ łupie, t o k i l k a g o s p o d a r s t w r a z e m z n o s i s u k n o n a w s p ó l ­ n e f o l o w a n i e , dość p r a c o w i t e i k ł o p o t l i w e . Sukno pięknej specjalny d o rąk. D o i puszezaków, ale t o s a m o nią, a z czasem F o l o w a n i e s u k n a — b o t a k n a z y w a się cała t a m a ­ n i p u l a c j a u t r w a l e n i a , z b i c i a i u j e d n o s t a j n i e n i a rozciąg­ l i w o ś c i w ł ó k i e n — o d b y w a się o d n i e p a m i ę t n y c h p r z e z l u d z i l a t , n a całym terenie, gdzie znane jest t k a c t w o z wełny. nie prano s t r o j e m , b ę d ą c y m jednocześnie bielizną, trzepiąc ładniejsza, s u k n a . S u k n o zaraz względy wpłynęły praczką sechł, z a u w a ż y ł F o l o w a n i e nie i spTat skórę b ę d ą c y m pal rybołówstwie stu kilkudzie­ Pierwotnie jednocześnie k t ó r y g d y b y ł z silną falą t j . w i a t r e m , n i e t y l k o i dalej Polsce o d i prawdopodobnie k u r p i o w s k i e Cieszą się w i e l k i m p o ­ w była potrzeby, Pierwszą był lato 1. W o d a pierwszym czono lub stojąca, lepszym znane były miękka, dole czy następujące: wygrzana kanale na słońcu, wodzie drugi czystej dzień „spierano" bieżącej, w y k r ę c a n o w lub jeziorku. M o ­ w n i e j bieliznę n a całą dobę, s p e c j a l n i e ile, na otrzy­ bielizny. w rozmiękły błocie brud w z nadmiaru wilgoci i suszono n a słońcu i w i e t r z e , n i e k t ó r z y o d r a z u l a s o ­ b i e , żeby nabrała 2. Ił r z e c z n y glowy), Szorowano „wysiastano" takiego fasonu. ( m a z i s t y i tłustawy muł g l i n i a s t o - m a r - nad brzegiem strumieni. Z odpowiedniego w w niektórych w nim brud wodzie bieżącej, mułu Niemcy robili miejscach rzek i zastarzały, a czystej ogrzanej. nam i kartkowe potem mydło w czasie I i I I w o j n y . 3. Z a p a r z a n i e bielizny w nawozie końskim, który j a k w i a d o m o — p r z e t e r m e n t o w a n y , z a w i e r a w sobie d u ­ żo ciepła — odbywało się jeszcze n a początku S u k n o t a k i e służy dziesiątki l a t , u b r a n i e z n i e g o „nie do z d a r c i a " — j a k mówią, a p r z y t y m n a z i m o w e m r o z y i z a w i e j e ciepłe i w y g o d n e w n o s z e n i u . w i e k u . B i e l i z n ę z zastarzałym M a też w z i ę c i e n a K u r p i a c h d o o s t a t n i c h l a t , a n a j a r m a r k a c h czy t a r g a c h w M y s z y ń c u m o ż n a nabyć o d ­ p o w i e d n i o w y m i e r z o n e sztuczki n a krótkie „sukmanki". i XIX-go brudem zakopywano b i e j w n a w ó z koński w s t a j n i , ż e b y się t a m d o b r z e grzała. N a d r u g i prano piołu. w czy t r z e c i dzień bieliznę ciepłej Spłukiwano wodzie w z ługiem ogrzanej za­ wydobywano gotowanym wodzie, głę­ czystej z i po­ bie­ żącej. 205 �- 4. G o t o w a n i e jeszcze w ługu b r u d n e j b i e l i z n y o d b y w a ł o powszechnie z popiołu d r z e w zastępujący ok. r. 1900. Ł u g liściastych, posiadających ludziom w sobie krosien, jest b a n i o n e " j a k t o nazywają, wałki, szedł świat. na B i e l i z n ę z ługu p r a n o w mięk­ sztuczki 5. O w c z y mętna dawniej ług. B y ł a w i wodzie przed tłustawa. na szereg W wodzie Woda prano z brudu bieżącej. O d l a t 60—80 s p o s o b u sitach i w piecach wygotowywano tego dziesiątków l a t uważano d ę b o w ą korę, o d - ług. Ług taki za n a j l e p s z y i przez gotowa­ n o czy też p r a n o w n i m bieliznę. W końcu c z y s t a spłukała do r e s z t y Co taka takiej do reszty po­ używają. 6. D ę b o w y ług. P a l o n o siano brudna woda strzyżeniem. płócienne, spierając czystej, p r a w i e nie ciepłej i co n i e p o t r z e b n e do s u k n a i się i n t e r e s o w a ł , s u k m a n , to p r a n i e m wystarczał wienia" sukna wycierano deszcz woda . 12 i je rękami i c h mało k t o śnieg; dla miękkim „odno­ śniegiem. T a k w i ę c sobie r a d z i l i K u r p i o w i e , a w ł a ś c i w i e K u r p i a n k i z p r a n i e m b i e l i z n y . T y l k o n a t r a t w a c h spławnicy drzewa w i (miejscowi oryle) musieli „gratunach" , gdzie indziej 1 3 dziewczęta. W Praczkami dawniejszych na Starych rzeźbił ładną kijankę i z niej dziewczynie. prezent też są Kurpiach k w i a t y i różne przedślubny Przywiązywał uwagę, a i dziewczyna w sobie to zawsze zawodowymi latach kawaler robił prać robiły widać swojej do kobiety. zdolny wzory upatrzonej kijanki znaczną n i e obraziła się za t o . płótna do P ł ó t n o (i i n n e t k a n i n y ) spod wyrównują oba brzegi, maglują zwana koniecznych na szerokiej (łóżka itp. Do „Pogur- j e nakręcając n a rozpłaszczając wypadkach siedzenia) na maglownica, ławie, na służącego na maglowania t u walkownicą mokre mniejsze wierz­ dzień służy i wałek wszędzie że żadnych prawie niu po k r a j u , więc maglów nie ma, prostowanie wszelkiej i wysuszeniu, j a k : ręczników, tuchów i t p . o d b y w a prawie j e j n i e opisuję. D o d a m zmechanizowanych na za ręcz­ długości ok. 1 łokcia (50—60 c m ) . Czynność t a z n a n a j e s t tylko, Kurpiach bielizny po pra­ obrusów, k o s z u l , f a r ­ się ręcznie p r z e z k o b i e t y , p o d a n y m i p j w y ż e j narzędziami. Walkownicą — z płaskiego d r z e w a b r z o z o w e g o c z y klonowego l u b jesionowego, posiada do p r a w e j ręki okrągły t r z o n e k a do l e w e j zakrzywioną rączkę u p r z o ­ d u narzędzia. Spód w a ł k o w n i c y n a c i n a n y j e s t w k a r b y , który p r z y t o c z e n i u w a ł k a z bielizną naciąga ją c o r a z m o c n i e j n a w a ł e k , w y r ó w n y w u j ą c w s z e l k i e fałdki i n i e ­ równości. Wspominam o wałkownicy jeszcze i d l a t e g o , ona u każdej s t a r a n n e j g o s p o d y n i biona pracowitymi motywami że i że często j e s t sztuki ludowej, jest ozdo­ robotą r z e ź b i a r s k ą . B i e l i z n ę czy f a r t u c h p o p r a n i u n i e m a g l o ­ 15 wany, nazywają, z gardzieli". że w y g l ą d a Żelazka do t a k „jak prasowania p s u wyciągnięty od paru dziesiąt­ k ó w l a t są w użytku u m i e j s c o w y c h k r a w c ó w , ogół w i e j ­ ski 14 za itp. W n a k r y c i u szlabana kanapę bieliznę kobiety wyciągając bielniku chnim t o n a pozór owiec jakby koszule wodzie strugach i rzekach. została p o m y c i u była czystej tkanin. z a w s z e trochę p o m i ę t e , n i e r ó w n e . potaż potaż w Wyługowany Magio w anie z n a d N a r w i n a h a n d e l ( d a w n y m i czasy) w d a l s z y kiej, najlepiej mydło. si* wygotowywani dopiero zaczyna je lepiej poznawać. P R Z Y P I S Y T e k s t z i n e d i t ó w A d a m a Chętnika, n a p i s a n y w l a ­ tach 60-tych. Podług ks. Łukasza Kościeszy-Załuski, m i s j o n a r z a z r . 1650, o d b y w a j ą c e g o m i s j e w p u s z c z y K u r p i o w s k i e j (podł. rękopisu p o łacinie, podał I . B a r a n o w s k i „ Z i e ­ m i a " n r 18 1(11). O c z y m dalej p r z y „strzelcach". P o d ł . L . K r z y w i c k i e g o — Kurpie (Biblioteka War­ s z a w s k a , 1892). 1 2 3 4 Były t a k i e w M u z e u m K u r p i o w s k i m w N o w o g r o ­ p o d Ł o m ż ą , do r . 1939 (pochodziły z w . X V I I I ) . H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom województwa płockie 70, W-srszawa 1928 5 dzie 6 7 Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, 1830 A . Chętnik, Warunki gospodarózo-kulturalne na pograniczu Kurpiowsko-Mazurskim, Ł o m ż a 1927, s. 89 8 206 O d F . P i j a n o w s k i e g o ze w s i K u z i e , p o w . K o l n o , l a t 90, w r . 1910 i o d M . S o b ^ e c h o w e j , l a t 85, w r . 1947, o d J . K r a s c y n e j , l a t 80 z B r z o z ó w k i ( o k . 1932) i t d . W i a d . od A. K o r d e c k i e j z Myszyńca i M . Sobiec h o w e j z K a d z i d ł a , 1949 i i n n y c h . W i a d . od I . Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z N o w o g r o d u p o d Ł o m ż ą , 1931 W i a d o m o ś c i o d : S. C h ę t n i k o w e j , l a t 9 1 , N o w o g r ó d 1948; M . S o b i e c h o w e j z K a d z i d ł a , l a t 87, 1949; o d A . K o r d e c k i e j z M y s z y ń c a , l a t 55 — 1949 i t d . G r a t u n y — duże s z p a r y z w o d ą bieżącą między kiocŁmi w p ł y n ą c y c h p a s a c h d r z e w a . T a k i e k i j a n k i można oglądać w Ł o m ż y , w M u ­ z e u m Północno-Mazowieckim. „Stare K u r p i e " — o d c i ­ nek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi, o d N o w o g r o d u .począwszy — do Ostrołęki. J a k to w i d z i m y пр. лг M u z e u m P ó ł n . Mazow. w Łomży. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb6b690201a12482377781ef997522f4.pdf 5f69823e4d0fce9098013598936225b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Jung, Carl Gustaw (1875-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5159 Title A name given to the resource C.G.Jung / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.68-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chlebosz, Mirosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Mirosław Ur. w 1980 r., magister filozofii (2005 r.) i komunikacji społecznej (2006 r.) Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent studiów p o d y p l o m o w y c h z zakresu C h l e b o s z psychologii na UJ i historii na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m , gdzie pracuje nad pracą doktorską na W y d z i a l e N a u k Społecznych. Pełni t e z obowiązki specjalisty terapii uzależnień w O ś r o d k u W c z e s n e j Terapii i Profilaktyki M O N A R w e W r o c ł a w i u . C G . Jung „ M o j e życie j e s t h i s t o r i ą s a m o u r z e c z y w i s t n i e n i a się n i e ś w i a d o m o ś c i " potkanie z inną rzeczywistością, zderze­ nie z nieświadomością silnie wryło się w moją pamięć i jest nie do wymazania. Tii Tu zawsze była pełnia i bogactwo, tak że wszyst­ ko inne musi zejść na dalszy plan" . V Q W 1 Carl Gustav Jung, mając osiemdziesiąt trzy lata, podjął się opowiedzieć swoją historię życia w dziele pt. Wspomnienia, sny, myśli, zastrzega­ jąc, iż chce relacjonować wydarzenia wewnętrz­ ne w świetle, w którym bledną wspomnienia związane z faktami świata zewnętrznego. Nie uważał się za człowieka mądrego, czemu dawał świadectwo w opowiadanej historii o wędrow­ cu, który w swoim życiu własnym kapeluszem czerpał wodę z potoku . Pytany wielokrotnie, co to oznacza, odpowiadał, że nie on jest tym po­ 2 CG. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, przeł. R. Reszka i L. Kolankiewicz, Warszawa 1997, wyd. 2, s. 14; dalej będę nazywał tę pozycję WSM. tokiem, a jedynie stoi nad brzegiem strumienia życia i podziwia to, do czego zdolna jest natura. Natomiast wiedza o procesach zachodzących w duszy człowieka ukształtowała jego stosunek do świata. Jednak duża liczba Jungowskich wspomnień jest ściśle spleciona z jego ideami naukowymi. Aby móc zajrzeć w duchowy świat człowieka, nie ma lepszej drogi n i ż prześledzenie jego subiek­ tywnych przeżyć. Często stają się one inspiracją dla badacza do dokonywania odkryć naukowych, które z kolei składają się na dorobek wiedzy całej ludzkości. Sam Jung pisze, że był w nim jakiś „demon" i uskrzydlał go do impulsu poznawcze­ go, a ten nie pozwalał mu poprzestać na tym, co j u ż osiągnął, ale determinował go jako odkrywcę do ciągłego poszukiwania własnej wizji . 3 1 Ibid., s. 309. Ibid., s. 310. 2 3 B A RB AII Z!/NC ft 1(111 P B D B �C G . Jung 69 Wewnętrzna biografia Junga nieodzownie związana jest z określonym przez niego świato­ poglądem. Pozwolę sobie pokrótce przedstawić kanon wpływów kształtujących jego stosunek do świata, jaki został usystematyzowany przez J. Prokopiuka we wstępie do książki Archety­ py i symbole. Pisma wybrane* Carla Gustava Junga. W dużym stopniu odbija się w jego zapa­ trywaniach echo myśli religijno-filozoficznej, utożsamianej z wiarą protestancką, Lutrem, Kalwinem, z pietyzmem i Schleiermacherem oraz idealizmem niemieckim od Kanta, Fich¬ tego, Schellinga, Hegla aż po Schopenhauera. Faust Goethego oraz Takp rzecze Zaratustra Nietzschego to dzieła literackie wskazujące we­ dług Junga drogę prowadzącą w głąb nieświa­ domości . Przyrodoznawstwo, a w szczególności teoria Darwina i cały dział nauk antropologii, etnologii, socjologii oraz historii były płodną dziedziną, z której czerpał Jung . 5 6 Wraz ze wzrostem zainteresowań nauką Jung odkrył swoje powołanie do zawodu psychologa i psychiatry. Będąc młodym człowiekiem, był pochłonięty zdobywaniem wiedzy z zakresu psychologii eksperymentalnej, psychofizyki. I n ­ teresowały go także osiągnięcia szkoły W Wundta . Jako młody psychiatra znalazł się w kręgu wpływów E. Bleulera, pod którego kierunkiem bronił swojej pracy doktorskiej, odwołując się między innymi do parapsychologii. Niemały wkład w jego światopogląd mieli nieortodoksyjni badacze nurtu psychologii, do którego należeli tacy myśliciele jak P. Janet, T. Flournoy i W Ja7 CG. Jung, Archetypy i symbole, wybrał i przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1976. Ibid., s. 11. Ibid., s. 6 Ibid, s. 7. Ibid., s. 8. F. McLynn Carl Gustav Jung, przeł. R. Bartołd, Po­ znań 1996, dalej będę nazywał tę pozycję ML. Frank 4 5 6 7 8 9 mi) nm uumnn mes. Największy wkład w koncepcje Junga ma Zygmunt Freud, który otworzył przestrzeń myśli ludzkiej ukierunkowanej na niezgłębione króle­ stwo nieświadomości . Na zakończenie omawiania kręgów wpły­ wów formujących światopogląd Junga należy zaznaczyć, iż uważał on, że tylko te wydarzenia z całego jego życia mają największą wartość, w których świat nieprzemijający należący do przeżyć wewnętrznych utrwala się i głęboko zapisuje w świat przemijający. Mam tu na myśli deklaracje Junga przyznającego się, że napisana autobiografia Wspomnienia, sny, myśli uboga jest w zdarzenia dotyczące jego spotkań ze znamie­ nitymi osobami czy związane z odbytymi podró­ żami choć i one znalazły w niej swoje miejsce Najważniejsze dla niego było to, czy sam pozo­ stawał w zgodzie indywidualnym doświad­ czeniem introspekcji a to można tylko wyrazić orzezmit co udowadniaia iego słowa- Mit iest bardziei zindywidualizowany i wyraża żvcie do kładnie niz nauka która nosługuie sie noieciami średnie zbyt ogólnikowymi by mogła nodołać subiektywności i różnorodnościżycia" 8 9 10 Mit, który opowiada Jung, jest przykładem samourzeczywistnienia się tego wszystkiego, co spoczywa w nieświadomości, a co inspiru­ je do procesu indywidualnego rozwoju i dąży z wszelkimi uwarunkowaniami ludzkiej psyche do zjednoczenia w całość treści świadomych i treści nieświadomych. Alegorycznie m o ż n a u t o ż s a m i ć istnienie ludzkie z rośliną czerpiącą życie ze swojego kłącza. Fundament i właściwa część rośliny są 11 McLynn w biografii szwajcarskiego psychiatry i psycho­ loga sugeruje, że Jung za deklaracją opisywania przeżyć wewnętrznych chciał ukryć niezręczne lub niemiłe relacje o zdarzeniach ze świata zewnętrznego. WSM, s. 13. Obecnie ta roślina w współczesnej filozofii dekonstrukcjonizmu nazywana jest rhizomą. 10 11 �Mirosław Chlebosz 70 wyższy cel - leży na dnie oraz w mrokach nie­ świadomości" . Rozwój nieświadomego jest bardzo indy­ widualnym doświadczeniem, które nie sposób przełożyć na język nauki, dlatego możemy mó­ wić o nim jedynie w odniesieniu do „opowie­ dzianych historyjek" Junga. Stanowią one tylko wprowadzenie w duchowy świat badacza i jego odkryć. Śledząc jego proces indywiduacji, bę­ dziemy się zatrzymywać przy poszczególnych etapach rozwoju nieświadomego szwajcarskiego analityka: dzieciństwie, młodości, latach stu­ diów, pracy w szpitalu w Burghólzli. Możemy powtórzyć za Jungiem, iż są to „stacje nieświado­ mego" ^Vtedy to właśnie zaczął on odkrywać istnienie nieświadomości zbiorowej i jednost­ kowej. 13 14 15 Pierwsze wspomnienia Junga sięgają okresu niemowlęctwa, z w i ą z a n e one były z dozna­ waną zmysłowo percepcją zapachu i widoku liści, przez które połyskujące promienie słońca docierały do leżącego w wózku dziecka . Zna­ czące było to, że w pierwszych swoich wspo­ mnieniach nie chciał pamiętać o rodzicach. Był to symptom, iż małżeństwo jego rodziców było wstrząsane kryzysami, napięciami i kłótniami, co według Junga przyczyniło się do później­ szych problemów zdrowotnych ojca. Ten okres odcisnął piętno na jego całym życiu, ponieważ jak zauważył Freud- W każdej psychoanalizie iest zazwyczai tak że pierwsze wspomnienia którym pacjent przypisuje nadrzędne znaczenie' którymi rozpoczyna sie historia iesro życia zuia sie naiwaznieiszymi tymi które zawieraia klucz do ukrytych stronić jego umysłu" i nie¬ świadomości 16 niewidoczne, gdyż tkwią w kłączu, podobnie jak w życiu ludzkim podstawą są treści nieświado­ me, ukryte i trudno dostępne. Życie świadome człowieka to symboliczny kwiat ginący z nasta­ niem zimy, trwający tylko jedno lato i mający swoje nieprzemijające źródło w kłączu - w nie­ świadomości . 12 1. Tropy n i e ś w i a d o m e g o „Początek, w którym wszystko jest jeszcze jednością - który zatem pojawia się jako naj­ 12 13 14 15 CG. Jung, op.cit., s. 14. CG. Jung, Podróż na Wschód, Warszawa 1989, s. 54. WSM, s. 13. Ibid., s. 33. 17 Kiedy Jung miał około trzech lat, a jego matka przebywała w szpitalu w Bazylei, ogarnęło go Ibid., s. 16. The Standard Edition of the Complete Psychologi­ cal Works of Sigmund Ereud, 24 tomy, red. J. Strachey, 1953-1974, torn 17, s. 149. 16 17 BARBARZYfoCft 1(111 P O D B �71 C G . Jung poczucie opuszczenia . Z tego okresu pamięta pierwszy sen. Śniło mu się, że za gospodarstwem kościelnym zdołał odkryć dziurę obłożoną ka­ mieniami, a wchodząc tam i odsłaniając zieloną kotarę, ujrzał złoty tron. W kamiennej komna­ cie spowitej mrokiem siedziała na tronie postać przypominająca potężny pień drzewa z okrągłą głową i jednym okiem patrzącym w górę. T u ż przed przebudzeniem słyszał jeszcze w śnie głos wołającej matki: „To jest ludożerca" . Jung z czasem uświadomił sobie, iż był to rytualny Fallus. Objaśnienie tego snu jest przedmiotem interpretacji a ż do dziś. J u ż między innymi Frank McLynn w książce Carl Gustav Jung po­ twierdza interpretacje Junga i jego zwolenników, którzy utożsamiali Fallusa z siłą twórczą , a ja bym podkreślił, iż ma ona swoje źródło w nie­ świadomości. Ten sen jest przykładem dotarcia do treści ukrytych poprzez treści ujawnione za nomoca znaczeń symbolicznych mitologicz nych, religijnych . ' 18 19 20 21 Kiedy młody Carl zobaczył pierwszy raz ka­ tolickiego księdza w sutannie przechodzącego obok jego domu, przerażony uciekł i schował się na strychu. To, że mężczyzna był ubrany podobnie jak kobieta, wzmogło w Jungu strach związany z rozumieniem normalnego stanu rze­ czy i w konsekwencji wywołało w nim fobię wy­ rażającą się w „kompleksie jezuity". Przez całe dzieciństwo oraz lata młodości czuł się wyalie­ nowany i samotny z powodu własnych, tajemni­ czych doświadczeń. Zaliczał do nich znajomość ze zrobioną jeszcze w tajemnicy przed światem WSM, s. 19. Ibid., s. 20. ML, s. 19. Ibid., s. 20. Ibid, s. 32; Jung używał terminu „aktywna imaginacja", aby opisać proces marzenia na jawie. Na początku osoba koncentruje się na określonym punkcie w przestrzeni, nastroju, obrazie lub wydarzeniu; następnie uruchamia się 18 19 20 21 22 mi) im mminn drewnianą figurką, z którą rozmawiał, pisał do niej listy i odwiedzał ją na strychu. Była to pierwsza nieświadoma próba stworzenia tajem­ nicy, która dawała mu poczucie satysfakcji oraz bezpieczeństwa, a co najważniejsze - stanowiła sens jego dzieciństwa. 2. R o z d w o j o n a o s o b o w o ś ć Gdy zbliżały się dwunaste urodziny Junga, nawiedziła go fantazja, która przybrała postać na jawie. McLynn referuje, iż owa wizja zosta­ ła określona przez autora mianem „aktywnej imaginacji" . Ujrzał w niej katedrę w Bazylei, o strzelistych wieżach sięgających aż do nieba. Tam natomiast Bóg, zasiadając na tronie, po­ czął burzyć dach i mury kościoła, rozbijając je na kawałki. Owa „aktywna imaginacja" była wyrazem pragnienia więzi z Bogiem, ale przede wszystkim źródłem rozdwojenia osobowości, gdyż za sprawą owej złowróżbnej wizji miał poczucie, że jest albo błogosławiony, albo święty, albo przeklęty. 22 Po latach stwierdził, że największą tragedią lat młodości było obserwowanie ze smutkiem, jak jego ojciec załamuje się nerwowo, zmagając się z problemami dotyczącymi wiary . Motyw osobowości numer jeden i numer dwa ma swoje źródło, oprócz wspomnianej powyżej „aktywnej imaginacji", w archetypie ojca, ale także w arche­ typie matki. Schizofreniczne rozdwojenie osobo­ wości u matki stanowiło przyczynę ciągłej obawy Junga przed popadnięciem w tę chorobę . Gdy 23 24 łańcuch towarzyszących temu fantazji czy wyobrażeń, któ­ re stopniowo przyjmują dramatyczny charakter. Później te wyobrażenia zaczynają żyć własnym życiem i rozwijają się według własnej logiki (A. Samuels, B. Shorter, F. Plaut, Krytyczny słowni^ analizy jungowskiej, UNUS, Wałbrzych 1994, s. 24). Ibid., s. 33. Ibid., s. 15 i s. 37. 23 24 �72 Mirosław Chlebosz mówił o osobowości numer jeden, charaktery­ zował ją jako syna proboszcza, pełnego ambi­ cji i zainteresowań nauką. Natomiast drugą, „pochodząca z innej epoki", widział Jung jako sceptyka, samotnika, niedowiarka nieufnego w z g l ę d e m całego świata, lecz zawsze blisko obcującego z naturą, przyrodą. Pierwsza z tych osób to zwykły chłopiec żyjący codziennością, druga postać istnieje w świecie snów, wizji, fan­ tazji, wyobraźni. W szesnastym roku życia lektura takich au­ torów, jak Arystoteles, Kant i Schopenhauer przyczyniła się do jego rozwoju intelektualne­ go, który zmniejszył rozdarcie między dwiema osobowościami - zauważył McLynn . Niemniej jednak nawiedzające go fantazje o tajemni­ czym zamku, gdzie w laboratorium wytwarza się złoto , czy o jego czteromasztowcu płynącym w górę Renu były wyrazem ciągłej niezgodności między jawą a snem, wewnętrznym dyskursem niemogącym się uporać z opozycyjną do niego wiedzą naukową i teologiczną. Mimo wewnętrznego rozdarcia wciąż po­ szukiwał odpowiedzi na nurtujące go kwestie filozoficzno-teologiczne, aż w końcu znalazł ukojenie w dziele Goethego Faust. Tytułowy bohater był odpowiednikiem drugiej osobowości Junga. Dzięki niemu uzmysłowił sobie, że nie jest samotny, odosobniony w swoich myślach i problemach, co częściowo inspirowało go do wciąż jeszcze nieuzasadnionego zmagania się z tajemnicą życia nieświadomego. Kilka lat póź­ niej to Zaratustra zajmie miejsce Fausta, jednak z racji tragicznego szaleństwa i śmierci Frydery­ ka Nietzschego na długi okres Carl zatrzaśnie drzwi poznania swojej nieświadomej osobowo­ ści otworzone przez Fausta . 25 26 27 Ibid., s. 36. WSM, s. 77. P. Sacha, Psychologia religii, przeł. P. Jabłoński, M. Sacha, P. Sacha, Warszawa 1999, s. 359. 25 26 27 Filozoficzne aspekty tych dzieł tworzyły póź­ niejsze podwaliny systemu myślowego i stały się fundamentem jego patrzenia na świat oraz życie. Wszelkie indywidualne próby zniesienia wewnętrznego podziału niosły bolesną frustra­ cję i rozczarowanie. Owocem badań Junga nad skojarzeniami i podzielną osobowością była teoria kompleksów jako odszczepionych części psychiki, skupiających się wokół znaczeniowego jądra, które jest nieświadome . Wzajemna gra pomiędzy tymi stosunkowo nieświadomymi częściami osobowości numer jeden i numer dwa niejednokrotnie dopełniała poziom świadomego życia i nieodzownie mia­ ła wpływ na archetyp ammy. Cechy związane z odmienną płcią, wyniesione z wzorców, odbić z a c h o w a ń zaobserwowanych w dzieciństwie na planie przeżyć wewnętrznych Junga, uosa­ biają różne aspekty emocji i nastrojów oraz są źródłem oddzielnej osobowości zwanej animą. Wspomnienia młodej dziewczyny, która zajmo­ wała się nim pod nieobecność rodziców, matki i - między innymi - Helen Preiswerk stały się później kolejnymi aspektami ammy. Anima często pojawia się w snach i długo pozostaje nieświadoma. Może ona również uosabiać okul­ tystyczne związki z wiedzą tajemną i światem ciemności . 28 29 3. D r o g a d o p s y c h o a n a l i z y Nastoletni Jung zaabsorbowany problemami osobowości numer jeden i numer dwa dostrze­ gał w tamtym okresie, w snach i fantazjach, wskazany cel życia przez nieświadomość. Jed­ nym ze wspomnianych snów był sen o wyko­ paliskach szczątków prehistorycznych zwieO. Vedfelt, Dysocjacyjne zaburzenie osobowości. Osobo­ wość mnoga [w:] „Albo albo. Nieświadomość" 2002, nr 1, s. 38. P. Sacha, op.cit., s. 366. 28 29 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 73 rząt znad Renu , inny traktował o napotkanym w leśnym jeziorze dziwnym stworzeniu. Te dwa sny sugerowały, że właściwym kierunkiem stu­ diów jest zoologia, a w konsekwencji medycyna, której nauka zaczyna się od poznania wiedzy przyrodniczej. Potwierdzeniem są te oto słowa Junga: „Muszę poznać naturę, świat, w którym żyjemy, wszystko, co nas otacza [...]. Oba te sny nieodpartą moca^ popchnęły mnie ku naukom przyrodniczym. [...] Teraz jednak uświadomi­ łem sobie, że studia medyczne zaczynają się przecież od dyscyplin przyrodniczych" . 30 31 Zawierzając głosowi nieświadomości w snach, przekonał się do kariery naukowej i rozpoczął studia medyczne w Bazylei, a po ich ukończeniu podjął prace psychiatry w szpitalu w Burghólzli pod okiem Bleulera. W Bazylei, aby otrzymać stopień doktora medycyny, Jung napisał pracę o psychologicznych podstawach okultyzmu. Wpadł na pomysł wykorzystania doświadczeń z Helen Preiswerk dla zilustrowania podjętego tematu traktującego również o mediumizmie . 32 Frank McLynn sugeruje, że przyczyną zja­ wisk okultystycznych w mieszkaniu rodzinnym Junga była Helen Preiswerk. W wyjaśnieniu uza­ sadnia, iż „nierozładowane wibracje psychiczne" wynikłe w czasie seansów, w których Preiswerk była medium, spowodowały bezpośrednio tajem­ nicze zdarzenia, takie jak pęknięcie solidnego stołu jadalnego czy rozpadniecie się na kawałki ostrza noża. Te zjawiska nie dawały się wytłu­ maczyć prawami fizyki, a wkrótce młody student Carl oświadczył, że to właśnie dzięki Helen za­ uważył istnienie nieświadomości. McLynn pisze o tym następująco: Jungowi wydawało sie że na istnienie nieświadomości wyraźnie wskazuje zdolność Helen w stanie mediumicznym, do 30 31 32 33 34 WSM, s. 82. Ibid., s. 81. ML, s. 50. Ibid., s. 44. Ibid., s. 52. mi) nu uumnn osiągnięcia o wiele wyższego poziomu w porów­ naniu z jej stanem na jawie" . Tutaj również leżą źródła stanowiące inspi­ rację Junga do stworzenia teorii indywiduacji. Zanim jednak rozpoczął karierę psychiatryczną, odkrył i utwierdził się w przekonaniu, że treści nieświadome mogą przybierać postać ludzkiej osobowości wyrażającej się jako halucynacje w zewnętrznym świecie lub, w wypadku sean­ sów „spirytystycznych", jako chwilowy regulator świadomego umysłu . Pracując w szpitalu w Burghólzli, leczył pac­ jentów cierpiących na schizofrenię, co zdawało się wykazywać, że kompleksy nie są jedynie metafizycznymi ideami, ale poddają się empi­ rycznej weryfikacji. Jung potwierdzał istnienie nieświadomości przez eksperyment asocjacyjny. Freud badał przede wszystkim zjawiska wypar­ cia i ich rolę w tworzeniu treści nieświado­ mych. W 1903 roku Jung opublikował artykuł, w którym zawarł wiele pochlebnych uwsg na. temat Freuda. Miało to miejsce trzy lata przed nawiązaniem bezpośredniego kontaktu z twórcą psychoanalizy w Wiedniu. Biografia potwierdza, że nieświadomość odkrył zupełnie niezależnie od Freuda jedynie za pomocą eksperymentu skojarzeniowego i analizy marzeń sennych cho rych psychicznie Przykładem może być duza liczba badanych przypadków chorób oacientów w szpitalu w Burghólzli. Do ich grona należała kobieta która nieświadomie zabiła własna córkę 33 34 35 * * * * * £ * r\^^ cn w toku badań nad nia dnnrnwadziłn tunera dn stwierdzenia ze właściwa terania rnznnrzvna sie dnniern no . L d . n i n n.nhi.tefhistorii n J i e n J peinej treści nieswiaaomycn. jung zauwazyi ze najpierw trzeoa poznać aoKiaonie przeszłość chorego, stosując eksperyment asocjacyjny, aby Wypieranie jest mechanizmem obronnym ego dla ochrony przed lękiem. Jest to w zasadzie w psyche proces automatyczny, uniemożliwiający „obsadzenie" tego obiek­ tu libido, z którym wiąże się zagrożenie. 35 �74 Mirosław Chlebosz odkryć te zdarzenia z życiu pacjenta, które zosta­ ły wyparte do nieświadomości i są źródłem utraty zdrowia psychicznego. Młody szwajcarski ana­ lityk tak pisze o rezultatach wykorzystania testu skojarzeń słownych: „Otrzymałem, by tak rzec, informacje wprost od nieświadomości - na ich podstawie można było zrekonstruować mroczne i tragiczne koleje losu pacjentki" . W tym wypadku okazało się, że matka po­ zwoliła bawiącej się w rzece córce wziąć do ust brudną gąbkę, co było przyczyną ciężkiej choro­ by dziewczynki, a wkrótce jej śmierci. Podczas wykładów dla studentów na temat hipnozy zaj­ mował się cierpiącą na bezwład lewej nogi, około pięćdziesięcioletnią kobietą, którą „uzdrowił", nie do końca umiejąc zdiagnozować przyczynę choroby i „wyleczenia". Wymienione przypadki utwierdziły również Junga w przekonaniu, że za priorytet swoich badań powinien przyjąć zasadę, „by od samego pacjenta dowiedzieć się, dokąd prowadzi go jego własny r o z w ó j " , do tego zaś niezbędna była staranna analiza snów oraz innych przejawów nieświadomości, co w kon­ sekwencji umożliwiało trafną diagnozę i moż­ liwość leczenia. To właśnie praca Freuda Objaś­ nienie marzeń sennych z 1900 roku była w oczach Junga największym odkryciem, co więcej - okre­ ślił ją mianem dzieła kładącego podwaliny nowej epoki i niewątpliwie najśmielszą próbę rozwią­ zania - na z pozoru pewnym gruncie empirii - zagadnień psyche nieświadomej . 36 37 38 4. N i e ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e ś n i e „Na moje dzieła można patrzeć jak na stacje mego życia. Są one wyrazem mego rozwoju we­ wnętrznego, albowiem zajmowanie się treściami nieświadomości kształtuje człowieka i określa jego przemianę. Moje życie jest moim działa36 37 WSM, s. 107. Ibid., s. 111. niem, moim duchowym wysiłkiem. Nie sposób ich rozdzielić" . Ślady poglądów filozoficznych, które się skry­ stalizowały i naprowadziły Junga na teorię nie­ świadomości, sięgają między innymi starożytno­ ści. Sokrates, który nie potrafił dookreślić głosu wewnętrznego, utożsamił go z daimonionem, na­ tomiast Platon stworzył teorię preegzystencji du­ szy, która później stała się inspiracją dla Plotyna traktującego o duszy pojedynczej, mnogiej i duszy świata. Kartezjusz, rozważając po Św. Augustynie problem dojścia do wiedzy, odwołał się do oczywi­ stości czy poznania intuicyjnego, co zaowocowało dużo później w filozofii Bergsona. Gdy tę samą kwestię poznania rozważał Leibniz w monadologii, odniósł się on do małych percepcji. Wyróżnił w życiu człowieka możliwość dojścia do idei nie­ wyraźnych, nieukształtowanych, nieświadomych w stanie snu, który różni się zasadniczo od stanu jawy. Podobnie Kant mówi o ideach a priori jako trudno dostępnych i zakrytych przed poznaniem ludzkim. Należy wspomnieć jeszcze Schopen­ hauera traktującego o ślepej woli i Nietzschego mówiącego o woli życia. To wszystko klarownie wskazuje na filozo­ ficzne korzenie teorii nieświadomości u Junga, który w pełni korzystał z dorobku intelektual­ nego całej ludzkości. Dziś myśl współczesna niejednokrotnie jednoznacznie albo w sposób zbliżony odwołuje się do wypracowanych po­ glądów szwajcarskiego analityka, wciąż próbując odpowiedzieć na pytania, które dotąd nie znala­ zły odpowiedzi. Do tego wszystkiego spektrum i horyzont poznawczy inspirowany enigmatycznością nieświadomego cały czas jest otwarty dla poszukującego umysłu. W autobiografii Wspo­ mnienia, sny, myśli możemy przeczytać taką wskazówkę: „Żadne słowa, nawet najdoskonal­ sze, nie zdołaj ą zastąpić życia. Gdy słowa usiłuj ą 39 38 39 Ibid., i. 131, przypis 2. WSM, s. 193. BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �C G . Jung 75 zająć miejsce życia, wtedy psuje się i słowa, i ży­ cie. Aby uwolnić się od tyranii nieświadomości, potrzeba dwóch rzeczy: należy wywiązać się nie tylko ze swych powinności intelektualnych, ale też z obowiązków moralnych . Uważam, że przez obowiązek moralny należy rozumieć tęsknotę twórczą za odnalezieniem, po­ znaniem prawdy w czasie trwania życia, co daje artyście, uczonemu, filozofowi poczucie szczęś­ cia. To ono właśnie jest źródłem niewysłowionej siły, która ożywia, inspiruje i staje się niczym mi­ sterium w służbie Stwórcy całego świata. Bóg to alegorycznie „wielkie nieświadome", które oprócz przyrody widzianej oczami techniki, nauki wyra­ ża się w naturze, przemawiając i zwracając się w niepowtarzalnym języku do człowieka w jego indywidualnym akcie odkrywczym. Można by powiedzieć za Gadamerem, że jesteśmy wiecz­ na rozmowa . Rozmowa w którei świat zostaie w jeżyku wyniesiony na wyższy poziom doświad czenia Dialogiestwynikiempodietei relaciimo ieso ia" ze swatem przyroda drurim człowie kiem Nieświadomość odorvwa nadrzędna role tam gdzie w języku człowieka świat rozmawia sam'z soba Do istoty iezyka należy bowiem iei wręcz przepastna nieświadomość" 40 41 42 40 41 42 Ibid., s. 163. T.H. Gadamer,/^ i rozumienie, Warszawa 2003, s. 27. Ibid., s. 49. l j l l ) HM BARBARZYŃCA Komunikacja za pomocą języka potocznego, jak mówi Wittgenstein, jest sposobem, formą życia - dyskusją naszego działania życiowego. Treści wyrażone w języku są głęboko zanurzone w strukturze naszych działań i zachowań nie­ świadomych. Współczesna hermeneutyka, która go analizuje, interesuje się po prostu zwykłym j ę z y k i e m jako najnormalniejszym, najprost¬ szym sposobem istnienia, wskazując na wniosek wypływający ze zderzenia języka z działaniem. Mówi on o tym, że język nie może być widziany jako narzędzie służące do opisywania rzeczy¬ wistości, wyrażania myśli, ponieważ obrazuje on głęboka strukturę świata której nieodłącz¬ ną częścią jest rzeczywistość nieświadomości Zasadniczą funkcja ęzyka jest działanie ję zvk iest działaniem które musimy podejmować wspólnie - powiada Wittgenstein Sueeruie on ze trzeba nauczyć sie zyć miedzy innymi z d r u ' mm człowiekiem aby zrozumieć same™ siebie i nzvwanv iezvk 7 rozumieć i e z v k to z r o z n m i e ć s n o s ó h zvcia a tvm s a m v m z a t r z v m a c sié nrzv koleinei staci'i L L 7 Jie Lra nieświadome™ nowe świ.lłn L To krótkie mvsl Tnnaa rozważanie rzuca nowe swiatio na mysi junga wyrażoną w siowacn. „Moje życie jest nistoną samourzeczywistnienia się nieświadomego . 43 WSM, s. 13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f38c44d9d2a3e803ec5fc4c27f7eb13.pdf 21a4683d19746349d77f6d1952ca5403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6350 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Muraszkowcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5925 Title A name given to the resource Stara historia Nowej Jerozolimy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM JUSTYNA CHMIELEWSKA W szystko zaczęło się na długo przed wojną, w czasach gdy ziemie zachodniej Białorusi i Ukrainy znajdowały się pod polskim pa­ nowaniem, w początkach lat 30. Choć Bóg jest jeden - wiar wiele, jak mawiają. Byli więc w okolicy Koso­ wa1 prawosławni, katolicy, żydzi, baptyści... Dzwony cerkwi konkurowały z kościelnymi, idąc do synagogi, mijało się chatę, w której swe modlitwy odmawiali zie­ lonoświątkowcy. Skąd się wzięli syjoniści? Mało kto potrafi dziś na to pytanie odpowiedzieć. Ludzie pamiętają - któregoś dnia Iwan Muraszko, po kolejnej przedłużającej się nieobecności, wrócił do rodzinnej wsi Razmierki i zaczął wołać ludzi na modli­ twę. Przyszli baptyści, którzy już wcześniej chodzili na organizowane przez Iwana nabożeństwa zielonoświąt­ kowców. Wokół chaty zebrali się krewni i ciekawscy sąsiedzi. Iwan krzyknął do matki, by nagotowała zupy dla wszystkich, żeby każdy mógł się posilić przy wspól­ nym stole. Ludzie już się przyzwyczaili - Muraszko, odkąd pa­ rę lat wcześniej wrócił z pierwszej wyprawy do Amery­ ki, całą duszą oddał się dziełu nawracania ludzkich myśli ku sprawom Bożym. Chodził po okolicy, nama­ wiał do przyjęcia zielonoświątkowej wiary, nauczał. Początkowo odnoszono się do niego niechętnie, stop­ niowo jednak kolejni ulegali namowom i przystępowa­ li do nowej wspólnoty wiernych. Iwan szybko awanso­ wał na prezbitera zielonoświątkowców, stał się wśród nich znaczącą postacią. Potrafił przemawiać, przycią­ gać wątpiących - ludzie słuchali go chętnie, wielu po­ szło za nim. W odległych o pięć kilometrów Stajkach przeznaczono nawet jeden z domów specjalnie na mo­ dlitwy. N a nabożeństwach spotykało się rodzinę Iwa­ na, sąsiadów i grono jego najbliższych pomocników, którzy wraz z nim nakłaniali ludzi do przyjęcia wiary zza oceanu. Ten wychowany w prawosławnej chłop­ skiej rodzinie kaznodzieja, którego los - jak wielu mu podobnych - rzucił po pierwszej wojnie do Ameryki, miał dar przekonywania ludzi do słuszności głoszonych słów. Wielu przypisuje mu zapoczątkowanie ruchu zie­ lonoświątkowego w okolicach Kosowa. Jednak dziś piatidziesiatniki odżegnują się od tych powiązań - prze­ konamy się niebawem dlaczego. Tym razem, jakoś około 1933 roku, czuło się, że coś się zmieniło - Iwan, zachęcając do udziału w na­ bożeństwie, mówił rzeczy nowe, niezwykłe. Jego słowa różniły się od dawnych kazań, gdy przekonywał do przystąpienia do zielonoświątkowców. Opowiadał te­ raz o Królestwie Bożym, które ma się stać udziałem tych, którzy pójdą za nim, tu - na ziemi. Siebie same­ go nazywał prorokiem Ilią, który przyszedł, żeby przy­ gotować maluczkich na planowane przez Boga zmia­ ny. Grzmiał, potępiając upadek obyczajów krewnych i sąsiadów. Był odmieniony - długa, gęsta broda nadała jego twarzy wyraz groźny i poważny, podkreślając jeszcze Stara historia Nowej Jerozolimy Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach - Muraszkowcach mocniej czarne, magnetyczne oczy. Ludzie mówią, że potrafił zahipnotyzować - kto dłużej w nie spoglądał, ulegał woli dziwnego, strasznego Iwana. I tak chodził po wsiach - zachęcał i kusił, ganił i krzyczał. W Stajkach baptystów - swych dawnych podopiecznych, którzy teraz nie chcieli zgodzić się na głoszone przez niego nowości - tłukł Biblią po głowie. A nowe przykazania, które kazał ludziom wypełniać, nie należały do lekkich. Aby osiągnąć zbawienie, należało przestać jeść wieprzowinę, świętować w sobotę i niedzielę, wieść ży­ cie skromne i bogobojne, we wszystkim kierować się Pismem Świętym. Chłopi mieli zapuścić brody, kobie­ ty na znak pokory powinny okrywać głowę chustką, na spódnicę zaś zakładać fartuch. Wszyscy mieli ocze­ kiwać rychłego nadejścia Królestwa Bożego; dnia, w którym ziści się Nowa Jerozolima. Opowieści Iwana ciekawiły słuchaczy; nie na tyle jednak, by skłonić do przejścia na nową wiarę. Bo jak tu nie jeść słoniny, która od pokoleń była w domu jed­ nym z najważniejszych produktów? Jak poświęcić aż dwa dni w tygodniu na modlitwę, gdy trzeba wykarmić dzieci i zająć się gospodarstwem? Dlaczego wierzyć śle­ po temu, który jeszcze parę miesięcy wcześniej zachę­ cał do przystąpienia do zielonoświątkowców, teraz zaś potępia ich wyznanie? Iwan nie ustawał w swych wysiłkach. Choć rzadko zjawiał się w okolicy, ilekroć przyjeżdżał, spotykał się z ludźmi, modlił się z nimi, głosił kazania, nakłaniał do przyjęcia nowej wiary, mówiąc o Syjonie, który stanie się udziałem tych, którzy go posłuchają. Różne rzeczy ludzie opowiadają o tych muraszkowych nabożeń­ stwach - a to, że po zakończeniu modlitwy ludzie zrzu­ cali ubrania i robili to, czego nawet mąż wstydziłby się wobec żony; a to, że w nabożnej ekstazie wybiegali na pole i wymachując rękami, próbowali lecieć na niebio­ sa. Gadają, że w Stajkach pewnego dnia wierni wdra­ pali się na dach chaty, by stamtąd wznieść się do Bo­ ga. Rezultat był podobno mizerny - pierwszy śmiałek złamał nogę, spadając ze strzechy, inni zaś rozeszli się do domów. Ludzie z uśmiechem wspominają, że ich modlitwy przypominały bardziej gdakanie indyka niż 171 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Iwan Muraszko, przez syjonistów zwany prorokiem Ilią i Ojcem Syjonu, lata 30. nabożną prośbę - niezrozumiałe słowa i dziwne gesty dalekie były od skupienia i powagi towarzyszących ko­ ścielnej mszy czy służbie w cerkwi. Cokolwiek by o zwolennikach proroka Iwana po wsiach mówiono, jedno nie ulega wątpliwości: byli niezwykli. Dostojni brodacze unikali towarzystwa mirskich ludziej - światowych ludzi, jak nazywali wszyst­ kich spoza własnego kręgu - prawosławnych sąsiadów, Zydów handlujących w swych sklepikach, gromadzą­ cych się w kościele katolików. Potępiali ich rozwią­ złość, odejście od zasad wyznaczonych w Piśmie Świę­ tym; to, że poszli „na łatwiznę” w sprawach wiary, zapomnieli najważniejsze wskazówki płynące z Pisma, dali się zwieść popom i księżom. Sami poplecznicy Iwana Muraszki prowadzili ży­ wot srogi, surowy. Pościli często, już w piątek po za­ chodzie słońca zamykali się w chatach, by modlić się przez całą sobotę. Zyskali tym sobie wśród ludzi prze­ zwisko - subotniki. Niekiedy nazywano ich po prostu brodaczami. Oni sami zaś woleli mówić o sobie syjoni­ sty. Byli bowiem przekonani, że wiara pomoże im zbu­ dować na przedwojennej białoruskiej ziemi Nowy Sy­ jon - na podobieństwo biblijnej, pierwotnej wspólnoty wiernych. N a urzeczywistnienie tej wizji nie musieli długo czekać. Nie uprzedzajmy jednak zdarzeń i po­ wróćmy do historii proroka z Razmierek. W okolicach Kosowa Iwan zgromadził niebawem grupę kilkunastu, może dwudziestu paru wiernych, go­ towych przestrzegać głoszonych przez niego zasad, go­ towych rzucić wszystko na jedno jego skinienie. Wielu spośród nich wcześniej już zetknęło się z Muraszką, gdy prowadził nabożeństwa zielonoświątkowców; inni przechodzili na nową wiarę bezpośrednio z prawosła­ wia. Kaznodzieja nie ustawał w wysiłkach, by przeko­ nać jak najwięcej wątpiących - chodził po wsiach i sam nawracał lub posyłał z podobną misją swych pomocni­ ków. Zwracał się przede wszystkim do najbiedniejszych - w większości Poleszuków. Obiecywał im życie bliskie Bogu, we wspólnocie, w której wszyscy będą równi. I tak przyjeżdżał do rodzinnych Razmierek, by ry­ chło znów ruszyć w drogę. Ojciec złościł się, że Iwan włóczy się po całym świecie, zamiast - jak inni bracia - uprawiać ziemię, założyć rodzinę, żyć jak inni. Gdzie bywał? Mówią, że jeździł do Ameryki, inni - że na Wołyń. Podobno właśnie tam, na ziemiach dzisiejszej zachodniej Ukrainy, wszystko się zaczęło. Cofnijmy się zatem o parę miesięcy. Podczas zjazdu prezbiterów ruchu zielonoświątko­ wego, gdzieś około 1933 roku, Iwan spotkał kobietę, która od tego czasu towarzyszyła mu aż do śmierci Olgę Kirylczuk-Korniejczuk. Urodziła się na Ukrainie, w chłopskiej rodzinie, była od niego sporo starsza. Miała szóstkę dzieci i męża, który nie stronił od kie­ liszka. Choć stała wysoko w hierarchii piatidziesiatników, od pewnego czasu głosiła zasady sprzeczne z ogól­ nie przyjętymi. Mówiła, że przemawia przez nią Duch Święty, lecz nikt nie chciał jej słuchać. T a samozwańcza prorokini od dziecka była blisko Bożych spraw. Powiadają, że już jako dziewczynka czę­ sto na piechotę chodziła się modlić w Ławrze Poczajowskiej. Prawosławie nie spełniło jej oczekiwań - przystą­ piła więc do zielonoświątkowców, wśród których osiągnęła rangę prezbitera. Prowadziła nabożeństwa, nakłaniała ludzi do konwersji, stała się autorytetem w kwestiach religijnych. Jednak swe powołanie proroc­ kie odkryła już jako dorosła kobieta, żona i matka. Wierni tłumaczą, że pewnego dnia Bóg przemówił do niej, objawiając, że niebawem zabierze ją do Siebie. Olga padła na kolana i zaczęła się modlić, w pełni pod­ dając się Bożej Woli. Wówczas w domu, w którym prze­ bywała z mężem, dziećmi i pomocnicą, wybuchł pożar błyskawicznie zajął się kryty strzechą dach, płonąć za­ częły ściany. Pijany mąż salwował się ucieczką, Olga jednak nakazała dzieciom i towarzyszce trwać przy so­ bie, na kolanach, w modlitwie. Cała wieś zbiegła się, by gasić ogień, ale ich wysiłki były daremne - zdawało się, że z chaty nikt już nie ujdzie z życiem. Stało się jednak inaczej - Bóg, widząc u Olgi gotowość do pełnego po­ święcenia, wyjawił jej Swe plany - miała pójść w świat, głosić Nowy Syjon, budować nową wiarę, utorować drogę mającemu zstąpić na ziemię Chrystusowi... Pożar, jak powiadają muraszkowcy, w cudowny sposób sam ucichł, prorokini zaś bezpiecznie wypro­ wadziła dzieci ze zgliszcz. Ku zdumieniu zgromadzo­ nych wokół chaty sąsiadów od ocalonych nie czuć by­ ło nawet zapachu dymu. Po tym zdarzeniu Olga ruszyła w świat głosić Słowo Boże, nazywając siebie odtąd Ofiarą Chrystusową - bowiem tak jak Zbawiciel gotowa była do największego poświęcenia. Niebawem - podczas owego wołyńskiego zjazdu, w 1933 roku - objawione jej zostało, że Pan Bóg przy­ szykował dla niej lepszy los niż ten dotychczas będący jej udziałem. Miała rzucić dawne życie, zostawić męża pijaka i rozpocząć nowy etap u boku mężczyzny - pro­ roka, który pomoże jej zrealizować Boży plan. 172 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wybrańcem tym okazał się aktywnie działający wśród zielonoświątkowców kaznodzieja, postać rów­ nież nienależąca do przeciętnych - nasz prorok. W okresie zjazdu Iwan Muraszko był niemy; wierni powiadają, że to Bóg odebrał mu mowę. Jedni twier­ dzą, że nie wypowiedział ani słowa przez pięć lat i osiem miesięcy poprzedzających spotkanie z Olgą, in­ ni przeczą tej wersji. Jak wspominają niektórzy, Pan Bóg pozwalał mimo wszystko swemu słudze odprawiać zielonoświątkowe nabożeństwa - na czas kazania i modlitwy Iwan odzyskiwał głos, by zaraz po tym po­ nownie zaniemówić. Jakikolwiek charakter by miała niemota Muraszki - kary czy postu, próby czy świado­ mego wysiłku - w jednym świadkowie są zgodni: pod­ czas wołyńskiego zjazdu zielonoświątkowców Iwan był niemy, z otoczeniem zaś porozumiewał się, zapisując swe słowa na noszonej na piersiach tabliczce. Olga nie wahała się długo - kazała przyprowadzić do siebie niemego Iwana Muraszkę i w zwięzłych sło­ wach wyłożyła mu swoje zamiary: miał zostać jej mę­ żem i jako prorok Ilia wraz z nią szerzyć po świecie no­ wą wiarę; wiarę prawdziwą, bo płynącą wprost od Ducha Świętego poprzez usta prorokini. Do przekonania Iwana posłużyły mocne środki by dowieść prawdziwości swego proroctwa, Muraszce na trzy dni odebrane zostały pozostałe zmysły - leżał na ziemi skulony, pozbawiony wzroku, słuchu i mowy; jak niemowlę, powiadają syjoniści. Od tego czasu zwać się począł prorokiem Ilią. I tak dwójka heretyków, wykluczona z zielono­ świątkowej wspólnoty, rozpoczęła swe dzieło. Para ka­ znodziejów, w której on pełnił funkcję organizatora i mentora, ona zaś uduchowionej pośredniczki między Niebem a Ziemią, Bogiem i ludźmi. On mienił się od­ tąd Ojcem i prorokiem Eliaszem (ros. Ilia), ona Matką Syjonu i Ofiarą Chrystusową. Dzieło ich miało być do­ niosłe: szerzenie nowej wiary, doskonalszej od wszyst­ kich poprzednich; wiary, na łono której Chrystus po­ wróci w swym ponownym przyjściu na Ziemię; wiary, której wyznawcy na Ziemi urzeczywistnią ideę Króle­ stwa Bożego i własnymi rękami zbudują Nową Jerozo­ limę. Prorocy zaczęli swą tułaczkę. Po pierwszych, sa­ motnych wizytach w rodzinnej wsi, kiedy to - można by rzec - przygotowywał grunt dla nowej wiary, Muraszko przywiózł niebawem Olgę do Razmierek. Jakież musiało być zdziwienie ludzi - Iwanowi, dotąd cenio­ nemu kaznodziei zielonoświątkowców, towarzyszyła o wiele starsza kobieta twierdząca, że przemawia przez nią Duch Święty, negująca dawne nauki Muraszki; matka, która porzuciła własne dzieci, by wieść wę­ drowne życie z obcym mężczyzną... Nowe nauki Iwana nie spotkały się z życzliwym przyjęciem - wielu wspomina, że zwyczajnie wymagał zbyt dużo. Zakaz jedzenia wieprzowiny i golenia brody, rytualny ubój bydła, surowe zasady dotyczące sobotnie­ go kultu, obowiązek skromnego, pełnego wyrzeczeń ży­ cia... Dodajmy do tego ostre potępienie Cerkwi Prawo- Nowa Jerozolima 2005. Wołyń, okolice Dubrowicy. 173 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Olga Kirylczuk-Korniejczuk, Matka Syjonu (na piersi rana pozostała po obrzędzie zdjęcia pieczęci), lata 30. sławnej, mającej najsilniejszy wpływ na religijność oto­ czenia. Muraszko kazał odrzucić jako bałwochwalczy kult ikon, uderzając tym samym w najważniejsze miej­ sce w chacie - święty kąt, gdzie wyobrażenia Chrystu­ sa i świętych od dziada pradziada ozdabiane były pięk­ nie haftowanymi Tucznikami. Mówił, że dusza po śmierci nie idzie - jak po­ wszechnie wierzono - do Raju czy Piekła, ale przecho­ dzi w inne ciało. W zależności od bilansu uczynków dusza dobrego człowieka wcieli się w jeszcze zacniejsze­ go, grzesznik zaś może spodziewać się, że karą za jego grzechy będzie odrodzenie w postaci kaleki, złoczyńcy czy zwierzęcia. Muraszko obarczał tym samym wierne­ go odpowiedzialnością za czyny - twierdził, że każdy sam pracuje na swój przyszły los, a zatem dla własnego dobra powinien jak najskrupulatniej wypełniać to, co Pan objawił w Piśmie i przez usta Olgi. Ludzie nie chcieli słuchać - jakże mogli uwierzyć, że ich własna dusza może trafić w przyszłości do ciała psa czy krowy? Lecz i to nie koniec niespodzianek, jakie czekały otoczenie proroka. Po pierwszych, skromnych nabożeń­ stwach, gdy Iwan zgromadził już wokół siebie grupę za­ ufanych wiernych - syjonistów, przyszła kolej na rozbu­ dowę rytuału. Dotychczas składały się nań wspólne modlitwy, zbliżone do spotkań zielonoświątkowców pod przewodnictwem kaznodziei wspólnie czytano Pi­ smo, modlono się, śpiewano pieśni. Modlitwy te bywa­ ły tak żarliwe, że niemal ekstatyczne - sąsiedzi podśmie­ wali się między sobą z dziwacznego zachowania muraszkowców, ale nie reagowali negatywnie. Opowia­ dają, że syjoniści, modląc się, podrygiwali rytmicznie, wykonywali coś na kształt tańca, wypowiadając niezro­ zumiałe słowa. Mówią, że jeden z apostołów Syjonu, gdy myślami zwracał się ku Bogu, zapominał o całym świecie, chodził w kółko i gwizdał, dostarczając rozryw­ ki całej wsi. Powróćmy jednak do historii proroków. Olga pewnego dnia doznała objawienia, w którym Duch Święty nakazywał Bożym wysłannikom przepro­ wadzić obrzęd zdjęcia pieczęci. Muraszkowcy wierzyli, że krew prorokini - jak przed wiekami krew Chrystu­ sa - ma moc odkupicielską. Ludzie w okolicy do dziś wspominają, jak to nazywają, rezanie baby - dni owych uroczystych, niezwykłych nabożeństw syjonistów. Iwan posyłał wówczas po fotografa, zapraszał księdza i batiuszkę pobliskiej cerkwi - by na własne oczy prze­ konali się o wyjątkowym posłannictwie Olgi; by nikt już nie wątpił, że ma do czynienia z prorokinią i wiarą prawdziwą. Wierni gromadzili się w te uroczyste dni w jednej chacie i modlili długo, zanim dokonało się najważniej­ sze - Matka Syjonu zdejmowała koszulę i wskazywała Iwanowi miejsca, z których ma zostać pobrana święta krew. Prorok przystępował do dzieła z obcęgami i brzy­ twą - naciągał skórę i robił na piersi towarzyszki serię nacięć. Bywało, że ran było sześć, bywało, że dwana­ ście - obrzędem kierowała Olga, znając scenariusz z objawień woli Ducha Świętego. Wierni, skupieni na modlitwie, w napiętym milczeniu obserwowali, jak Muraszko przecina skórę chudej, starszej kobiety, któ­ rą oni sami nazywali Matką. Widzieli spokój Olgi, brak jakiejkolwiek reakcji na ból, gotowość poświęce­ nia własnego ciała dla ratowania dusz grzeszników. Pomocnicy zbierali płynącą z ran krew do talerzy, by następnie przelać ją do zawczasu przygotowanych butelek. Krew ta, zmieszana prawdopodobnie z wi­ nem, używana była potem do święcenia rzek, jezior, studni, źródeł. Wielu wspomina także, że służyła pod­ czas muraszkowskich komunii, kończących ważniejsze nabożeństwa i wraz z chlebem podawana była wier­ nym, przypominając spotkanie Mistrza i uczniów w wieczerniku. A wszystko to na oczach świata - są­ siadów, fotografa, ciekawskich. Co na to świat? Mirskije ludzie nie znaleźli w ser­ cach zrozumienia dla muraszkowskich misteriów. Iwa­ na do dziś wielu postrzega jako oprawcę, znęcającego się nad Bogu ducha winną kobietą. Olgę mają tyle za oszustkę, ile za szaloną. Dziwią się niektórzy, że wy­ trzymywała ból bez najmniejszego grymasu, nie skarży­ ła się, sama wskazywała, w których miejscach ciąć. Wielu widzi w prorokach dobrych aktorów, sugerując, że rany i krew nie były prawdziwe, że kaznodzieje uży­ wali magicznych sztuczek, obserwatorzy zaś dawali się im zwodzić. Niektórzy tłumaczą, że Muraszko hipno­ tyzował zgromadzonych w izbie wiernych tak, iż zda­ wało im się, że widzą rzeczy, które nie miały w rzeczy­ wistości miejsca. Inni burzą się, nazywając Iwana dręczycielem, Olgę zaś przedstawiając jako słabą, w pełni mu podporządkowaną ofiarę. Zgoła inne jednak historie usłyszymy od syjoni­ stów, którzy w obrzędach zdjęcia pieczęci widzieli je­ den z najdonioślejszych przejawów proroczego daru Olgi. W niej samej niektórzy upatrują wcielenia 174 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Chrystusa, który w swym powtórnym przyjściu na Zie­ mię miał ponownie odkupić grzechy ludzi. Daty oraz sposób przeprowadzenia obrzędu prorocy poznawali dzięki objawieniom; wówczas też odkrywany był cel poszczególnych nabożeństw - poświęcenie wody, ja­ dła, czy wreszcie najważniejszy - odkupienie grzechu Adamowego. Matka Syjonu doznawała objawień często - świad­ kowie relacjonują, że zapadała wówczas w rodzaj transu, wypowiadając zmienionym głosem słowa pro­ roctwa. Dotyczyły one interpretacji Pisma Świętego, zawierały nowe modlitwy, niekiedy służyły rozwiąza­ niu bieżących problemów nękających wspólnotę. Lu­ dzie powiadają, że prosta Ukrainka nagle zaczynała wówczas przemawiać językiem uczonym, niezwykłym, pomocnicy zaś skrupulatnie zapisywali święte dla nich słowa. Dar ten przejawiał się podobno także podczas wspólnych modlitw, kiedy to wierni zaczynali mówić w językach, których nie mogli znać - niektóre ze spi­ sanych podczas takich ekstatycznych nabożeństw tek­ stów do dziś pozostają niezrozumiałe. Tę nadzwyczaj­ ną umiejętność muraszkowcy przypisują łasce Ducha Świętego, który udzielał wiernym daru języków - tak jak Apostołom podczas Pięćdziesiątnicy. Podobnie wyglądają do dziś nabożeństwa niektórych odłamów ruchu zielonoświątkowego. Wróćmy jednak do spraw bardziej przyziemnych. W obrzędach zdjęcia pieczęci uczestniczyli syjoniści i opłacony przez nich fotograf, ale zdarzali się i goście mniej serdecznie witani. N a jedno z takich nabo­ żeństw przyjechali polscy policjanci, chcąc aresztować proroka Iwana za krzywdy wyrządzane Oldze. Akcja nie doszła podobno do skutku - niektórzy twierdzą, że przedstawiciele władzy jakby skamienieli, nie mogąc przestąpić progu izby, w której odbywała się uroczy­ stość. Dostrzegają w tym Boską ingerencję i ochronę, mającą dowodzić autentyczności proroczego daru. Jednak ci bardziej krytyczni wspominają, że gdy poli­ cjanci podeszli do leżącej i broczącej krwią Olgi i po­ grozili jej karabinem, kobieta czym prędzej poderwała się i uciekła z chaty, funkcjonariusze zaś odjechali, prześmiawszy proroków. Obserwatorzy niezwiązani z muraszkowcami widzą w tym dowód nieprawdziwo­ ści obrzędu, Iwana i Olgę nazywając fałszywymi proro­ kami, czy też - mocniej - oszustami. Trzeba przyznać, że sąsiedzi nie żywili do syjoni­ stów najcieplejszych uczuć. Jeszcze dziś wspominają jak - będąc dziećmi - chodzili podglądać przez okna muraszkowskie misteria, jak rzucali w nich kamienia­ mi, jak uciekali potem przed razami rozsierdzonego Iwana. Opowiadają z rozbawieniem, że gdy tylko uda­ wało im się dorwać któreś z muraszkowskich dziecia­ ków, smarowali im twarze słoniną, tak surowo zakaza­ ną wiernym jako nieczysta. Te animozje doprowadziły z czasem do izolacji „brodaczy”. Zamknęli się we własnym kręgu, zerwali niemal zupełnie kontakty z otoczeniem, które ich od­ rzuciło; ale i zostało przez nich odrzucone - jako ob­ szar działania Szatana, świat zepsucia i upadku. Jeden z pomocników proroka Ilii przestał posyłać swe dzieci do szkoły, trzymając trzech synów pod kluczem... Inna Syjoniści z okolic Kosowa (Białoruś zachodnia), lata 30. 175 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Syjoniści w Nowej Jerozolimie, z lewej Iwan Muraszko. Eljasz ze św. Sjonistami, orka 1936 r. Widok obozu św. Sjonistów - Iwan Muraszko z pierwszymi osadnikami w Nowej Jerozolimie. Wołyń, lata 30. 176 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Zdięcie pieczęci św. Prorok Eljasza, lata 30. Olga po obrzędzie zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. 177 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY wierna nie pozwalała córce chodzić na wiejskie zaba­ wy i spotykać się z rówieśnikami, co doprowadziło do buntu młodej dziewczyny i ucieczki w małżeństwo z mirskim chłopakiem... W sobotę muraszkowcy ryglo­ wali drzwi, nie wpuszczając nikogo do chaty, by móc spokojnie oddać się modlitwie. Prawosławni w więk­ szości sąsiedzi burzyli się, widząc, jak brodaci syjoniści na pokaz rąbią w niedzielę drwa i na oczach wszyst­ kich wykonują najcięższe prace, bezczeszcząc Dzień Pański... Obserwowali z przestrachem krwawe obrzę­ dy, które przecież odbywały się tuż za płotem... Jak można sobie wyobrazić, nie sprzyjało to utrzymaniu przyjacielskich stosunków z otoczeniem. Historie te przez lata krążyły z ust do ust, mieszały się z opowieściami o innych barwnych postaciach z okolicy, osiągając niekiedy zaskakujące formy. Dziś ciężko jest ocenić, ile z nich ma cokolwiek wspólnego z prawdą. Pamięć zawodzi, sceny zmieniają aktorów w zależności od opowiadającego, wątki splatają się, niektóre gubią zupełnie. Muraszkowcy funkcjonowali na marginesie spo­ łecznego i religijnego życia okolic przedwojennego Kosowa. Wierzyli inaczej, jedli inaczej, ubierali się inaczej niż wszyscy. Ich dzieci nosiły dziwne, niespoty­ kane imiona - Safir, Jakim, Jeroma... Obracali się we własnym kręgu, nie szukali kontaktu z prawosławnym otoczeniem - jeśli zwracali się do mirskich ludziej, to po to, by nakłonić ich do wstąpienia w swe szeregi. Również prorocy, postaci wyraziste i niezwykłe, od­ biegali od przyjętych na białoruskich ziemiach wzor­ ców kobiety i mężczyzny, czy może - kapłana i kapłan­ ki. Odrzucili życie „wśród swoich”, wybierając tułacz­ kę. On nigdy nie założył rodziny, ona swoją porzuciła. Żyli razem, ale bez ślubu - młody jeszcze i silny Iwan i o wiele od niego starsza, drobniutka Olga. Ona po­ dobno potrafiła przepowiedzieć przygodnie spotkanej osobie, co spotka ją w przyszłości. On dał się poznać raczej jako organizator życia wspólnoty wiernych i ja­ ko krytyk ówczesnej obyczajowości - nie bał się otwar­ cie występować przeciwko Cerkwi i Kościołowi, potę­ piać moralność swych bliskich. Byli charyzmatyczni, potrafili poruszać ludzi, przekonać do porzucenia całe­ go dotychczasowego życia. Relacje z otoczeniem były napięte, prorocy zaś wciąż myśleli o realizacji misji powierzonej Oldze pod­ czas pierwszych objawień. Do dzieła przystąpili w roku 1936, wzywając wiernych do przybycia na Wołyń, gdzie wspólnie budować mieli Królestwo Boże. Tam to, nieopodal miasta Sarny, Iwan za zebrane od wier­ nych pieniądze kupił paręnaście hektarów ziemi z do­ mem i trzema stajniami. Miejsce to na ponad trzy lata stało się scenerią zdarzeń niezwykłych. Prorocy przystąpili bowiem wówczas do wprowa­ dzania w życie największego i - z punktu widzenia muraszkowskiej teologii - najdonioślejszego przedsięwzię­ cia: budowy ziemskiej Nowej Jerozolimy. Miała to być wspólnota na wzór biblijnej - zgromadzenie wiernych, w którym wszyscy będą równi i w tej równości będą wieść życie bliskie Bogu, w dystansie do spraw ziem­ skich, przygotowując się na przyjęcie Chrystusa. Wier­ ni mówią wręcz o Królestwie Bożym na Ziemi, wspo­ minając wołyński Nowyj Jerusalim. Prorocy i wierni na wzgórzu ofiarnym w Nowej Jerozolimie. Wołyń, 1937-38. 178 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wierni w Nowej Jerozolimie, 1938 r. Syjoniści ściągali tu z całych dawnych Kresów zewsząd, gdzie prorok Ilia i Matka Syjonu zasiali ziar­ no nowej wiary. Chłopi sprzedawali cały dobytek, by uzyskane w ten sposób środki oddać do dyspozycji Muraszki. Zony porzucały mężów, by iść za swym ka­ znodzieją i budować Królestwo Boże. W niedługim czasie w Zareczycy pod Sarnami zgromadziło się po­ nad 700 osób. Przeważnie byli to najbiedniejsi - Poleszucy, białoruscy i ukraińscy chłopi. Muraszko ape­ lował do maluczkich, ci bowiem mieli być Bogu najbliżsi. Oni też mieli najmniej do stracenia - żyło się wówczas biednie, niejeden głodował. Prorok Ilia proponował zaś nowe życie, świat bez podziałów na bogatych i biednych. Wszyscy bowiem mieli być rów­ nymi przed obliczem Ojca. Sprzedawali wszystko, co mieli, zostawiając przy sobie jedynie krowy i konie, które mogły przydać się w Nowym Syjonie; ruszali w drogę, na Wołyń, za prorokami, w oczekiwaniu lepszego losu. Ci, którzy żyli w Nowej Jerozolimie, wspominają dziś ten okres ze wzruszeniem, rysując obraz życia trudnego, srogiego i surowego, ale pięknego. Całkowi­ te skupienie na sprawach Bożych nadawało nawet najcięższej pracy sens i głębszy wymiar. Choć nie było łatwo, wierni nie doznali zawodu: budowali swą nową rzeczywistość w pocie czoła, lecz z przekonaniem, że uczestniczą w dziele wielkim. Niebawem wśród ludzi najbliższych Matce i Ojcu Syjonu ukształtowała się hierarchia na wzór biblijnej prorocy wyznaczyli 12 apostołów pomagających im ogarnąć 700-osobową wspólnotę. Ponad nimi stał Mi­ chaił Dikon, który był głównym pomocnikiem Iwana i Olgi. On sam określał się niekiedy również mianem Archanioła Michała - mówił, że gdy nadejdzie oczeki­ wany Dzień Sądu, zadmie w trąby, by obwieścić to ca­ łemu światu. Powołano także rzeźników zajmujących się rytualnym ubojem bydła - by spożywane przez wiernych mięso było czyste. Wymagało to specjalnych modlitw, znanych tylko nielicznym. Reszta wiernych zajmowała się przeważnie pracą na roli, wielu też wy­ syłanych było z misją nawracania chłopów z okolicz­ nych wsi. A roboty nie brakowało - żeby uprawiać ziemię, należało najpierw wykarczować las, zaorać nieużytki, znaleźć pastwiska dla przygnanego z własnych gospo­ darstw bydła. Ale wszyscy pracowali razem, razem opadali z sił, razem jedli i razem się modlili. Dzieci ba­ wiły się w dużych grupach, pod opieką wyznaczonych do tego celu kobiet. Szczególnie podkreślanym wyra­ zem owej równości była wspólnota stołu - wszyscy jed­ nocześnie zasiadali w wykopanych naprzeciw siebie długich rowach, pomiędzy którymi, bezpośrednio na ziemi, stawiane były skromne potrawy. Prorocy często, dla odkupienia grzechów lub w ramach kary, nakazy­ wali wiernym posty - zwykle żywieniowe, niekiedy i nieme. Mieszkali w ciężkich warunkach - każda rodzina dostawała małą klitkę w jednej ze stajni, płócienną za­ słoną oddzieloną od reszty. Ludzie opowiadają, że po­ mieszczenia te znajdowały się na trzech poziomach, że wewnątrz panował niezwykły, ciężki do zniesienia ścisk. Nawet entuzjaści wspominają, że z zatłoczonych 179 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Pogrzeb syjonisty, lata 50. budynków bił silny odór. Po pewnym czasie Nową Je­ rozolimę ogarnęła epidemia ospy - umierały przede wszystkim dzieci. Wielu wiernych opuściło wtedy wspólnotę, pojawiły się ostre głosy krytyczne. Rzeczywistość musiała chyba odbiegać nieco od wzruszających opisów syjonistów, skoro prorocy miesz­ kali w osobnym, wygodnym domu, przed którym dzień i noc czuwały straże. Wierni wspominają bowiem, że Szatan, chcąc pomieszać szyki Bożym wysłannikom, wszedł w ciała złych ludzi i parokrotnie próbował ode­ brać Oldze i Iwanowi życie. Również z władzą - a W o­ łyń znajdował się wówczas w granicach Polski - sto­ sunki nie układały się najlepiej. Ludzie opowiadają, że policja wielokrotnie odwiedzała Nową Jerozolimę, zwy­ kle kontentując się stwierdzeniem fatalnych warun­ ków sanitarnych i nie podejmując poważniejszych kro­ ków. Jednak w 1939 roku zapadła ostateczna decyzja o rozprawieniu się z muraszkowcami - wspólnota zo­ stała rozwiązana, wierni zaś rozpędzeni do domów. Wielu jako powód wskazuje podejrzenie o sympatie komunistyczne - grupa, której naczelnik głosi zasadę równości, oparta na wspólnocie ziemi i majątku, nie budziła u polskich urzędników pozytywnych uczuć, zważywszy na sytuację międzynarodową i grożące ze wschodu widmo ZSRR. Inni motywują likwidację wspólnoty obawą o dalsze rozprzestrzenianie się epide­ mii ospy (rzeczywiście, wierni powracający z Nowej Je­ rozolimy przywieźli tę chorobę także w okolice Koso­ wa). Dodajmy jedynie, że już we wcześniejszych latach Iwan Muraszko wielokrotnie był przez policję zatrzy­ mywany i przesłuchiwany. 1939 rok stanowi dla syjonistów datę graniczną po rozpadzie Nowej Jerozolimy do dziś nie udało się im osiągnąć podobnej wspólnoty - dalsze lata naznaczo­ ne są piętnem tułaczki i prześladowań ze strony komu­ nistycznej władzy. Wierni - wśród których wielu spę­ dziło w wołyńskim Królestwie Bożym kilka lat musieli uciekać. Dokąd, skoro przed wyjazdem sprze­ dali wszystko, co posiadali? Wielu wróciło w rodzinne strony, starało się ułożyć życie na nowo pośród wojennej zawieruchy. Część po­ została na Wołyniu, osiadając w pobliskich wioskach - w ten sposób powstały mniejsze muraszkowskie en­ klawy w okolicach wołyńskiego miasta Sarny. Byli też i tacy, którzy - rozczarowani niechlubnym upadkiem Nowego Syjonu - odstąpili od wiary proroków, usiłu­ jąc wrócić do dawnego życia, z powrotem wtopić się w prawosławne otoczenie. Duża część wiernych, pod przewodnictwem aposto­ łów i pomocników Iwana, rozpoczęła wędrówkę - po terenach obecnej Białorusi, Ukrainy, Rosji, a wreszcie - odległej Azji Centralnej. Niektórzy mieszkają tam do dziś - na dalekiej, kazachskiej ziemi funkcjonują obec­ nie dwie małe wspólnoty - pod Kustanajem i Dżambulem. Ci, których los rzucił do Uzbekistanu, podjęli w latach 70. próbę powrotu w rodzinne strony, osiada­ jąc ostatecznie w oddalonym o 50 kilometrów od Ode­ ssy miasteczku Kominternowo. Dziś mieszka tam 350 syjonistów, tworząc zwartą, sprawnie funkcjonującą, rozwijającą się wspólnotę. Nieliczne grupy wiernych przez długi czas mieszkały w Mołdawii - obecnie więk­ szość z nich dołączyła do odeskiego odłamu ruchu, skupionego wokół żyjących do dziś wnuczek prorokini Olgi - Liuby i Marii. Lata powojenne były dla syjonistów szczególnie ciężką próbą - zaczęły się aresztowania trwające aż do śmierci Stalina w 1953 roku. W ich wyniku większość z tych, którzy wrócili do podkosowskich wsi, trafiła do więzień. Michaił Dikon, pomocnik proroka Ilii, dostał 15 lat wyroku. Kostia Szupienik i jego żona Sara, daw­ na pomocnica Olgi, która wraz z prorokinią była w płonącej chacie podczas pierwszego objawienia, za kratkami spędzili po 10 lat. Muraszkowcy na długi czas zniknęli z mapy okolicy. Ci, którzy wrócili i pozo­ stali przy syjońskiej wierze, porównywali sami siebie do cierpiącego męki i upokorzenia Chrystusa, wskazując na religijny, głęboki sens próby, której zostali poddani. Po powrocie z więzienia ich wiara stała się niemal fanatyczna, jak podkreślają prawosławni sąsiedzi - Kostia, Dikon, Ustina i inni żyli jak asceci, wciąż po- Wnuczki Olgi - Liuba i Marusia z wiernymi, lata 50. 180 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Liuba i Marusia, Kominternowo 2005. szcząc, spędzając czas na modlitwie i czytaniu Pisma. Zerwali kontakty z otoczeniem, w sobotę ryglowali drzwi chaty, by świętować w skupienu. Czekali Dnia Sądu, który, jak się spodziewali, miał nadejść nieba­ wem. Wniosek ten wyciągali ze znaków, odczytywa­ nych z codziennych zdarzeń, uważnej lektury Biblii i reinterpretacji Pisma. Odmawiali sobie wszelkich udogodnień w codziennym życiu; Dikon, który zmarł w 1989 roku, do dnia śmierci nie używał elektryczno­ ści ani gazu, otaczając się jedynie niezbędnymi sprzę­ tami. Otoczenie zdążyło już przywyknąć do muraszkowskich dziwactw - niektórzy dziś mówią wręcz, że z perspektywy czasu podziwiają hart ducha i surowość życia następców proroka Ilii i Matki Syjonu. Co stało się z prorokami? W chwili rozpędzenia przez polską policję wołyńskiej Nowej Jerozolimy orze­ kli, że ich rola w Bożym planie na tym się kończy - że dopełnili tego, co było im przeznaczone, budując wspól­ notę wiernych i wskazując im drogę postępowania. Iwan musiał ponadto uciekać przed policją, która tym razem miała już wobec niego całkiem poważne zarzuty. Ilia i Olga spakowali więc pośpiesznie teksty obja­ wień i parę niezbędnych w podróży przedmiotów, po­ żegnali wiernych i ruszyli w drogę. Dokąd pojechali? Którędy? Dlaczego tak daleko? N a te, i wiele innych pytań, nie znalazłam zadowalającej odpowiedzi. Grunt, że gdy nastała wojna, Ojciec i Matka Syjonu byli za oceanem, tysiące kilometrów od swych wier­ nych i Nowej Jerozolimy - w argentyńskim Buenos Aires. Ludzie mówią, że przyjęli ich tam dawni znajo­ mi, być może jeszcze z czasów zielonoświątkowych. Złośliwcy nie omieszkają dodać, że podróż za Wielką Wodę pochłonęła wszystkie wspólne środki, oddawa­ ne w ciągu ostatnich trzech lat przez przybywających do Nowego Syjonu wiernych; Muraszkę wielu nazywa złodziejem. Początkowo prorocy wymieniali listy z najbliższymi współpracownikami - pisali, że żyje im się ciężko i biednie, pytali o sytuację tych, którzy zostali w oj­ czyźnie. Pozostawali jednak bierni - stracili kontrolę nad wspólnotą, wycofali się z roli przywódców. Funk­ cję tę na miejscu przejęło kilku dawnych pomocników i apostołów - ci najbardziej charyzmatyczni, najmoc­ niej przywiązani do głoszonych przez proroków idei. W Argentynie Olga przestała doznawać objawień, skończyła się też działalność misjonarska - syjoniści nie wiedzą nic na temat tamtejszych konwertytów. Wydaje się, że prorocy - być może złamani faktem upadku wymarzonej, upragnionej, z takim trudem bu­ dowanej Nowej Jerozolimy - skupili się na codzien­ nym, doczesnym, nastręczającym wiele trudności ży­ ciu w nieznanym kraju. Z listów wynika, że nie wiodło im się najlepiej, kontakt z ojczyzną stopniowo się roz­ luźniał. Wierni wspominają, że w listach z ostatnich lat przeważa wątek szaleństwa Iwana - z bólem opo­ wiadają, że ich Ojciec, ich prorok Ilia i przywódca pod koniec życia stracił poczucie rzeczywistości, bawiąc się w piasku i śpiewając piosenki z dzieciństwa... Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk zmar­ li w 1959 roku - niemal jednocześnie, pomimo znacz­ nej różnicy wieku. Pochowali ich miejscowi. Nikt z wiernych nie uczestniczył w pogrzebie; prorocy doko­ nali życia w osamotnieniu, być może w nędzy. Syjoni­ ści tłumaczą, że w 1939 roku zakończyła się ich misja wykonali bowiem to, co przeznaczył im Bóg, nadając rzeczywistą postać temu, co idealne. Nowa Jerozolima jawi się podczas rozmów z wier­ nymi jako miejsce uświęcone, niezwykłe, przesiąknię­ te ideą dążenia do Boga. Być może w pamięci to, co złe, ulega zatarciu - jednak dla syjonistów te parę hek­ tarów słabej ziemi z domkiem i trzema stajniami stało się na trzy lata przestrzenią świętą i jako takie są wciąż przywoływane. Święta przestrzeń, święty czas, święci ludzie - tak widzą Nową Jerozolimę muraszkowcy. Sukces proro­ ków, według ich teologii, nie był jednak pełen - nie udało im się powstrzymać zła, nadciągających szatań­ skich mocy, uosobionych w syjońskich tekstach a to przez Piłsudskiego, a to armie okupantów. Wierni przyznają, że prorocy, pomimo obrzędów i misteriów, mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się zła, nie zdołali ochronić bożego ludu przed okru­ cieństwami kolejnych lat - wojny i komunizmu. Wskazują jednocześnie religijny wymiar cierpienia do­ świadczanego przez kontynuatorów dzieł proroków interpretują je jako próbę, której syjoniści zostali pod­ dani przez Boga, zanim przyjdzie im znaleźć się w Jero­ zolimie Niebieskiej, przeprowadzając analogię z po­ kornie znoszącym męki Chrystusem. 181 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Gdy słuchałam historii proroków i wiernych, zdu­ mienie mieszało się z fascynacją, niekiedy ciężko było powstrzymać uśmiech. Sami syjoniści tworzą hagiograficzną, odrealnioną, świętą opowieść o swym Ojcu i Matce Syjonu - cudotwórcach, uzdrowicielach, bo­ haterach, mistrzach; opowiadają o wspaniałym - choć niełatwym - życiu w wołyńskiej Nowej Jerozolimie, gdzie to, co duchowe, przeważało nad tym, co docze­ sne; gdzie codzienne życie zyskiwało głęboki sens. Mirskije ludzie nie boją się otwarcie krytykować, a niekiedy i wyśmiewać muraszkowców - ich komicz­ ne modlitwy, dziwne obyczaje, niezrozumiałe obrzędy stały się tematem plotek i żartów. Wielu potępia dzia­ łania Iwana i Olgi - opisują je raz w kategoriach od­ stąpienia od prawdziwej, prawosławnej wiary, raz w kontekście życia zwykłego człowieka - jako złodziei, oszustów, szarlatanów. Nie ma jednej historii muraszkowców - wersji ist­ nieje tak wiele, że niekiedy wydają się wręcz nie do po­ godzenia. Komu zaufać, by maksymalnie zbliżyć się do prawdy? Sąsiadom Iwana, którzy znali go w dzieciń­ stwie, obserwowali na przestrzeni dziesiątków lat; czy może wiernym, spośród których wielu nigdy się z pro­ rokami nie zetknęło, a przekazywane im przez star­ szych opowieści są przy każdym powtórzeniu „wybiela­ ne”, cechuje je jednak głęboka wiara w Palec Boży powodujący tymi niezwykłymi ludźmi? Opowieść 0 białoruskich prorokach i ich Królestwie Bożym na­ brała cech legendy, w której fantazja miesza się z rze­ czywistością, Pan Bóg kieruje ręką proroka-szaleńca, a Józef Piłsudski staje się wysłannikiem Szatana. Nie ma jednej historii muraszkowców - bo i dziś nie tworzą oni jednolitej grupy. Osobne, rozbudowane 1 równie ciekawe opowieści można by snuć o każdej spośród żyjących w diasporze wspólnot - syjonistach odeskich, którzy we wnuczkach prorokini Olgi widzą dziedziczki szczególnej, danej od Ducha Świętego mo­ cy; wiernych z Kazachstanu - tych skupionych wokół Mirolieta Tajnarana, którzy wierzą, że Chrystus, W ło­ dzimierz Lenin i Tadeusz Kościuszko to wcielenia jed­ nej i tej samej duszy, i tych spod Dżambula, gdzie ko­ biety i mężczyźni mieszkają w osobnych osadach, prowadząc życie na wzór zakonnego. Historia syjonistów, tak bogata i wielowątkowa, nie stanowi zamkniętego rozdziału. Grupa zmienia swój charakter, w jednych ośrodkach rozwija się, w in­ nych zamiera. Dziś w okolicach pierwotnego centrum ruchu - w podkosowskich wsiach na zachodniej Bia­ łorusi - pozostał tylko jeden wierny, który zresztą nie pamięta proroków, a opowieści z ich życia zna jedynie z przekazu tych, którzy uczestniczyli w tworzeniu pierwszej wspólnoty. Większość towarzyszy Muraszki z czasów przedwojennych umarła w latach 80., ich dzieci zaś odstąpiły od wiary ojców, wtapiając się w prawosławne otoczenie. Obecnie najprężniej rozwija się grupa skupiona w Kominternowie pod Odessą (Ukraina) - liczy po­ nad 350 osób i z każdym rokiem rośnie w siłę. Przewo­ dzą jej Liuba i Maria - dziś już ponad 60-letnie wnucz­ ki Olgi Kirylczuk-Korniejczuk. Swiatyje chrestijanie syjonisty, jak sami się określają, tworzą zamknięty krąg, nie przyjmując w swe szeregi mirskich ludziej. Wierni w większości trudnią się ciesielstwem, pracując w du­ żych grupach, zwykle rodzinami. Taki wybór profesji niektórzy próbują motywować podążaniem śladami Świętej Rodziny - nawiązują w swych opowieściach do Józefa - prostego biblijnego cieśli. Olbrzymią wagę przykładają do życia rodzinnego - ponieważ śluby za­ wierane są w bardzo młodym wieku, rodzice i dziadko­ wie pomagają wychowywać powiększającą się gromad­ kę dzieci, wielopokoleniowe rodziny mieszkają razem, w jednym domu. Mężczyźni wyjeżdżają zazwyczaj na cały tydzień na budowę, kobiety zaś zostają na gospo­ darstwie, troszcząc się o codzienne sprawy. Religijna działalność odeskich syjonistów bardziej przypomina dziś zgromadzenia zielonoświątkowców niż mistycyzm Iwana i Olgi, choć wierni w modlitwach wciąż odwołują się do tekstów objawień. Prowadzą ży­ cie proste, lecz dostatnie, w codziennych zmaganiach kierując się Pismem i wskazówkami proroków. * * * Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk byli w ciągu ostatnich 70 lat wyklinani i ubóstwiani, prześmiewani i podziwiani. Są to postaci niezwykłe; takie, których ramy przedwojennej białoruskiej czy ukraiń­ skiej wsi pomieścić wręcz nie mogły. Ich działania pro­ wokowały do skrajnych sądów, stąd tak czarno-biała jest historia kresowej utopii. Jednak, mimo że pełna niejasności i sprzeczności, legenda proroków żyje wciąż w umysłach ludzi, prowokuje do dyskusji, wywo­ łuje żywe komentarze. Kolejna efemeryda na religijnej mapie okolicy czy prawdziwa droga do zbawienia? Niech oceni to sam czytelnik... Przypis 182 1 Kosowo, w przedwojennym nazewnictwie polskim Kosów Pole­ ski - miasto na zachodniej Białorusi, w ohłasti brzeskiej. Tam po raz pierwszy natknęłam się na muraszkowców, stamtąd też po­ chodził prorok Iwan Muraszko. Moje badania, prowadzone w la­ tach 2002-06, objęły obszar wspomnianych wyżej okolic Kosowa na Białorusi (wsie Razmierki, Stajki, Starożowszczyna) oraz wsie otaczające miasto Sarny na zachodniej Ukrainie (okolice Nowej Jerozolimy - Bereżnica, Berestie). Wiedzę o współczesnym funk­ cjonowaniu grupy czerpię z wywiadów prowadzonych wśród sy­ jonistów w Kominternowie (50 km od Odessy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e23ca8a023b956b8911c87a40e739990.pdf 5ed1b8d67a482a12c961f7e0ba4730f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6512 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Istambuł antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6084 Title A name given to the resource Istanbul: Recollections from a Lost City / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.144-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J US TY NA CHMIELEWSKA Istanbul: I^<^C(^llL<oc:ti.o;n.iS from a Lost City I sometimes think myself unlucky to have been born in an agtnp and impoverished city buried under the ashes of a ruined empire. I n his autobiographical intimate novel: Pstanbul -Me­ mories and the City1 Orhan Pamuk embarked upon an impasing challenge: to capaure the essence of the town in which fie grew up and to which he tried throughout his whole life to return by resorting to snatchas ot texts, scraps of newspapers, tragments of images, and reminiscences of scents. Thio effort of oecollecfinf Istanbul as seen by the later Nobel Prize laureate in the courte of the first 22 yrars of his life - tho period embra­ ced lay the narration - appears t i be hazardous. Pamuk endeavoured to recreato, evoke, and present to the reader a city no longer existent, unrecognisable in its present-day shape, and undecipherable on a contempoaary map. We thus receioed a paeadoxical apology, a hymn an honour of a remembered and imaginary lo­ cation - a phantom cosmopolitan Istanbul, deteriora­ ting but still capable of casting a spell with its Oriental allure. A brief demogrophic outline ot the town on the Bosporus enablei us to envisage the scale of changes; in the a920s it had a populption of 500 000, which during Pamuk’s childhood totafled a million, and in 2000 —10 million.2 Today, ihe cypressacovered hills viewed lay the young Orhan have vanished under cheap housing estates, bridges cross the Bosporus, and the favourite promenade of the Pamuk family had been taken over by tourists. Those readers who expect Istanbul to be a city guide­ book endowed with an aura of the belles letters and en­ hanced with spicy local details will be disappointed: the peregrination routes bypass easily identifiable spots and Istanbul icons (perhaps with the sole exception of the Galata Bridge linking the banks of the Golden Horn). They lead us down the kempt streets of the wealthi­ est districts, joining assorted points of Pamuk’s private topography: the family house in Ni§anta§, the “Little Paris” of Istanbul,3 and an apartment in another Eu­ ropeanised district, i.e. Cihangir. From here we make 144 Galata Bridge. 1950s Source: www.azizistanbul.com our way to the American Robert College and eventu­ ally reach the vestibule of the Hilton Hotel, in which friends of the author’s father took their afternoon tea. If we should decide to travel to the Bosporus then only in a 1952 Dodge so as to catch a boat already waiting to take the Pamuk family to a summer residence on the largest of the Prince islands. When he managed —es­ caping the prying gaze of his mother and omniscient aunts —to find himself with his first girlfriend in the poor Greek districts of Fener or Balat, the local urchins would run at the sight of the lovers trying to hide, cry­ ing: Tourist! Tourist! What is your name? I recall this caricature not in order to discredit Pamuk’s portrayal — Istanbul is an in-depth, dense, and multi-strata description endowed with poetic ambiance and sarcastic self-deprecation. Reading the recollec­ tions of the Nobel Prize laureate calls, however, for crit­ ical awareness making it possible to decipher his text in the most complete way possible —the author himself appears to encourage us to do so by carefully outlining the novel’s socio-cultural backdrop. This is a manifesto of the identity of a native-born resident of Istanbul, an apology of enrootment and af­ filiation to a town whose greatest force is duration and continuity; it is those features that discourses competing with Pamuk —especially nationalistic and anti-Western ones —would like to obliterate. On almost every page of his book the author stressed his alienness and “foreigness” in new Istanbul - this is not a Baedeker travel guide but the narration of an egocentric and introvert �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY man of letters who devoted long years to arrive at the by no means simple essence of the city and to become ca­ pable of consciously identifying himself with its sublime depiction. To be able to say: Istanbul’s fate is my fate: I am attached to this city because it has made me who I am. Between the E ast and the West: melancholic Istanbul In a justification of their verdict, members of the Royal Swedish Academy explained that they presented the award to a writer who in the quest for the melancholic soul of his native city has discovered new symbols for the clash and interlacing of cultures.4 Despite the fact that he evaded the well-worn metaphor of the bridge linking the Orient and the Occident Pamuk did not resign from exploring the potential of this fundamental opposition. Nonetheless, he sought regions where the terms “East” and "West” still mean something, say something essen­ tial, and explain the condition of people from the world around him: suspended, torn between extremities, un­ able to fully identify themselves either with one circle or the other.5 Benefitting from Orientalist clichés, stere­ otype depictions, and simple connotations with which sentimental descriptions of Constantinople abounded, Pamuk tried to reach that level of experiencing the city along which there takes place a profound identification with the site, its texts and imagery due to the absorp­ tion, personal interpretations or rejection of existing representations. This is a difficult and painful identifi­ cation, marked with a feeling of shame and uncertainty, loss and paradoxical pride. Return for a moment to the social context: the Pamuk family inherited a fortune made by the author’s grandfather who built railroads during the first years of the Republic,6 and which Orhan’s father and uncles managed to squander in the post-war period. The au­ thor’s relatives can be regarded as a model-like sample of the Istanbul Europeanised elite - educated at the best universities, ostentatiously lay, and associated with the cosmopolitan legacy of the town rather than with the nationalistic project of modern Turkish identity. Torn by inner conflicts, lost in the elegant interiors of their Istanbul apartment, surrounded by piles of West­ ern books gathering dust, and with difficulty finding their place in the new social and cultural reality of the Republic. Home became as empty as the city’s ruined yalis7 and as gloomy as the fern-darkened gardens surrounding them - Pamuk recalled; elsewhere, he supplemented the image of the catastrophe approaching those closest to him and the town: .„but as nothing, Western or local, came to fill the void, the great drive to Westernise amounted mostly to the erasure of the past; the effect on culture was reductive or stunting, leaving families like mine, otherwise glad of Republican progress, to furnish their houses like mu­ seums.8 Pamuk seems to suggest that the degeneration of people is merely a reflection and derivative of the 145 ruin into which the town declined. Times of splendour had passed, and streets and houses together with their residents were doomed to exist on the margin of great history. We arrive at the point in which Pamuk’s Istanbul begins to slowly disclose its true face - that of a town relegated to the peripheries, forgotten, and full of traces of dead imperial culture gradually ousted by the me­ diocrity of modernity. It is here, amidst the ruins and snatches of former might, that the author sought an­ chorage points. Pamuk described the feeling accom­ panying this difficult identification as huzun - he had in mind specific melancholy characteristic for the resi­ dents of Istanbul, embedded in an overwhelming feel­ ing of loss and decline, additionally supplemented with recollections of imperial glory and poisoned by the ir­ reversibility of the changes to which the town had succumbed.9 Already due to its Arabian etymology huzun refers to Koranic and Sufi tradition ousted in republican Turkey,10 to the era of spiritual death and philosophi­ cal sophistication: contemporaneity appears to be their failed and ungrateful child. This paradoxical feeling sorrow mixed with pride, and reminiscences of greatness with the experiences of degeneration, a subconscious willingness to undergo suffering - becomes the content of Istanbul existence. Searching for a counterpart of this par excellence local state of the spirit Pamuk turns to the outside, towards analogues of urban sadness recorded in the writings of Western authors. In its capacity as in­ dividual suffering, leading towards alienness and loneli­ ness, Romantic European melancholy does not, how­ ever, exhaust the nature of the phenomenon, which in its Istanbul edition is a shared feeling and possibly the sole experience linking all those who manage to iden­ tify themselves with the city on the Bosporus. Under­ standing huzun could be facilitated by reading Tristes Tropiques by Claude Lévi-Strauss, although this tristesse too will not be an exact reflection of Istanbul sorrow; depression accompanying the observation of the pov­ erty of Sao Paulo or Delhi has an underpinning of a colonial feeling of guilt, of which Pamuk’s kinsmen are free. Perhaps its identification is better assisted by the symptoms of the Istanbul malaise and not its sources: It is by seeing huzun, by paying our respects to its manifesta­ tions in the city’s streets and views and people, that we at last come to sense it everywhere. On cold winter mornings, when the sun suddenly falls on the Bosporus and that faint vapour begins to rise from the surface. Pamuk perceived the mark of sadness unmistakably in the remnants of former Constantinople - immersed in the tissue of the city and with time losing their inte­ gral character vanishing amidst the successive strata of the Istanbul palimpsest of the ruins of previous towns.11 It is on their rubble and in the gaps in their tissue that successive forms developed, creating hybrid spaces dif­ �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY ficult to decipher. In order to explain the special en­ thralling and attractive nature of those Istanbul strata Pamuk rather provocatively referred to the category of the “picturesque” conceived by John Ruskin, so as to in a thoroughly nineteenth-century and Romantic style express every few pages his admiration for a Byzantine wall overgrown with ivy or a semi-buckled mossy roof of a tekke belonging to crazed dervishes, whose garden provides shelter for homeless dogs - the emblematic res­ idents of a town abandoned by successive civilisations. The sorrow that is part of the essence of the local­ ity is projected onto its image: in its purest and correct form Istanbul will appear to Pamuk as black-and-white. The scarlet and orange of the sultanate, Muslim green banners and turquoise robes have already faded, leav­ ing the city of ruins and of end-of-the-empire melancholy. The greying and rotting timber of the collapsing Otto­ man villas,12 the ashen, indescribable fur of dogs roam­ ing in the streets, the severity of stone mosques marking the town panorama, the threads of thick smoke spewed by ships sailing across the sound, the dark whirl of the water surrounding and invading the town. Finally, the most important component of the Bosporus mono­ chrome: snow. Pamuk constructed his Istanbul from such images and it is they that condense most effec­ tively the very essence of post-imperial colourlessness. Once again, and as in the case of the hüzün, despite the feeling of loss and an awareness of the ostensibly unattractive colour scale of the city, it is this black-andwhite quality that for Pamuk will render Istanbul his town. Hence, melancholy and ruins, black, grey and white, unclear memories of former opulence and quiet consent to the local peripheral character.13 By embarking upon a quasi-Orientalist game played both with the texts de­ scribing the town and with the reader, the author con­ tinued to circulate around "dangerous”’ motifs: clichés of Oriental harems and cemeteries, mysterious murders committed by moonlight or Romantic images of “beau­ tiful ruins”. He provocatively resorted to texts from the “black list” of Western writers-Orientalists, laboriously disclosed by Edward Said and his emulators14 - de­ scriptions of Istanbul by Nerval, Gautier, and Flaubert become the keys to the gates of a non-existent town. This is a step just as effective as it is hazardous: Pamuk’s book thus becomes an easy target both for the pro-revi­ sion numerous trackers of Orientalist deviations on the Western side of the barricade (who, in turn, accuse him of copying Western clichés and the “Orientalisation” of Istanbul) and the Turks, readily criticising Pamuk for his “Occidentalisation” of the town, contrary to the na­ tional ethos, for pandering to European tastes, and for failing to notice the ”genuine”, Moslem and, predomi­ nantly, Turkish character of the metropolis.15 Defending his stand, Pamuk developed a unique theory of the Istanbul amalgamate, in which elements 146 borrowed from Eastern and Western tradition create a difficult and ambiguous whole. Although this rather unsurprising apology of syncretism and multicultural qualities resounds with truism (could the identity of a town with a population totalling more the 10 million be based on a single tradition?) in Istanbul it is constructed in an interesting fashion: via a multi-strata criticism of the cul de sac into which fascination with figures of the East and the West has led the residents of Istanbul. Openly critical of Turkish nationalism,16 Pamuk seems to parallelly - although somewhat more gently - doubt the tendency to copy Western models (and turned the edge of irony predominantly towards his relatives, thus revealing the cultural shallows, on which they have landed). A search for references to Islam will not lead us far while reading Istanbul: attachment to religion is, according to Pamuk, a feature typical for the "primi­ tive” residents of the poor districts, arrivals from the Anatolian province, while the author’s direct contact with the Moslem ritual seems to be limited to spying upon and tormenting a female servant employed by his parents when he was a child. The poor and those mis­ treated by fate “need” God, but this certainly does not hold true for Pamuk. If one were to seek the positive aspects of the Istanbul mixture, the writer would have probably assigned them to the cosmopolitanism of the town, its multicultural qualities inscribed into the his­ tory of a city for centuries populated by Turks, Greeks, Jews, Armenians and representatives of other diaspo­ ras. Here too, however, hüzün makes itself known - due to brutal nationalisation and successive pogroms little is left of former great variety: at best, memory and con­ secutive traces marking the map of the town, a phan­ tom of the past. Istanbul identity d la Orhan Pamuk is undoubtedly excusive and elitist - hence the majority of the criti­ cal opinions about his literary commentaries voiced in Turkey.17 Significantly, the author too described his po­ sition as ambiguous, stressing that his prime intention was writing books and not politics, that he was una­ fraid of formulating strong opinions about the cultural rank of the country. His voice, one of few, is heard and carefully heeded on the western shores of the Bosporus. Istanbul is predominantly a literary text; more, it is an urban mega-text, involving earlier descriptions into a dialogue. Istanbul in a text sometimes, it might appear that Pamuk owes more to his literary predecessors than to an actual experience of the town. The Istanbul Bildungsroman is, after all, pri­ marily the story of taming space via text, of becoming old enough for Istanbul (and Istanbul!) by delving into its successive representations. Here, the author ren­ dered the reader’s task easier and this one time did not compel him to participate in a game: without conceal­ �Justyna Chmielewska • IS T A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO s T CITY ing the sources of his inspirations he openly indicated which texts moulded his image of the town (we must forgive a megalomaniac inclination to regard himself as an equal of the greatest - sometime Mann, at other times Conrad or Nabokov). More, he patiently guides the reader across his textual silva verborum comprising an unobvious likeness of the town on the Bosporus. If the most sensitive chords of the Istanbul spirit are affected by the West-East dichotomy then the same holds true for texts that enabled Pamuk to reach the very essence of the town: famous Orientalists, on the one hand, and local writers, forgotten by the Turks (who was supposed to read them?), on the other hand. Hence Nerval and his Voyage en Orient, in which Is­ tanbul, rather colourless in comparison with Cairo, is one of the last stopovers; then, following Nerval’s tracks, Gautier and his Constantinople; finally, Flaubert suffering from syphilis caught in Beirut and, similarly as Nerval, disappointed with the “insufficiently Orien­ tal” Constantinople. Further on, Gide, unsparing in his racist comments about the natives, and Le Corbusier, under the spell of the Ottoman legacy (he toured the town prior to his fascination with the aesthetics of the limousine and the transatlantic liner; more, in a bout of Orientalist nostalgia he was wont to urge the Turkish modernisers to preserve and revitalise historical wood­ en architecture!18). Pamuk read them patiently and in­ dulgently - at times expressing irony for the schematic depictions, upon other occasions seeking in their de­ scriptions details to which none of the earlier examined texts drew attention. In a word: he allowed the Europe­ ans to tell a story about their Istanbul, regardless of the character of those accounts. The whole issue grows more complicated when we examine the local dragomans, with Pamuk devoting more attention to four of them: Resat Ekrem Kogu, Yahya Kemal, Ahmet Hamdi Tanpinar and Abdulhak §inasi Hisar, Istanbul guides described by the author as melancholic men of letters. What is the crux of the mat­ ter? Apparently, these four writers, at least when read by Pamuk, managed to penetrate the town the most, to salvage the majority of Istanbul in their texts, to best render its specificity lost in time._Kogu - the Sisyphus of the Bosporus - devoted his whole life to a deed that cannot be rivalled: Istanbul Encyclopedia (keep in mind that while collecting material for this perverse compen­ dium he devoted himself to studying the special beauty of the local boys, leaving the town and its description on the margin), Kemal - whose poetry is up to this day used to educate consecutive generations of Turks, and Tanpinar, closest to the Nobel Prize laureate: master and student. Both spent their youth becoming familiar with Armenian poetry and devoted their mature years to delving into the language of Western poets and par­ allel roaming across the poor suburbs, where they dis­ covered a foretaste of the desired huzun. Finally, there 147 is Hisar, whose “Bosporus civilization” remained for Pa­ muk a model of the Istanbul saga: the fate of people and the town constitute a tangle not to be unravelled. Where are the complications? - asks the more ob­ servant reader. It appears that within the context of the four writers there recurs the melancholy echo of an unavoidable complexity of the identity of the town on the Bosporus - the already familiar East-West paradox. All four enjoy the deserved renown of "great Turkish writers” (perhaps with the sole exception of the rather too controversial Resat Ekrem Koçu), and all four de­ veloped their talent and perception in contact, context, and deep fascination with Western literature - either imitating European models or trying to translate and adapt them to local reality. Pamuk is uncompromising in his assessment: he hears clearly the Western semi­ tone even in the “native” representations of Istanbul, closest to virtuosity; the “purity” of description and in­ nocence so desired by nationalists and Turkish purists, its independence from European impact are simply im­ possible. We reach a successive essential and sensitive point of the arguments presented by the Nobel Prize laureate: the inevitability of borrowing, whose source is both the centuries-long fascination with the West and a sui generis impotence of Turkish authors incapable of describing their town. Leaving aside various official docu­ ments and the handful of city columnists who scolded Istan­ bullus for their poor comportment in the streets, until the beginning of the twentieth century, Istanbullus themselves wrote very little about their city. The living, breathing city —its streets, its atmosphere, its smells, the rich variety of its everyday life was penned by Westerners - a harsh opinion formulated in a characteristically Orhan Pamuk style. Whoever would like to make a riposte to this cri­ tique by referring to Said’s theory of Orientalism, argu­ ing that the Turks simply had no other solution at their disposal than to succumb to the cultural and political domination of the West, cannot expect to enjoy easy success. Only awareness of the complexity of the Turk­ ish paradox, that East-West angle characteristic for contemporary Turkey, makes it possible, Pamuk claims, to perceive the reverse side of the issue. Orientalism is interpreted in Istanbul, unfortunately, mainly to justify nationalist sentiment or to imply that, if it weren’t for the West, the East would be a wonderful place - and Pamuk seems to be correct within the context of the identity disputes conducted from the onset of the Republic. Album The author reads about Istanbul, but just as often observes it by seeking its soul and the recognisable face of the town in books, etchings, and sketches. Already browsing through his book makes it possible to imagine the way in which Pamuk sees the space of the metropo­ lis: obsessively recurring images of decrepit wooden villas, the yali along the Bosphorus, views of streets �Justyna Chmielewska • I s T A N B u L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY sprinkled with snow, photographs of the Galata Bridge and ships trying to squeeze into the Golden Horn ports, and, finally, the nineteenth-century etchings by Melling, a favourite illustrator and another European who managed to portray the town better that the local art­ ists. The secret of the force of Melling’s compositions is supposed to be concealed in the specifically "humble perspective” assumed by him: the absence of a central point, the distance from which he looks at a panorama, and the emptiness and life granted to elements placed in the frame - all those features bring his way of see­ ing closer to Pamuk’s perception and enable the Nobel Prize laureate to discover in the archaic etchings the shadow of hüzün. One more thing that cannot be over­ looked: the affiliation supposedly linking Melling with the Ottoman authors of miniatures ready to resign from faithful depiction for the sake of representation con­ current with the canon and subjugating details of the “human” world to strict rules of composition (on the margin: the same principle appears to be applied in Pamuk’s text). Yet another person suspended “between” and non-identifiable either with the imaginary East or the West. The second protagonist of the visual novel and a great illustrator of the town is Ara Güler19 - a reporter prowl­ ing the dark and narrow streets and registering the grim face of Istanbul at the time of Pamuk’s childhood. His photographs are supposed to express the writer’s favour­ ite black-and-white image of the town: street scenes that could appear to be portrayed by sheer accident, blurred takes of dubious lanes at twilight, pedestrians captured as they hurry along day after day, and, finally, scores of photographs documenting the no longer existing Istanbul with its wooden villas and cobblestones. A t first glance, this is an accidental collection or rather one that illus­ trates the text in a somewhat excessively literal way. Nev­ ertheless, it remains valuable because it enabled Pamuk to descend into the street, to leave for a while the drowsy cosiness of his studio with a view of the Bosporus, and to pretend that he too manages to traverse the town and not only imagines it upon the basis of depictions by others. Finally, private photographs - Istanbul is, after all, also a parallel family saga with the town as its backdrop, and the lead protagonists - Orhan, growing up, his brother, who gives him an undeserved bashing, their beautiful mother, the permanently absent dandy-father and the majestic grandmother. Let us add, that this is the Orhan who planned to devote himself to painting and spent several years of volatile adolescence sketching the same panorama of the Bosporus and personifying successive Eu­ ropean painters so as to attain that special, dual, EasternWestern acuity. Once again, an ostensible secondariness or perhaps more exactly: a twisting path leading through the stage of emulating the Orientalist clichés of old Con­ stantinople and towards intentional identification with the town and its image. 148 Intimate town, absent town The autobiographical convention observes its own rules: there is place for slight exhibitionism and the generalisation of one’s condition, and a wide field for manoeuvre for the sake of auteur self-creation as long as the writer is capable of connecting successive mo­ tifs into a whole as cohesive as possible. Pamuk made copious use of these possibilities: poignant photographs of the four-year old pouting Orhan next to Orhan-the intellectual involved in politics, showing off his erudi­ tion. Self-deprecatory confessions about the excesses of first love lead smoothly towards stories about the ruins of the poor districts and their nineteenth-century de­ scriptions. In time, the ostensibly chaotic narration (the chro­ nology of the autobiographical novel is disturbed by successive, supposedly haphazard inserts) produced an order of sorts: Istanbul registers the process of reaching an awareness of being-in-a-city, documenting its con­ secutive stages together with all the complications en­ countered along the way. The path splits into at least three tracks: the text, the image, and life; choosing only a single one leads astray, and ignoring one of them could result in incomplete, fragmentary identification. In other words, there are three domains in which Pamuk seeks his town, and further: three chronological stages of growing up. Childhood appears to be a time of an unthinking, unruffled absorption of space (care­ less rides in a 1952 Dodge, dancing on the pavement so as to miss the cracks and “dangerous” joints, reading shop signs, announcements and neon lights), while ad­ olescence is a time of rejecting the simple image of the town. The exalted quasi-fldneunusme20 of this period led Pamuk towards dark bars suffused with cigarette smoke, clamorous meetings of leftists, and the dirty back stage of the suburbs that merely enhance inner frustration. Finally, the last step: overcoming inner rebellion and the joy of identifying oneself with the community of the residents of Istanbul - mournful in a manner shared by the author, melancholic just like him, and longing for a lost town. The epilogue: the outcome of this reunifica­ tion with people and place, willingness and readiness to create one’s own intimate an urban text that would reflect all three fundamental components: life, image, and literature. Pamuk experienced his catharsis (where else?) on a ferry sailing between the Golden Horn ports, among tired fellow passengers with their dull coats, their skullcaps,21 their scarves and their string bags - amidst the symbolic Others of his Istanbul.22 Among all these ordi­ nary, common people, whom he saw in photographs by Ara Guler more frequently than in the familiar streets of the Europeanised quarters; people sharing with their numerous children cramped wooden houses on the brink of collapse in historical suburbs evoking the au­ thor’s nostalgia. Amidst those millions coming to his �Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONS FROM A LOST CITY town who desecrated hills overgrown with cypresses and covered them with hideous new concrete apartment buildings (each one crushing my soul). To what degree are these words full of elitist arrogance insufferable for the Turkish readers, how much do they carry of intention­ ally created contrast intent on making the reader once again aware of the nature of the Istanbul hüzün? Finally, one last paradox: while declaring his readi­ ness to describe the melancholic spirit of the town, sup­ posedly unconsciously experienced by all the “locals”, Pamuk wrote a magnificent literary document of the bright sides of the specifically Istanbul version of exclu­ sion. If one were to follow on the map the routes of his excursions, the majority of the districts will remain blanks,23 while those mentioned will correspond to the Europeanised exclusive parts of the town, inhabited by local men of means. The Nobel laureate presents him­ self as a “native” writing about his town as an insider, but a few pages later on he mentions the feeling of al­ ienation and deprivation of roots experienced while strolling in the streets. We can try to decipher the same ostensible contradiction within the context of the so­ cial background against which Pamuk placed himself: writing about the town of old he had in mind a town from an era when the feeling of a loss (post-imperial nostalgia experienced while looking at picturesque ru­ ins) was compensated by an awareness of possession (of social prestige, cultural superiority, economic hin­ terland). In his words: [...] later on, [in the 1960s and 1970s - J. Ch.] when Turkey’s democracy had matured somewhat and rich provincials began flocking to Istanbul to present themselves to "society"; by then, my father’s and my uncle’s business failures had taken their toll, subjecting us to the indignity of being outclassed by people who had no taste for secularism and no understanding for western culture. If enlightenment entitled us to riches and privilege, how were we to explain to those pious parvenus that we deserved them? Perhaps by resorting to a text? On the one hand, Istanbul is a story about an in­ timate, personal growing up of an egocentric man of letters, sensitive to beauty; on the other hand, and in a much less obvious manner, it is a narration about the gradual relegation of the old Istanbul (the town of Pamuk et consortes) by the new Istanbul, desultory, un-aesthetic and not worth our attention: the “com­ mon” and “uncivilised” Istanbul of immigrants from the provinces. The latter are absent in the book, and we may at best notice the shadow they cast on the idealised vision cherished by the Nobel laureate, causing him to become enveloped by the darkest, most murderous and authentic strain of melancholy. The incompatibility of the map sketched by the writer and the actual dynamic of the town should not come as a surprise - this is the consequence of a project realised with sensitivity and piety, intent on reviving in the text a remembered and perhaps slightly mytholo­ 149 gised space, certainly one without any claims to objec­ tivism. For everything we say about the city’s essence says more about our own lives and our own state of mind. The city has no centre other than ourselves, Pamuk explained his powers of observation. Let this be - as long as such non-symmetrical, subjectivised, and intimate attempts remain excellent literature capable of enchanting some and inclining others towards a more profound reflec­ tion on the political-cultural theses of the author. In the case of Orhan Pamuk this manner of conducting a narration is sometimes more successful than an amass­ ment of fictional plots. Endnotes 1 O. Pamuk, Stambuł. Wspomnienia i miasto, translated A. Polat, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008. The num­ bers of the pages in parentheses after the quotations refer to this edition. 2 Already in 2008 the number of the town inhabitants was estimated at 12,5 million. On the Istanbul demographic boom in recent years cf., i.a. A. Aksoy, Istanbul’s Choice, "Third Text” no. 1 (22) 2008, pp. 71-83. It is worth noting that the total of residents rapidly growing since 1950 up to this day is predominantly the outcome of inner migra­ tion - successive tides of arrivals from the provinces set­ tling down in Istanbul. 3 I mention the names of Istanbul districts, probably of little significance for the Polish reader, in order to outline the “elitist map” of the town - these areas are culturally rese­ rved for the Europeanised upper strata and access is hampered for the average inhabitants of Istanbul by the economic barrier. On the ethnic-cultural character of the historical districts of Istanbul cf. Z. ęelik, An Architectural Survey of the City, in: The Remaking of Istanbul. Portrait of an Ottoman City in 19th Century, University of California Press, Berkeley 1993, p. 9 and 21 sqq. 4 . The complete text of the justification of the verdict, the speech given by Orhan Pamuk at the ceremony of presen­ ting the 2006 Nobel Prize in literature, and details con­ cerning the writer's biography and bibliography in: http:// nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/ (access 10.01.2009). 5 Another line of division appears to be much more signifi­ cant within the context of Istanbul: I have in mind the north-south line. The Pamuk family is an excellent repre­ sentative of the “northern Istanbul residents”, a Europeanised and lay middle class living in districts to the north of the Golden Horn - the first beneficiaries of modernisation, in time relegated to the economic and cultural margin. On this division cf. O. Esen, The Tightrope Walk of the Middle Class in a Fractured Istanbul, in: Art, City and Politics in an Expanding World. Writings from the 9th International Istanbul Biennial, istanbul Kultur Sanat Vakfi, Istanbul 2005, pp. 120-121. Pamuk described the experience of crossing the border of the Golden Horn: The trams had been going up and down our street since 1914 connecting [northern districts - J. Ch.] Maękę and Nąantaęi to Taksim Square, Tunel, the Galat Bridge and all the other poor, old historic [southern - J. Ch.J neighbourhoods that then seemed to belong to another country (p. 50). 6 On the ideological and non-neutral significance of rail­ way lines linking the most distant parts of Anatolia and �Justyna Chmielewska • isT A N B U L : RECOLLECTIONs FROM A LO sT CITY 7 8 9 10 11 12 13 14 15 the cultural centre (Istanbul) and political capital (Ankara) for the Turkish project of modernism see: S. Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish Architectural Culture in the Early Republic, University of Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 119­ 121. Involvement in building the railroad turned Paul's grandfather into a classic representative of the elite of modernisers, who by imposing reforms intended to trans­ form the crumbling empire into a Western-type state. Yali describes a seaside villa, typical for Ottoman housing in Istanbul, situated on the shores of the Bosporus and "opened” towards the straits and not the town. Nationalistic reforms introduced in the 1930s by the ironfisted Atatürk and his adherents resulted in an effective severance of the cultural continuum between Ottoman and republican Turkey: a change of the Ottoman alpha­ bet to a Latin one and the Muslim calendar to a Gregorian one, a reform of clothes, a secularisation campaign as well as a transference of the capital of the state from sultana­ te-era Istanbul to historically neutral Ankara were only some of the bold modernisation steps taken to transform Turkey from the “sick man of Europe” into a modern republic. Cf. D. Kołodziejczyk Turcja. Historia państw świa­ ta XX wieku, Wyd. Trio, Warszawa 2000, pp. 114-127. An attempted analysis of the category of melancholy in Pamuk's Istanbul by, i.a. Esra Akcan, cf. The Melancholies of Istanbul, “World Literature Today”, 11-12 2006, pp. 39-43. Abandoned ruins of Moslem brotherhoods (banned in 1925 upon the order of Atatürk), a constantly recurring motif in Istanbul, symbolized the religious sophistication of the Ottoman era but at the time of the young Pamuk were merely mute symbols of the fall and degeneration of a past civilisation. On the Istanbul palimpsest cf. A. Nowaczewski, Pejzaże miejskiej melancholii, "Przegląd polityczny” no. 89, 2008, p. 59. Orhan Esen identified Pamuk's favourite motif of a wooden crumbling house, characteristic for the poor districts of Istanbul, with unkempt children reclining on the steps and laundry drying in the windows, as a symbol of backwardness and Oriental poverty contested by adhe­ rents of the modernisation of Turkey; cf. O. Essen, learning from Istanbul, in: Self-Service City: Istanbul, ed. O. Esen, S. Lanz, b-books, Berlin 2007, fragment available on: http://www.metrozones.info/istanbul/index.html (access 15 January 2009). In recent years, successive quarters dominated by such housing, e.g. the Fatih district mentioned by Pamuk, have been torn down. Cf. Pamuk's reflections about the marginal and indirect status of Turkey in the interview: Nadal naiwnie wierzę w Zachód, Magazyn "Dziennika”, 25-26 October 2008, pp. 7-8. The author devoted much attention to this motif also in his Nobel lecture: My Father’s Suitcase, ’’Przegląd polityczny” no. 89: 2008, (insert). Cf. E. W Said, Orientalizm, transl. M. Wyrwas-Wiśniewska, Zysk i S-ka, Poznań 2005, in particular pp. 284-354. The motif of the collision of Eastern and Western impacts is one of the leitmotifs of Pamuk's works. In: My Name is Red ( Nazywam się Czerwień, transl. D. Chmielowska, Wyd. Literackie, Kraków 2007) it is included within the context of a dispute concerning style and authorship conducted by sixteenth-century painters of miniatures active in the sultanate; in Snow (Snieg, transl. A. Polat, Wyd. Literackie, Kraków 2006) this tension is expressed 150 16 17 18 19 20 21 22 23 in a political and world outlook controversy, thus beco­ ming a direct reason for disturbances in the provincial town of Kars. Cf. Nadal naiwnie wierzę w Zachód, Magazyn "Dziennika”, 25-26 October 2008, pp. 7-8 and Moja turecka biblioteka, "Dziennik”, 24 December 2008. Cf. S. Morkoę, City and Self in Three Accounts of Istanbul: Lorich’s Panorama (1559), Le Corbusier’s Travelogue (1911) and Pamuk’s Memoir (2005), “Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture” no. 2 (24) 2007, pp. 96-97. On the Istanbul (unrealised) projects by Le Corbusier see: S. Bozdogan, Modernism and Nation Building. Turkish Architectural Culture in the Early Republic, University of Washington Press, Seattle and London 2001, pp. 3-4 and 67. Born in 1928 in an Armenian family, probably the most famous Turkish photojournalist and the only Turk wor­ king for the Magnum agency. Photographs taken in the 1950s and 1960s, showing the fishermen and workers of Istanbul, attained the status of urban icons. In his book Pamuk included chiefly street photographs by Guler. The impossibility of the emergence of fldneurisme d la Turca was interestingly described by Ugur Tanyeli: due to the obliteration of the public/private borderline functioning in Western towns, in Turkey streets became an arena of intensive social control making it impossible to unrestric­ tedly roam other than in groups. Tanyeli pointed out that outer space assumed the form of places of meetings and interactions and not of the isolation of the individualised subject. Cf. U. Tangelo, Public Space/Private Space: The Invention of a Conceptual Dichotomy in Turkey, in: Art, City and Politics in an Expanding World. Writings from the 9th International Istanbul Biennial, istanbul Kultur Sanat Vakfi, Istanbul 2005, pp. 210-225. Another factor hampe­ ring the Istanbul version of fl&neurisme could be strongly politicized town space, cf. E. Ozyurek, Nostalgia for the Modern. State Secularism and Everyday Politics in Turkey, Duke University Press, Durham and London 2006, pp. 93-124. An interpretation of Istanbul as an analogue of Benjamin's Passagenwerk was attempted by D. Kozicka, cf. Stambulskie pasaże, “Przegląd polityczny” no. 89, 2008, pp. 55-57. Takke - a small and usually woolen cap used in Turkey by conservative Moslem men, a male counterpart of the shawl worn by women wishing to demonstrate their iden­ tification with Islam. Stephan Lanz described those poor and usually conserva­ tive arrivals from the provinces as anti-urbanites - the opposite of the ”genuine” residents of Istanbul, who in time occupied the majority of urban space and became culturally alien vis a vis the town elites , cf. S. Lanz, If you can make it in Istanbul you can make it anywhere, in: Self­ Service City: Istanbul, ed. O. Esen, S. Lanz, b-books, Berlin 2007, fragment available on: http://www.metrozones.info/ istanbul/index.html (access 15 January 2009). By way of example, the Asian coast, where 35% of the town's population now lives (about 4,5 million people), is mentioned in the book only twice or thrice as a place where Pamuk's friends raced the Mercedes cars borrowed from their fathers (Bagdad Street) and as one of the favo­ urite localisations of engravings by Melling (historical Uskudar). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe840904d9626d895a706a09da38b24e.pdf 3ed493124ab5e977f42f046c143be942 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5571 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5180 Title A name given to the resource Etnografia żywych ludzi/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s. 3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Bartosz jest doktorem nauk humanistycznych Université Paris IV en Sorbonne, znawcą literatury francuskiego średniowiecza, tłumaczem, wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 2001-2007 był dyrektorem Małopolskiego Instytutu Kultury, obecnie pełni funkcję dyrektora Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. atia Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Jest Pan z wykształcenia filologiem. Dlaczego wy­ brał Pan muzeum etnograficzne? Chodacz tam przeżywane wówczas gesty, odłożyły się we mnie głęboko. Wtedy robiły na mnie przede wszystkim mocne wrażenie, a dziś widzę w nich o etnografia jest dla mnie ważna. Mówi instynktowną, tajemną relację ze światem, jaką wiele o mnie samym, mówi wiele o dru­ utrzymywali moi dziadkowie i rodzice i w jaką gim człowieku. Uświadamia znaki toż­ mnie wprowadzali. samości, sposoby życia. Mam też jeszcze inne Co niedzielę obchodziłem z dziadkiem nasze motywacje osobiste. Otóż bez względu na to, pola i zastanawiałem się, co my na tych polach kim jestem z wykształcenia, a jestem romanista, właściwie robimy. Dziadek mówił: „Trzeba je, mediewistą i — jak mawia mój szwagier — „po­ synku, obejrzeć". Dziś myślę, że on wychodził robiłem jakieś sorbońskie nauki", jestem przede i patrzył na to, co odziedziczył, że to właśnie był wszystkim chłopskim synem, który kiedyś wy­ jeden z takich rytuałów, który opierał się na prze¬ szedł w świat ze swojej wioski. Dobrze pamię­ konaniu, że to, co się otrzymało, co się ma pod B nU BARBARZVÑCA �Wywiad 4 opieką, należy w Dzień Pański na nowo zoba­ czyć i ocenić stan spraw. Kiedy miałem j u ż naście lat, na święto Matki Boskiej Zielnej obchodziłem pola ze święconą wodą, żeby je pokropić. Czu­ łem wtedy, że robię coś ważnego. Zastanawia¬ łem się, czy dzięki temu ziemia obrodzi nam lepiej, w każdym razie czułem, że powierzano mi coś ważnego. W wigilię Bożego Narodzenia rano mama dawała mi paczkę, zwykle wiktuały, i wysyłała mnie „z kolędą". Słowo „kolęda" j u ż wcześniej rozumiałem jako podarunek, dar, ro¬ dzaj premii na koniec roku, dopiero na drugim miejscu jako pieśń. Wychowałem się więc w atmosferze, w której gesty wobec drugiego człowieka i wobec świata były ważne. To mi zostało do dziś. A jednocze¬ śnie mocno interesuje mnie kultura jako zjawi¬ sko, a to zainteresowanie rozwinęło się głównie poprzez mediewistyczne wykształcenie. Studia francuskiego średniowiecza pokazały mi ciekawy model kultury, który nie przestaje mnie inspirować. Zaintrygowało mnie to, jak literatura tego obszaru i tego okresu tworzyła się i była przekazywana. W pewnym sensie była naj­ pierw wspólnotą wyobraźni, stąd tylu anonimo­ wych autorów. Jednocześnie w a ż n a była sztuka wariacji. Ten sam „tekst" (z zastrzeżeniem, że współczesne pojęcia tekstu, autora, czytelnika itd. mają niewiele wspólnego z ówczesnym rozu­ mieniem tych ról i pojęć) zyskiwał nową jakość właśnie poprzez świadomą wariację. Przy czym stopień wyrafinowania sięgał tu zawrotnych wyżyn, jak w przypadku trubadurów, a obieg kultury zakładał aktywny odbiór, rodzaj nie¬ ustannego napięcia pomiędzy kreacją a typem odbiorcy i sposobem interpretacji. Na przykład pieśń epicka żyła przez ponad dwa wieki właśnie dzięki nieustającemu dialogowi z publicznością, niezależnie od tego, czy przestrzenią odbioru były karczmy, czy dziedzińce świątyń. Na tym polu średniowiecze ukazało m i to, co stano­ wi o jakości kultury: osobiste zaangażowanie. Dziś nasz system kultury jest w dużej mierze „serwisowy", wyklucza strukturalnie głębszą aktywność odbiorcy, nie daje mu na to szans, jest spełnianiem oczekiwań bardzo przeciętnych. Jeśli jednak postawimy odważnie na tworzenie sytuacji i programów, w których liczyć się będzie osobisty dialog odbiorcy z wartościami kultury, a w ostateczności jego rozwój (a każdy chce się rozwijać, choć nie zawsze to od razu wie), to wówczas kultura zacznie nabierać rzeczywistego znaczenia, zacznie stawać się tym, czym w głębi jest: podstawą człowieczeństwa. I tu dochodzimy do etnografii. W sposób wybitny etnografia ma właśnie to „coś". Ma istotową, rzec można, ofertę człowieczeństwa, sama w sobie jest ciągłym poszukiwaniem, re¬ fleksją. Dlatego kiedy myślę o muzeum etno¬ graficznym jako o „moim muzeum — muzeum 0 mnie", w znaczeniu muzeum, które jest ważne dla każdego, to czerpię i z inspiracji chłopskich, 1 z inspiracji, które przyniósł mi uniwersytet. Jakie są Pana plany na muzeum etnograficzne? Obecna ekspozycja stała ma charakter bardziej historyczny niż etnograficzny. Zacznę od najstarszej części wystawy, po­ wstałej w latach 50. ubiegłego wieku. U w a ż a m , że należy pozostawić ją w niezmienionej formie, stwarzając jednak lepsze narzędzia do zrozu¬ mienia tego, z czego jej kształt wynika, jakimi wartościami kierowali się wtedy etnografowie w wystawiennictwie. Bo to także jest ważne i cie¬ kawe. Nie należy gubić historii, nie sądzę też, że dziś jesteśmy pod jakimś względem lepsi. Jestem za tym, żeby tę historię — całą, taką jaka jest — umieć przyjąć. Co prawda patrzymy dziś ina¬ czej na wiele spraw, ale to także jest tylko punkt widzenia, który kiedyś wpisze się w historię tego muzeum, stanowiąc pewien etap. Łatwo jest nam dziś perorować na temat wła¬ ściwych zasad budowania kolekcji z nutą depre- BARBARZVNCA �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz cjonującą niegdysiejsze wybory. Należy jednak pamiętać, że kolekcja Muzeum Etnograficznego w Krakowie w ogóle powstała i stworzyli ją lu¬ dzie o ogromnej pasji. Seweryn Udziela w spo¬ sób intuicyjny, wielkim nakładem pracy, tworzył kolekcję na temat świata, który go intrygował. Przeczuwał, że kultura chłopska zawiera nie¬ doceniane skarby także dla tych, którzy nie są chłopami. Warto jego punkt widzenia zrozumieć i go pokazać. Jednocześnie jest oczywiste, że te¬ mat kultury chłopskiej czy też kultury ludowej (jak ją nazwali inteligenci) stawia dziś zupełnie nowe wyzwania. Kultura chłopska bezpowrotnie minęła. Jak zatem mądrze o niej pamiętać? A je¬ śli rzeczywiście istnieje jeszcze dzisiaj kultura ludowa, to jak ją opisać i określić? Jak brzmią dobre pytania, które pozwolą szukać na to od¬ powiedzi? Wracając do ekspozycji stałej: najstarszą część zachowamy, a nowsze aranżacje zostaną przepra¬ cowane. W przyszłości, kiedy uwolnimy ratusz od funkcji magazynowych, stworzymy wystawę stałą także z naszych zbiorów egzotycznych oraz z kolekcji dotyczącej kultur europejskich. Czy na ekspozycji w muzeum etnograficznym jest miejsce na przedmioty współcześnie używane, pro­ dukowane masowo, które należą do kultury popu­ larnej, chociaż może nie mają szczególnej wartości artystycznej? Czy raczej muzeum powinno się skoncentrować na odtwarzaniu historii? Wszystko zależy od punktu widzenia, który obieramy dla pokazania jakiejś rzeczy. Ważne, by ten punkt widzenia ujawnić, wskazać jasno kryteria, jakimi się posługujemy. Tu mała dy¬ gresja. Miałem okazję pobyć dłużej w Muzeum Etnograficznym w Neuchatel w Szwajcarii. Tamtejsze publikacje do wystaw opisują proces powstawania tychże wystaw od A do Z. Wszyst¬ ko wiadomo: kto tworzył scenariusz (zwykle grupa), czym się kierował, opisane są sytuacje PD08 BARBARZYŃCA 5 impasu, zabrnięcia w ślepe zaułki, drogi po¬ szukiwania rozwiązań, aż do opisu ostatecznej propozycji. Wracając do pytania: jest dla mnie jasne, że przedmioty będące wytworami współczesnej kultury popularnej powinny być pokazywane na naszych wystawach — choćby po to, żeby uświa¬ domić zwiedzającym proces ewolucji: kiedyś żyliśmy w klimacie takich wzorów, dziś wytwa¬ rzamy takie. Równolegle muzeum etnograficzne powin¬ no promować wzorce źródłowe, które zawiera stuletnia kolekcja. Tak czyni obecna wystawa zabawek krakowskich. Można na niej zobaczyć zabawki sprzed stu lat oraz poznać ich wytwór¬ ców. To pierwszy krok. Krok drugi to odtworze¬ nie tych zabawek, między innymi po to, by poja¬ wiła się alternatywa dla wzorów cepeliowskich. W przyszłości będziemy mieli własny kram na emausie, na rękawce, i nie tylko tam, aby pokazy¬ wać wzorce oryginalne. Jeśli taką zabawkę kupię, to po to, by moje dzieci miały kontakt z czymś, co u w a ż a m za wartościowy wzór estetyczny, a jest też wspomnieniem z mojego dzieciństwa. Ale przecież nie stanę się przez to ludowy. Ten zakup będzie znaczył tylko tyle, i aż tyle, że cenię świat rzeczy dawnej kultury chłopskiej i wpro¬ wadzam go w świat własny. Ale bez popadania w folkloryzm. Szanuję tę tradycję i z jej wzorów chcę zaczerpnąć dziś, ale na swój sposób. Trochę z potrzeby, trochę z intuicji, resztę kształtuje ży¬ cie. Taki „przekład" jest autentyczny, wyklucza sztuczność, pozę „ludowości". Jednocześnie jest to możliwe dzięki temu, że ktoś strzeże wzoru i go udostępnia. A czy Pana zdaniem na wystawie zabawek kra­ kowskich mogłaby się pojawić lalka Barbie? Jak najbardziej, można by wtedy pokazać przejście od pierwszych ręcznie wykonywanych zabawek po współczesne „automaty". Mógłby �6 też pojawić się Harry Potter (dla jasności: to nie mój ulubiony bohater, ale jest dziś znaczącym zjawiskiem). Ponieważ na wystawie, o której mowa, są bardzo ciekawe zabawki z Panem Twardowskim, zestawienie z nimi postaci Potte¬ ra doprowadziłoby, być może, do interesujących wniosków. Ale to tylko hipoteza. Co zrobić, żeby widz rozumiał, co ogląda w mu­ zeum etnograficznym? Jak Pan się odnosi do dys­ kusji w muzealnictwie na temat tego, czy lepiej eksponaty podpisywać, czy umieszczać je w kon­ tekście? Wywiad działa. Innymi słowy, żeby móc przeżyć ekspo¬ zycję, widz musi otrzymać szansę osobistego jej zrozumienia, na różne sposoby, niekoniecznie w towarzystwie przewodnika. Przy okazji podkreślę, że kontekstem dla przedmiotu może być także metafora. Na przy¬ kład gwasze, które teraz pokazujemy na wysta¬ wie „Raslila — taneczne wyzwolenie", a które obrazują hinduski taniec religijny, wpisane zo¬ stały właśnie w metaforę kolistego ruchu. Nie materializujemy tam szerokiego kontekstu tych tańców (prócz kilku wybranych przedmiotów), kreujemy jednak za pomocą analogii ducha tych tańców. To innego rodzaju kontekst, ale nie mniej pożyteczny dla zrozumienia rzeczy. Jestem zdecydowanie za budowaniem kon­ tekstu. W dotychczasowej tradycji muzealnej eksponat jest eksponatem samotnym. Nawet Bywa tak, że człowiek w muzeum etnograficznym jeśli kołyska jest ustawiona w całkowicie od­ czuje się wyobcowany. W jaki sposób można zaan­ tworzonej izbie, nawet jeśli stoi w miarę na gażować widza w ekspozycję? swoim miejscu albo zwisa z sufitu, to gdy wcho­ dzimy, wciąż nie wiemy, jaki był rytm dnia, Na przykład poprzez rodzaj gry, w której bę¬ jaka krzątanina, kiedy dziecko w tej kołysce dzie mógł wziąć udział, jeśli zechce. Wspomnia¬ przebywało, kto je bawił, jak się wychowywało. na wystawa o „Raslili" taką szansę daje. W cenie Nie znamy całego kontekstu. Widzimy wiszą­ biletu widz otrzymuje lusterko. Wchodząc na ce portki. Ale kiedy je zakładano? I czy należy ekspozycję, trafi na wolno wirujące kręgi, dojrzy pokazywać tylko te odświętne? Czy nie należy też na suficie dziwne napisy. Wszystko to narzu¬ również pokazać najzwyczajniejszej w świecie ca pytanie o ukryty sens tych instalacji, o funk¬ koszuli z tamtych czasów? Jeśli więc chcemy cję treści na suficie. A lusterko okaże się bardzo dać opis autentycznego przeżywania tamtego pomocne. Myślę, że na „Raslili" nie poczuje się świata przez tamtych chłopów, jak w cytowa¬ pani wyobcowana, przeciwnie: poczuje się pani nym przypadku, powinniśmy też dać widzowi zaproszona do myślenia. Bo wizyta w muzeum narzędzia do pełniejszego poznania przedsta¬ etnograficznym ma nade wszystko wywołać wianej sytuacji. pytania, nie dostarczając koniecznie gotowych W związku z tym wypracujemy nowe „kody odpowiedzi. dostępu" dla rozumienia odtworzonych izb ludowej i warsztatów na ekspozycji stałej. Nie zawsze Czy zamierza Pan oprócz twórczości przedmioty seryjnej produkcji współ¬ chodzi o nowe technologie, choć na przykład gromadzić w foluszu posłużymy się projekcją wideo (mało cześnie na wsi używane? kto j u ż ma pojęcie, jak folusz funkcjonował). Dotyka tu pani podstawowej kwestii, jaką Chcemy też stworzyć kopie eksponatów, które jest budowanie kolekcji dzisiaj. J u ż zaczęliśmy znajdą się w osobnej sali. Widz będzie mógł wziąć każdą rzecz do ręki, przekonać się, jak w muzeum dyskusję na ten temat. Te poszuki- BARBARZYŃCA PD08 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz wania chcemy prowadzić wspólnie ze środowi¬ skami uniwersyteckimi. Jestem przekonany, że i teoretycy, i praktycy znajdą na tym polu poży¬ teczną cząstkę dla siebie. Wśród istotnych pytań jest i to: co za 50 lat z tych zakupów, które robimy dzisiaj, okaże się zakupem w a ż n y m ? To oczywi¬ ste, że trzeba myśleć nie tylko o tym, co zakupu¬ jemy z przeszłości, ale też z dzisiejszego świata. Choć za 50 lat, czy tu jeszcze będziemy, czy nie, powinniśmy się móc wytłumaczyć z przyjętych kryteriów, dlaczego kupiliśmy taki przedmiot, a z takiego zrezygnowaliśmy, jak również sze¬ rzej: czym w ogóle była dla nas etnografia na początku X X I wieku? Formułowany jest mocno postulat, że współ­ czesna etnografia powinna się zająć szeroko pojętym obyczajem, zarówno na terenach wiej¬ skich, które dziś z tradycyjną wsią nie mają wiele wspólnego, jak i na terenach miejskich; że na przykład dzisiejsze subkultury należą właśnie do szeroko rozumianej kultury ludowej czy po¬ pularnej i w związku z tym stanowią naturalny przedmiot badań dla etnografów. Odpowiedź na te postulaty to dla nas kwestia fundamentalna. Istnieje ryzyko, że popadniemy we wszystko¬ izm. Co nie znaczy, że mamy się uchylać od odpowiedzi. Musimy na przykład zdefiniować, jaki zakres miejskości u w a ż a m y za istotny dla opisu, jeśli uznamy, że także obyczaj „miejski" jest domeną naszych powinności. Mamy tu pew¬ ne intuicje, ale czy potrafimy jasno je uzasadnić dla samych siebie? Boję się, że niekiedy kryteria będziemy formułować post factum. I jeszcze jedno istotne w tym wszystkim kryterium: wier¬ ność historii, wierność podskórnej tradycji tego muzeum. To oczywiście kwestia interpretacji (wierność nie znaczy powtarzalność). Powinna się dokonać w spojrzeniu tyleż od wewnątrz, co od zewnątrz. Ale nie możemy jej zaniedbać. Tę pracę, skądinąd pasjonującą, musimy wykonać sumiennie, jeśli chcemy zwiększyć szanse traf¬ ności wyborów na przyszłość. nU BARBARZYŃCA Jakie są tematy ludowe we współczesnej miejskiej? 7 kulturze Na przykład temat ogródków działkowych. Jest to z jednej strony temat bardzo miejski, z drugiej chłopski, z trzeciej jeszcze nomadyczny. Czemu jestem tak przywiązany do miniatu¬ rowego niekiedy kawałka ziemi? Dlaczego go¬ dzę się na to, by był wyspą w morzu innych wysp, wyspą, którą ogradzam, a pośrodku klecę altankę z przeróżnych materiałów? Przecież i tak nie je¬ stem zupełnie u siebie! Dlaczego więc uciekam do tego erzacu niezależności pośrodku innych wysepek, które takie samo poczucie niezależno¬ ści mają dawać ich właścicielom? Ów wzorzec ogródka działkowego jest niezwykle mocny. W Krakowie istnieją osiedla, gdzie działki wci¬ skają się pomiędzy bloki mieszkalne. Co prawda nie jest to temat ludowy w znaczeniu ścisłym (choć wątek ziemi jest właśnie chłopski), ale jest ludowy w znaczeniu powszechniejącego oby¬ czaju i zachowań magicznych, które są widoczne w owym sposobie spędzania wolnego czasu, czy w ogóle sporych przestrzeni życia, przez miasto¬ wych. Zresztą, jakkolwiek by go kwalifikować, jest to temat wybitnie etnograficzny. W swoich projektach kładzie Pan duży nacisk na relacje ze społecznością lokalną. Jak by to miało wyglądać? Mieszkam blisko pewnego muzeum i nigdy nie otrzymałem stamtąd zaproszenia czy choćby informacji. Chociaż jestem jego sąsiadem, owo muzeum w ogóle się mną, jako sąsiadem, nie interesuje. Ostatnio kupowałem chleb w piekar¬ ni przy placu Wolnica, gdzie mieści się siedziba naszego muzeum. Z rozmowy ze sprzedawczy¬ nią wyszło, że nigdy w tym muzeum nie była, choć od jego gmachu dzieli ją odległość 50 me¬ trów. Powinnością muzeum jest wyjść do niej, do okolicznych mieszkańców, umieć dotrzeć do �8 Wywiad sąsiada Kowalskiego, sprawić, że nie tylko będą oni odwiedzali wystawy, ale uznają to miejsce za ważne dla siebie. Osobnym wyzwaniem jest zagospodarowa¬ nie placu Wolnica, który graniczy z budynkiem muzeum. Po pierwsze, planujemy umieszczać tam, jeśli warunki na to pozwolą, zwiastuny na¬ szych wystaw. Na przykład przy okazji wystawy o ogródkach działkowych zamierzamy założyć na placu autentyczną rabatę z altaną, którą widzowie będą mogli zagospodarować, a stamtąd przybyć na wystawę o działkach... Po drugie, przygotowu­ jemy duży, kompleksowy program etnograficznej obecności na placu. Między innymi budujemy nowe ścieżki edukacyjne, w szczególności dla licealistów, które plac Wolnica będą miały za na¬ turalny plener dla wielokulturowych tematów. | Nawiązujemy współpracę z muzeami na Ka­ zimierzu i w Podgórzu, żeby przez jeden dzień w tygodniu były czynne do późnego wieczoru, tak aby każdy mógł spokojnie zdążyć po pracy. Nie tylko raz w roku, w ramach Nocy Muzeów, ale każdego tygodnia. Chciałbym wyjść z ofertą do ludzi starszych, którzy są grupą zwykle pomijaną, ale mającą dużo ciekawych rzeczy i do powiedze­ nia, i do zrealizowania. Trzydziesto- i czterdziestolatkowie to osobna grupa, która żyje często w szalonym biegu, a którą chciałbym do muzeum etnograficznego przekonać. Wizyta u nas mogłaby przypomnieć im temat korzeni, skłonić do prze¬ myślenia od nowa ważnych spraw. Jakie inne działania oprócz wystawiennictwa za¬ mierza Pan podejmować w muzeum? Muzeum Etnograficzne w Krakowie imienia Seweryna Udzieli M E K t o najstarsze w Polsce m u z e u m e t n o g r a f i c z n e . W 1 9 0 4 r o k u p o w s t a t oddziat e t n o g r a f i c z n y p r z y M u z e u m N a r o d o w y m . Z inicjatywy S e w e r y n a U d z i e l i , n a u c z y c i e l a i k o l e k c j o n e r a , o r a z p o p i e r a j ą c y c h g o p r o f e s o r ó w U J , m . i n . Juliana T a l k o - H r y n c e w i c z a i F r a n c i s z k a B u j a k a , w 1 9 1 0 r o k u p o w o ł a n o d o ż y c i a T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e , k t ó r e g o c e l e m byto u t w o r z e n i e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o . S t a r a n i e m c z t e r n a s t u c z ł o n k ó w z a ł o ż y c i e l i , z w y k o ­ r z y s t a n i e m m . i n . e k s p o n a t ó w o t r z y m a n y c h o d m i e s z k a ń c ó w K r a k o w a , w l u t y m 1911 r o k u o t w o r z o n o p i e r w s z ą w y s t a w ę w b u d y n k u p r z y ulicy S t u d e n c k i e j . D w a lata p ó ź n i e j m u z e u m p r z e n i e s i o n o n a W z g ó r z e W a w e l s k i e . P r a c o w n i c y M E K - u k o n c e n t r o w a l i się g ł ó w n i e n a p o s z e r z a n i u z b i o r ó w d o t y c z ą c y c h t e r e n ó w Polski i k r a j ó w o ś c i e n n y c h . J e d n a k j u ż w 1 9 1 3 r o k u m u z e u m m o g ł o się p o s z c z y c i ć blisko 8 0 0 o b i e k t a m i sprezentowanymi p r z e z p o d r ó ż n i k ó w Stefana Szolca-Rogozińskiego (kolekcja afrykańska) i B e n e d y k t a D y b o w s k i e g o (zbiory z Sy­ berii). O k r e s m i ę d z y w o j e n n y t o c z a s i n t e n s y w n e j działalności o ś w i a t o w e j i s z e r e g u inicjatyw a d r e s o w a n y c h d o l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W 1 9 3 7 r o k u z m a r ł S e w e r y n U d z i e l a , j e g o n a s t ę p c ą n a s t a n o w i s k u d y r e k t o r a m u z e u m został T a d e u s z S e w e r y n . P o d c z a s drugiej w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z e n i u uległo o k o ł o 1 2 % kolekcji m u z e a l n e j . W 1 9 4 8 r o k u m u z e u m p r z y d z i e l o n o b u d y n e k r a t u s z a n a placu W o l n i c a , a w 1 9 8 6 r o k u t a k ż e t z w . D o m E s t e r e k p r z y ulicy Krakowskiej. O b e c n i e M u z e u m Etnograficzne dysponuje przeszło 8 0 tysiącami eksponatów. BARBARZYŃCA ł[\ł) P D 0 8 �Z Antonim Bartoszem rozmawia Weronika Chodacz 9 Muzeum na pewno będzie prowadzić in¬ Czy zamierza Pan współpracować z Instytutem tensywną działalność wydawniczą. Planujemy Etnologii UJ? na przykład stworzyć obszerną monografię, Nie wyobrażam sobie naszego muzeum bez która pokaże, jak zróżnicowana jest Małopol¬ ska, a turystom uświadomi, że Małopolska to współpracy z Instytutem. Nawiązaliśmy już pierw­ nie tylko Kraków i Zakopane. Będą publikacje sze kontakty. Z jednej strony muzeum powinno naukowe, uruchomimy też serię, która będzie umieć samodzielnie prowadzić badanie terenowe zaproszeniem do etnograficznego patrzenia na i dawać opisy rzeczywistości takiej, jaką przebada­ ło. Z drugiej jednak wiele wyzwań, w tym także rzeczywistość. badania, powinniśmy podejmować wspólnie z et­ Innym projektem są krótkie filmy etnogra¬ ficzne na współczesne tematy, kilkunastominu- nologią uniwersytecką oraz z innymi środowiska­ towe etiudy dotyczące ciekawych zjawisk i osób. mi twórczej myśli. Przy czym muzeum powinno Na przykład człowieka zawodowo rejestrujące¬ zachować swoje przywiązanie do pierwszych me­ go kamerą wesela. Jego praca stała się j u ż nowym tod etnograficznych, które wcale nie przeminęły zawodem czy zwyczajem. A zawód ten powstał, i pozostają znakomitym narzędziem. bo zachodzi znacząca ewolucja w innym z kolei W etnografii musimy przywrócić też miej¬ obyczaju, jakim jest wesele. sce ludziom bardzo osobnym, indywidualnym, Bardzo w a ż n a będzie strona internetowa, żywym. Stawiamy na etnografię żywych ludzi nie tylko jako środek informacji o najnowszych i chcemy być miejscem, w którym każdy, kto wej­ wydarzeniach, ale i o kolekcji. Muzeum ma po¬ dzie w nasze progi, wejdzie na powrót we własne nad 80 tysięcy eksponatów i 200 000 jednostek buty (świetnie pisał o tym Michera). w Dziale Dokumentacji Kultury Ludowej i Hi¬ storii Muzeum. To oczywisty materiał na stronę Na koniec kilka słów do barbarzyńców. internetową, skierowaną zarówno do szerokiej publiczności, jak i w przyszłości — w formie bazy W 11. numerze „Barbarzyńcy" znalazłem danych — do środowisk badaczy. Już teraz na cytat ze Stanisława Lema, który wydaje m i się stronie prezentujemy obiekt tygodnia. Z pierw¬ inspirujący i dla barbarzyńców, i dla Muzeum szych reakcji wynika, że rubryka ta cieszy się Etnograficznego w Krakowie: „Gdyby ludzie dużym zainteresowaniem. Strona internetowa robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do będzie też odsłaniać pracę muzealników: tematy dzisiaj siedzieliby w jaskiniach". Żyjemy w cza¬ kwerend w dziale dokumentacji, pracę konser¬ sie, w którym etnografia stoi przed rozlicznymi watorów, komisji zakupów, tematy i przebieg wyborami co do przedmiotu swoich prac i co do badań terenowych itd. sposobów angażowania się w świat. Taki czas Powstaje szeroko zakrojony program wolon- potrzebuje wizjonerstwa, odwagi umysłu. Życz¬ taryjny. Po pierwszej kampanii medialnej zgła¬ my sobie nawzajem, by tych przymiotów nam szają się chętni, młodsi i starsi, do współpracy nie zabrakło. Z drugiej strony bądźmy świadomi z MEK-iem. Zapewniam, że zakresy prac będą ryzyka, z jakim dokonywanie tychże wyborów ciekawe, a nasi wolontariusze nie będą pomoc¬ się wiąże, ale pamiętajmy też, żeby obawa przed pomyłką nie pętała nam wyobraźni i rąk. nikami, lecz partnerami. Wywiad opracowały Weronika Chodacz i Katarzyna Nowak P0 08 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c91eae7b675a2d165f0a7b55b080c7c1.pdf 8fd5d28c696f96b6efe8d947db86742a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5186 Title A name given to the resource Trup i estetyka / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne;s. 53-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodacz, Weronika Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Weronika I I I I | C h O d a CZ > studentka etnologii UJ. Interesuje się estetycznymi aspektami fotografii i jej recepcją przez nieprofesjonalistów, sztuką współczesną, zagadnieniami kiczu s t y k ó w kultur/ typu ludowego z dyskursem sztuki wysokiej. W s p ó ł p r a c o w a ł a przy przekładzie książki Tima Danta Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Jest fotoedytorem „Barbarzyńcy". U n w 19 8 4 n Trup i estetyka Na World Press Photo spojrzeń kilka To dziś modne, wdzięczne, ładne, Co zabójcze, co szkaradne A. Fredro, Zemsta W orld Press Photo to holenderska funda­ cja, która ma na celu promocję profe­ sjonalnej fotografii prasowej. Od 1955 roku w Amsterdamie zbiera się jury i wybiera najlepszą fotografię reporterską poprzedniego roku, kierując się kryteriami związanymi nie tylko z estetyką, ale też wagą przedstawianych wydarzeń . Zwycięskie zdjęcia jadą do 45 kra­ jów świata, gdzie oglądają je prawie dwa milio­ ny zwiedzających . Wystawa w Polsce każdego 1 2 1 Michelle McNally, przewodnicząca jury, po ogłoszeniu roku wzbudza kontrowersje, a prezentowane na niej zdjęcia są uznawane za drastyczne i brutal­ ne. Zamierzam zająć się fenomenem wystawy World Press Photo, która w Polsce cieszy się znaczną popularnością, a konkretnie skupić się na fotografiach uznanych za reporterskie zdjęcia roku i reakcjach, jakie wywołują one u większo­ ści odbiorców oraz dziennikarzy. Bogusław Sułkowski wskazuje na fakt, że aparat fotograficzny został wynaleziony w tym 3 by zechciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat historii najlepszych zdjęć roku 2006 mówiła, co składa się ze zdjęcia. Przede wszystkim jednak fotografia ta powinna na wybitną fotografię prasową: „Powinna stanowić być prawdziwa. Właśnie owa prawdziwość powoduje, wartość historyczną - przedstawiać określone iż zdjęcie wybitne wyróżnia się na tle innych". I . Torbicka, zdarzenie w określonym miejscu i czasie. Powinna Najlepsze zdjęcia zawierać aspekt socjologiczny - tłumaczyć ludzkie 27.04.2007, s. 20. świata, zachowania i wzajemne relacje. Powinna mieć wydźwięk 2 psychologiczny i emocjonalny i powodować, że widz 30.12.2007. nie pozostanie obojętny. Powinna wreszcie mieć 3 walor estetyczny, wciągać widza, skłaniać go ku temu, worldpressphoto.org. W) PD08 BARBARZYŃCA „Gazeta Wyborcza", Poznań, About World Press Photo, www.worldpressphoto.org, Wszystkie fotografie można obejrzeć na stronie www. �Weronika Chodacz 54 samym roku co rewolwer Colt (1830). „Odtąd broń i dokumentowanie zbrodni, wojna i media wizualne będą nierozdzielne, współobecne" . Zdjęć wykonanych w czasie wojny na World Press Photo jest bardzo wiele. Co prawda pierw­ sze fotografie z lat 50. dotyczą lżejszych tematów, takich jak sport - fundacja najwyraźniej kiero­ wała się początkowo innymi kryteriami - jednak od lat 60. na trywialność nie ma j u ż miejsca, a fo­ tografie z kolejnych edycji wystawy przedstawia­ ją najbardziej dramatyczne problemy ludzkości. Na 49 zdjęć-laureatów konkursu World Press Photo tylko 13 pochodzi z krajów zamożnych, takich jak Stany Zjednoczone, Japonia czy pań­ stwa Europy Zachodniej. Reszta fotografii zo­ stała wykonana na obszarach Trzeciego Świata, Europy Wschodniej i ZSRR. Jeśliby się odwołać do medialnego rozumienia geografii, jakie pro— ponuie Paul Virilio raczei te strefy do których docieraia telemedia należałoby uznać za glo­ balne /społeczności' lokalne znaiduia sie ooza obszarem ich oddziaływania) . Z tej perspektywy trzeba by przyjąć inne proporcje i przewarto¬ mieisca tradvcvinie według 7 mnowoienne™ podziału umieszczane w Trzecim Świecie Ł nie spełnia skutecznie swojej roli wskazywania istotnych problemów społecznych w państwach zapomnianych. Zdarzają się jednak zdjęcia ofiar głodu i suszy z Afryki (np. fotografia z Nigerii z 1974, Ugandy z 1980 czy Somalii z 1992 roku) lub ubogich emigrantów w USA (fotografia roku 2000), które wyrastają poza bieżące medialne zainteresowania. Polski fotograf Tomasz Tomaszewski, dwu­ krotny członek jury fundacji, w taki sposób wyraża się o wystawie: „World Press Photo jest bodajże jedyną fotograficzną dokumentacją naszego świa­ ta. Ja patrzę na te zdjęcia w kategoriach pewnego historycznego zapisu czy pamiętnika, który my możemy w skondensowanej formie obejrzeć. To jest zapis tego, co było istotne w danym roku. Mo­ żemy się z tym nie zgodzić, może nam się wyda­ wać, że świat nie był taki zły, ale jeśli pomyślicie państwo, ile osób zostało zabitych w bezsensow­ nych wojnach minionego roku, ile dzieci zginęło z głodu, to nie sądzę, by ilość zdjęć pokazujących ten problem była przesadzona" . Obronny ton wy­ powiedzi Tomaszewskiego odnosi się do licznych głosów sprzeciwu, które wzbudza World Press Photo. Wnoszą je głównie specjaliści w dziedzinie fotografii. Krytyk sztuki Urszula Czartoryska tak kie WVDOW13.Q3. SIC O WVSÜ3.W1C* 4 5 ściować Doiecia centrów i Deryferii Donieważ i a k Wietnam i Irak^ w k t ó r y c h n r o w a n z a woienne działania woiska Jednoczonych ON7 czy Stanów n a l e z a do ścisłych ś w i a t o w y c h c e n t r ó w imi ieeduiiaa li ni iyycchn z a i n t e r e s o w a ń , iN^ a ti u o imi ni aa s ti noza ta sfera c z ę s t o z n a i r l n i a sie nhocrie i n i e i s t o t ne . n o t r . n o ś r i n . ń . t w Z . r h o H n i to właśnie J m o T n 7 h v 3 ^ uwagę na tycn amycn tematacn, na Ktorycn SKU- 4 B. Sułkowski, Przemoc i pornografia śmierci jahp przynęty medialne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s. 12. 7 Z roku rok okrutnieisze zdiecia uzyskuia naerody. Nagradza się zdjęcia «dzieci wojny» albo kobiety-narkomanki lecz nawet to iuż nie wystarcza — naeradza sie wiec zdiecie orzedstawiaiace śmierć alkoholika na śmietnisku i śmierć boksera na ringu" Przedstawianie śmierci było obecne w fo­ tografii od początku. Hippolyte Bayard, jeden z jej wynalazców, uwieczniał na zdjęciach swoje wizerunki wykreowane na topielca. Fotografia 8 7 Z. Tomaszczuk, Łowcy obrazów. Szkice z historii fotografii, Centrum Animacji Kultury, Warszawa 1998, s. 63. 5 P. Virilio, Bomba informacyjna, Sic!, Warszawa 2006, s. 15. 8 6 N . Chomsky, Rok 501. Podbój teoretyczne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 224. trwa, PWN, Warszawa- U . Czartoryska, Fotografia - mowa ludzka. Perspektywy Poznań 1999, s. 149. BARBARZYŃCA PDQ8 �Trup i estetyka 55 skiej walki o niepodległość. „Fascynacja widowiskiem przemocy, okrucieństwa i śmierci jest w kulturze najtrwalsza. Spektakle przemocy zawsze znajdują widzów, one mają moc przyciągania, która wyrasta z potężnych, tajemni­ czych źródeł natury człowieka" , pisze Bogusław Sułkowski. Autor wskazu­ je również, że współczesne oglądanie scen przemocy ma więcej wspólnego ze starożytną fascynacją śmiercią gladiato­ rów niż średniowiecznymi publicznymi egzekucjami, podczas których przynaj­ mniej dokonywała się sprawiedliwość. Współczesne oglądanie scen przemo¬ cy jest „bezinteresowne" . Wypowie­ dzi widzów komentujących wystawę zdają się temu twierdzeniu przeczyć. Lecz przed przyi rżeniem sie komen­ tarzom warto sprawdzić, czy zdjęcia prezentowane na World Press Photo na przestrzeni lat rzeczywiście sa tak drastyczne. 9 10 HIPPOLYTE BAYARD, AUTOPORTRET TOPIELCA, 1840 R. Roberta Capy Śmierć republikańskiego żołnierza z 1936 roku obiegła cały świat. Trzeba jednak pa­ miętać, że również przed narodzeniem fotografii ludzie emocjonowali się scenami przemocy, by wymienić walki gladiatorów w Rzymie czy śre­ dniowieczne obrazy przedstawiające męczenni­ ków Za pierwszego reportażystę można by uznać Francisca de Goyę, który w cyklu Okropności wojny dosłownie przedstawił sceny z hiszpań­ 9 10 B. Sułkowski, op.cit., s. 5. Ibid., s. 8. W) PD08 BARBARZYŃCA W określeniu ich brutalności posłużę się kryteriami, które Sułkowski zasto­ sował do badania przekazu telewizyj­ nego. Uznał on za przejawy przemocy wszystkie ujęcia, które obejmują: użycie broni oraz grożenie bronią, widok ofiary i krwi, zwłoki, a także katastrofy, wypad­ ki i inne naturalne kataklizmy. Obrazy broni, która nie jest w użyciu, są raczej uniknię­ ciem pokazywania przemocy, rodzajem peryfrazy, do scen brutalnych więc ich się nie zalicza . W przypadku World Press Photo osobno wyróżniłam te ujęcia, które nie przedstawiają ofiar we krwi, ale silne uczucia strachu bądź żalu na twarzach portretowanych, ponieważ niosą z sobą znaczny ładunek emocjonalny (np. znane zdjęcie dzie­ ci uciekających przed napalmem z 1972 roku). 11 11 Ibid, s. 105-106. �Weronika Chodacz 56 Na 49 zwycięskich fotografii - tyle razy od 1955 roku odbył się konkurs - zdjęć przedstawiających bezpośrednio przemoc jest 18 (w tym też bardzo brutalnych, jaksamospalenie buddyjskiego mni­ cha z 1963 czy egzekucja partyzanta w Wietnamie z 1968 roku). Bezpośrednio nie pokazuje przemo­ cy 17 fotografii - nie pochodzą one z krajów, gdzie toczyły się działania zbrojne, lub z samego obrazu nie wynika, że sfotografowane postacie to ofiary agresji (jak w przypadku zdjęcia czeczeńskiego chłopca z 1995 roku). Dodatkowo 14 zdjęć, mimo że nie przedstawia agresji, niesie z sobą silny ła­ dunek emocjonalny. Stosunek zdjęć wyrażających jedynie emocje i nieprzedstawiających przemocy w ogóle do fotografii brutalnych to 3 do 2. Na­ tomiast jeśli podsumować zdjęcia z wszystkich kategorii prezentowanych na wystawie w 2006 roku (nie iak poprzednio tylko zdiecia roku) to fotografii obrazujących przemoc bezpośrednio iest fedna trzecia lednak to obrazy brutalne naibardziei zapadaia w pamięć Wystarczy by dra­ stycznych zdieć była niewielka cześć aby człowiek zapamiętał wystawę jako wstrząsającą Przy klasyfikacji nie zostały wzięte pod uwa­ gę opisy fotografii, bez których wiele zdjęć repor­ terskich traci sens. Walter Benjamin twierdzi, że bez podpisu „wszelka fotograficzna konstrukcja byłaby skazana na przypadkowość" . Zdjęcia z World Press Photo doskonale ilustrują tę tezę. Widać to na przykładzie fotografii z 1992 roku, która przedstawia kobietę niosącą zwłoki dziec­ ka. Jej spokojny wyraz twarzy, szerokie centralne kadrowanie i krajobraz uchwycony w tle dają złudzenie spokoju. Zawiniątko, które trzyma, również nie wskazuje na to, że wewnątrz jest martwe dziecko. Dopiero opis uzmysławia dra­ mat ofiar głodu w Somalii. Bardziej wyraźny 12 12 W Benjamin, Mata historia fotografii, [w:] idem, Anioł historii, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1996, s. 124. 13 W Benjamin, Twórca jako wytwórca, [w:] idem,Anioł historii, op.cit.,s. 174. 14 R. Barthes, Światło przykład to ofiara wybuchu wulkanu w Kolum­ bii z 1985 roku. Samo zdjęcie przedstawia spo­ kojne dziecko, dopiero opis uświadamia nam, że sfotografowana dziewczynka umarła pod gru­ zami. Według Waltera Benjamina do robienia zdjęć powinni się zabrać pisarze, ponieważ tylko słowo jest w stanie uratować współczesną, nasta­ wioną na konsumpcję, fotografię masową . Zdjęcia przedstawiające przemoc bezpośred­ nio Roland Barthes porównuje z pornografią . Według niego fotografiom tym często brakuje punctum, które przełamałoby jednolite studium zdjęcia, czegoś, co „wybiega ze sceny jak strzała i przeszywa mnie" . „Punctum jakiegoś zdjęcia to przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)" . Rolę punctum w wielu fotografiach World Press Photo para­ doksalnie może realizować napis, czyli element zewnętrzny wobec zdjęcia. W niektórych foto­ grafiach to on właśnie najbardziej uderza widza, kieruje uwagę na określoną rzecz. Zygmunt Bauman proponuje przeformułowanie kartezjańskiego cogito na „krzyczę, więc jestem". Taki charakter mają współczesne me­ dia. „Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniej­ sze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej n i ż wstrząsy wczoraj­ sze. Jeśli zatem o pożądaną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i upar­ cie z w y ż k o w a " . Zdjęcia World Press Photo nie potwierdzają tej tendencji. Zataczają raczej pewien krąg, od twórczych zdjęć poruszających różnorodną tematykę po coraz bardziej drastycz­ ne (ich brutalność staje się największa w czasie wojny w Wietnamie w latach 60. oraz później, 13 14 15 16 17 15 16 17 Ibid., s. 47. Ibid. Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń obrazu. Uwagi o fotografii, KR, 1995, s. 62. Warszawa 1996, s. 72. BARBARZYŃCA PD08 �Trup i estetyka 57 w latach 80.), po czym znowu w latach 90. stają się coraz bardziej artystyczne i mniej dosłowne. Większość fotografii (30) jest czarno-biała. Może to wydawać się zaskakujące, ponieważ zdjęcia dokumentalne są tradycyjnie kojarzone z barwą. Czerń i biel cechuje natomiast fotografię arty­ styczną. Zdjęcie w skali szarości nie rozprasza uwagi widza na niepotrzebne detale, pozwala skoncentrować się na formie. World Press Photo oprócz reportażu ma również ambicje formalne. Między innymi to właśnie zarzucają fotografiom przeciwnicy konkursu. Na portalu internetowym Widelec.org za­ mieszczono wszystkie zdjęcia, które wygrały konkurs od 1955 roku. Poniżej zaczęły pojawiać się komentarze użytkowników. Na 81 postów tyl­ ko jedna osoba wyraziła się o brutalnej fotografii jednoznacznie pozytywnie. Większość (60 ko­ mentarzy) zwraca uwagę na cierpienie przed­ stawione na zdjęciach. Jedną czwartą wszystkich postów stanowią emocjonalne opinie o brutalno­ ści fotografii: „Potworna szara rzeczywistość...", „przerażające", „straszne, ale prawdziwe..." . Według Baumana cechą moralności ponowoczesnej jest przeniesienie wartościowania z etyki na estetykę, niechęć do podejmowania odpowie­ dzialności do czynnego bądź emocjonalne­ go zaangażowania . Sułkowski natomiast pisze o dzisiejszym odchodzeniu od etyki przy ocenie obrazów: „Tradycyjnie dla człowieka pierwotną odniesienia było wartościowanie moralne współcześnie uczvmv sie z mediów p r z y d a d a ć światu bez odniesień do tei pierwotne ramy analizuiemy techniczne aspekty przedstawienia lub po prostu gapimy się na zagęszczony stru18 19 18 www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. We wszystkich cytatach z Internetu poprawiono ortografię. mień wypadków, nieszczęść, katastrof, ofiar i ich katów" . Jednakże do widzów World Press Pho­ to nie odnosi się ponowoczesna adiaforyzacja. Tylko pięć komentarzy na Widelec.org zwraca uwagę na walory estetyczne zdjęć, z czego trzy podkreślają jednocześnie przykre uczucia zwią­ zane z ich oglądaniem, a jeden docenia umie­ jętności fotografów. W Internecie pojawiają się wypowiedzi podkreślające fakt, że na fotografii cierpienia nie można oceniać z punktu widze­ nia estetyki: „To hipokryzja i tylko hipokryzja. Pomyśleć, że takie zdjęcia miałabym jeszcze oceniać na podstawie kryteriów typu «dobrze naświetlone*. Brr" ; „Nie lubię tego konkursu. Zdjęcia są wstrząsające, niektóre bardzo dobre, ale żerują na czyimś życiu. Na miejscu fotogra­ fa nie robiłabym zdjęcia, tylko bym pomogła, cokolwiek zrobiła. Za kasę ludzie są zdolni do wszystkieeo" W przypadku powyższych wy­ powiedzi me można mówić o baumanowskim mezaaneazowaniu Obrazy cierpienia oprócz silnych emocii wywołuia u internautów rów nież cheć działania przynaimmei na poziomie deklaratywnym oraz refleks e na tematniespra wiedliwości w świecie i własnej sytuacji (takich wypowiedzi iestSS") Fstetvzacia natomiast może noiawićsietvlkowzestaw,eniuzetvka- Zdiecia piękne, a zarazem straszne i smutne" ." 20 21 22 23 Twórcy drastycznych komunikatów medial­ nych wyjaśniają ich charakter intencją wpły­ nięcia na opinię publiczną, ponieważ obraz ma większą moc oddziaływania niż słowo. Sułkow­ ski natomiast pisze, że „zbrodnia, wojna i ludo­ bójstwo zawsze są na świecie i zawsze istnieje misja telewizji do pokazywania rzeczy godnych podzielone. Troje z siedmiu użytkowników docenia formalne walory World Press Photo, innych troje natomiast ma wątpliwości etyczne co do przedstawiania 19 Z. Bauman, op.cit., s. 58. cierpienia na zdjęciach. 2 0 B. Sulkowski, op.cit., s. 16. 22 21 World Press Photo, www.biblionetka.pl/art. photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. asp?kom = tak&oid = -l&aid = 53086, 30.12.2007. Na Biblionetka.pl opinie są bardziej rozbudowane, a zdania {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 23 www.widelec.org/world_press_ Ibid. �Weronika Chodacz 58 interwencji i potępienia. Na widza siedzącego na kanapie we względnie bezpiecznej części Euro­ py przerzuca się odpowiedzialność za losy świa­ ta, a on tego nie zauważa, on sądzi, że pokazuje mu się po prostu rzeczy interesujące, a nawet ekscytujące" . W przypadku World Press Pho­ to nie jest tak do końca. Przedstawiane obrazy rzeczywiście mogą wzbudzać zainteresowanie, ale zawsze towarzyszą mu intensywne uczucia, a nawet poczucie pewnej powinności: „To strasz­ ne, przerażające. To cierpienie, ból śmierć... za bardzo w oczy kole. Ja wiem, że takie rzeczy na świecie istnieją, ale tak rzadko o nich myślę... bo jestem bezradna. Co mogę zrobić... nic. Było, jest i będzie źle"; „To jest tak straszne i tak okrutne, że aż brak słów, łzy same zbierają się w oczach. Nie rozumiem, jak możemy żyć sobie tak nor¬ malnie ciesząc sie iakimiś drobnymi przyiemnościami dnia codziennego, gdy współcześnie dzieją się takie rzeczy, to okrutne" . Umberto Eco Z Historii brzydoty zwraca uwa£fe na. to ze Diekno oodleea ocenie niezaaneażowanei 'na tomiast brzydota iest wstrzasaiaca Podczas dv Diekno ooisuiemy takimi synonimami iak har moniine ładne oełne wdzięku synonimy brzy doty zwykle maia związek z reakcia nolepaiaca na niesmaku ieśli nie głębokim obrzydzeni,, wstręcie czy odrazie Brzydkie iest iednorześnie odnyrhaiare nienrzyiemne nrzeraza,ace nik czemne, niepokojące straszne, obrzydliwe . 24 25 ff 26 Jeden z internautów podpisujący się nickiem Mędrzecldiota zwrócił u w a g ę na szczególne walory estetyczne zdjęcia z 1984 roku przed­ stawiającego zwłoki i jednocześnie jako jedyny 24 25 B. Sułkowski, op.cit., s. 68. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 26 27 U . Eco, Historia brzydoty, Rebis, Poznań 2007, s. 16. www.widelec.org/world_press_ photo_1955_2006,id,966.html, 30.12.2007. 28 O przywracaniu porządku w toku interakcji: H . Blumer, Społeczeństwo ja\o symboliczna interakcja, wyraził się na temat fotografii jednoznacznie po­ zytywnie: „Kozackie zdjęcie, najlepsze, odkopa­ na twarz dzieciaka, trzasnę ją sobie na pulpit" . Opinia ta wywołała oburzenie. Internauci od razu przystąpili do odbudowywania zaburzone­ go systemu wartości (pięć postów) . Przywołując do porządku Mędrcaldiotę, niektórzy odwołali się nawet do gróźb: „Szkoda, Mędrczeldioto, że ja nie mogę trzasnąć Cię w ten pusty łeb. Ale cóż, są ludzie i ludziska. Straszne zdjęcia...". Inni człowiekowi, który stawia walory estetyczne ponad moralnością, odmówili człowieczeństwa: „Brak ci oczywistych, ludzkich odruchów" . Zło nie może być piękne, nie można się nim zachwycać. Koncepcja łącząca dobro i piękno (gr. KaXoKaya0ia) istnieje j u ż od starożytności i tkwi w umysłach ludzi do dziś. Eco, opisując pierwszą Estetyk? brzydoty Karla Rosenkranza z 1852 roku, wskazuje na analogię między brzy­ dotą i złem moralnym - „tak jak zło i grzech stoją w opozycji do dobra, będąc jego piekłem, tak brzydota stanowi «piekło piękna»" . Estetyzacja przemocy jednak nie jest niczym nowym. Według Sułkowskiego jednym ze starożytnych jej przejawów są żywe pochodnie Nerona, które przed podpaleniem zostały ozdobione, a pło­ nęły przy dźwiękach muzyki . Historyk sztuki może więc, jak Czartoryska, uznać estetyzację cierpienia najwyżej za przejaw złego smaku, w postrzeganiu potocznym natomiast takie dzia¬ łania wzbudzają najwyższe oburzenie. Czło¬ wiek który fascynuie sie ohyda musi być zły edyz'brzydota wiąże sie ze złem Zarzucanie fotografom estetyzacji cierpienia me pojawiło się 27 28 29 30 31 w socjologii współczesnej, red. E. Mokrzycki, Warszawa 1984, s. 71-87; H . Garfinkel, AspeĄty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, red. Z. Krasnodębski, P W N , Warszawa 1989, s. 324-342. 29 Ibid. 3 0 U . Eco, op.cit., s. 16. 3 1 B. Sułkowski, op.cit., s. 6. [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje BARBARZYŃCA PD08 �59 Trup i estetyka w r a z z p o w s t a n i e m f u n d a c j i W o r l d Press P h o t o . K r y t y k o w a n o za t o j u ż fotografie gospodarczej depresji w Stanach Z j e d n o c z o n y c h Dorothei Lange . Pisał też o t y m Walter B e n j a m i n . 3 2 3 3 Z a w y k o r z y s t y w a n i e c i e r p i e n i a k r y t y k u j e się również media informacyjne. Czartoryska p i ­ sze o W o r l d Press P h o t o : „ T a k i n i e jest ś w i a t , t a k a jest t y l k o f o t o g r a f i a p r a s o w a o k r e ś l o n e g o r o d z a j u " . T e n z a r z u t m o ż n a raczej o d n i e ś ć d o 3 4 t e l e m e d i ó w , które k r e u j ą f a ł s z y w ą w i z j ę w r o g i e j r z e c z y w i s t o ś c i . S u ł k o w s k i p r z y t a c z a statystyki r e ­ alnej p r z e s t ę p c z o ś c i , z g o d n i e z k t ó r y m i n a 100% przestępstw 0,1% t o morderstwa, 0,8% gwałty seksualne, 3,5% r a b u n k i , 7,8% n a p a ś c i p e r s o n a l ­ ne n a t o m i a s t z d e c y d o w a n a w i ę k s z o ś ć 77 8 % t o w ł a m a n i a i k r a d z i e ż e . P o t r z e b a sensacji w pro¬ g r a m a c h i n f o r m a c y j n y c h d o k ł a d n i e o d w r a c a te proporcje: 87% wydarzeń w n i c h przedstawia­ n y c h dotyczy przestępczości z u ż y c i e m przemocy f i z y c z n e j . W świetle t y c h statystyk t r u d n o jest 35 z a p r z e c z y ć m a n i p u l a c j i w m e d i a c h . M o ż e dlatego k o m e n t a t o r z y prasowi szczególnie jej świadomi starają się z w r a c a ć wystawy nodkreślaiaciefmeiednoznaczność^cze- JraczeinierobiaDrzecietniwidzowiewyrazaiacy Przeważnie i e d n o s t r o n n e W e m o c i o n a l n e opinie a r t y k u ł a c h o W o r l d Press P h o t o w G a z e c i e W y b o r c z a " niektórzy dziennikarze koncentruia sie i e d y n i e n a b r u t a l n o ś c i p r e z e n t o w a n y c h foto Jani 3 6 n a t o m i a s t cześć k o m u n i k a t ó w m e d i a l n y c h c h a r a k t e r v z u i e sie n e w n y m s c h e m a t e m I c h a„ t o r z y nainierw zwraraia nwaoe na d r a s t y c z n o ś ć i d o s ł o w n o ś ć f o t o g r a f i i , ale p o t e m , j a k b y trochę 32 B. Brauchirsch, Mała historia fotografii, Cyklady, Na temat albumu Świat jest piękny 37 38 3 6 K. Kenig, Najlepsze smutne zdjęcia, „Gazeta Wyborcza", Warszawa, 11.02.2006, s. 10; Krew, łzy, upodlenie, „Gazeta Warszawa 2004, s. 29. 3 3 na siłę, poszukują w wystawie też pozytywnych aspektów, powołując się zwykle na zdjęcia z ka­ tegorii nauka i sport . Taki opis pozwala uniknąć kreowania jednolitej wizji świata. „Codziennie otaczają nas przerażające obrazy. Widzimy zdjęcia ludów, których dzieci, wyglą­ dające jak szkieleciki z nabrzmiałymi brzucha­ mi, umierają z głodu, krajów, w których kobiety są gwałcone przez najeźdźców, i innych, w któ­ rych ludzie są torturowani, tak jak wciąż stają nam przed oczami dawne obrazy innych żyjących szkieletów, wchodzących do komór gazowych. Widzimy członki ciał rozrzucone na skutek wysa­ dzenia w powietrze drapacza chmur lub samolotu w locie i żyjemy w strachu, że nas też to może spotkać. Wszyscy wiedzą, że jest to brzydkie nie tylko w sensie moralnym, ale również fizycznym - ponieważ wzbudza niesmak, strach, odrazę niezależnie od tego że owe obrazy budzą litość gniew chęć przeciwstawienia się solidarność na­ wet jeśli akceptuje się je z fatalizmem kogoi kto wierzy że życie iest opowieścią idioty pełna krzy¬ ku i zamieszania. Żadna świadomość relatywizmu walorów estetycznych nie wyeliminuje faktu że w tych przypadkach rozpoznaiemy bez wątpienia brzydotę i nie iesteśmy w stanie przekształcić iei w coś przyiemne™" Na podstawie ooinii na temat Worlu Press Photo do słów Eco można do­ powiedzieć wiecei Nie tvlko nie iesteśmy w sta nie ale za wszelka cene nie chcemy przekształcać obrazów ciemienia w coś nrzyiemnelo Fenomen reakrii na wystawę zanrzecza istnieniu chłodne, postawy ponowoczesnego obserwatora Renger-Patscha Wyborcza", Gdańsk, 8.12.2000, s. 13. M . Niemczyńska, Dziwny jest ten świat, „Gazeta wyraził się następująco: „Nawet obraz nędzy dzięki 3 7 modnemu, perfekcyjnemu ujęciu udało się jej [fotografii] Wyborcza", Kraków, 21.09.2007, s. 9; A. Bugajska, Dwie uczynić przedmiotem konsumpcji", W Benjamin, strony świata. jako wytwórca, Wrażliwość i oko, „Gazeta Wyborcza", Kraków, 27.02.2003, s. 6; Ten nasz świat, Stołeczna", Warszawa, 17.12.1999, s. 1. s. 173. 3 4 U . Czartoryska, op.cit., s. 225. 3 5 B. Sułkowski, op.cit., s. 66. {]{){]) P D 0 8 Twórca [w:] idem, Anioł historii, Poznań 1996, BARBARZYŃCA 38 U . Eco, op.cit., s. 431,436. „Gazeta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216699350e7a30cfd016dc110cd98c5f.pdf 1e0637de88d10c661ec9a904e7c83bb6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5184 Title A name given to the resource Świat jako bezprzedmiotowość/ Barbarzyńca 2008 nr 2(12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.32-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chodań, Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław C hodań Ur. w I 983 r., student religioznawstwa UJ. Interesuje się religiami gnozy, sztuką X X wieku oraz sztuką najnowszą. Publikował w „teksty.bunkier", w s p ó ł p r a c u j e z magazynem o sztuce „ A r t e o n " . Świat jako bezprzedmiotowość Utopijne aspekty suprematyzmu Kazimierza Malewicza Sztuka przeszłości, służąca religii i państwu (przynajmniej z pozoru), powinna w czystej (nieużytkowej) sztuce suprematyzmu obudzić się do nowego życia i zbudować nowy świat - świat doznań... Kazimierz Malewicz 1 U topia to szczególny twór ludzkiej wy­ obraźni. Jest ona projekcją stanu ide­ alnego wobec marności zastanej sytu­ acji społecznej, politycznej czy też artystycznej. Może być ucieczką od rzeczywistości, może też przybrać kształty realnych postulatów i dążeń. „Utopista nie godzi się na świat zastany, nie zadowala się aktualnie istniejącymi możliwo­ ściami: marzy, fantazjuje, antycypuje, projektu­ je, eksperymentuje" . Utopia pozwala spojrzeć 2 1 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy, słowo/obraz z dystansem na daną kulturę, jest jej krytyką. Myślenie utopijne jest myśleniem twórczym. Stwarza cele, ku którym powinniśmy kierować swe wysiłki, by w zamian otrzymać prawdziwie szczęśliwe społeczeństwo, idealny system poli­ tyczny, wiedzę absolutną lub zbawienie. Utopia jest jednak nie do zrealizowania, inaczej stałaby się ideologią czy programem politycznym. Jak podkreśla znawca awangardy rosyjskiej historyk sztuki Andrzej Turowski, pojęcia „ideologia" 2 J. Szacki, Spotkania z utopią, Sic!, Warszawa 2000, s. 33. terytoria, Gdańsk 2006, s. 65. BARBARZYŃCA nn �Świat jako bezprzedmiotowość i „utopia" odnoszą się do zupełnie innych zja­ wisk. „Ideologię wiązałem zawsze z grupami ludzi, którzy posiadali władzę i dążyli do jej utrzymania. Ideologia była czymś, co uzasad­ niało ich władzę. Natomiast utopie były wizjami świata tych, którzy władzy nie posiadali" - mówi Turowski . 3 Utopie najczęściej znajdowały wyraz w for­ mie literackiej, tworząc oddzielny gatunek pisar­ stwa. Jerzy Szacki, świadom sztuczności wszel­ kich kategoryzacji, w y r ó ż n i a pięć głównych form utopii: utopię miejsca (np. Państwo Słońca T. Campanelli, Nowa Atlantyda F. Bacona), uto­ pię czasu (np. Ro\ 2240 Merciera, W roku 2000 Bellamyego), utopię ładu wiecznego (systemy religijne lub filozoficzne projektujące społeczeń­ stwa idealne, np. w Państwie Platona), utopię zakonu (jakkomuny tworzone przez ludzi powanych wokół haseł socjalizmu, anarchizmu lub też reguły zakonów religijnych, np. założe­ nia franciszkanizmu) Of aZ utopię polityki (np. utopia państwa liniowy społecznej w osiemna stowiecznej Francji czy hasła samtsimonistów w wieku X I X ) 4 Samo pojęcie „utopia" pochodzi z dzieła szesnastowiecznego angielskiego pisarza Tho­ masa More'a, którego pełny tytuł brzmi Ksią­ żeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna ja\przyjemna o najlepszym ustroju państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii . Etymologiczne znaczenie terminu ująć można dwojako. Greckie topos w znaczeniu „miejsce" z przedrostkiem „eu" oznaczałoby „dobre miejsce", a gdy przedrost­ kiem uczynić „ou", otrzymamy „miejsce, któ­ rego nie ma" . Twórczości utopijnej nie należy zawężać tylko do literatury. Aspekty utopijnie 5 6 3 Utopia to nie ideologia. 125. rocznica urodzin Kazimierza 33 mogą być zawarte w filozofii, na przykład w idei nadczłowieka u Nietzschego, w koncepcjach religijnych, gdzie przykładem są wszelkiego ro­ dzaju milenaryzmy, czy w sztuce - tu prym wie­ dli XX-wieczni malarze i poeci futuryści, z Ma¬ rinettim na czele. W architekturze utopijna była skala projektu przebudowy Berlina w latach trzydziestych X X wieku. „Sporządzone przez Alberta Speera plany przebudowy Berlina są dziś synonimem manii wielkości polityków narodowosocjalistycznych. Gigantyczne projekty budowlane znacznie przerastały ekonomiczne zasoby miasta" . Wcześniej, w wieku X V I I I , utopia w sztuce objawiała się projektami takich architektów iak Etienne-Louis Boullee czy Claude-Nicólas Ledoux. A sięgając do źródeł kulturv eurooeiskiei rzec można iż utooiinie nacechowane było myślenie artystów Grecji klasycznei ich dążenie do piękna absolutnego i próba unaocznienia w dziele zasad Prawdy Dobra i Piękna Dziś estetyka Piękna Absolut¬ nego równa się najczęściej estetyce Kiczu 7 Artysta i epoka 20 marca 1927 roku w warszawskim hotelu Polonia odbyło się otwarcie wystawy jedne­ go z czołowych przedstawicieli sztuki awan­ gardowej X X wieku, przez całe niemal życie mieszkającego w Rosji, mistrza abstrakcjonizmu i prekursora minimalizmu - Kazimierza Malewicza. Artysta, którego rodzice pochodzili z Polski, zatrzymał się tu w drodze do Berlina, skąd jego sztuka miała się rozprzestrzeniać w całej Europie Zachodniej. Dzięki temu chciał wydostać twórczość z ograniczeń syste­ mu politycznego ówczesnej Rosji, który coraz 5 ibid. Malewicza. Z prof. Andrzejem Turowskim rozmawia 6 Ibid, s. 11-12. Agnieszka Tabor, [w:] „Tygodnik Powszechny", http:// 7 J. Gympel, Historia architektury, Könemann, Kolonia tygodnik.onet.pl/1548,1153046,dzial.html. 4 Por. J. Szacki, op.cit. e ( l B ) nu BARBARZYŃCA 1996, s. 93. �Przemysław Chodań 34 bardziej ograniczał wolność wypowiedzi. Tak jak Wassily Kandinsky i Marc Chagall chciał uzyskać m i ę d z y n a r o d o w e uznanie. Pomimo iż osobiście nigdy nie dotarł do artystycznego centrum świata, jakim był wówczas Paryż, jego dzieło należy do szczytowych osiągnięć w histo­ rii sztuki awangardowej. Kazimierz Sewerinowicz Malewicz przy­ szedł na świat w Kijowie w 1879 roku . Na ogół uznawany bywa za artystę rosyjskiego, ale polscy rodzice i dzieciństwo spędzone na ukraińskich wsiach nie pozostały bez wpływu na jego twór­ czość. Ową wielokulturowość odzwierciedla język jego rozpraw teoretycznych, który był mieszaniną rosyjskiego, polskiego i ukraińskiego właśnie. Polskim czytelnikom teksty Malewicza starała się przybliżyć, między innymi, Helena Syrkusowa. Fragmenty tych pism w jej tłuma­ czeniu ukazywały się w słynnym piśmie polskiej awangardy „Blok". Przez wiele lat twórca 8 utrzymywał żywy kontakt z Włady¬ sławem Strzemińskim oraz Katarzyną Kobro. Należeli oni do prowadzonej przez Malewicza grupy Unowis Jak wyglądały prace Malewicza sprzed 1909 roku, nie dowiemy się nigdy, gdyż zostały przez artystę spalone. Ten, zdawałoby się, dramatycz­ ny akt wydaje się jednakowoż w pełni zrozu­ miały. Malewicz stopniowo, acz konsekwent­ nie, odchodził od malarstwa figuratywnego, mimetycznego ku czystej, bezprzedmiotowej abstrakcji. Tak jak wielu innych młodych ar­ tystów w tym czasie chciał zerwać wszelkie związki z uznćinćj za gorsza, konformistyczną i niepasującą do prawdziwego modernisty sztu­ ką akademicką. Z pomocą przyszły rewolucyjne hasła włoskiego futuryzmu oraz francuskiego 8 Fakty z życia Malewicza podaję za: A. Turowski, kubizmu, szybko podbijające umysły młodych, zbuntowanych artystów w całej Europie. Nowe czasy wymagały nowej sztuki, której głównym celem miało być oddanie klimatu miasta, jego specyfiki i dynamiki. Miasto, masa, maszyna! Dla niepokornych twórców rosyjskich z po­ czątków X X wieku bardzo w a ż n e były lata 1907-1912, czas intensywnej wymiany myśli artystycznej z Europą Zachodnią, czas poszuki­ w a ń własnej tożsamości w nurcie sztuki awan­ gardowej . Pierwsza duża prezentacja nowej sztuki europejskiej miała miejsce w Moskwie w 1908 roku. Pokazano wtedy dzieła między innymi Braque'a, Cezanne'a czy Matisse'a. Wzorem swych zachodnich kolegów młodzi rosyjscy twórcy zaczęli się skupiać w licznych ugrupowaniach, których celem było pozby­ cie się balastu sztuki tradycyjnej, akademickiej i tworzenie dzieł nowatorskich oboietnych na gusta szerokich mas odbiorców Przykładem może być Związek Młodzieży ugrupowanie artystyczne powstałe w Petersburgu w roku 1909 oficjalnie zarei estrowane rok DÓźniei W wystawach organizowanych nrzez związek brali udział tacy artyści, jak Kazimierz Malewicz W ł a d i m i r Tathri Aleksander Ekster 9 Olaa Rodanowa czv Michał Miatuszvn fi,n,rv,rvrznei W o n e r v 7uKrir<tu,n JnlkweLil intenJwLh autor nJjnńrrm .rtv.tvr.nvrh poszukiwana o doniosłym znaczeniu w historii sztuki, awan­ gardowe i zarazem utopijne kierunki - utylitar­ ny oraz analityczny konstruktywizm, którego początki datuje się na rok 1916, oraz suprematyzm, za którego początek uznać możemy rok 1915. Wcześniej nowatorskie idee prezentowali m i ę d z y innymi tak zwani kubofuturyści, na 9 Por. A. Turowski, Wielka utopia awangardy. Artystyczne Supremus Malewicza, Muzeum Narodowe, Warszawa i społeczne 2004; item, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990. utopie w sztuce rosyjskiej 1910-1930, 2004. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość których ostatniej wystawie pod tytułem 0-10 w 1915 roku rozdawano broszurę Malewicza Od kubizmu i futuryzmu do suprematyzmu. Przez lata Malewicz pracował nad swoją teorią sztuki w tajemnicy. Pierwsze będące jej wyrazem dzieło, Czarny kwadrat na białym tle, powstało w 1913 roku, a publicznie obraz po­ kazano dwa lata później. Jak pisze Turowski, „filozofia suprematyzmu była w najwyższym stopniu synkretyczna, a język, w jakim została sformułowana, zaskakujący to głębią, to znów naiwnością porównań (...)" . Tak jak wielu innych twórców tego czasu artysta wzbogacał wyobraźnię nowymi teoriami z zakresu fizyki między innymi odkryciami Einsteina nieeuklidesową pangeometrią Łobaczewskiego', energetyzmem Oswalda ale również filozofia Bergsona Schopenhauera i Nietzschego Naj większy wpływ wywarły na Malewicza teozo ficzne teorie Uspienskiego szczególnie idea czwartego wymiaru Nieobce mu były oodady psychoanalizy". ' 10 W roku 1916 manifest suprematystyczny był w rosyjskich kręgach artystycznych powszech­ nie znany, a nowa koncepcja sztuki znalazła licznych zwolenników i propagatorów, między innymi Natalię Dawidową, Aleksandra Ekstera, Iwana Kluna, Olgę Rodanową. Planowano nawet utworzenie grupy twórców suprematystycznych Supremus, do czego ostatecznie nie doszło . Malewicz pozostawił po sobie sporą spuści­ znę w postaci prac teoretycznych dotyczących zarówno jego własnej twórczości, jak i wiele analiz z zakresu historii form malarskich, na przykład Wprowadzenie do form elementu do­ datkowego w malarstwie, Deformacja w kubi12 10 A. Turowski, Malewicz w Warszawie, op.cit., s. 314. 35 zmie czy O sztuce. Często był zapraszany do wygłaszania wykładów, a jeden z nich -Analiza współczesnych kierunków w malarstwie, arty­ sta wygłosił na wspomnianej wystawie w War­ szawie w 1927 roku. Malewicz zajmował się działalnością pedagogiczną. Pracował w Szko­ le Sztuk Pięknych w Witebsku, gdzie w 1921 założył własną grupę artystyczną Unowis. Był współorganizatorem Instytutu Kultury Arty­ stycznej w ówczesnym Piotrogrodzie, a od 1925 roku jej dyrektorem. Zmarł w Leningradzie 15 maja 1935 roku . 13 Twórca suprematyzmu zawsze podkreślał nieutylitarny charakter swojej sztuki. Z pogardą pisał o „życiu praktycznym", które „(...) wciska się jak nachalny intruz w każdą formę arty­ styczną i sugeruje nam, że utylitaryzm jest jej początkiem i celem" . Obce były mu, zyskujące wówczas znaczenie i popularność, takie nurty jak konstruktywizm czy produktywizm. Male­ wicz wyznaczał artyście doniosłą rolę w kształ­ towaniu „nowej świadomości" społecznej, odże­ gnywał się jednak od współpracy z władzą i od tworzenia sztuki propagandowej . Autora pisma „Świat jako bezprzedmiotowość" uznaje się za artystę rewolucji, nie była to jednak rewolucja polityczna, lecz duchowa. 14 15 Awangardowe utopie komunikacji bezpośredniej Według Rolanda Barthesa współczesność rodzi się wraz z rozwojem samoświadomości językowej, w konsekwencji czego „(...) proble­ my kultury 2. połowy X I X i X X wieku nale­ ży rozpatrywać w perspektywie utopii języko­ wych, w których zawsze współbrzmią z sobą 13 Por. A. Turowski, Supremus Malewicza, Muzeum 11 Ibid., s. 315. Narodowe w Warszawie, 2004. 12 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 29. 14 15 £ ( 1 B ) nu BARBARZYŃCA K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 74. A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit. �Przemysław Chodań 36 mallarmeańskie «zmienić jczyk» z marksowskim « z m i e n i ć świat»" . Andrzej Turowski, niestrudzony badacz awangardy, pisze o „utopi języka uniwersalnego", której przedstawicielami w sztuce rosyjskiej byli między innymi Wassily Kandinsky, Kazimierz Malewicz i Aleksander Rodczenko. Szukali oni takiej formy komuni­ kacji, która wykraczając poza zwykły dyskurs językowy, byłaby bezpośrednim wyrażeni idei. Jednocześnie uznano sztukę za równoprawny z nauką czy filozofią sposób na poznanie 1 ZFOzumienie świata. Twórczość wymienionych arty­ stów była też buntem wobec alienacji i reifikacji jednostki w bezdusznej machinie społecznej oraz rodzącego sie właśnie totalitaryzmu poli¬ tycznego narzucającego własna ograniczona do celów oroDagandowych wizie sztuki Artysta awangardowy zdawał sobie sorawe z naradek salności konch/cii ludzkiei - noszukuiacei wol ności a Jednocześnie uwiWanei w ograniczenia iakie 'narzucaia historia s p o ł e c z e ń s t w o i e z v k ' 16 P o d s t a w o w v m w a r u n k i e m nrzv,ecia n r o c e s ó w a l i e n a r v i n v r n za ź r ó d ł o t w ó r c z o ś c i a w a n a a r d v a r t ^ J ; W,znanie no n i e r w ^ e i e L / artystycznej jest uznanie po pierwsze, ze aynamiKa twórczości jest m o ż l i w a uwarunKowana procesem wyobcowania po drugie wagi pod­ miotowej świadomości tego wyobcowania, pro­ wadzącej Ku próbom jego zniesienia lub prze­ zwyciężenia przez twórczość . U l a Malewicza sensem przekroczenia stanu alienacji, do którego prowadzi! suprematyzm nie było pogodzenie człowieka ze światem. Dąży! on do ukazania wolności w wymiarze duchowym. Z pomocą miał przyjść nowy język sztuki. Bowiem tylko sztuka, wedle artysty, jest w stanie wyzwolić świadomość człowieka od balastu racjonalnego pseudopoznania i pokierować ją ku odczuciu świata jako bezprzedmiotowości . Pierwsze eksperymenty językowe oraz uto­ pijne wizje społeczeństwa i jednostki w sztuce X X wieku były dziełem futurystów - początko­ wo we Włoszech, potem w wielu innych krajach Europy, także w Polsce i Rosji. W nurcie tym obserwujemy bezkompromisową krytykę tra­ dycji (malarskiej, religijnej, światopoglądowej - każdej) oraz pęd ku stworzeniu nowej sztuki dla jednostek, których środowiskiem jest prężne i dynamiczne miasto. Futuryzm był nie tylko wizją artystyczną, ale również, przynajmniej w ambicjach, próbą stworzenia antropologii człowieka miasta. Najbardziej skrajnym, cho­ ciaż rozgrywającym się na papierze, wyrazem buntu młodych twórców były eksperymenty lingwistyczne. Poeci futuryści zdekonstruowali język a wraz z m m dawnego człowieka i jego Świadomość. Posiłkując się wizją komunikacji bezpośred­ niej, awangarda wydawała na świat wiele utopii językowych, „wynikających z wszelkiego rodza­ ju naruszenia kodów łącznie z ich eliminacją (...)" . Nowy język miał być wyrazem wolności i próbą przezwyciężania kulturowej alienacji, miał być językiem w pełni autorskim i uniwer­ salnym zarazem. Analizę formalnych ekspery­ mentów artystów z kręgu awangardy, uznających sztukę za rodzaj języka, przeprowadza Turowski W oparciu o klasyczną rozprawę Ferdynanda de Saussure'a pod tytułem Kurs językoznawstwa ogólnego. Szczególne znaczenie ma tu koncep­ cja znaku jako podstawowego elementu syste­ mu semiotycznego. W uieciu tym znak zawiera w sobie dwa składniki - element znaczący i zna czony. Choć w założeniu wewnątrzznakowe skoiarzenie elementu znaczącego i znaczonego iest dowolne związek ten w rzeczywistości iest regulowany przez kod, który na mocy konwencj i 19 18 16 Ibid., s. 88. 19 17 Ibid., s. 181. s. 143. A. Turowski, Wielka utopia awangardy...,, op.cit., 18 Por. K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy...,op.cit. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 37 łączy określony plan wyrażenia (przedstawiają­ ce) z pojęciem (przedstawione)" . Rządząca ko­ dem znakowym społeczna umowa daje ludziom możliwość komunikacyjnego porozumienia. „Utopia komunikacyjna awangardy ma charak­ ter paradygmatyczny w świadomym kwestiono­ waniu (...) struktury komunikatu ze względu na jego wewnętrzne prawa i konstytuujący go kod jako zasadę przyporządkowania znaczenia (...)" . To, do czego dążył Malewicz, to utopia komunikacji pozakodowej, wiara w stworzenie języka zdolnego wyrażać duchową istotę rzeczywistości . Nie bez powodu Piotr Piotrowski zali¬ cza. go do metafizycznego nurtu awangardy . 20 21 22 gra wynikająca z pozarozumowego realizmu Malewicza" . Problem języka w sztuce podjął również Wassily Kandinsky. Znajdujemy u nie­ go utopię komunikacji pozakodowej, „zakła­ dającą możliwość pominięcia języka, wierząc w pozajęzykową ekspresję" , nazwaną przez Turowskiego utopią synestezyjną. Poczynania Rodczenki nazwano utopią reistyczną, rozwój filozofii suprematyzmu natomiast doprowadził Malewicza do utopii fenomenologicznej . 25 26 27 Suprematyzm Suprematyzm był systemem filozoficznym Kazimierza Malewicza i nurtem w sztuce awan­ Śmiałe manipulacje materią słowną niepo­ gardy rosyjskiej pierwszej dekady i lat 20. X X kornych poetów futurystów oraz materią malar­ ską kubistów z początków X X wieku zainspi­ wieku. Teoretyczne podłoże swej sztuki rozwi­ rowały do eksperymentów formalnych również jał artysta przez wiele lat. Najbardziej płodnym Malewicza. Dla twórcy suprematyzmu był to okresem były lata 1913-1920. Twórczą ewolucję okres tak zwanego realizmu pozarozumowego jego poglądów unaoczniają nam okresy czarny, oraz dekonstrukcji logicznego języka malarstwa barwny i biały jego malarstwa. W roku 1915 w celu badania jego struktury. Około roku 1913 pokazany został po raz pierwszy Czarny kwa­ rosyjski twórca, zainspirowany kubizmem synte­ drat na białym tłe. Kwadrat jako podstawowa tycznym, malował dzieła, w których „zestawiane forma suprematyzmu, rozwijająca się w formy z sobą przedmioty na zasadzie dość odległych pochodne - koło i krzyż, był dla Malewicza skojarzeń układały się w formy dopełniających symbolem ładu porządku wyższego stopnia się rebusów bądź też były bezpośrednio czy­ znakiem zwycięstwa człowieka nad chaosem natury Siła obrazu tkwi w tym że ma on moc telne a czasem robiły wrażenie oderwanych rzuconych przypadkowo kombinacji" . Był tó oddziaływania równą ikonie Nawet sam artysta określił to dzieło jako naga pozbawiona ram początek drogi k u malarstwu bezprzedmio towemu oraz czas poszukiwania autorskiego ikonę swego czasu" . Czarny kwadrat na białym iezyka zdolnego wyrazić rodzące sie koncepcie tłe nie odsyła nas do żadnego obiektu poza nim samym ftak dzieie sie w sztnre mimetvcznei^ filozoficzne. „Rozluźnienie narracyjnej i kom strnkcvinei 'zasady kompozycji aż do zerwania konrentruie sie na sobie Stanowi to o antote lirznvm charakterze s,,nrematvstvrzneao Hzieła związków l n m r z n v r h a dale, nrzemieszania Nie wystawiłem «pustego kwadratu* lecz wrawielu poziomów semantycznych - to typowa 23 24 28 _ 20 Ibid., s. 71. 24 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 96. 21 Ibid., s. 188. 25 Ibid, s. 94. 26 Ibid., s. 147. 22 Ibid. 27 Por. A. Turowski, Wielką utopia awangardy..., op.cit. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 28 Por. G. Krzechowicz, Malewicz, wielki utopista XX w., Poznań 1993. Artbiznes.pl. 23 Por. P. Piotrowski, Artysta między W) PD08 rewolucją BARBARZYŃCA i reakcją, �Przemysław Chodań 38 żenię bezprzedmiotowości" - pisał Malewicz . To, w j ak wielkie wzburzenie obraz ten wprowa­ dził zwolenników sztuki tradycyjnej, najlepiej oddaje znany cytat: „Przepadło wszystko, co kochaliśmy. Znaleźliśmy się na pustyni... Przed nami czarny kwadrat na białym tle" . Następ­ ny okres reprezentuje seria obrazów barwnych. Głównym dziełem tego okresu jest Czerwony kwadrat z 1915 roku. Jest on swoistym sygnałem rewolucji w sztuce. Oznacza ostateczne zerwa­ nie z przedmiotowością. Okres biały, przypada­ jący na lata 1918-1919, którego reprezentantem jest szczytowe dzieło Malewicza - Biały kwadrat na białym tłe, był w rozumieniu artysty kresem możliwości malarstwa i początkiem filozoficz­ nego ujęcia idei artystycznych. Teoria suprematyzmu zakłada nieograni­ czone możliwości poznawcze człowieka, wierzy w możliwość dotarcia do prawdziwej wiedzy czy może lepiej - do odczucia prawdziwej rzeczy­ wistości. Instrumentem poznawczym uczynił Malewicz wykraczającą poza logiczny dyskurs językowy intuicję. Według artysty „istota rze­ czywistości, z uwagi na swój charakter (niecią­ gły, alogiczny), nie może być (...) poznawana za sprawą doświadczenia zmysłowego i intelektu­ alnego" . Tylko intuicja pozwala odczuć istotę jedności człowieka, świata i kosmosu. Powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni, zwanej również Otchłanią lub Pustynią, to cel, ku któ­ remu dążył artysta. W koncepcji suprematyzmu poznanie ab­ solutne jest historyczną koniecznością. Mamy w niej do czynienia z historiozofią przywodzącą na myśl idee Hegla. Według Piotra Piotrowskie­ go myślenie o historii jako ideologicznym proce­ sie, którym rządzą obiektywne prawa, odnaleźć 29 30 31 można u wielu artystów rosyjskiej awangardy . U Malewicza myślenie to znalazło wyraz w kon­ cepcji socjoenergetyki, w e d ł u g której „świat zmierza (...) do coraz większej oszczędności energii, która stanowi podstawę bytu" . Ewo­ lucja sztuki, według Malewicza, poddana jest temu samemu prawu ekonomii energii co cała ludzka kultura i prowadzi od sztuki figuratyw­ nej poprzez coraz większe uproszczenie form do abstrakcji i w końcu do suprematyzmu. „Przez suprematyzm rozumiem supremację czystego wrażenia (uczucia, doznania, przeżycia) w sztu­ kach plastycznych" - pisał Malewicz. Według niego to właśnie sztuka jest „w stanie, budując nową realność pozarozumową (...), przezwycię­ żyć pozorne sprzeczności świata logiki trójwy­ miarowej i połączyć przeciwieństwa w wyższej jedności" . Szczytowym osiągnięciem sztuki i kresem poznania jest idealnie czysty, będący od­ czuciem bezgranicznej przestrzeni, uniwersum i nicości zarazem - Biały kwadrat na białym tłe z 1919 roku. Utopię fenomenologiczną, której wyrazem jest Malewiczowski Biały \wadrat, interpreto­ wać można w ramach refleksji nad istotą języka i formalnych eksperymentów awangardy. Jak twierdzi Turowski, patrząc z punktu widzenia struktury znaku, w obrazie tym doszło do mak­ symalnego rozdzielenia elementu znaczonego i znaczącego. „Forma nie ukazuje sobą więcej płaszczyzny. Przedstawia przestrzeń, której nie odwzorowuje schematem geometrycznym" . Było to wyciągnięcie ostatecznych wniosków z eksperymentów okresu „realizmu pozarozumowego", gdzie zachwiana została logika rela­ cji wewnątrzznakowych. Był to również „atak na zdroworozsądkową relację pomiędzy formą 32 33 34 35 36 29 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 66. 33 30 Ibid., s. 66. 3 4 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 65. 3 5 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 97. 31 P. Piotrowski, Artysta między s. 50. 32 rewolucją i reakcją..., op.cit., Ibid., s. 139. ' Ibid., s. 113. Ibid. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość 39 a pojęciem" . Biały kwadrat na białym tłe zna­ mionuje metafizyczne wykroczenie poza znie­ walające, gdyż nawykowe, myślenie oparte na schematach kulturowych i kodach językowych. Dzięki wykroczeniu poza racjonalny dyskurs dociera Malewicz do rzeczywistości nomenu, przekracza nieprzekraczalny, wedle Kanta, świat zjawisk-fenomenów, dzięki czemu uzyskuje wgląd w naturę rzeczywistości. Jak j u ż wcześniej wspomniałem, teorie Malewicza przesiąknięte były historycznym determinizmem - rozwój sztuki nieodwołalnie do­ prowadzić miał ludzkość do Prawdy. Malarstwo dąży do „(...) wyświetlenia na płytach świadomo­ ści skrytej w pomroce realności świata" - pisał artysta. Myślenie to jest myśleniem gnostyckim, a funkcją gnozy jest, jak wiemy, zbawienie. We­ dług Malewicza rolą artysty i sztuki było dojście do duchowej wiedzy o rzeczywistości i prawach nią rządzących oraz dzielenie się tą wiedzą z bliźnimi. „Skoro za przyczyną suprematyzmu sztuka doszła teraz do samej siebie - do swej czystej, nieutylitarnej formy - i poznała oczywi­ stość bezprzedmiotowego doznania, to w kon­ sekwencji próbuje ustanowić nowy, prawdziwy porządek świata oraz nowy światopogląd" . Czym charakteryzowałby się ten nowy świato­ pogląd? Pomimo podkreślania poznawczego aspektu sztuki wypowiedzi Malewicza dalekie są od optymizmu, a niektórzy widzą w nim wręcz głosiciela nihilizmu . „Suprematyzm to scepty­ cyzm wyzuty z wszelkich nadziei. Suprematyzm zajmuje postawę sceptyczną wobec poczynań kultury, próbującej za pomoca^ swych wytrychów włamać się do skarbca przyrody i wywieść zeń przyczyny zj awisk. i rzeczy, by świat nieświa­ 37 38 39 40 37 3 8 Ibid. domy uczynić ś w i a d o m y m " - pisał artysta. W y r a ź n a niechęć do wszelkich racjonalnych sposobów poznania oraz utylitarnych i materialistycznych światopoglądów nie pozwoliła rosyjskiemu twórcy na stworzenie pozytywnej i nastawionej na świat i jego cele filozofii. Teoria Malewiczowska bliska jest za to mistycyzmowi posiłkującemu się językiem negacji. „Awangarda tworzy odrębną kulturę negacji - pisze Turowski - i jeżeli podważa kulturę zastaną, to tylko dlate­ go, że ta jest oddana we władanie ideologii, jest kulturą wyobcowaną" . Tak jak główną utopijną ideą mistycyzmu jest przekroczenie relacji podmiotowo-przedmiotowej w stosunku do bóstwa i rozpłynięcie się w nim, w suprematyzmie ar­ tysta dochodzi do zrównującej wszystko nicości jako podstawy świata. „Człowiek, który chce pa­ nować, realizować moc, burzy w mistyce granice zarówno swego ja, jak i świata zewnętrznego; przestaje przeżywać cokolwiek przedmiotowo, przestaje być przedmiotem jakichkolwiek wpły­ wów, przestaje być określany; zarówno przed­ miot, jak i podmiot rozpływają się i przenikają wzajem, przechodząc w stan pozbawiony formy i treści" Tym co łączy artystę i mistyka jest tu przede wszystkim uczucie bezprzedmioto­ wości jako podstawowe odkrycie ontologiczne. Pomimo ciadeeo podkreślania nieutylitarneeo charakteru sztuki m o ż n a jednak doszukiwać się u Malewicza elementów pozytywnego pro gramu chęci wprowadzenia realnych zmian w świecie doczesnym. Mam tu na myśli tworzo¬ ne tłrzez artystę tak z^vane architektonystrzenne modele budowli konstruowane zgodnie z zasadami suDrematvzmu które mogłyby pełnić przestrzeń nowego, idealnego miasta. 41 42 43 41 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie, Universitas, Kraków 2004, s. 435. 3 9 K. Malewicz, Świat bezprzedmiotowy..., op.cit., s. 98. 4 0 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., nu BARBARZYŃCA op.cit. K. Malewicz, Świat jakp bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 437. 42 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 182. 43 G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Książka i Wiedza, Warszawa (?) 1978, s. 530. �Przemysław Chodań 40 Aspekty utopijne odnaleźć można również w suprematystycznej koncepcji przestrzeni. Tak jak cała filozofia Malewicza koncepcja ta czerpie z wielu źródeł. Turowski doszukał się w pracach rosyjskiego artysty aż czterech, nie zawsze moż­ liwych do pogodzenia, koncepcji przestrzeni . „Suprematyzm postawił (...) problem konceptu­ alnego porzucenia iluzji dwuwymiarowej płasz¬ czyzny jako jedynie wyobrażeniowej przestrzeni i przejścia do czterowymiarowej przestrzeni - tej realności w «wyższym wymiarze* - ujmowanej intuicją". Poglądy na temat suprematystycznych wyższych w y m i a r ó w były inspirowane głów­ nie teoriami teozofa Uspienskiego, wyrażonymi w słynnej książce Czwarty wymiar. Ów czwarty wymiar to mieisce gdzie przedmiotowość tra¬ ci racje bytu Tego' konceptualizacją był Biały kwadrat Dla Malewicza przestrzeń iako Ko smiczne Uniwersum .będące zarazem Absolutem i Wszechiednia — i est przestrzenia nieskończona niewymierna ^definiowalna i beznrzedmioto Tj , c e transformacja świa domośri donrowadzić nas nowinna do mowa nia r ^ J L s H . w w . L nnnktn w L r n , » ma rzeczywistości wyższego punKtuwi ozem a. w suprematystycznym zwierciadle tfog uusza, 44 w a ł 5 7 V s k f l r i f l d 7 i e k i S7n _ 1 Ir w _ ń»46 7 1Z lecnniKa, ^ztuKa, M a , inte\ ' '/ '^ f a C a K U C n r z e s t r z e n z a s . Zero symbolizuje istotę rzeczywistości, kryjącą się za różnorodnością świata i natury. Dostrzec ją można dopiero z wyższego wymia­ ru. Malewiczowska przestrzeń utopijna wiąże się z przekroczeniem podziału jednostka-swiat i taką percepcją rzeczywistości, gdzie wszystko rozpływa się w bezprzedmiotowości. Doświad­ czenie przestrzeni absolutnej równa się doswiadczemu nicości. Parząc z tej perspektywy, widać, ze 44 Por. rozdz. Teoria i filozofia, [w:] A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit. 45 K. Malewicz, Suprematystyczne 47 48 _ m poaKresiai apsuraainosc i oezsens życia przea rl IZ > ^ wyśmiewa! wszystkicn, którzy wierzą, iz natura i świat rządzą się rozumnymi zasadami W swym sceptycyzmie pisał „(. ) byc może, iz natura nie jest zbudowana (...) mądrze, praktycznie i celowo. Byc może natu­ ra wcale nie jest zbudowana i ze to cos, co niekiedy nosi nazwę matem (...) w działaniach swych nie kieruje się ani zasadą przyczyny, ani celu ( ) , byc może jest ślepa i nieświadoma w procesach sku¬ piania i rozpadania . 1 ak samo jak egzystencjaM a l e w i c z awangardy rosyjskiej 1910-1932, Universitas, Kraków 1998, s. 178. Por. A. Turowski, Malewicz w Warszawie..., op.cit., s. 322. 46 suprematyzm ma w sobie coś z teologii apofatycznej. Z tym że zamiast Boga mamy Kosmos . Na koniec chciałbym podkreślić prekursorską, w pewnej mierze, względem egzystencjalizmu rolę awangardy artystycznej początków X X wie­ ku. Futuryzm, dadaizm, konstruktywizm czy suprematyzm - wszystkie te nurty sytuowały jednostkę mocno w rzeczywistości historycznej. Artysta awangardowy miał bolesną świadomość uwikłania dążącej do szczęścia i wolności jed­ nostki w bezlitosną machinę dziejów Turowski napisał o awangardzie, że sztuka ta „nie jest ani totalną niezgodą ani zgodą na realność- jest jed­ nym i drugim jednocześnie. Stąd jej nieustające i wciąż ponawiane rozdarcie" . Artysta aw a n^a— r dowy zdziera zasłonę konformizmu i podwóinei moralności społeczeństwa w którym żyje Kryty kuieiego religie moralność i estetykę Nie mogąc znieść pustki współczesna mu kultury tworzy utopie Demitolorizacia świętem baldachimu" i bezlitosna krytyka m eszczańskiei mentalności i iei onsrów snrawiałv ze społeczeństwa oraz svs temv polityczne (no w Rosii i Niemczech) ska zvwałv nienokomvrh artvstów na banicie i eazv iLI nn/a ołownvm n , L m knltnrv ŁJJ zwierciadło, [w:] A. Turowski, Między sztuką a komuną: teksty 47 Por. A. Turowski, SupremusMalewicza..., 48 A. Turowski, Wielka utopia awangardy..., op.cit., s. 178. op.cit. 49 K. Malewicz, Świat jako bezprzedmiotowość..., op.cit., s. 438. BARBARZYŃCA PD08 �Świat jako bezprzedmiotowość lizm, który widzi jednostkę osamotnioną w świe­ cie bez Boga, awangarda postrzega jednostkę w stanie alienacji, za co odpowiedzialna jest kultura. Konstruktywizm podjął próbę zmiany otaczającej rzeczywistości i poprzez budowanie funkcjonalnych przestrzeni życiowych starał się przełamać wyobcowanie człowieka. Suprema­ tyzm, dla którego świat równał się nicości, dążył do ukazania tej „zbawczej wiedzy", głosił powrót do zrównującej wszystko Wszechjedni. Czyta­ jąc Malewicza, odnosi się wrażenie, iż posiadał on niezwykle silną świadomość wyobcowania człowieka zarówno względem natury - poprzez swój rozum jak i kultury która ogranicza jego wolność i produkuje świadomość fałszywą. Na­ leży wiec wznieść sie ponad naturę oraz ponad kulturę i z wvzvn czwartego wymiaru dostrzec wszechogarniająca Pustkę N a m y ś l przychodzą gnostyczne doktryny buddyjskie, które tak samo 41 jak Malewicz podkreślają iluzoryczność naszej codziennej percepcji rzeczywistości. Awangardy tworzyły zarówno nastawione na świat utopie heroiczne (futuryzm, konstruk­ tywizm), jak i utopie eskapistyczne (suprema­ tyzm czy teorie Kandinskiego). Powstawały one w czasie szczególnych napięć w historii Europy, tuż przed i zaraz po pierwszej wojnie światowej, a dzieła, które stworzyły, stanowią najbardziej wartościowy, płodny i nadal inspirujący frag­ ment sztuki X X wieku. Malewicz zaś, pomimo że pozostał twórcą trudnym i niezrozumiałym dla większości odbiorców sztuki, odcisnął piętno na wielu artystach, którzy korzystając z dorob­ ku suprematyzmu, rozwijali własne koncepcje sztuki jak przykład Laszlo Moholy-Nagy czy JózefRobakowski. FOT. IGOR HERZYK 1" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08cff29160f94a2ba1b78843d81084e8.pdf 4564d537f4ee9c3302823b6981ea9b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2400 Title A name given to the resource Łeś Kurbas / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.58-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chojak, Bruno Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Łes Kurbas Bruno Chojak Według metryki galicyjskiej: Aleksander Zenon (dwojga imion), według zapisu ukraińskiego: Ołeksandr Stcpanowycz, w życiu publicznym: Ł e ś Kurbas. Urodził się 25 lutego 1887 roku w Samborze, w rodzinie aktorskiej. Jego rodzice - Stepan i Wanda, występujący pod scenicznym nazwiskiem ,,Janowicz'' na deskach objazdowego, ukraińskojęzycznego teatru galicyjs­ kiego „Ruska besida" („Biesiada Ruska"), kierowanego przez antreprenera Iwana Biberowicza - znani są dość dobrze ówczes­ nej publiczności tego teatru jako para czołowych amantów. Stepan jest synem grecko-katolickiego duchownego, probosz­ cza parafii w Kuropatnikach i Starym Skałacic koło Brzeżan na Tarnopolszczyźnie. Kiedy zostaje aktorem - jego ojciec wy­ rzeka się go. Wanda jest córką „urzędnika przy Starostwie", z mieszanej rodziny (prawdopodobnie) niemiecko-polskiej. Wieloletnia tułaczka i ogólna nędza życia aktorskiego do­ prowadza rodzinę Kurbasów-Janowiczów do tragedii. Ojciec rozpija się do tego stopnia, że nie może j u ż grać. Matka wraz z ciężko chorym mężem i dziećmi zjawia się na probostwie w Starym Skałacie. Teść, który niegdyś odmówił przyjęcia młodych małżonków i ochrzczenia ich syna (a swego wnuka) Aleksandra Zenona, teraz poruszony widokiem nieszczęścia udziela im schronienia. Odtąd probostwo w Starym Skałacie staje się właściwym domem rodzinnym małego Kurbasa. Środowisko rodzinne dziadka jest kulturowo charakterystyczne, ponieważ jego dorośli członkowie zaliczają się do tzw. „moskw o f i l ó w " . Kurbas j u ż we wczesnym dzieciństwie - obok rodzimego ukraińskiego, szkolnego polskiego i urzędowego niemieckiego - poznaje również (i to całkiem nieźle) język rosyjski, co było rzadkością w ówczesnej Galicji. Kończy gimnazjum w Tarnopolu. Po maturze wyjeżdża do Wiednia, 58 gdzie na tamtejszym uniwersytecie rozpoczyna studia na wy­ dziale filozoficznym. W tym samym czasie jego ojciec umiera w stanie delirium (wrzesień 1908). Zrozpaczona matka wymusza na swym synu przysięgę, że ten nigdy nie zostanie aktorem. Jest to środek ostateczny. Wcześniej chłopca, przejawiającego wyraźne skłon­ ności do aktorstwa, starano się odwieść od tych zainteresowań bardziej łagodnie, próbując nakierować je na muzykę (opano­ wał grę na fortepianie) i literaturę (nawiązał kontakt z Iwanem Franką i nawet przesyłał mu swe utwory). Dotrzymanie tej przysięgi jest dla młodego Kurbasa niełatwe. Po przyjeździe do Wiednia związał się już z ruchem amatorskim tamtejszego ukraińskiego środowiska studenckiego, gdzie jest jednym z naj­ aktywniejszych organizatorów, reżyserów i aktorów w przed­ stawieniach i wieczorach artystycznych. Podziwia teatr Маха Reihardta. Poznaje grę Eleonory Duse w jej późnym okresie. Poznaje osobiście i zaprzyjaźnia się z najgłośniejszym aktorem rcinhardtowskim, Josephem Kainzem. Znajomość ta umożliwia mu m.in. statystowanie w wielkich realizacjach teatralnych Reinhardta. Po śmierci ojca Kurbas zmienia miejsce studiów z Wiednia na Lwów, by być bliżej owdowiałej matki. Kontynuuje studia filozoficzne, a jednocześnie nie przestaje interesować sic teatrem. We Lwowie poznaje tamtejszy teatr w jego najlepszym okresie - dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego. Nadal 0 w przedstawieniach amatorskich. Ściśle współpracuje ze swy" bliskim przyjacielem, Adamem Kocką w Komisji Sztuki D * matycznej przy Związku Studentów Ukraińskich. Kres ternu kładzie tragiczny przebieg wydarzeń w dniu 1 lipca 1910 ro na uniwersytecie lwowskim. W trakcie manifestacji student 1 1 1 �ukraińskich, domagających się utworzenia we Lwowie uniwer­ sytetu z ukraińskim językiem wykładowym, dochodzi do bójki, w której ginie śmiertelnie zraniony Adam Kocko. Kurbas, jako współuczestnik zajść, zostaje aresztowany, a następnie karnie relegowany z uczelni. Po tych wydarzeniach położenie Kurbasa staje się tragiczne, pragnie poświęcić się wyłącznie teatrowi, jednakże jest związa­ ny przysięgą, złożoną wobec matki. Próbuje popełnić samobójs­ two. Tylko dzięki przytomności umysłu kolejarzy na jednej ze stacyjek pod Lwowem unika śmierci. Matka uwalnia go od przysięgi. Kurbas - zainteresowany reżyserią - nawiązuje wpierwszej połowie 1912 roku krótkotrwały kontakt z działają­ cym na Zakarpaciu „Teatrem Huculskim", kierowanym przez Hnata Chotkewycza. Jest to unikalny, jak na owe czasy, przykład teatru „etnograficznego". Aktorzy - niepiśmienni górale - uczą się ról „na s ł u c h " , po czym grają. Tematyka przedstawień dotyczy tradycyjnego życia Hucułów. Kurbas jest rozczarowany pracą w tym zespole, ponieważ nie ma tam właściwie miejsca dla nowoczesnego reżysera. Oczekuje się po nim raczej funkcji kogoś w rodzaju administratora teatru. Porzuca „Teatr Huculski" i wraca do Lwowa, gdzie do 1914 roku będzie występował jako aktor w zespole „Ruska besida". Jego role (poza tradycyjnym repertuarem Mychajły Stariekiego) to m. in.: Setnik w Wiju wg Gogola, Morales w Carmen Bizeta. Luter w Opowieściach Hofmana Offenbacha, Astrów w Wujaszku Wani Czechowa, Karenin w Żywym trupie wg Tołstoja i Waśka Popiół w Na dnie Gorkiego. W kwietniu 1914 odbywa podróż po Europie (Warszawa, Praga, Berlin, Monachium), aby zapoznać się z tamtejszymi teatrami i galeriami sztuki. Wybuch I wojny światowej komplikuje jego sytuację. Galicja w dużej części trafia pod okupację rosyjską. Ogranicza swą działalność do Tarnopola. Organizuje na przełomie lat 19141916 swoje pierwsze samodzielne przedsięwzięcie teatralne -„Tarnopolskie Wieczory Teatralne" (,,Ternopilśki teatralni weczory"). Poza repertuarem tradycyjnych autorów ukraińs­ kich (Kotlarewski, Stari cki, Karpenko-Karyj) występuje m. in. w Niedźwiedziu i Oświadczynach wg Czechowa. W 1916 roku. wykorzystując okoliczność okupacji rosyjskiej, przeprowadza się wraz z matką na stałe do Kijowa, gdzie zaczyna grać na scenie teatru Mykoły Sadowskiego. Sytuacja kulturalna Ukraińców w Rosji przedstawia się w tym czasie relatywnie korzystnie: od 1876 do 1881 w Rosji obowią­ zywał bezwzględny zakaz drukowania ukraińskich książek oraz wystawiania przedstawień w języku ukraińskim; po 1881 roku dochodzi do pewnej liberalizacji - wolno już wystawiać tradycyjny ukraiński repertuar „etnograficzny" (np. Kotlarewskiego), ale nie wolno dokonywać tłumaczeń utworów literatury światowej na ukraiński ani wystawiać ich po ukraińsku w teat­ rze; po 1905 roku, w wyniku rewolucji lutowej, następuje dalsza liberalizacja. Wykorzystuje to Mykoła Sadowski, obok Marii Zańkowieckiej - najwybitniejszy z ówczesnych koryfeuszy sceny ukraińskiej. W 1916 tworzy w Kijowie pierwszy w histoЙ, stacjonarny teatr ukraiński. U Sadowskiego Kurbas debiutuje rolą Zbigniewa w Mazepie Słowackiego. Ale do historii przechodzi jego kreacja Chles•akowa w Rewizorze Gogola, którego wystawiono na 10 °cznicę istnienia sceny Sadowskiego. Rola ta utwierdza pozy4? Kurbasa już jako aktora wybitnego na tle dominującego *tym czasie w życiu kulturalnym Ukraińców ..teatru koryfcuУ - tj. Sadowskiego-aklora i jego otoczenia. Jednakże ten niewątpliwy sukces nie satysfakcjonuje Kur~a. Niebawem dostrzega całą złożoność sytuacji; teatr ukraińuwolniony od dotychczasowych ograniczeń administracyj™> Powoli wydobywa się z ciążącego na nim „etnografiz• ale jednocześnie szybko kostnieje i nabiera wszystkich r 11111 najgorszych cech tradycyjnego teatru mieszczańskiego. Tej refleksji sprzyja niezwykle bogaty krajobraz kulturalny przy­ frontowego Kijowa. Kurbas styka się z pisarzami: Aleksym Tołstojem, Ilją Erenburgiem, Osipem Mandelsztamem, Michai­ łem Bułhakowem i Jarosławem Iwaszkiewiczem. Poznaje pri­ mabalerinę Bronisławę Niżyńską (siostrę W a c ł a w a ) oraz Juliu­ sza Osterwę i Stefana Jaracza, działających wówczas w teatrze na Meringowskiej. Jest świadkiem powstania teatru "Studya" Stanisławy Wysockiej. Kurbas gra nadal na scenie teatru Sadowskiego, ale równoleg­ le, na przełomie maja-czerwca 1916, organizuje własne studio, zwane potem „Młodym Teatrem U k r a i ń s k i m " („Molodyj ukrajinśkyj teatr"), złożone z młodych aktorów i uczniów Szkoły Dramatycznej im. Łysenki w Kijowie. W 1918 zespół ten przyjmie formę statutową: Towarzystwo Wzajemnego Zaufania „Młody Teatr" w Kijowie (Towarystwo na wiń ,,Molodyj teatr" u Kyjewi), będące jednocześnie towarzystwem udziało­ wym akcjonariuszy. Przez całą jesień i zimę 1916-1917 zespół intensywnie pracuje nad Edypem królem Sofoklesa oraz nad utworami scenicznymi Winniczenki, Łesi Ukrainki, Ibsena, Hauptmanna i Maeterlincka. W trakcie tych prac Kurbas opuszcza scenę teatru Sadowskiego. Z początkiem 1917 na pierwszym wolnym zebraniu działaczy ukraińskich Kijowa wybrany zostaje sekretarzem Komitetu Organizacyjnego oraz sekretarzem redakcji nowo powstałego czasopisma „Teatralni w i s t i " („Wiadomości Teatralne"). Za­ jmuje się pracą przekładową (ma już za sobą nic opublikowany przekład Młodości Маха Halbego), zaś ukazują się: Tragedia aktora Emila Lessinga, aforyzmy Oscara Wilde'a, Dramat i scena Rudolfa Bliimnera i [jola Jerzego Żuławskiego. We wrześniu ma miejsce pierwsza premiera „Młodego Teatru Ukraińskiego" - Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź (Czorna Pantera i Biłyj Medwid') Winniczenki, w reżyserii Kurbasa, gdzie on sam gra również rolę Kornija. Do 1919 reżyseruje w zespole „Młodego Teatru" (także grając role w tych przedstawieniach) m. in.: Młodość Halbego (Iwaś), Ijolę Żuławskiego (Arno), W puszczy Łesi Ukrainki (Richard), Biada kłamcy Franza Grillparzera (Leon), Kandydę George'a Bernarda Show (James Mevore) i wreszcie - Edypa króla Sofoklesa (rola tytułowa). To ostatnie przedstawienie staje się wydarzeniem niebywałej wagi w historii teatru ukraińskiego, gdyż sumuje się w nim już ogromne doświadczenie Kurbasa jako reżysera i aktora. Szczególną pozycję w repertuarze „Młodego Teatru" za­ jmują kameralne „ W i e c z o r y " , poświęcone twórczości poetów ukraińskich: Ołeksandra Ołesia, Pawła Tyczyny i Tarasa Szew­ czenki. W styczniu 1919 Kubas wystawia Szopkę (Rizdwianyj wertep). Niektórzy badacze przypuszczają, że właśnie to przed­ stawienie Kurbasa, wraz z jego oryginalną architekturą scenicz­ ną ukraińskiego wertepu, wpłynęło na koncepcję strukturalnoprzestrzenną powieści Biała Gwardia (a zarazem dramatu - Dni Turbinów) Bułhakowa, który wówczas mógł je oglądać w Kijo­ wie. Na przełomie marca-kwietnia 1919 dochodzi do połączenia się zespołu „Młodego Teatru" z Państwowym Teatrem Drama­ tycznym w Kijowie. Nowa instytucja przyjmuje nazwę Pierw­ szego Teatru Ukraińskiej Republiki Radzieckiej im. Szew­ czenki (Perszyj teatr Ukrajinśkoji Radianśkoji Respubliky imeni Szewczenka). Dzieje się to w ramach powszechnej nacjonaliza­ cji teatrów miasta Kijowa, zgodnie z postanowieniem Wszechukraińskiej Rady Sztuki z 15 marca 1919. Kurbas obejmuje kierownictwo artystyczne nowego teatru. W tym okresie warta jest odnotowania współpraca Kurbasa (który posiadał wykształcenie muzyczne) z teatrami operowymi Kijowa. M . in. w sierpniu przygotowuje Halkę Moniuszki. Do 59 �premiery nie dochodzi. Kijów staje w ogniu walk pomiędzy bolszewikami, oddziałami Petlury a armią Denikina. Kulturalne życie miasta zostaje sparaliżowane. Wielu Ukraińców ucieka, ponieważ oddziały białych po wkroczeniu z wyjątkową bez­ względnością niszczą wszelkie ślady odradzającej się dotąd z dużym trudem kultury ukraińskiej. We wrześniu 1919 Kurbas zawiera związek małżeński z Walentyną Czystiakową, córką znanego solisty operowego Teatru Wielkiego w Moskwie, Mikołaja Piotrowicza Czys­ tiakową. Przed kilku miesiącami, w lutym, wstąpiła ona jako praktykantka do studia przy „Młodym Teatrze''. Aby grać, musi się nauczyć ukraińskiego, którego nie zna. Z czasem stanie się jedną z czołowych aktorek teatru Kurbasa. Będzie towarzyszyć mężowi w jego drodze twórczej i w życiu niemal do końca. Po przywróceniu władzy bolszewików w Kijowie, z począt­ kiem 1920 roku, Pierwszy Teatr Republiki wznawia s w ą działalność. Kurbas ponownie występuje w roli Chlestakowa w Rewizorze, w reżyserii Ołeksandra Zaharowa. Wkrótce potem wystawia swą pierwszą realizację Hajdamaków Szewczenki. W kwietniu 1920 powstaje nowy, Kijowski Teatr Dramatycz­ ny, znany pod swą nazwą skrótową „Kijdramte''. Obok Kurbasa do jego ścisłego kierownictwa artystycznego wchodzą: Wasyl Wasylko i Pawło Dołyna. W czerwcu 1920 „ K i j d r a m t e " wyjeżdża z Kijowa na prowincję, do Białej Cerkwi, gdzie kontynuuje działalność teatralną. Zespół trafia na ten teren tuż po kontrofensywie A r m i i Konnej Budionnego i Grupy Opera­ cyjnej Jakira. Przedstawienia są dawane we wsiach i małych miasteczkach, gdzie publiczność stanowią chłopi i robotnicy z okolicznych cukrowni. Za bilety płacą cukrem, ziemniakami i kilkoma rodzajami walut ( „ c a r s k i e " , „radzieckie", „kier e n k i " , hrywny). Kurbas nabiera wielu cennych doświadczeń w zetknięciu z tego rodzaju publicznością. W takich warunkach realizuje swego pierwszego Makbeta Szekspira, który - jak wspomina w swoim dzienniku - nie odnosi powodzenia. Ale wspomina też: „Byli tacy, którzy przez nas płakali. Byli tacy, z których tylko nasze przedstawienia uczyniły świadomych Ukraińców." Z dniem 18 listopada 1920 „ K i j d r a m t e " zostaje przemiano­ wany na Państwowy Objazdowy Teatr Wzorcowy Ludowego Komisariatu Oświaty USRR (Derżawnyj mandriwnyj zrazkowyj teatr NKO URSR). W grudniu 1920 Kurbas wystawia Haj­ damaków w Humaniu, gdzie również gra rolę Gonty. W 1921, w tymże Humaniu daje m.in. premiery: Rewizora Gogola (reżyseria) i Białych goździków Alphonse'a Daudeta, a w Białej Cerkwi - Mirandołiny Goldoniego i Nory Ibsena. W Norze Kurbas po raz ostatni występuje jako aktor (gra rolę Helmera). Z końcem 1921 Kurbas powraca do Kijowa. W marcu 1922 tworzy kolejne przedsięwzięcie: Pierwszą Pracownię Teatralną Zjednoczenia Artystycznego „ B e r e z i l " (Persza teatralna majsternia mystećkoho objednannia ,,Berezil"). Z czasem przedsię­ wzięcie to przyjmie formę instytucjonalną pod nazwą: Państwo­ wy Teatr Dramatyczny „ B e r e z i l " (Derżawnyj dramatycznyj teatr „Berezil") w skrócie: „ B e r e z i l " . Nazwa „ B e r e z i l " właściwie jest nieprzekładalna. Kurbas był poliglotą. Poza ojczystym ukraińskim oraz polskim, niemiec­ kim i rosyjskim - znał jeszcze francuski, angielski i norweski (z takich języków zachowały się jego przekłady literackie). Nie uznawał czytania przez siebie obcojęzycznej literatury dramaty­ cznej w tłumaczeniach. Sam bardzo dużo tłumaczył na ukraiń­ ski, ponieważ brakowało w tym języku tekstów z repertuaru światowego, który chciał wystawiać. Nazwa „ B e r e z i l " nawią­ zuje do norweskiego wiersza Jeg vaelger mig april Bj0rnstjerne Bj0rnsona (poety, twórcy tekstu norweskiego hymnu narodowe­ go, laureata nagrody Nobla z 1903), który Kurbas przetłumaczył (ukr. Ja wybyraju berezil). Berezil (lub: berezol) to staroukraińska forma współczesnego berezeń - czyli: „ m a r z e c " . Jednakże 60 kiedyś oznaczała ona „drugi miesiąc wiosny", czyli: kwiecień Ewentualnym polskim nowotworem j ę z y k o w y m dla oddania tej nazwy przez analogię: berezeń - brzezień byłby: berezil . b r z e z i o ł . Jednak, ponieważ jest to nowotwór językowy dlatego nazwę „ B e r e z i l " uznajemy za nieprzekładalna. Z utworzeniem „ B e r e z i l u " wiąże się początek stałej współ­ pracy Kurbasa z Wadimem Mellerem (1884-1962). Meller kończy monachijską Akademię w 1912, po czym przenosi się do Paryża, gdzie wstępuje do klasy Emile'a Bourdelle'a. W rok później wystawia j u ż w Salonie Niezależnych, obok takich twórców, jak: Picasso, Braque, Delaunay, Derain, Gleizes i Metzinger. Po rewolucji powraca do Kijowa. Robi scenografie dla studia Bronisławy Niżyńskiej. Od 1921 wykłada w kijows­ kim Instytucie Sztuki. W „ B e r e z i l u " obejmuje pracownie dekoracji, wprowadza grupę uczniów i tworzy pracownię makiet. Odtąd będzie stałym scenografem w przedstawieniach Kurbasa. Bierze udział w wystawach międzynarodowych. W 1925 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu jego makieta scenografii do jednego z przedstawień „ B e r e z i l u " zdobędzie złoty medal. Latem 1922 Kurbas wyjeżdża wraz z grupą aktorów do Białej Cerkwi. Żyją w teatralnej komunie. W repertuarze m.in.: Mirandolina Goldoniego i Angelo, tyran padewski wg Wiktora Hugo. 7 listopada 1922 w Kijowie odbywa się pierwsza oficjalna premiera „Berezilu'' - Zowteń (Październik), do tekstu i w reży­ serii Kurbasa. W styczniu 1923 otwarte zostaje białocerkiewskie (zamiejs­ cowe) studio „ B e r e z i l u " . W tym samym miesiącu powołane zostają komisje: muzealna, biblioteczna i wydawnicza. „Bere­ z i l " zamienia się stopniowo w rozbudowaną instytucję artys­ tyczną, złożoną z wielu pracowni, laboratoriów i „sztabów", zajmujących się szkoleniem aktorów, reżyserów i scenografów. W lutym 1923 ma miejsce kolejna premiera w reżyserii Kurbasa: Rur (Ruhra) do jego tekstu, a w kwietniu tegoż roku - Haz (Gaz) do tekstu Georga Kaysera. W czerwcu 1923 do Kijowa przybywa z występami Teatr im. Meyerholda z Moskwy (Meyerhold w tym czasie nie towarzy­ szy zespołowi). W Kijowie dochodzi do swoistego „pojedynku teatralnego". Teatr Meyerholda wystawia: Rogacza wspaniałe­ go Crommelyncka, Ziemia staje dęba wg Martineta i Śmierć Tariełkina Suchowo-Kobylina. Teatr Kurbasa swoje trzy naj­ nowsze przedstawienia: Październik, Ridirę i Gaz. W sierpniu tegoż roku we lwowskim czasopiśmie „Teatralne Mystectwo' ukaże się recenzja Mykoły Bażana, w której m.in. czytamy: Biomechanika u Kurbasa nic jest celem samym w sobie - jest środkiem wyrażenia celu. Ideologiczna wartość inscenizacji Meyer­ holda - delikatnie mówiąc - wątpliwa. Meyerhold jako inscenizaW to typowy futurysta poprzez fakturę i jego ideologiczna bezsilność jest typowa dla każdego czystego futurysty. Jeśli można tak иее - Meyerhold zreformował cyrk, rozszerzył jego granice, popchną) S'' naprzód, aby nadać mu szerszego znaczenia. Ale teatru nie poruszy do przodu. Meyerhold zniszczył teatr, uczynił go niepotrzebnym Meyerhold zapomniał, że teatr można wykorzystać, a co świetne uchwycił Kurbas. Meyerhold jest bezprzedmiotoweem, jest bezdusz nym, powierzchownym, ordynarnym i silnym materialista- (•••) Nie bez powodu w Kijowie powiada się. że Kurbas роков» Meyerholda. Czempion Kijowa [Kurbas] powalił na obie top* czempiona Moskwy [Meyerholda]. 20 listopada 1923 ma miejsce nowa premiera „Berezilu Jimmy Higgins Uptona Sinclaira, w reżyserii Kurbasa. rr stawienie to wywołuje ogromne, ponadlokalne "Г w oczach opinii publicznej. W styczniu 1924 Kurbas otrzyn) Jimtelegram od Meyerholda. aby zechciał wystawie swego "' ' my'ego Higginsa w Teatrze Rewolucji w Moskwie. Do wyj zespołu do Moskwy nie dochodzi. u z n 3 D �W okresie tym krystalizuje się oryginalna koncepcja teatralna kurbasowskiegoperetworennia („przetworzenia"). Nie ma ona nic wspólnego z rosyjskim terminem prieobrażenije, który ukuli rosyjscy symboliści - jako „znak pewnej nowej jakości albo zjawiska". Kurbasowskie peretworennia albo obrazne peret­ worennia („przetworzenie obrazowe") oznacza pewną teatral­ ną metaforę, względnie - „wyrażenie inaczej". W g Kurbasa widowisko teatralne składa się z szeregu scen-numerów, gdzie w każdej z nich musi wystąpić właściwe jej peretworennia. Jest ono „podstawową jednostką systemu danego spektalu". W 1924 w jednym ze swych wykładów wygłosi: I. Współczesny aktor nie przeżywa, a gra. We współczesnym teatrze jest to tendencja, którą wysuwa się jako postulat. II. Oddzielenie faktury od człowieka i mechanizacja jej (tj. faktury). III. Tendencja ku teatrowi jako wytwórczości. I V . Odejście od wszelkiej iluzoryczności. V. Nieobecność psychologizmu. W tym samym roku, w innym wykładzie: Trzeba: 1) Zważywszy, że tematy zadań na mimodramy, za pomocą których wychowujemy aktora, nadają mu sylwetkę na resztę życia, trzeba wyznaczać inne zadania. 2) Nauczyć techniki gestu: a) umiejętności wykonania gestu; b) umiejętności jego zafiksowania; c) umiejętności wykonania gestu na planie faktury zewnętrznej; d) umiejętności wykonania gestu teatralnie, to znaczy tak, aby widzowie na całej sali widzieli ten gest. 3) Co do peretworeń - to dwie trzecie można wyrzucić jako niepotrzebne aktorowi (może je znać, ale nie musi ich umieć). Te.peretworennia, które, wychodząc od psychologii, pozostają psychologiczne - odrzucić, zwrócić uwagę na peretworen­ nia akcją. 4) Rozszerzyć pracę maską. 5) Umiejętność władania ciałem z wykorzystaniem skrótu perspektywicznego. 6) Gra re­ kwizytem. 7) Nie zapominać o improwizacji. Zaledwie z tych dwóch zacytowanych fragmentów możemy wywnioskować, jak bardzo teatr Kurbasa musiał się różnić od ówczesnego teatru rosyjskiego, nie mówiąc j u ż o wszelkiego innego rodzaju „stanisławszczyźnie". Dla Kurbasa, jeszcze za jego życia było zmorą ciągłe analizowanie przez krytyków pracy jego aktorów w kontekście dorobku szkoły rosyjskiej. Dowodził wówczas, że zanim nastąpiło zetknięcie się aktorów z jego zespołu z wielką sceną rosyjską (jak choćby w czasie wspomnianego tournee zespołu Meyerholda w Kijowie), byli oni już w pełni ukształtowanym artystycznie kolektywem twórczym. Pełna rekonstrukcja kurbasowskiej teorii peretworennia bę­ dzie możliwa dopiero po intensywnej pracy badawczej spec­ jalistów. Wiadomo dotąd, że cały wysiłek twórczy zespołów -najpierw „Młodego Teatru", a później „Berezilu" - skupił się na złożonym procesie przemiany zastanego teatru repertuaro­ wego w teatr zupełnie nowy, w dużym stopniu niezależny od literatury, skoncentrowany na zagadnieniach nowego wyrazu aktorskiego i niekonwencjonalnych rozwiązaniach scenografieznych, wykraczających poza dotychczasowe ramy teatru realiyczno-iluzjonistycznego. W żywej pamięci widzów - jeszcze Powojennych - pozostała gra aktorów, wykształconych przez kurbasa, którzy odznaczali się m. in. zupełnie niepowtarzalną, •asctwą tylko i m , plastyką ruchu scenicznego. Tzw. " u k r a i ń s szkoła scenografii", również wywodząca się z tradycji rbasowskich, do dzisiaj uchodzi za najlepszą i najciekawszą obszarze teatralnym na wschód od nas. Jest rzeczą znamien­ n i że dla samego Kurbasa jako indywidualności twórczej J ardziej liczącymi się kierunkami były symbolizm i ekspreszm. p y y j widział on sprzeczności między taką ntu" ' ' ' orientacją estetyczną, a koncepcją tzw. „realizktórą to tezą odważnie występował w dyskusjach licznych. st 3 n a r Z 1116 w a s n c / m n c 1 z а Г С и ty к ^ ' ^ 4 Kurbas po raz trzeci wznawia Hajdamaków. 'ctntu tegoż roku - ma miejsce kolejna premiera jego Makbeta, a w czerwcu - w odesskiej wytwórni reżyseruje dwa filmy: Wendettę (Oko za oko) i MacDonalda (Pryhody Makdonalda, abo istorija odnijeji uhody), zaś na przełomie 19241925, w tej samej wytwórni - kolejny film: Czerwony,,Arsenal" (Arsenalci). Na marginesie należy nadmienić, że jego przed­ stawienia Jimmy Higgins i Dyktatura były ilustrowane fragmen­ tami filmowymi, również wyreżyserowanymi przez niego. W grudniu 1925 - nowa premiera Kurbasa Naperedodni (W przededniu) wg utworu Rok 1905 A. Popowskiego i A . Piotrow­ skiego. W tym samym miesiącu Kurbas zostaje wybrany delegatem do Kijowskiej Miejskiej Rady Delegatów Robot­ niczo-Chłopskich. W marcu 1926 zapada decyzja władz o przeniesieniu na stałe siedziby „ B e r e z i l u " z Kijowa do Charkowa, gdyż od tego roku miasto to staje staje się nową stolicą radzieckiej Ukrainy (będzie nią do 1936). W maju 1926 odbywają się ostatnie, pożegnalne występy „Berezilu" przed kijowską publicznością, a w czerwcu tournee zespołu do Połtawy i Odessy. 16 października 1926 Kurbas daje swą pierwszą premierę w nowej, charkowskiej siedzibie „ B e r e z i l u " . Jest nią Zolote czerewo (Zloty brzuch, franc. Tripes d'Or) Fernanda Crommelyncka. W styczniu 1927 wystawia Prolog do tekstu Stepana Bondarczuka (jest to jedno z dwóch przedstawień Kurbasa w „Berezilu", w którym Wadim Meller nie był scenografem - zastąpili go Walentyn Szklajew i M i l i c a Symaszkiewicz). Z końcem tegoż miesiąca wyjeżdża do Moskwy - wspomina o tym w swym dzienniku: Moskwa. 27 I 1927 r. Wczoraj widziałem Rewizora w teatrze Meyerholda. Po przed­ stawieniu chciało się usiąść na środku ulicy i płakać. On mnie nie może niczego nauczyć. Z wyjątkiem swojej indywidualności, która jest mi na nic. On nie może dać czegoś głębszego, niż ja. I dlatego - jego teatr - [to] rzeczywiście jedyny w tej chwili w Związku [Radzieckim], o którym warto i należy mówić, interesować się nim i studiować go. [A] zmuszeni jesteśmy tylko - śpieszyć się i chał­ turzyć. W ogóle jednak przedstawienie podobało się. Jutro idę sprawdzić wrażenia jeszcze raz. Tutaj należy zaznaczyć, że Meyerhold właśnie Lesia Kurbasa uważał za najlepszego reżysera teatralnego w Związku Radziec­ kim. Inną osobą, bez zastrzeżeń uznającą wielkość Kurbasa był Osip Mandelsztam. Notabene: właśnie we wstępie Ryszarda Przybylskiego do jego przekładu A rtykułów o teatrze Mandelsztama możemy odnaleźć pierwszą obszerniejszą wzmiankę 0 twórczości Kurbasa w polskiej prasie teatralnej ( „ D i a l o g " , styczeń 1966). Bardzo bliskie związki łączyły Kurbasa z artys­ tami Państwowego Teatru Żydowskiego w Moskwie. W kwietniu 1927 Kurbas odbywa podróż do Niemiec 1 Czechosłowacji dla zaznajomienia się z osiągnięciami tamtej­ szych teatrów - m. in. Reinhardta i Piscatora. W Pradze wygłasza wykład o życiu teatralnym Ukrainy. 4 października 1927 w uroczystym otwarciu sezonu w „Bere­ z i l u " uczestniczy Henri Barbusse - ogląda Jabłunewyj polon (Jabłoniową niewolę) I . Dniprowskiego, w inscenizacji reżysera-laboranta Januarija Bortnyka. 31 marca 1928 pojawia się kolejna premiera Kurbasa: Reformator (Narodnyj Małachij) Mykoły Kulisza. W tym samym roku Kurbas wraz z kilkoma swymi aktorami wyjeżdża do Moskwy, do MCh A T - u I I , gdzie ogląda występy japońskiego teatru kabuki, z udziałem sławnego aktora Icikawy. W g wspo­ mnień Jewgienii Striełkowej Kurbas nadzwyczaj wysoko ocenił ten tradycyjny teatr japoński, przede wszystkim w porównaniu ze swymi wcześniejszymi doświadczeniami: technikę gestu, konwencjonalnego, ale zarazem niezwykle precyzyjnego i wy­ razistego plastycznie, grę maską (tzn. maską tworzoną mięś­ niami twarzy żywego aktora), technikę długotrwałego nierucho­ mienia aktora, a także szczególną technikę przemiany aktora na oczach widza w człowieka-kukłę - odnośnie tego ostatniego 61 �elementu wspominane były doświadczenia z jego kijowskiej Szopki z 1919. 18 kwietnia 1929 Kurbas daje nowa. premierę: Myna Mazajio Mykoły Kulisza, w maju - występy gościnne „Berezilu" w Kijowie. 31 maja 1930 kolejna premiera: Dyktatura Iwana Mykytenki, w czerwcu - występy gościnne w Chersoniu. W lipcu 1931 dochodzi do gościnnych występów „ B e r e z i l u " w Tbilisi, w Gruzji, w ramach dekady kultury ukraińskiej, na zaproszenie teatru kierowanego przez Sandro Achmetelego. W repertuarze: Myna Mazajio, Hajdamacy, Dyktatura i Prolog. Są to j e d y n e występy teatru Kurbasa poza granicami Ukraińskiej SRR. 1 października 1931 premiera Narodzin Olbrzyma (Narodżennia Weletnia) - kolażu literacko-dokumentalnego wspólautorstwa Kurbasa. Reżyseria zbiorowa (Bałaban, Werchacki, Dichtiarenko, Dubowyk, Iszczenko, Sklarenko, Wesełow). 15 czerwca 1932 premiera dramatu Tetnułd gruzińskiego autora Szałwy Didianiego, w opracowaniu reżyserskim Kurbasa - reżyseria Władymyra Sklarenki. 24 września 1933 ma miejsce ostatnia premiera Kurbasa w „ B e r e z i l u " : Maklena Grasa Mykoły Kulisza. Na Ukrainie następuje początek Wielkiego Głodu. Sytuacja staje się nie­ zwykle napięta. Od roku już w prasie ukraińskiej szykowana jest nagonka na Kurbasa. 5 października 1933, po burzliwej dyskusji publicznej, kolegium Ludowego Komisariatu Oświaty USRR zwalnia Lesia Kurbasa ze stanowiska dyrektora i kierownika artystycznego „ B e r e z i l u " . Zaraz potem, 9 października, Kurbas wyjeżdża z Charkowa do Moskwy. Otrzymuje propozycję współpracy od czołowego aktora Państwowego Teatru Żydows­ kiego w Moskwie, Solomona Michoelsa. Tu następuje jeden z najbardziej niewyjaśnionych okresów życia twórczego Kurbasa. Prawie kompletny brak bliższych świadectw uzasadniony jest tym, że Kurbas wtedy był już śledzony przez N K W D . Wedle badań Nelli Kornijenko właśnie wtedy, w owym niezwykle krótkim okresie współpracy z Kurbasem Michoels tworzy swą rolę szekspirowskiego Leara, która przejdzie później do historii i do legendy Teatru Żydowskiego w Moskwie. Na afiszach jako reżyser przedstawienia wystąpi! Siergiej Radłów, z którym Michoels nie rozumiał się w ogóle i który w pewnym momencie chciał nawet zrzec się dalszej współpracy z Michoelsem. Kto więc był rzeczywistym autorem tej kreacji od strony reżyserskiej? - jest to ciągle pytanie otwarte. 26 grudnia 1933 Kurbas zostaje aresztowany w siedzibie Teatru Żydowskiego i odesłany z. Moskwy do Charkowa. Tutaj władze śledcze zarzucają mu szpiegostwo na rzecz Austrii i udział w spisku, mającym na celu zamordowanie czołowych urzędników we władzach Ukraińskiej SRR. Kurbas przyznaje się do stawianych mu zarzutów. 9 kwietnia 1934 sądowa trójka skazuje go na 5 lat więzienia. Kurbas zostaje zesłany i osadzony w obozie na Wyspach Solowieckich. W obozie, gdzie przebywa, funkcjonuje teatr przeznaczony dla administracji i personelu. Są w nim dawane przedstawienia (w tym operowe), z początku realizowane przez pracowników sprowadzanych z zewnątrz. Poziom artystyczny przedstawień jest mierny. Dlatego władze obozowe decydują się powierzyć 62 ich dalszą realizację komuś z więźniów. W y b ó r pada na Kurbasa. W latach 1936-1937 Kurbas wystawia w teatrze obozowym dla personelu następujący repertuar: Sławę Gusiewa, Arystokratów Pogodina, Wesele Kreczyńskiego SuchowoKobylina, Ucznia diabła George'a Bernarda Show, Interwencję Sławina i Demona - operę Antoniego Rubinsteina (tego samego, który nauczał w konserwatorium kompozycji młodego Piotra Czajkowskiego). 3 listopada 1937 - w trakcie obchodów 20 rocznicy rewolucji październikowej - Łeś Kurbas zostaje rozstrzelany z wyroku sądu obozowego wraz z grupą ok. 500 współwięźniów, przed­ stawicieli inteligencji ukraińskiej. Na zachowanej liście straceń jego nazwisko sąsiaduje z nazwiskiem Mykoły Kulisza, jednego z najwybitniejszych dramaturgów ukraińskich naszego stulecia. Badania nad życiem i twórczością Kurbasa dalekie są od zakończenia. Np. zupełnie niedawno dopiero udało się odnaleźć dokumenty zawierające dokładne dane zarówno o jego urodze­ niu, jak i o śmierci. A i te nie zostały jeszcze gruntownie zbadane i we właściwy sposób opublikowane. W Polsce, poza wspomnianą wzmianką pióra Ryszarda Przybylskiego, o Kurbasie milczano zupełnie. Pierwszym wydarzeniem publicznym, w którym jego postać została Polakom ukazana, było spotkanie z zespołem ukraińs­ kiego Teatru-Studia „ B u d ' m o ! " z Kijowa, kierowanego przez Serhija Proskurnię, które odbyło się 13 kwietnia 1991 roku w siedzibie Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Doszło do nawiązania stałej współpracy między kijowskim Teatrem a wro­ cławskim Ośrodkiem, zaś Serhij Proskurnia przekazał do biblioteki Ośrodka kilka unikalnych książek o twórczości Kurbasa. W wyniku nawiązanej współpracy, w dniach 3-6 listopada 1992 roku (a więc dokładnie w 55 rocznicę śmierci Kurbasa) we wrocławskim Ośrodku odbyło się sympozjum Dni Lesia Kur­ basa, w którym uczestniczyli czołowi teatrolodzy ukraińscy: Łeś Taniuk, Nelli Kornijenko, Natalia Czeczel, Natalia Filipczenko i inni. Ze strony polskiej w sympozjum wziął udział m. in. ówczesny redaktor naczelny „ T e a t r u " Andrzej Wanat. Sympozjum towarzyszyła wystawa kijowskiego Muzeum Teat­ ru, Muzyki i Kinematografii Człowiek, który był teatrem, złożona z oryginalnych, najcenniejszych pamiątek po Kurbasie. W lutym 1993 miesięcznik „ T e a t r " publikuje pierwszy, obszerny artykuł o Kurbasie pióra Natalii Jermakowej lei Kurbas. Los artysty. W lutym 1995 w krakowskim Teatrze Starym, w trakcie konferencji Spotkanie z Ukrainą polscy widzowie mogli obej­ rzeć współczesną realizację Makleny Grasy przez zespól Malej Sceny Teatru im. Szewczenki ( „ B e r e z i l " ) z C h a r k o w a - w reży­ serii Stepana Pasicznyka. Trwa stała współpraca wrocławskiego Ośrodka Grotows­ kiego z ośrodkami ukraińskimi, m. in. z Centrum Lesia Kurbasa w Charkowie i z Międzynarodowym Centrum Lesia Kurbasa w Kijowie, kierowanym przez Nelli Kornijenko, dzięki czemu materiały biblioteczne i prasowe, dotyczące życia i twórczości Kurbasa są stale uzupełniane, przez co stało się możliwe m. Mopracowanie niniejszego biogramu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9ea6e558ddffafb0686c856372cc06f.pdf 781554490b9f6103129662ccfb4c9e10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe tradycja ludowa sztuka gotycka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4470 Title A name given to the resource Korale, sosulka i szczygieł/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s.157-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrościcki, Juliusz Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Madonna z Dembego, stan po konserwacji. Juliusz Antoni tempera na desce, wym. 67 X 52,5 cm Chrościcki K O R A L E , S O S U L K A (Sztuka I gotycka a tradycje i wierzenia Na p ó ł n o c n y w s c h ó d od Kalisza, we w s i Dembe, w parafialnym kościele znajduje się gotycki obraz t a b l i ­ cowy Madonny z D z i e c i ą t k i e m . 1 I Obraz ten o w y m i a r a c h 67 X 52,5 cm, o p r a w n y w ra­ m ę z epoki (90,5 X 75,5 cm) jest malowany t e m p e r ą na drzewie l i p o w y m . W 1959 r. W i l h e l m K u k l i s — konserwator Muzeum Narodowego w Poznaniu — odsłonił obraz spod szczel­ nie z a k r y w a j ą c y c h go sukienek. Podczas tej konserwa­ c j i u s u n i ę t o powierzchowne malowanie o l e j n ą f a r b ą , o d k r y w a j ą c dawne złocenia r a m y na czerwonym p o l i mencie. Naprawiono uszkodzenia g r u n t u i m a l a t u r y na lewej ręce, na czole i na szyi Madonny oraz u z u p e ł ­ niono partie kotary i f a ł d y płaszcza z lewej. W zgeomatryzowanych w g ł ę b i e n i a c h r a m y zachowano szkiełka, założone tam prowizorycznie przez technika konserwa­ torskiego Karola S t o i ń s k i e g o . I I . 1 pokazuje obraz po ostatecznym p u n k t o w a n i u i regeneracji werniksu. Po S Z C Z Y G I E Ł ludowe) konserwacji n i e d o s t ę p n e dotychczas jego walory a r t y ­ styczne i ideowe zostały o m ó w i o n e po raz pierwszy przez M i c h a ł a Walickiego. Szeroka rama obrazu, dzięki swej w y p u k ł o ś c i , jest j a k b y oknem, przez k t ó r e w i d z i m y M a d o n n ę od p ó ł figury, t r z y m a j ą c ą na p r a w y m r a m i e n i u nagie Dzie­ ciątko, nieco odchylone do t y ł u . Na w ą s k i m parapecie oparcia t r o n u (?), nakrytego k o t a r ą , o p i e r a j ą ręce anio­ łowie. Spojrzenie M a t k i biegnie do D z i e c i ą t k a , k u jego piąstce, o b e j m u j ą c e j p ó ł k o l i s t y przedmiot, o w i n i ę t y w białą s z m a t k ę . Jest to sosulka. Na jej p ł a s k i e j powierz­ chni stoi m a ł y ptaszek, widocz;ny z p r o f i l u , p r z y w i ą ­ zany n i t k ą . iNa szyi D z i e c i ą t k a , na fcielonej tasiemce są nanizane cztery czerwone paciorki, przedzielone ga­ łązką k o r a l u . D z i e c i ą t k o kieruje twarz k u lewej stronie obrazu, ale Wzrok u t k w i ł o w dali, j a k b y nie dostrze­ gając M a t k i . Usta lekko rozwarte, w i d a ć k i l k a z ą b k ó w . Palcami lewej r ę k i t r z y m a f a ł d u j ą c ą się b i a ł ą c h u s t k ę , w miejscu prawdopodobnego w y c i ę c i a d e k o l t u ciemno­ zielonej sukni, przepasanej wysoko w t a l i i z ł o t y m p a ­ skiem. L e w ą r ę k ę podnosi ona na połę płaszcza i do2 257 �tyka n ó ż e k D z i e c i ą t k a . P r z e s t r z e n n o ś ć obrazu jest w y ­ nikiem u k ł a d u trzech płaszczyzn. Na pierwszym planie niski parapet, głębiej kotara, a p o w y ż e j tło złocone. W ciasnej przestrzeni, z a m k n i ę t e j z jednej s t r o n y pa­ rapetem ceglanym, z drugiej k o t a r ą , stoi Madonna z D z i e c i ą t k i e m . N a złocisty m u r e k o p a d a j ą ciężkie fał­ dy niebieskiego p ł a s z c z a Madonny, z o d s ł o n i ę t ą czer­ w o n ą 'podszewką. P o w y ż e j , na t l e złoconym, w o k ó ł gło­ w y Madonny i D z i e c i ą t k a p o d w ó j n e , trybowane, czer­ wone n i m b y zataczają p r z e c i n a j ą c e s i ę k r ę g i . Stosunkowo c i e k a w y m elementem b a r w n y m obrazu są postacie o b u aniołów. M a l a r z s t a r a ł Się je z r ó ż n i ­ cować odmienną gestyką, typiką twarzy a także kolo­ rem. Anioł po stronie D z i e c i ą t k a m a jasne w ł o s y , uczesane w l o k i . Z ł o t e s k r z y d ł a zostały w y o d r ę b n i o n e z t ł a czerwonym k o n t u r e m . Jego zielona suknia z czer­ w o n y m k o ł n i e r z e m kontrastuje z. c z e r w o n ą szatą i zie­ l o n y m k o ł n i e r z e m drugiego anioła o ciemnozielonych skrzydłach. Na podstawie zachowanych (przykładów m o ż n a zre­ k o n s t r u o w a ć p i e r w o t n y stan r a m y . M i ę d z y r ó ż n o b a r w ­ n y m i p ó ł s z l a c h e t n y m i k a m y k a m i , z n a j d u j ą c y m i się w owalnych w g ł ę b i e n i a c h , i s t n i a ł y w i ę k s z e romboidalne powierzchnie p ł y t e k z r e l i k w i a m i . Twarz Madonny en trois quarts, t y p rozlany, sze­ r o k i , o wysokim czole, z podniesionymi l e k k o b r w i a m i , o dość d u ż y m nosie, z m a ł y m i Ustami i zaznaczonym p o d b r ó d k i e m . K r ó t k a s z y j a . Palce r ą k d ł u g i e , zgrabne. Twarz D z i e c i ą t k a ujęta prawie k a r y k a t u r a l n i e , szcze­ gólnie: g r u b y nos, p o d b r ó d e k , d u ż e ucho oraz k r ó t k i e k r ę c o n e włosy. Razi s k r ó t przedramienia Madonny, na k t ó r e j spoczywa D z i e c i ą t k o — w relaCji do ciasnej przestrzeni ponad parapetem kotary. A r t y s t a maluje bardziej swobodnie draperie szat. Ł a g o d n y m ł u k i e m opa­ da p o ł a p ł a s z c z a , p o d w i n i ę t e g o n a p r a w e j r ę c e M a ­ donny. N a j ł a d n i e j s z y m gestem Madonny jest n a t u r a l n y ruch p a l c ó w lewej r ę k i , c h w y t a j ą c y c h t k a n i n ę p ł a s z ­ cza i j e d n o c z e ś n i e d o t y k a j ą c y c h pieszczotliwie s t ó p Je­ zusa. 3 4 Malarz nie r a d z i ł sobie z p e w n y m i detalami, np. koniuszkiem nosa Madonny czy szyją Dzieciątka, ale w zasadzie kompozycja jego, poza d r o b n y m i n i e d o c i ą g ­ n i ę c i a m i , jest poprawna. C h a r a k t e r y z u j ą c raczej p r z e c i ę t n e w a l o r y artystycz­ ne obrazu, a t a k ż e u m i e j ę t n o ś c i prowincjonalnego m a ­ larza w a r t o p o d k r e ś l i ć , że obraz jest nasycony specy­ ficzną a t m o s f e r ą e m o c j o n a l n ą . Jest t u pewien gatunek liryki. P r z y n a l e ż n o ś ć tego obrazu do malarstwa w i e l k o p o l ­ skiego p o l . X V w. zdaje się b y ć udowodniona b r a k i e m p o d o b i e ń s t w stylistycznych z zachowanymi dziełami z terenu Ś l ą s k a , K r a k o w a i Mazowsza. M o ż n a p r z y ­ puszczać, że m a ł o zbadany zespół z a b y t k ó w ziemi sie­ radzkiej i w i e l u ń s k i e j d o s t a r c z y ł b y znacznie istotniej­ szych analogii. Stosunkowo bliskie p o k r e w i e ń s t w a t y p i k i t w a r z y i t r a k t o w a n i a szat znajdujemy w Drzeczkowie. Madonna w otoczeniu rodziny W i e n i a w i t ó w , namalowana po p o ł . X V w. przez k r ą g Mistrza Pol i p t y k u św. Barbary — jest, j a k pisze W a l i c k i , „ p r z e ­ j a w e m o d d z i a ł y w a n i a sztuki śląskiej n a miejscowe ś r o ­ dowisko". Z a ś sam P o l i p t y k św. Barbary nie dostarcza m a t e r i a ł u do p o r ó w n a ń . 5 Malarz miejscowy, p o c h o d z ą c y zapewne z okolic Kalisza, znał jednak Madonny czeskie z replik 1. p o ł . XV w. Ogólny t y p kompozycji, charakterystyka twarzy M a ­ donny jest d a l e k i m echem t y p u Roudnickiego, np. M a ­ donny K r ó l ó w A n g l i i z Buckingham Palace. J e ś l i j u ż 158 j e s t e ś m y przy szkole czeskiej, to w p o r ó w n a n i u z Assiumptą ze zbioru Lanmova z 1450 r., obraz nasz wydaje s i ę b y ć późniejszy i bliższy Madonnie z Cze­ skich Budziejowic ok. 1450 r., Madonnie z Jindfichov Hradec ok. 1460 r. i Assumpcie z Destny po 1450 r. Ł ą c z y je wszystkie t y p t w a r z y Madonny oraz schemat ogólny kompozycji. Datowanie obrazu przez Walickiego na przed 1450 r. n a l e ż a ł o b y p r z e n i e ś ć na ok. 1450 r. czy nawet nieco po p o ł . X V w., ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć znacznego o p ó ź n i e n i a w stosunku do ówcześnie o b o w i ą z u j ą c y c h f o r m stylistycznych w warsztacie tego anonimowego malarza. T r e ś c i symboliczne omawianego dzieła sztuki są 0 w i e l e bardziej w a ż k i e od p r z e c i ę t n y c h w a l o r ó w a r t y ­ stycznych. P r ó b a zrozumienia sensu i genezy takich m o t y w ó w symbolicznych, jak naszyjnika k o r a l i , soiski 1 szczygła na uwięzi, oparta została na poszukiwaniach w l i t e r a t u r z e staropolskiej i na materiale etnograficz­ nym. Znana jest bowiem dobrze zależność w i e l u w ą t ­ k ó w l i t e r a t u r y X V I , X V I I i X V I I I w . od wcześniejszych t e k s t ó w ł a c i ń s k i c h . Wierzenia i zwyczaje ludowe, k t ó r e zostały zanotowane przez e t n o g r a f ó w w X I X i X X w., p r z e c h o w a ł y znaczny zespół t r a d y c j i jeszcze ś r e d n i o ­ wiecznej. P r z y k ł a d a m i z l i t e r a t u r y staropolskiej i etno­ grafii u z u p e ł n i m y b r a k u j ą c e ogniwa nie zachowanych p r o t o t y p ó w literackich, adekwatnych dla p r z e d s t a w i e ń plastycznych k o r a l i , soski i szczygła. Osobnym zagadnieniem są t w ó r c z e i p ł o d n e w ą t k i , w c h o d z ą c e d o r e p e r t u a r u f o r m ikonograficznych sztuki średniowiecznej,, za p o ś r e d n i c t w e m w y w o d z ą c y c h się z l u d u jej t w ó r c ó w - r z e m i e ś l n i l k ó w , czy t e ż poprzez jej f u n d a t o r ó w w osobach wiejskich p a r o c h ó w i w i t r y kusów. I n n y problem to o d d z i a ł y w a n i e idei l i t e r a c k i c h za­ w a r t y c h w sztuce k o ś c i e l n e j na u m y s ł y ludzi epoki. Recepcja samych dzieł sztuki sakralnej wraz z zawar­ t y m i w n i c h ideami i W ą t k a m i m u s i a ł a w z b o g a c a ć w ą t k i t r a d y c j i ustnej naszego luldu. Pisma o j c ó w kościoła, szczególnie w w ą t k a c h medyczno-magioznych i w i a d o m o ś c i a c h dotyczących przy­ rody z a l e ż n e b y ł y od powszechnych w i e r z e ń ó w c z e s ­ nych społeczeństw. U t w o r z y ł a się tradycja literacka m o ­ t y w ó w w z i ę t y c h j u ż w c z e ś n i e j z t r a d y c j i ustnej, k t ó r a p o d l e g a ł a t a k ż e wczesnej, samoistnej ewolucji i c i ą g ­ ł y m , choć n i e w i e l k i m k o r e k t u r o m w ciągu w i e k ó w . P r ó b o w a ł e m w tej części w s t ę p n e j r o z w a ż y ć ogólnie problemy talk o d r ę b n e , jak tradycja ustna, literacka i plastyczna oraz ich z a w ę ź l e n i a w p u n k t a c h z b i e g u . 8 Przy o m a w i a n i u nip. m o t y w u szczygła, p o s ł u ż ę się s t a r y m i , jeszcze antycznymi legendami, p o l s k ą t r a d y ­ cją l u d o w ą i w ą t k a m i poezji staropolskiej d l a w y j a ś ­ nienia u k r y t y c h a s p e k t ó w t r e ś c i o w y c h i dla uchwyce­ nia c i ą g u p r z e d s t a w i e ń tego tematu w malarstwie i rzeźbie. S ą d z ę 'ponadto, że wprowadzenie t a k r ó ż n o r o d n e g o m a t e r i a ł u rozszerzy znacznie możliwości i n t e r p r e t a c y j ­ ne gotyckiego dzieła sztuki. Opieranie analizy jedynie na tradycji pisarzy ł a c i ń s k i c h p o m i j a ł o b y cały aspekt, k t ó r y u m o w n i e m o ż n a n a z w a ć rodzajowo-ludowyrn. U m y s ł o w o ś ć t r z e c i o r z ę d n e g o t w ó r c y , „ m a l u j ą c e g o dla prostaczków", była niewątpliwie wykształcona w w ą t ­ kach hagiograficznych, nie obce j e j b y ł y i n i e k t ó r e s f o r m u ł o w a n i a dogmatyczne, ale najlepiej w y r a ż a ł a się w j a w n y c h aluzjach do k o n k r e t ó w ó w c z e s n e g o życia. �III R o z w a ż a n i a nad ikilkoma r ó ż n y m i możliwościami t r e ś c i o w e j interpretacji obrazu poprzedzimy podaniem m a t e r i a ł u podzielonego na trzy p o d r o z d z i a ł y : 1. S y m ­ bolika teologiczna, 2. Przedstawienia plastyczne, 3. W i e ­ rzenia ludowe. P r z y j r z y j m y się niewielkiej postaci ptaszka. Obecnie kolor jego jest ż ó ł t a w o z i e l o n k a w y i nie ma t y p o w e j dla szczygłów żółtej p r ę g i na czarnym skrzydle. Jednak po bliższych o g l ę d z i n a c h o k a z a ł o się, że jest on .przemalowany, b o d a j ż e przez „ k o n s e r w a t o ­ r ó w z X I X w.", a na skrzydle ma ledwo dostrzegalny j a ś n i e j s z y pasek. Ustalenie, że m a l a r z o w i chodziło w ł a ś ­ nie o przedstawienie szczygła, a nie np. czyżyka jest istotne dla dalszych w y w o d ó w . Szczygieł ma w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne i po­ dobnie jak inne p t a k i jest m i ę d z y i n n y m i symbolem duiszy, zmartwychwstania, ofiary, m ę k i i ś m i e r c i . W a r t o t a k ż e o d n o t o w a ć jego specyficzne w a r t o ś c i . W y s t ę p u j e b o w i e m jako zwiastun choroby, szczególnie podczas plagi d ż u m y . Europa ś r e d n i o w i e c z n a dobrze p r z y s w o i ł a sobie a n t y c z n ą l e g e n d ę o charadriusie czyli żółtqj siewce (łac. Churadrius Apricarius). Pisarz j o ń s k i Hipponax z V I w. przed Chrystusem w y r a z i ł stare wierzenia, że ptak ten u w a l n i a ł spojrzeniem chorego od żółtaczki. Arystofanes w Ptakach pokazał scenę t a r g u a t e ń s k i e g o , na k t ó r y m ptasznicy szczelnie o k r y ­ w a l i p t a k i , aby przyszli n a b y w c y nie w y k o r z y s t y w a l i ich cudownych właściwości przed s p r z e d a ż ą . W ciągu setek lat pisarze: Aelien, Pliniusz, Plutarch, św. H i e ­ r o n i m i Wincenty z Beauvais — zmieniali n a z w ę tego ptaka. Nazywano go Ikteros, Galgus, Galbulus, K l a d r i u s i t d . ; z czasem p o w s t a ł o wierzenie, że ptak ten o s ą d z a ł chorego pod w z g l ę d e m m o r a l n y m . „ T a k j a k ten p t a k czyni r ó w n i e ż Chrystus i kiedy chory człowiek ma u m r z e ć w grzechu, gniewa się na niego i odwraca swoje spojrzenie, a człowiek jest zgubiony. Jeśli zaś grzesznik chce być uratowany, w i e l k a ł a s k a Boska sprawia, że cierpienie jego jest u s u n i ę t e " . 7 T o co p i s a ł w swoim poemacie Meissner powtarza i Ceceo d'Ascoli w Vita Acerba z r o k u 1322: „Białego c a ł k i e m Calandrella p r o w a d z ą do łóżka chorego. Z tego co w a m m ó w i ę nie zapomnijcie niczego: Jeśli chora ma u m r z e ć , ptak powraca do swojego gniazda, a jeśli chora ma w y ż y ć — s p o g l ą d a na nią. Ptak w t a k i w ł a ś n i e slposób pokazuje s w o j ą n a t u r ę . Niewiasta, na k t ó r ą patrzy, o d ś m i e r c i do życia powraca. C a l a n t í r e l l o w i d z i też dusizę i m a r t w i się, że jest ona w grzechu. O, j a k wiele jest zawiedzionych nadziei na t y m świecie, k t ó r e p o p r z e d z a j ą Odkupienie i niosą ś m i e r ć " . 8 W g E. M á l e ' a w i t r a ż z Kladriusem z X I I I w. w ka­ tedrze w Lionie jest inspirowany przez tekst kazania Honoriulsa z A u t u n . Przedstawia on ptaka, k t ó r y za­ g l ą d a do oczu chorego. K o n t y n u a c j ą tej sceny w czasie jest lot p t a k a ( i l . 6). Identyfikowany z Charadriusem szczygieł m i a ł te same zalety. Na j e d n y m z o b r a z ó w Francesco di A n t o ­ nio da Viterbo szczygieł f r u n ą ł z r ą k D z i e c i ą t k a Jezus do klęczącego donatora. W e d ł u g Friedmanna obraz ten b y ł b y f u n d a c j ą d z i ę k c z y n n ą uzdrowionego mieszczanina, a ptaszek b y ł b y b e z p o ś r e d n i m symbolem tego c u d u . P o w i ą z a n o szczygła z jeszcze jednym znaczeniem, a m i a ­ nowicie z p ł o d n o ś c i ą . P ł o d n o ś ć s y m b o l i z o w a ł m i ę d z y i n n y m i ptak Acanthis, dla k t ó r e g o kolejnym wciele­ niem s t a ł się szczygieł, w r ó b e l , sikora czarna itd. D l a ludzi ś r e d n i o w i e c z a jedno byk> pewne, że t y l k o liczne rodziny m o g ą się o p r z e ć klęsce m o r u i d ż u m y . 9 10 Jak wiadomo, dla R i p y symbolem płodności jest kobieta z gniazdem szczygłów na ł o n i e . Ż ó ł t y kolor 1 1 II. 2. Dzieciątko Jezus, jragm. Madonny z Dembego. upierzenia, liczne i częste potomstwo b y ł y r ó w n i e ż p o d s t a w ą skojarzenia szczygła z płodnością. To ostat­ nie znaczenie pozostaje w p e w n y m z w i ą z k u z przepo­ wiadaniem chorób, a szczególnie d ż u m y . Na marginesie w a r t o p r z y p o m n i e ć , że krakowscy medycy z X V I stu­ lecia zalecają m.in, o d ż y w i a n i e się ptasim m i ę s e m , jed­ n a k ż e tylko tych p t a k ó w , k t ó r e żerują w polu lub lesie. Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie był też .pozbawiony m y ś l i symbolicznej. D z i e c i ą t k o Jezus — tak jak inne dzieci — b a w i ł o się ptaszkiem. A p o n i e w a ż Dziecko Jezus nie było zwy­ czajnym dzieckiem,- to szczygieł, k t ó r y znalazł się w Jego r ą c z k a c h , n a b r a ł w i e l u nowych znaczeń. W ciągu w i e ­ k ó w n a s t ę p o w a ł a stale wymiana m i ę d z y realiami, w z i ę ­ t y m i z życia a t r a d y c y j n y m i p o j ę c i a m i teologicznymi, „...średniowieczny cziowieu m y s i a i i czuł symbolami i przechodził r ó w n i e często od symbolu do symbolu, j a k od f a k t u do faktu". 12 1 3 Trudno doszukać się konkretnych ź r ó d e ł literackich, adekwatnych do obrazu z Dembego. W i a d o m o ś c i , na k t ó r y c h Friedmann opiera swoje r o z w a ż a n i a , są bar­ dzo rozproszone. W k o ń c u X I V w . K o n r a d von Megenberg pisał w Das Buch der Natur o szczygle, jako o symbolu Dobrej N o w i n y . W Psalmie L X V I I I znalazł Marcel Auber p o r ó w n a n i e gołębia do p i ę k n e j duszy i jej cudownych k o l o r ó w . Tradycja apokryficzna zawiera h i ­ storię cudu o o ż y w i e n i u p t a k ó w z gliny przez Dzie- 259 �(przedstawionego z profilu) biegnie złoty p r o m i e ń , k t ó r y nie dochodzi celu, r o z p ł y w a się w zieleni tła. T r z y ­ dziestoletni Chrystus nie ma k o r a l i k ó w , o b r o n i ł się sam. D z i e c i ą t k o Jezus przedstawiano często z c h r o n i ą ­ cymi go amuletami w .postaci k o r a l i i a g n u s k ó w . Oczy­ wiście, przeniesienie z szyi w s p ó ł c z e s n y c h dzieci w ł o ­ skich naszyjnika k o r a l i na Jezusa m u s i a ł o m i e ć zna­ czenie symboliczne. Motywacja zapewne o p i e r a ł a się na psychologicznych pobudkach, choć u podstaw m o g ł y leżeć pewne elementy rozumowania, że Jezusowi jako „ j e d y n e m u dziedzicowi" samego Boga Ojca n a l e ż y się obrona przed złymi Ż y d a m i . „ W y m a g a ł " też tego p r a ­ w i d ł o w y r o z w ó j fizyczny i u m y s ł o w y dziecka. 1 5 IV II. 3. J. B. Strachowski, Madonna z Dembego, ryt, 1766 r. Wl. Bibl. Semin. Metropolitalnego szawie. Teka: Kopersztychy II. miedzio­ w War­ ciątko. Jednak ż a d e n z wymienionych p r z e k a z ó w l i t e ­ rackich nie jest na tyle adekwatny do p r z e d s t a w i e ń plastycznych, aby m ó c p o d k r e ś l i ć jego w a ż n o ś ć . D r u g i m zasadniczym m o t y w e m symbolicznym obra­ zu jest sosulfca, czyli smok, n a p e ł n i o n y p ó ł p ł y n n ą pap­ ką do ssania. Pokarm w r ę k u Jezusa nabiera znaczenia „chleba wiecznego". Do wiernych rzucił wezwanie: „ S t a r a j c i e się nie o pokarm, k t ó r y ginie, ale k t ó r y t r w a na ż y w o t wiecz­ ny, a k t ó r y da w a m Syn C z ł o w i e c z y " . I dalej: „ J a m jest chleb żywy, k t ó r y z nieba zstąpił, jeśliby kto po­ ż y w a ł tego chleba, żyć będzie na w i e k i , a chlebem, k t ó r y ja m u dam jest ciało moje za życie ś w i a t a " . 14 Dobór cytatu u z a s a d n i a j ą c e g o , że soslka jest m i n . symbolem zmartwychwstania jest w t y m w y p a d k u ra­ czej przypadkowy. Istnieje znaczna ilość t e k s t ó w na ten temat. W zasadzie symbolika soski p o k r y w a się częściowo z s y m b o l i k ą szczygła w w ą t k a c h Zmartwychwstania, Ofiary i Zapowiedzi Męki. Nagromadzenie znaków o w i e l u podobnych znaczeniach ś w i a d c z y o n a r a s t a j ą ­ cym powoli kryzysie j ę z y k a symboli. Podczas gdy w a r ­ tości jednych z n a k ó w z d a w a ł y się d e p r e c j o n o w a ć i za­ cierać w ś w i a d o m o ś c i ogółu, p o w s t a ł y inne, k t ó r e w cią­ gu niezbyt d ł u g i e g o czasu g u b i ł y swój sens. W scenie Kuszenie Chrystusa na stosunkowo p ó ź ­ n y m — bo z k o ń c a w i e k u X V — T r y p t y k u Jerozolim­ skiego z kościoła NP M a r i i w G d a ń s k u w i d z i m y szatana r z u c a j ą c e g o czar złym okiem ( i i . 7). Z oka złego ducha 160 Nie m o ż n a w ł a ś c i w i e p o r ó w n y w a ć powstania p i e r w ­ szych p r z e d s t a w i e ń w sztuce omawianych motywów i ich rozprzestrzeniania w Polsce czy Europie. K a ż d y z nich m i a ł swoją w ł a s n ą d r o g ę rozwoju i zanikania. K o r a l m i a ł t r a d y c j ę a n t y c z n ą , szczygieł też częściowo znany b y ł ze swych w a r t o ś c i symbolicznych już przed Pliniuszem. Geneza sośki jest najpóźniejsza. Granice czasowe powstawania o b r a z ó w z tematem szczygła są bardzo rozległe. Najwcześniejszy z zacho­ w a n y c h p r z y k ł a d ó w Madonny z D z i e c i ą t k i e m , t r z y m a ­ j ą c y m Cardellino — w y k o n a ł Maestro delia Maddalena w 2. poł. X I I I w. Dwaj aniołowie i święci u z u p e ł n i a j ą t ę k o m p o z y c j ę , p r z e c h o w y w a n ą obecnie we Florencji w kolekcji Acton. W w i e k u X V I I I zupełnie zapomniany temat n a m a l o w a ł Giovanni Battista Tiepolo. Z d a w a ł sobie zapewne s p r a w ę z p o p u l a r n o ś c i szczygła we w c z e ś ­ niejszym malarstwie w ł o s k i m , ale nie r o z u m i a ł już jego w a r t o ś c i symbolicznych. Jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w mieszkaniach mieszczańskich w K r a k o w i e spotykamy reprodukcje litograficzne obrazu jednego z n a z a r e ń c z y k ó w , na k t ó r y m anioł podaje Dzieciątku ptaszka. Jest to daleki refleks tematu bardzo rozpowszechnionego w całej ś r e d n i o w i e c z n e j Europie. Można w y m i e n i ć kilkaset ta­ k i c h o b r a z ó w w malarstwie w ł o s k i m , h i s z p a ń s k i m , cze­ skim, niemieckim, flandryjskim, holenderskim, angiel­ skim i rosyjskim. Friedmann nie podaje p r z y k ł a d ó w z terenu Polski. U z u p e ł n i a j ą c tę lulkę o m ó w i m y w y n i k i p o s z u k i w a ń prowadzonych przede wszystkim na zachowanym m a ­ teriale malarstwa tablicowego. Udało się t a k ż e udo­ w o d n i ć istnienie pewnej ilości o b r a z ó w , obecnie już zniszczonych. I tak na p r z y k ł a d archiwalnie p o t w i e r ­ dzony został obraz Madonny z D z i e c i ą t k i e m „ t r z y m a j ą ­ cym gołębia w r ę c e " w kaplicy Anielskiej katedry poz­ nańskiej. 16 Z o d b i t k i graficznej w e d ł u g obrazu Madonny z Dzie­ c i ą t k i e m z Dobromila m o ż n a sądzić, że Dzieciątko t r z y ­ ma w lewej rączce ptaszka. 17 Analiza p r z y k ł a d ó w malarstwa polskiego prowadzi nas do z a s k a k u j ą c y c h w n i o s k ó w . W y s t ę p u j e ł a t w o za­ u w a ż a l n y podział terytorialny. Grupa o b r a z ó w z K r a ­ kowskiego odznacza się jednolitością, są to w ł a ś c i w i e kopie Madonny Z b r a c ł a w s k i e j . D w i e z nich datowane są na koniec X I V w., pierwsza z T r z e m e ś n i , druga z Muzeum Czartoryskich, zakupiona ze z b i o r ó w Z i e mienckiego przez hr. Badeniego. Do tego t y p u należy Madonna z T y ń c a — polichromia ś c i e n n a , z p o c z ą t k ó w X V I w. i obraz z K r a k o w a , w ł a s n o ś ć p r y w a t n a . N a j ­ p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m z k o ń c a tego w i e k u jest obraz z Odrzykonia, przechowywany w Muzeum Czartory­ skich. O d d z i a ł y w a n i e cudownego w i z e r u n k u ze Z b r a e ł a w i a najbardziej widoczne jest w w o j e w ó d z t w i e k r a - �k o w s k i m . Na t y m terenie p o w s t a ł a j e d n a k ż e Madonna ze ś w i ę t y m i z Ł ę k a w i c y , po 1500 r. Madonna z K ł o d z k a na Ś l ą s k u , dawniej z Kaiser-Friedrieh Museum w Berlinie — p o w s t a ł a w pol. X I V w. Otwiera ona śląską g r u p ę o b r a z ó w ze szczygłem. O ł t a r z ze Zgorzelca 1440 r. i t r y p t y k z Ć w i k l i c z 3. ć w i e r c i X V w . n a l e ż ą do p r z e d s t a w i e ń Madonny w otoczeniu ś w i ę t y c h . Temat św. A n n y S a m o t r z e ć zna­ ny jest w trzech p r z y k ł a d a c h . Pierwszy to obraz z k o ń ­ ca X I V w . z Muzeum Ś l ą s k i e g o we W r o c ł a w i u . D w a inne z 1. ćwierci X V I w . pochodzą z Zaeharzewic i z K a t e d r y W r o c ł a w s k i e j (epitafium kanonika W a r t e n berga). Bardzo rzadkie przedstawienie Zwiastowania ze szczygłem i m a ł p ą znajduje s i ę w Muzeum N a r o d o w y m w Warszawie, a pochodzi z kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o we W r o c ł a w i u , z ok. 1500 r. Poza dwiema w i ę k s z y m i grupami o b r a z ó w ze Ś l ą s k a i M a ł o p o l s k i — znane są zaledwie t r z y obrazy z innych o b s z a r ó w . Malarz M i c h a ł z Salzburga n a m a l o w a ł k w a t e r ę z Ucieczką do Egiptu ok. 1510 r. — G d a ń s k , Muzeum Pomorskie. Dzieciątko Jezus trzyma w lewej ręce sosulkę, a w prawej przy­ trzymuje na sznurku l a t a j ą c e g o szczygła. Na obrazie z Dąjbrowic, p o w i a t k u t n o w s k i , ś w . Jan Chrzciciel po­ daje Jezusowi ptaszka (?). Na terenie Wielkopolski Madoinna w Dembem jest j e d y n y m obrazem tego t y p u . W scenach: Narodzin i P o k ł o n u trzech króli ł a t w o z a u w a ż y ć na dachach stajenki betlejemskiej o b e c n o ś ć p t a k ó w , t r u d n y c h jednak do zidentyfikowania. P o l i ­ chromia ś c i e n n a ze Strzelnik, powiat brzeski, jest wcześniejsza od kwater, namalowanych przez Hanusza w p o l i p t y k u o l k u s k i m i Mistrza Wniebowzięcia z Warty w t r y p t y k u z Warty, z n a j d u j ą c y m się w Muz. N a r o ­ d o w y m w Warszawie. Ucieczka do Egiptu z t r y p t y k u X V I II-wiecznego św. Józefa z kościoła D o m i n i k a n ó w w K r a k o w i e pokazuje Dzieciątko z ptaszkiem i jest n a j p ó ź n i e j s z y m p r z y k ł a d e m malarstwa polskiego z oma­ w i a n y m symbolem. Zielonkawy, zgaszony kolor p t a k ó w z Hortus Conclusus z Bzia Zameokiego jest prawdopo­ dobnie n a s t ę p s t w e m przemian chemicznych b a r w n i k ó w , nie mniej obraz ten m o ż e się znaleźć w omawianej grupie jedynie ze znakiem zapytania. U d a ł o się t a k ż e znaleźć k i l k a p r z y k ł a d ó w z innych dziedzin sztuki, jak haft i m i n i a t u r a . N a l e ż ą one już w ł a ś c i w i e do zupełnie o d r ę b n e g o zagadnienia i są ma­ t e r i a ł e m d o d a t k o w y m . W bordiurach g r a d u a ł u O l b r a c h ­ ta ł a t w o rozpoznać szczygły. Ten sam m o t y w znany b y ł w hafcie. W scenach z d o b r y m pasterzem i w spot­ k a n i u ś w . Jana Chrzciciela ze św. R o d z i n ą (na k o l u m ­ nach o r n a t ó w ) z krakowskiego kościoła F r a n c i s z k a n ó w i z klasztoru w Ż a r n o w c u wyhaftowano szczygły, da­ towane na X V I I w. a w drugim ptaszka. Z o k o ł o 1470 r. pochodzi t r y p t y k z Dilna — Mistrza Svatojirskeho o ł t a r z a , obecnie Praga, Galeria Narodowa. Jan Gruningen w drzeworycie Salva Regina ze św. św. K a t a r z y n ą i B a r b a r ą — ok. 1500 r. — p r z e d s t a w i ł Dzieciątko b a w i ą c e się sosulką i ptakiem, z r y w a j ą c y m się do lotu. Podobne są do niego drzewo­ r y t y i r y s u n k i Albrechta Dtirera, z t y m jedlnakże, że jego obraz z Deutsches Museum w Berlinie Madonny z Dzieciątkiem nie przedstawia szczygła, lecz czyżyka. Oba te ptaszki m a ł o jednak różnią się t r e ś c i a m i sym­ bolicznymi. Na „liście szczygłów" w y m i e n i ł e m już g d a ń s k i obraz malarza M i c h a ł a oraz epitafium w r o c ł a w s k i e k a n o n i ­ ka P. Wartenberga. Jedynym p r z y k ł a d e m , j a k i uda­ ło m i się znaleźć na terenie Włoch, jest Madonna z Loretto — Alessandro de Padova i Giovanni Maria de Trevilso •— z Muzeum Bellomo w Syrakuzach. Nie z a j m o w a ł e m się s a m ą s o s u l k ą w r ę k a c h D z i e c i ą t k a Jezus, k t ó r a jest bardzo r z a d k i m m o t y w e m w malar­ stwie europejiskjm. Przedstawienia plastyczne Dzieciątka Je3us z kora­ lami na szyi i ewentualnie na przegubach r ą k są bar­ dzo rozpowszechnione w polskiej sztuce od k o ń c a X I V w. do k o ń c a X V I w. Na Ś l ą s k u w w i e k u X V i 1. ćwierci X V I w. m o t y w ten był bardzo popularny, tak w rzeź­ bie, j a k i w malarstwie. Zasięg .jkorala" obejmuje wszystkie dzielnice i wymienianie tak znacznej liczby p r z y k ł a d ó w mija się z celem. (Przypuszczalna ilość ok. 70 sztuk.) V O ubarwieniu ptaszka w tradycji ludowej znsma jest legenda, że kiedy Bóg rozdzielił p t a k o m kolory, szczygieł przyleciał jako ostatni i w n a g r o d ę za p o k o r ę o t r z y m a ł w s p a n i a ł e , r ó ż n o k o l o r o w e upierzenie. Legenda w wersji polskiej, z Pomorza, jest do niej bardzo zbliżona: „ K i e d y miły Bóg s t w o r z y ł p t a k ó w — p o m a z a ł ich f a r b ą , by się różniły jedne od drugich. Po szczygle, k t ó r y przyleciał ostatni, b r a k ł o j u ż S t w ó r ­ cy farby, więc ze wszystkich g a r n c z k ó w p o z b i e r a ł ostat­ k i i p o m a l o w a ł m u pierze, dlatego szczygieł jest tak pstrokaty". 19 20 Z innego ź r ó d ł a dowiadujemy się o przyjaznym sto­ sunku ludzi do oswojonego ptaszka: „ P i ę k n y ptak szczygieł i ś p i e w a nadobnie, k t ó r e by ś p i e w a ł jemu podobnie. Rzadko najdziesz, skąd go też chowają, w klatkach ludzie i w n i m się k o c h a j ą " . 2 1 W sumie u d a ł o się znaleźć 20 o b r a z ó w tablicowych z t y m m o t y w e m . „ P o s z u k i w a n i a s z c z y g ł a " w polskiej sztuce nie p o w i n n y się jednak na t y m z a k o ń c z y ć . Zapewne, m o ż n a by jeszcze nieco p o w i ę k s z y ć liczbę o b r a z ó w i rzeźb, chociaż przebadanie pod t y m w z g l ę ­ dem wszystkich krajowych z a b y t k ó w — nie jest za­ sadniczym celem tej pracy. I n n ą p o c h w a ł ą jest cytat ks. K l u k a , badacza fauny krajowej z X I X w.: „Nie ma w Polsce, ani podobno w Europie ptaszka, k t ó r y by p i ę k n i e j s z y m i o k a z y w a ł się p i ó r k a m i i k t ó r y by, po s ł o w i k u p r z y j e m n o ś c i ą swego głosu, zwłaszcza długo i statecrn'e się p o p i s y w a ł , jak szczygieł. Jedno z n a j w c z e ś n i e j s z y c h p r z e d s t a w i e ń plastycz­ nych sosulki n a m a l o w a ł malarz znany jako Mistrz Ziem Zakonu (pod w p ł y w e m czeskim) ok. 1350 r. Obraz Madonny T r o n u j ą c e j z D z i e c i ą t k i e m pochodzi ze zbio­ r ó w miejskich w K r ó l e w c u . Soska U k s z t a ł t o w a n a jest z szaty Jezusa. Inne przedstawienia należą do k r ę g u czesko-śląskiego. Św. A n n a S a m o t r z e ć ok. 1400 r. — W r o c ł a w , Muzeum Śląskie. Szczygieł dziobie soskę. Rzeźba Madonny, dzieło warsztatu M a d o n n na L w i e ok. 1390 r. z Muzeum Narodowego w Warszawie przed­ stawia Jezusa t r z y m a j ą c e g o w jednym r ę k u soskę, Chowany bowiem ś p i e w a od r o k u do roku, w y j ą w ­ szy czas k r ó t k i pierzenia... W klatce ż y w i ą się pospo­ licie tylko samym nasieniem konopnym. Z gniazda w y j ę t e i wychowane, tak się wypieszczą, że z k l a t k i wyleciawszy, siedząc na r ę k u , ś p i e w a j ą , aby się zaś tak wypieściły nigdy więcej j a k jednego pojedynczo, c h o w a ć trzeba..." Ze wszystkich odmian szczygła najbardziej są ce­ nione szczygły g ó r s k i e i leśne, z powodu ich p i ę k n e g o upierzenia. Dzieciom w w i e k u p ó ł t o r a r o k u dawano już ptaszki do zabawy. Duże zapotrzebowanie na tego 18 22 162 �, -\ r z włosia k o ń s k i e g o i stawia takie konopie gdzieś za stodołą. Podobnie z a k ł a d a się oczka na ostach. Szczygły s i a d a j ą c na nie, ł a t w o się łowią. W t y m w y p a d k u jednak ł a p i ą c y szczygły u w a ż a na moment schwyta­ nia się ptaka i t u ż po z ł a p a n i u odczepia go, aby się nie udusił. Szczygły bowiem, j a k o p t a k i śpiewające ł a p a n o dla trzymania i c h zimą w k l a t k a c h . . . " D o i n ­ nych n a r z ę d z i należą k l a t k i z potrzaskiem i p ę t e l k i druciane. Andrea Antonio Pucci, z m a r ł y w 1373 r., k r e ś l i ż y ­ w y obraz florenckiego targu na p t a k i podczas ś w i ą t Wielkanocy. 24 „ Ą p r e s s o ą u a n d o vien la p a s ą u a gaja... D i p i u region v'arrivano ucelłini Si da tenere i n gabbia da cantare E pe'fasiiciu'frusconi e passerini". 25 W ludowej t r a d y c j i w ł o s k i e j szczygła nazwano na­ wet „ p t a k i e m Jezusa". Powszechny zwyczaj dawania dziecku do zabawy ptaszka nie b y ł w o l n y od myśli symbolicznej. U w a ż a n o , że Dzieciątko Jezus — tak jak inne dzieci — powinno b a w i ć się p t a s z k i e m . H y m n y kościelne i p i e ś n i religijne p r z e k a z a ł y nam c i e k a w ą t r a d y c j ę o szczygiełku. X V I I - w i e c z n e t ł u m a ­ czenie, dokonane przez Grochowskiego, W i r y d a r z a Ja­ kuba Pontany — zawiera r y m Szczygielek ptaszek. 26 „Zbywszy próżnych myśli z głowy, s z e d ł e m w gaj, b l i s k i l i p o w y ; II. 4. Madonna z Dembego, staloryt, Wt. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. skiego. ok. 1880—2890 r. Zb. o. Nowakow­ rodzaju zabawki w y t w o r z y ł o wiele r ó ż n y c h sposobów chwytania. Najbardziej znany z nich b y ł tzw. pod o b ł ę k „rozłożywszy sieć ofołąka w miejscu, gdzie b y w a liczny ciąg (przelot) p t a k ó w , stawia ptasznik opodal b u d k ę z gałęzi, w k t ó r e j zaczajony, .pociąga za sznu­ rek, trzymany w r ę k u , aby p r z y k r y ć siecią o b ł ą k u ptaki na żer zleeiałe. G ł ó w n ą są p r z y t y m d l a ń po­ m o c ą dobre w a b i ę ; za w a b i ó w takich służą szczygły, w r ó b l e , d z w o ń c e i t p . W zeszłym r o k u z ł a p a n e , prze­ chowywane przez zimę w d o m u i ocienione ( t j . t r z y ­ mane czas j a k i w ciemności, by lepiej ś p i e w a ł y i w a ­ biły, gdy b ę d ą wyniesione na ś w i a t ł o dzienne) siedzą one w klatkach, powieszonych na w i e r z c h o ł e k g a ł ę zisty [ k t ó r y ] zasłania k l a t k i i ś p i e w e m p r z y w a b i a j ą ] l a t a j ą c e stadami po powietrzu ptaki swego gatunku, k t ó r e zrazu p r z y s i a d a j ą na pobliskich drzewach ... s k ą d z l a t u j ą pod sidła. Do w a b i ó w takich należy czasem i ptaszek za nogę u w i ą z a n y do kija w ś r ó d ż e r u na przodzie i p o d l a t u j ą c y w g ó r ę , o ile m u na to sznurek pozwala, ptak t a k i szpanuje. Ptasznicy ł a p i ą takie na poły, t j . p r z y r z ą d podobny do o b ł ą k o w e g o , lecz daleko w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . D w a s k r z y d ł a siatkowe, czworo­ graniaste p o d ł u g o w a t e p r z y t w i e r d z a j ą na kołach niby na zawiasach i r ó w n o l e g l e leżą na p a r ę łokci od sie­ bie, m i ę d z y n i m i jest posad z ziarnem. Za p o c i ą g n i ę ­ ciem sznurka, przytwierdzonego do o b u skrzydeł, skrzy­ dła te z a k ł a d a j ą na siebie i p r z y k r y w a j ą złapane ptaki". 2 3 „Dość powszechny b y ł w Wielkopolsce sposób ł a p a ­ nia na oczka szczygłów. Na główce dojrzałych konopi z ziarnem w i ą ż e s i ę późną j e s i e n i ą szereg oczek 162 Ten szczygieł do m n i e p r z y l e c i a ł . W i ę c gdy m i na r a m i ę w l e c i a ł , Pocznie ś p i e w a ć ; !w t y m do niego Tak r z e k n ę ś p i e w a j ą c e g o : Czego chcesz, ptaszku, P ł a s z c z y k i e m p s t r y c h p i ó r odziany? On t a k p o w i e : P r o s z ę , panie, Niech to m a m za swe ś p i e w a n i e i — W e ź m n i e , a zanieś do swego Jezusa i M a t k i Jego Z a n i e ś m a ł e g o szczyglika, A oddaj mnie za muzyka, Sam do Jezusowej r ę k i B ę d ę l a t a ł i przez d z i ę k i Pod stołeczkiem tej Dziecinki B ę d ę z b i e r a ł odrobinki, I (pić z kieliszeczka Jego B ę d ę (się w a ż y ł u Niego. A nie chcę isłużyć inszemu Do mej ś m i e r c i , t y l k o Jemu. C h o ć b y t e ż w czym u w a ż o n y , K a z a ł m i lecieć w swe strony, W o l ę Go raczej p r z e p r o s i ć , Niźłi się indziej wynosić. A tak, Jezu, ptaszka tego< Dajęć dziwnie powolnego; Gdy chcesz, m i e j go za muzyka, Gdy chcesz, miej za s ł u ż e b n i k a " . 27 Bardzo jest prawdopodobne, że d l a tego wiersza pier­ w o w z o r e m b y ł o dzieło plastyczne, np. obraz j a k i e j ś szko­ ły w ł o s k i e j , a nie wcześniejsze pisma. W k a ż d y m razie wiersz ten ma d u ż ą w a r t o ś ć .dla znalezienia podstaw literackich omawianego m o t y w u . W noc Bożego Narodzenia — szczygieł ś p i e w e m chwa­ lił Boga — j a k p o d a w a ł y n i e k t ó r e kolędy. Czas ich po­ wstania jest idość r o z l e g ł y — od X V I I I w . aż do Pasto­ rałek Tytusa C z y ż e w s k i e g o . �S y s a ł k a czyli s y s o ł k a , inaczej sysółka, czumlik l u b cycek t o w gwarze l u d o w e j — smoczek. „ K a w a ł e k chle­ ba z a w i ą z a n y w igałgamku d l a dziecka do ssania" — s t a n o w i ł p o k a r m u z u p e ł n i a j ą c y k a r m i e n i e p i e r s i ą . Po o t r z y m a n i u smoczka, dziecko z a c z y n a ł o s s a ć i przesta­ wało płakać. 2 8 N i e m o w l ę czyli osesek, sysek, sysun — o d ż y w i a n o „prócz mleka k a r m i ą c e j . . . p a p k ą na naparze k m i n k u z pszennej m ą k i z przetopionym ś w i e ż y m m a s ł e m . Tego rodzaju p o k a r m , j a k r ó w n i e ż i sucharki W wodzie zago­ towanej s t a n o w i ą w y ł ą c z n i e [sposób o d ż y w i a n i a ] u na­ szych mieszczek" . 'Niekiedy dzieciom k r z y k l i w y m , n i e ­ spokojnym w nocy dodawano do z a w a r t o ś c i smoczka o d w a r m a k u „ a b y dzieci spały". W d a w n y c h k o l ę d a c h śpiewano o t y m tak: 29 „ p o mleczku, po imioduniu d a m imaczeczku ś p i j oczecaku, śpij kochany — J e z u n i u " . M W obrazie z Dembego szczygieł jest zwiastunem cier­ p i e ń i ś m i e r c i . M a ł y Jezus, w y c z u w a j ą c p r z y s z ł e n i e ­ b e z p i e c z e ń s t w o z a p ł a k a ł , ale podany w sosulce m a k po­ w i n i e n go >uspokoić. W s t a r o ż y t n o ś c i m a k b y ł atrybutem w i e l k i e j M a t k i , Cybele — Demeter, Hery, A f r o d y t y i ś m i e r c i g r e c k i e j . „ K w i a t m a k u przedstawia obrazowy znak d l a ś w i a t o ­ p o g l ą d u , w y n i k a j ą c e g o z filozoficznych t e o r i i . W dojrza­ łej główce maiku d r z e m i ą siły, k t ó r e w p ł y w a j ą j a k o p i u m na m y ś l i i uczucia c z ł o w i e k a . Dla p e ł n e g o obra­ zu w a r t o d o d a ć , ż e czasami sosulka s k ł a d a ł a s i ę z o b c i ę ­ tej u szczytu g ł ó w k i m a k u , o w i n i ę t e j l n i a n ą s z m a t k ą . Z a w a r t a w m a k ó w c e papka p o k a r m u nie r o z l e w a ł a się na b o k i . Dziecko m o g ł o s s a ć g ó r n ą j e j część. T a k i jest w ł a ś n i e t y p soski na obrazie z Dembego. 31 32 Jednym z najbardziej rozpowszechnionych s y m b o l i t o w a r z y s z ą c y c h postaci D z i e c i ą t k a Jezus b y ł k o r a l . Dla ochrony przed u r o k a m i od bardzo d a w n y c h czasów za­ wieszano dzieciom r ó ż n e g o rodzaju amulety ma szyi i na przegubach r ą k . Do dnia dzisiejszego' w p e w n y c h regio­ nach istnieje zwyczaj z a k ł a d a n i a n i e m o w l ę t o m na r ę k u p a c i o r k ó w i w s t ą ż e k czerwonego koloru. Znane b y ł y r ó ż n e rodzaje a m u l e t ó w : pisane ma pergaminie, r y t e w metalu, lane w o ł o w i u . Noszono t a k ż e zaszyte w m a ­ ł y c h woreczkach suszone rośliny, części z w i e r z ą t , k a ­ mienie p ó ł s z l a c h e t n e oraz m e d a l i k i w formie t z w . agnusików. 11. 5. A.F. Dietrich, Madonna z Dembego, akwaforta, 1880—1890 r. Wł. Arch. oo. Kapucynów w Krakowie. o. Nowakowskiego. ok. Zb. 3 3 W e d ł u g w i e r z e ń rozpowszechnionych w c a ł e j E u r o ­ pie — u r o k o w i (podlegały szczególnie matlki i n i e m o w l ę t a . K a ż d a choroba dziecka jest w y w o ł a n a rzuconym przez kogoś u r o k i e m . Przeciw m a g i i m o g ł a b r o n i ć skutecznie t y l k o magia, same zaś lecznicze zabiegi, stosowane d l a 'uzdrowienia dziecka, niewiele r ó ż n i ł y się od c z a r ó w i zaklęć. Talk inp. w y g l ą d a ł przepis na l e k a r s t w o prze­ ciw padaczce. „ W e ź m i ipereł preparowanych albo sub­ telnie utartych, kamienia szmaragdowego, korali czer­ wonych [podkr. moje — J. Ch.] bursztynu, jemioły d ę ­ b o w e j , k a ż d e g o po ć w i e r ć funta, złota malarskiego przed­ niego l i s t k ó w p i ę ć " . 34 K o r a l b y ł u w a ż a n y za n a j w a ż n i e j s z y ś r o d e k zabez­ p i e c z a j ą c y p r a w i d ł o w y r o z w ó j dziecka. „Dziecinie trzeba zawieszać na szyi i ramionach czerwone korale, aby b y ł y wysokie i k r z e p k i e " . diabelskie albo widzenia, albo sny straszliwe o d p ę d z a , grzmienie albo pioruny, w i a t r y i inne n a w a ł ó w k i oddala i b r o n i od o k r u t n y c h z w i e r z ą t " ' . Specjalnie p o d k r e ś l a n o t a k ż e s k u t e c z n o ś ć d z i a ł a n i a k o r a l i przeciwko m o r o w e m u p o w i e t r z u i d ż u m i e . Wie­ rzono t a k ż e , że czerwone korale pod w p ł y w e m „fascy­ nacji" t r a c ą swój blask i b l e d n ą . Ł a t w o w t e d y p o z n a ć , że dany osobnik jest „ z a u r o c z o n y " . Dzieciom anemicz­ n y m zawieszano na szyi p u r p u r o w e korale, aby m o g ł y one zyskać więcej k r w i . C z e r w i e ń b y ł a t e ż symbolicznym kolorem zdrowia i życia. Dla c h r z e ś c i j a n kolor t e n b y ł zawsze z w i ą z a n y z m ę k ą Chrystusa. W literaturze staro­ polskiej znajduje się ciekawe p o r ó w n a n i e : „Wschodzisz, m ó j Jezus j a k szczep koralowy /Gdy jeszcze z morza nie w y c h y l i głowy/ Lecz potem r ę k ą m o r d e r s k ą w y r w a n y / Zejdziesz ze ś w i a t a jak k o r a l r u m i a n y " . 6 3 7 Dzieciątko Jezus z obrazu w Dernbem m a naszyjnik koralowy, prawdopodobnie w z w i ą z k u z d o l e g l i w o ś c i a m i okresu z ą b k o w a n i a . Powszechnie wierzono bowiem, że z Dembego jest raczej s k r o m n y . Zwyczaj p r z e t r w a ł do dnia dzisiejszego, u l e g a j ą c j e ­ dynie niewielkiej m o d y f i k a c j i . Do d n i a dzisiejszego chore dzieci, p r z y w o ż o n e do warszawskich szpitali z o d ­ ległych miejscowości, m a j ą na rączce bransoletki z czer­ wonych paciorków. 35 D l a innych k o r a l stopniowo stał się uniwersalnym ś r o d k i e m przeciw w s z y s t k i m u d r ę k o m i cierpieniom. „ K t o j i p r z y sobie b ę d z i e nosił, albo gdziekolwiek b ę d z i e w d o m u , albo w łodzi, tedy wszelkie przynagabanta VII T w ó r c a M a d o n n y z Dembego m a l u j ą c poszczególne znaki symboliczne z a w a r ł w nich bardzo r ó ż n e znacze163 �nia. Dlatego wymowa treści ideowych obrazu nie może być jednoznaczna. Mijałaby się z celem (prezentacja k i l ­ ku różnych zupełnie w .założeniach interpretacji, opar­ tych na tym samym materiale. Uniwersalny program samego malarza łączy tradycyjną wymowę obrazu Ma­ donny z Dzieciątkiem Jezus z treściami rodzajowymi, łatwiej dostępnymi dla ogółu. Wiemy już o powszechnej wierze w moc „złego oka", czytaliśmy o typowej za­ bawce dla dzieci w średniowieczu — żywym iszezygiełku, wreszcie o popularnym zwyczaju dokarmiania sosulką. Malarz właściwie oscyluje pomiędzy tym co nazwalibyś­ my dziś laicyzacją sztuki sakralnej a przybliżaniem ,prawd wiary do ludzi prostych, Twórca obrazu nadał cechy ludzkiej miłości uczu­ ciom Madonny do swego syna. Chusta narzucona na ramiona Madonny Odnosi się do jej zwykłych czynności matczynych, karmienia i opieki. Korale bronią jej syna przed „złym okiem złych ludzi". Szczygieł, a może jesz­ cze bardziej pierwsze bolesne ząbki są zapowiedzią Przyszłej Męjki. Jezus jakby Isobie to uświadomił i szuka u Matki schronienia, aie ona nie zdoła go ocalić. Jest to powodem tajonego bólu, symbolizowanego siwym kosmykiem włosów na iskroni. Pomimo ostrych tonów barwnych medanoholijna rezygnacja jest treścią obrazu. Te same symbole są też zapowiedzią Zmartwychwsta­ nia, a przyszły Dramat będzie zarazem radosnym odku­ pieniem świata . Z kolei przypomnijmy terapeutyczne znaczenie ko­ rali, szczygła i sosulki. Realnym faktem stojącym iu ge­ nezy fundacji obrazu musiała być choroba dziecka i je­ go uzdrowienie. Dziecko Jezus mogło nosić koraliki, bawić się Iszczygłem i karmić sosulką, podobnie jak nor­ malny chłopczyk. Ufundowanie obrazu było aktem po­ dzięki rodteiców .za. łaskę powrotu do zdrowia prawdo­ podobnie najstarszego Isyna w rodzinie. W związku z ostatnią hipotezą rysuje się jasno- wy­ jątkowość Obrazu Madonny z Dembego. "W pewnych, wąskich zresztą, iramach wykorzystano tradycję niektó­ rych wierzeń ludowych przy interpretacji wymowy ideo­ wej gotyckiego dzieła sztuki. HLAMIVS 39 PRZYPISY 1 Opublikowany artykuł jest fragmentem monografii obrazu Madonna eon cardellino z Dembego k. Kalisza, napisanej w 1964 r. jako praca magisterska pod kierun­ kiem iprof. dr M. Walickiego w Katedrze Historii Sztuki Średniowiecznej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. dr Michałowi Walickiemu tą drogą pragnę wyrazić głęboką 'wdzięczność za wskazany temat pracy i podziękować za prawdziwie ojcowską opiekę podczas jej pisania. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego polowy XV wieku (1440—1475), „Wieki Średnie", Warszawa 1962, s. 249^253. W twarzy Madonny znajdujemy ipodobieństwa z ty­ pem Madonny z Epitafium Jana von Jerzen, kanonika praskiego, zim. 1395 r., Wiedeń, kolekcja prywatna. Por. J. Balogh, L'origine du istyle des sculptures en bois de la Hongrie Médiévale, „Acta Historiae Artium", 1957, z. 4, s. 233, i l . 16. Madonna ta należy do pięknych Ma­ donn iSitylu „suave" z terenu Wschodnioniemieekiego i czeskiego. W rzeźbie odbiciem tego typu jest Madonna z Kislomnlic (Łomnicko). Gesty Madonny i Dzieciątka powtarzają w odbi­ ciu lustrzanym kompozycję po 1350 r. sieneńskiego M i ­ strza Ovile. Obraz ten znajdował się na rynku antykwarskim w 1954 r. Por. D. C. Shorr, The Christ Child in Devotional Images in Italy during the XIV Century, New York 1954, s. 159, typ 24, Siena 3. M. Walicki, Z problematyki malarstwa wielkopol­ skiego..., s. 254. Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraków 1608 — cytuje wg A. Jastrzęb­ 2 3 4 5 8 164 ski, A. Podsiad, Boże Narodzenie. Antologia poezji pol­ skiej, Warszawa 1901, s. 446: „.,. pierwej niechaj i naj­ lepszemu malarzowi ma za złe, którzy przy tym Dziecię­ ciu i Matuchnie jego nie tylko kolebkę ... ale .podczas pokazuje naim na tablicy swej to święte Dziecię, kwia­ tek jaki w ręku, jabłko, albo pomarańczę trzymające, albo na tejże rączce ptaszka jakiego (podkreślenie mo­ je— J. Ch.], na koniec i pieska Wedle nóg jego, bądź i insze takowe rzeczy dziecińskiej zabawie przyzwoite. A iż malarzowi nie ma nikt tego za złe, toż i mnie nie masz się dziwować, gdy takie rzeczy nie tylko podobne do wiary, ale owszem rzeczywiste w swych wierszach jako- w żywych obrazach przed ludziom kładę". Ks. Grochowski ptee o tematach rodzajowych wsztiuce sakralnej, zdającej sobie sprawę z ich „stosowności" właśnie w oparciu o ich długą tradycję w malarstwie tablicowym X V i X V I w. Do niewyrobionego czytelnika apeluje niejako poprzez to CO nazywano wcześniej biblia pauperum. W (polskich warunkach historycznych na gruncie pro­ wincjonalnym proces łączenia się odrębnych tradycji: l i ­ terackiej, plastycznej i ustnej był na pewno bardzo za­ gmatwany. * H. Friedmann, The Symbolic Goldfinch. Its Hi­ story and Significance in European Devotional Art, The Bollingen Series, V I I , Pantheon Books, Washington 1946. Poemat Meissnera ze zbioru F. H . von der Hagen, Minnesinger Leipzig 1838, t. 3, s. 9i2. Cyt. Wg. H. Friedmann, op. cit., s. 12. Francesco degli Stafoili (1257—4327) znany jako Ceoco d'Ascoli w Vita Acerba napisał wiersz O naturze Chalandrello, Vita Acerba, Cap. X V I I , arkusz 55 verso — 8 �II. 6. Klaudrius, witraż w katedrze w Lyonie (wg H. Friedmanna). II. 7. Kuszenie Chrystusa, fragm. Trypty­ ku Jerozolimskiego, z kośc. N.P.M. w Gdańsku, 1490—1497. Dolna Nad­ renia. Dep. Muz. Nar. w Warszawie. o 56 recto. (Biibl. Laurenziiana, Plut. X I , cod. 52 in 8 ). Tłumaczenie podaję na podstawie H. Friedmann, op. cit., s. 17. Honoriusz z Autan, Spec. Ecci. /In Ascens. Dcm. col. 958, cyt. wg E. Mâle, L'art religieux du XIII« s. en France, Paris 1923, s. 40. Por. H. Friedmann, op. cit., s, 17,1'—.172. Tłumaczenie polskie podaje M. Walicki, Z problema­ tyki malarstwa, s. 254, łprzyp. 24. Nie przesądzając wartości tej interpretacji Friedmanna, można podać i inne podobne przykłady. Prawie każde dziecko na wsi bawiło się ptakiem uwiązanym nitką za nóżkę, a uśmiechem witało próbę ucieczki ze strony swojej żywej kolorowej zabawki. Takie jest pro­ ste wytłumaczenie psychologiczne. Z końca XV w. pochodzi drzeworyt A. Kobergera, przedstawiający Assumptę. Nagie Dzieciątko trzyma na uwięzi odlatującego ptaszka. Z innych przedstawień la­ tającego ptaszka wokół ręki Jezusa warto wymienić': obraz ze szkoły Lukki — Cambridge (USA). Fogg Art Museum, J. Cabrera — Madonna z Dzieciątkiem sdoirowana przez aniołów — Muzeum Biskupie w Vieh oraz J. Gruningen — Salve Regina ze św. św. Katarzyną i Barbarą, drzeworyt ok. 11500 r. G. Richardson, Iconology, or a Collection of Emblematic Figures (oparte ¡na C. Ripa, Iconología Roma 1613), t. 2, 1779, s. L X X X , i l . 307. (Cyt. wg H. Friedman«, op. cit. s. 31). F. Giedroyć, Mór w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa 1899. 9 10 11 12 13 H. Ó. Tayior, The mediaeval Mind (b. m.), 191i, t. I I , s. 69. Ewangelia św. Jana, V I , 27—8, V I , 51—52. S. A. Callisen, The Evil Eye in Italian Art, „The A r t Bulletin", X I X , 1937, s. 450 i nast. Por. J. Nowacki, Kościół katedralny w Poznaniu. Studium historyczne, Poznań 1959, s. 339: „Według wizy­ tacji i spisu klejnotów z lat 1728 i 1781 przedstawiał obraz ten M . Boską z Dzieciątkiem, trzymającym gołę­ bia w ręce. Ozdobiony był koroną srebrną z dwunastu gwiazdami nad głową M. Boskiej, srebrne były oczy, nóżki Dzieciątka, a w 1781 była także srebrna sukienka NMPanny, promienie nad Dzieciątkiem i srebrny go­ łąbek ... jeśli nie pochodził z dawnego ołtarza fundacji Rydzyńskich z 1410 r., czy 1521 — mógł być dziełem malarza Korzeniowicza, który wykonał w latach 1664— 1665 obraz wielkiego ołtarza i portrety biskupów Szołderskich i Tolibowskich". Nie mając całkowitej pew­ ności, ale z dużym stopniem prawdopodobieństwa twier­ dzić można, że obraz ten należał do typu Madonny ze szczygłem i pochodził z wieku XV. W związku z po­ stawieniem nowego ołtarza w roku 1834 — zniknął bez śladu. Sztych w zbiorach graficznych w spuściźnie po o. Wacławie Nowakowskim. Archiwum prowincji kra­ kowskiej zakonów oo. Kapucynów w Krakowie. Pragnę serdecznie podziękować o. K. Gadaczowi za umożliwie­ nie pracy w Archiwum. Udało mi się znaleźć równie liczne przykłady w rzeźibie polskiej. Z terenu Małopolski pochodzą trzy Ma­ donny z ptakami: Madonna stojąca z Mokrego (import śląski?) — 1. ćw. X V w., Assumpta z Iwanowic i Piękna 14 15 16 17 18 265 �Madonna ze Skrzynna. Z terenu Ś l ą s k a pochodzi jede­ naście rzeźb. Wiek X I V : Madonna stojąca z Dzieciąt­ kiem — Muz. Nar. w Warszawie, Madonna z Jawor a, Madonna z Kassel Museum i Madonna z warsztatu M a ­ donn na L w i e — Muz. Nar. w Warszawie. W i e k X V : Piękna Madonna z Muz. w Legnicy, Madonna stojąca z Gładzkięgo. Wiek X V I : Assumpta — Olszowa, Madon­ na — Lubecko, Madonna z o ł t a r z a szafiastego — Skrzy­ szów, Madonna stojąca — Stare Miasto (pow. N a m y ­ słów). Wielkopolska i Pomorze. Wiek X I V : Madonna — W ą b r z e ź n o . Wiek X I V : Assumpta — T o r u ń . Wiek X V : Madonna tronująca — M ą d r e , Madonna tronująca — Muz. Nar. P o z n a ń , Madonna tronująca — Grabów Kró­ lewski, Madonna z o ł t a r z a Czterech Dziewic — N o w a Wieś K r ó l e w s k a , Hortus Conclusus — stalle w Pelplinie, assumpta — Janowiec. Polska centralna. Wiek X V I : Madonna w Mandorli — Szadek. W sumie 22 r z e ź b y Madonny z D z i e c i ą t k i e m i ptasz­ kiem. Na podstawie znalezionego m a t e r i a ł u w n i o s k i K ä s t ­ ners, d o t y c z ą c e tego m o t y w u w rzeźbie p o t w i e r d z i ł y s i ę tylko częściowo. Por. O. Kastner, Die Gottes Mutter und das Kind mit den Voglein, „Alte und Moderne Kunst", 1961, nr 53. 19 Wiersz F. K i n d z pracy T. Echtermeyr, Auswahl Deutscher Gedichte, 1872, nr 90, s. 120. Cyt. w g F r i e d ­ mann, op. cit., s. 17. Ze zbioru podań, opowieści i baśni ludu kaszub­ skiego. 1. Podania i opowieści o zwierzętach, „Lud", V I I I , 1902, is. 303. iM. C y g a ń s k i , Myślistwo ptaszę K r a k ó w 1584, w y d . J. R o s t a f i ń s k i , O myśliwstwie, koniach i psach łowczych ksiąg pięcioro z lat 1584—1690, K r a k ó w 1914, s. 314. K . K l u k , Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych historia naturalis, Warszawa 1879—1880, t. I V , s. 220—221. O. Kolberg, Lud. Krakowskie, Warszawa 1962, t. I , s. 185—186. J. Burszta, Łowiectwo w Kultura ludowa Wielko­ polski, P o z n a ń 1964, t. I I , s. 351—352. A. Pucci, La proprieta di mercato vecchio. Raccoltä di rime antiche toscane, 1817, t. I I I , s. 305. Cyt. w g M . S o k o ł o w s k i , Spraw. K H S , t. V I I , C O C L X V I I . T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 8 i i n . Dzieci b a w i ł y się nie t y l k o ż y w y m i ptasz­ kami, ale i w y r o b a m i glinianymi. W ś r ó d rzeczy o b y w a ­ tela świdnickiego Kaspra Helwika, z a m i e s z k a ł e g o w K r a k o w i e w 1634 r. zanotowano: ...Ptaszków dziecinnych t u z i n ó w 5 k ó p y 5 t u z i n ó w po 6 gr. tuzin. Por. K o m u ­ n i k a t dr Gutkowskiej-Rychlewskiej, „Pol. Szt. L u d . " , X , 1956, n r 2. Jakub Pontanus (1542 — 1626), Wirydarz Abo Kwiatki Rymów Duchownych o Dziecięciu P. Jezusie. Na chwalebne Narodzenie iego. Uczynione z łacińskich wierszow Jakuba Pontana Jezuity. Przez Xiędza Sta­ nisława Grochowskiego kustosza kruszwickiego..., 1607, 1609 (tłumaczone przez) Księdza Grochowskiego wiersze i insze pisma co przebrańsze..., Kraików 1608 (Cyt. w g A. J a s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit. s. 179—180. J. K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, Kraków 1907. t . V, s. 277, szp. I I , s. 179, szp. I ; „Lud", t. X X X I I I , s. 81. JM Zieleniewski, O przesądach lekarskich ludu naszego, K r a k ó w 1845. Cytat s. 19. O sosce pisze t a k ż e : M . Udziela, Medycyna i przesądy lecznicze ludu nasze­ go, Warszawa 1891, s. 82—83. P i e ś n i nabożne według obrządków Kościoła ś. ka­ tolickiego, samą prostotą przyjemne, dla naszego nabo­ żeństwa powabne, K r ó l e w i e c 1796, s. 169; K o l ę d a : Wo­ łasz Taty — X V I I I w. Cyt. w g A . J a s t r z ę b s k i , A . Pod­ siad, op. cit., a. 116. E. Majewski, O maku, Warszawa 1903; J. Rosta­ fiński, O maku, K r a k ó w 1899. C. A. Wertheum Aynies, H. Bosch, B e r l i n 1957, s. 47—48. M . B a r t h e l de Weydenthal, Uroczne oczy, L w ó w 1921; S. Poniatowski, Uroczne oczy, Warszawa 1907. S. Falimierz, Herbarz, K r a k ó w 1534 (cyt. w g H . Biegeleisen, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Warszawa 1929, s. 442). J. Rueff, ok. 1559 (cyt. w g H . Biegeleisen, op. cit., s. 439). H . S p i c z y ń s k i , O ziołach tutejszych i zamorskich, K r a k ó w 1556. T ę s a m ą m y ś l w y r a z i ł J. K . Haur, Skład abo skarbiec..., K r a k ó w 1689, s. 450—455: „ K o r a l t a k ż e czerwony i tynkfcura z niego wyprowadzona przeciw wszelkim czarom t a k ż e pewna obrona i z a s ł o n a " . S. H . L u b o m i r s k i , Obraz męki Chrystusa z niewczasów jego narodzenia wybrany w Melodia duchowa o przesłodkiej narodzenia Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa Tajemnicy K r a k ó w 1682 (cyt. w g A. Ja­ s t r z ę b s k i , A . Podsiad, op. cit., s. 88). H . Biegeleisen, Matka i dziecko, Lwów 1927, s. 176. Przy b ó l u podczas z ą b k o w a n i a stosowano k o r a l jako ś r o d e k u ś m i e r z a j ą c y cierpienie. , D. C. Shorr, op. cit., s. 159 w samym u k ł a d z i e ge­ s t ó w Madonny i Jezusa zawiera się aluzja do Męki Zmartwychwstania. Fot.: Autor — iL 1, 2. 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 — U. 3—7; Leon Perz, Franciszek Maćkowiak 2 7 2 8 2 8 3 0 3 1 3 2 5 5 3 4 3 5 5 6 3 7 38 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81f8f1bf28ff2753a6d2fba18917fe48.pdf d7bada0013eba4774a8d77de21ad57fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2389 Title A name given to the resource Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.12-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska Jerzy Nowosielski to niezwykła postać - tak pod względem osobowości, poglądów, jak i dorobku artystycznego. W wielu opracowaniach nowoczesnej sztuki autorzy rozpoczynają swą analizę stwierdzeniem, iż wymyka się on wszelkim klasyfikac­ j o m , nie pasuje do żadnego z panujących kierunków. Rzeczywi­ ście jest to artysta ze wszech miar oryginalny, niepowtarzalny i niepodrabialny. Jego charakterystyczny styl o ścisłych zasa­ dach i prawidłach, jest łatwo rozpoznawalny nawet okiem laika, który z twórczością Nowosielskiego miał choćby minimalny kontakt. Ponieważ mamy do czynienia z niewątpliwą osobowością artystyczną, wszelkie wpływy i ewentualne analogie stylowe przy bliższej analizie okazują się powierzchowne i pozorne - Nowosielski posługuje się własnym, oryginalnym językiem. T y m bardziej więc trudne staje się zadanie historyka sztuki próbującego odnaleźć w tej różnorodności charakterystyczne wyróżniki umożliwiające dokonanie porównań, klasyfikacji i ocen, przy jednoczesnym poszanowaniu odrębności i niezależ­ ności analizowanych zjawisk. Spróbujmy więc określić na czym polega styl malarstwa Jerzego Nowosielskiego. Artysta nowoczesną formą wypełnia schematy starych kanonów ikonograficznych. Z doświadczeń sztuki współczesnej czerpie rozumienie koloru, zasady kom­ pozycji i surrealistyczną wrażliwość. Łączy je z nietradycyjnymi, oryginalnymi tematami. Myślę tu zwłaszcza o nie­ spotykanym nigdzie poza jego twórczością sposobie inter­ pretacji motywów samolotów i cerkwi. Istnieją one oczywiście w sztuce na zasadzie elementów towarzyszących, ale przez artystę podniesione zostały do rangi głównego i zasadniczego tematu oraz obdarzone pewnym znaczeniem. Tradycyjny jest natomiast, wielokrotnie przez krytykę pod­ kreślany, szacunek Nowosielskiego do formy dzieła sztuki. Artysta nie zastępuje malarstwa akcją, happeningiem, nie * Zarówno ten tekst, jak i Widzenie rzeczywistości są fragmentami pracy magisterskiej pod kierunkiem prof, drhab. A. K. Olszewskiego na A T K w Warszawie, 1994 narusza też stosunków twórca - obraz - widz. Dzięki temu czujemy się bezpieczni obcując z tą sztuką. Wśród klasycznych gatunków pejzażu, martwej natury, aktu, portretu pozbywamy się, tak typowej w stosunku do sztuki nowoczesnej, podej­ rzliwości i nieufności. Nie jesteśmy atakowani, prowokowani brzydotą, ogłuszani dysonansami. Jest to twórczość bezpieczna i przyjazna dla widza i w tej właśnie sferze szacunku dla odbiorcy, chęci podjęcia z nim dialogu, przekazania mu pewnych treści - bardzo tradycyjna. Jakie są podstawowe elementy języka Nowosielskiego? Według Leonarda „malarz ma dziesięć zadań, które musi przeprowadzić do końca w swym dziele, a to: światło, cień, kolor, bryłę, kształt, położenie, oddalenie, bliskość, ruch i spo­ czynek'". Prześledźmy w jaki sposób realizowane są one w twórczości artysty. Pierwsze z nich to światło i cień. Przestrzeń obrazów Nowosielskiego wypełniona jest jednorodnym, rozproszonym światłem. Brak jest jednego, określonego źródła, a raczej każdy z przedstawionych przedmiotów, osób i elementów pejzażu sam w sobie jest źródłem wewnętrznego promieniowania. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne na ikonach Nowosielskiego przedstawiających Świętych i Męczenników. Bliki światła na twarzach i szatach postaci zdają się potwierdzać teorie o boskich energiach przenikających ziemską rzeczywistość. Światło z samej swej natury jest nośnikiem ogromnej treści symbolicznej, jest sakralne, czczone jako źródło życia, przeci­ wieństwo ciemności, zwycięzca zła, niebezpieczeństwa. Tak jak w twórczości bizantyńskiej i średniowiecznej, światło Nowosielskiego jest jednorodne, wszechobecne, nie dające cienia. Cień, ciemność - jako opozycja jasności i dobra, są utożsamiane ze złem, zagrożeniem i potępieniem. Nie ma dla nich miejsca w obrazach Nowosielskiego, nawet w tych najbardziej zbliżonych do naturalizmu. Nie ma bowiem grzechu i rozpaczy w świecie harmonii. Kolor to jeden z elementów rozumianych przez artystę w sposób nowoczesny, wyrosły na bazie doświadczeń rewolucji sztuki współczesnej. Jest odważ- II. 1. Portret z oknem, 1957 �w ш е ny. ż y y > unika wchodzenia w niebezpieczne związki silnych kontrastów. Ulubionymi barwami artysty zdają się być: czerwień, błękit i zieleń - wyznaczające tonację obrazu lub konfrontowane ze sobą w śmiałych zestawieniach. Kolor wyraża stany emocjonalne. Autor odżegnuje się wpra­ wdzie od świadomego stosowania jakiejkolwiek symboliki i zabrania również nam doszukiwać się j e j , jednak oczywiste jest, że określone barwy wywołują określone skojarzenia. Nie chodzi nam tu rzecz jasna o próbę czytania przesłania autora, rozumienia jego obrazów i przeintelektualizowania ich treści, ale o zwrócenie uwagi na fakt, świadomego moim zdaniem, budowania nastroju i charakteru dzieła kolorem. Artysta opiera się na podstawowych, zakodowanych w nas związkach znacze­ niowych - czerwony dla większości to kolor ognia, krwi, witalności, wojny i miłości; zielony - kolor życia, wiosny przynoszącej nadzieję odrodzenia; niebieski zaś jest barwą przestrzeni, nieba, powietrza, jest najbardziej niematerialny i najzimniejszy. W porównaniu z szalonym rozbudowaniem treściowym symboliki X V I I I i XIX-wiecznej, można więc uznać, iż w takiej formie nie interesuje ona artysty. Jego znaki i przekaz są bardzo proste, lapidarne, a zarazem dobitne i jasne. 2 Kolor ma jeszcze jedno zadanie. Buduje bryłę. Jest ona wprawdzie zredukowana do minimum - większość obrazów ogranicza się do operowania płaszczyznami - ale gdy istnieje, to właśnie dzięki barwie zróżnicowanej walorowo lub kolorys­ tycznie. Natomiast wespół z linią tworzącą kontur, kolor określa również kształty i wzajemne położenie przedmiotów. Właśnie te dwa czynniki - kolor i linia - budują obrazy Nowosielskiego; tworzą płaskie plamy, niemalże monochromatyczne, z wyraźnie zaakcentowanymi granicami i podziałami, o prawie jednolitej intensywności całej powierzchni barwy. Przestrzeń sprowadzo­ na zostaje do płaszczyzny, jednego planu, na którym wszystkie elementy potraktowane zostały w jednakowy sposób. Dlatego trudno mówić w tym przypadku o oddaleniu lub bliskości. Każdy fragment płótna zdaje się być równo odległy i niedosięgły dla widza. Pewne ustępstwa na rzecz perspektywy widoczne są jedynie we wczesnej twórczości (lata 40. i 50. - m.in. cykl Pejzaże łódzkie). W późniejszych obrazach głębia i oddalenie sugerowane są tak lubianym przez artystę motywem okna, uchylonych drzwi i obrazu w obrazie. Ruch związany jest z akcją, działaniem, rozgrywającą się historią. Jest więc oczywiste, że w tym znaczeniu w obrazach Nowosielskiego nie może być dla niego miejsca. Za element zastępujący go można uznać gest postaci (bardzo jednak ograniczony) oraz nietypowy sposób kadrowania obrazów (przede wszystkim aktów). Jerzy Tchorzewski zwraca uwagę na istnienie jeszcze jednego, specyficznego rodzaju ruchu - we­ wnętrznego, porządkującego układ dzieła i determinującego sposób jego odbioru. Przestrzeń obrazu, zamknięta w sobie, rozwija się i otwiera w określonym kierunku. Posiada jedno jedyne wyjście, które wskazując odbiorcy narzuca tym samym jedyną możliwą drogę percepcji. Często wyjściem tym jest skrawek nieba u góry obrazu . 3 Ostatnie zadanie malarza - spoczynek - najpełniej udało się Nowosielskiemu zrealizować. W zasadzie jest to główny aspekt Jego twórczości - statyka, hieratyczność, wywołujące wrażenie "stojeństwa i monumentalności, rodzące dystans, respekt ' szacunek. Jednocześnie z doświadczeń wynika, że spoczynek J stanem nietrwałym, a więc towarzyszy mu oczekiwanie zmiany, ruchu, działania. Dlate go w efekcie powoduje w nas "ezucie niepewności, tajemniczości, ciekawości. I m bardziej nieruchome jest ciało tym bardziej wyraźny i przekony­ wujący staje się ruch ducha. Znieruchomienie oblicza oznacza \Vm P ° ' > przynależność do krainy milczenia . nowosielskim raju powszechne szczęście i harmonia rówobjawiają się spokojem, statyką i spoczynkiem. est 0 W l e m r z e D e z s t w e n i a 4 Czy artysta zdołał więc sprostać dziesięciu zadaniom mala­ rza? Według mojej skali ocen - tak. Wolno jednak do­ mniemywać, że Leonardo z wielu p o w o d ó w nie byłby za­ chwycony tego typu twórczością. Spróbujmy teraz choćby w przybliżeniu określić miejsce Nowosielskiego we współczesnej sztuce. Jak dalece jest on spadkobiercą i kontynuatorem, czy reprezentuje ideały swego pokolenia, czy może nazwać go trzeba wielkim samotnikiem? Najczęściej dostrzeganą analogią i kryterium oceny twórczo­ ści Nowosielskiego jest malarstwo ikonowe. Wzorzec to tym bardziej oczywisty, że do jego wpływu przyznaje się sam artysta . Hieratyzm kompozycji Nowosielskiego, ahistoryczność scen i brak indywidualizacji postaci przypisuje się więc kanonowi ikonowemu, a wszelkie inne domniemane wzorce traktuje drugoplanowo. Rzeczywiście wydaje się, że artysta przejął z ikony jej sposób traktowania przedstawianych osób, krajobrazu, architektury. Stąd, być może, wynika tak typowa dla Nowosielskiego deformacja, odrealnienie i transformacja świa­ ta. 5 Najbardziej jednoznaczne i najlepiej widoczne jest znaczenie ikony na poziomie schematu kompozycyjnego, niejednokrotnie bezpośrednio od niej przejętego (por. Pejzaże ,,z Życiem", Ikony cerkwi i Monografie). Tu analogie są oczywiste i z pewnością świadomie przez artystę tworzone. Bardzo ważnym, jeśli nie najistotniejszym - bo wykraczają­ cym poza warstwę formalną dzieła, elementem pokrewnym ikonie jest sposób ilustrowania czasu. Otóż artysty nie interesują wydarzenia, akcja, czas historyczny. Jego czas, to czas, w któ­ rym nic się nie dzieje - nie ma ruchu, ani zmian: przedmioty, osoby, przyroda trwają w bezruchu, spokoju, bezczynności. Zdają się być ponadczasowe, nierealne, odmienione. I w tej warstwie twórczość Nowosielskiego może najbardziej zbliża się do ikony - obrazu, który jest objawieniem rzeczywistości nowej, przemienionej, przebóstwionej. Świat materialny staje się w nim przezroczystą zasłoną świata duchowego , zwierciad­ łem Niestworzonego , obrazem przemienionego świata wieków przyszłych *, objawieniem raju j u ż tu - na ziemi . W praktyce artystycznej założenia te wymagają ograniczania biologizmu, naturalizmu i materialności, przy jednoczesnym akcentowaniu pierwiastka duchowego, transcendentalnego, ponadczasowego wreszcie. 6 7 1 9 Zauważmy jednak, że ten sposób interpretacji czasu nie jest właściwy wyłącznie ikonie. Powszechny zwłaszcza w malarst­ wie średniowiecza zatraca stopniowo s w ą powszechność, ale pojawia się w twórczości pojedynczych artystów w całej historii sztuki aż do czasów nam współczesnych (pejzaże Breughela, twórczość Leonarda da Vinci, El Greca, Vermeera, martwe natury Chardina, Cezanne'a i innych). Towarzyszy on dążeniu do ukazania rzeczywistości w sposób pełny, próbom uchwyce­ nia i określenia jej istoty, przenikającej j ą zasady, a nie poprzestawaniu na opisie jej zewnętrznej, materialnej warst­ w y . Z biegiem czasu sztuka zagubiła tę wrażliwość i umiejęt­ ność czytania przyrody. Dziś postępująca desakralizacja obej­ muje w zasadzie wszystkie aspekty ludzkiego życia, poczynając od otaczających nas - przyrody i domu - poprzez ciało człowieka, jego moralność, a na twórczości artystycznej koń­ cząc. W tej sytuacji czas przedstawia się jako niepewne trwanie, ulotne, wiodące nieuchronnie do ś m i e r c i " . 10 Widzenie rzeczywistości przez Nowosielskiego jest inne. By je przybliżyć posłużmy się autorytetem Ełiadego. Według niego „dla człowieka religijnego natura nigdy nie może ograniczać się do naturalności. Zawsze niesie ze sobą ładunek wartości religijnej. Jest to oczywiste wobec faktu, że kosmos jest dziełem bożym - wyszedłszy z rąk Boga nadal nasycony jest świętością. W samej jego strukturze i zjawiskach objawiają się różne modalności sacrum. Przyroda wyraża zawsze coś co ją przeras- 13 �II. 3. Pejzaż.. 1966 la, a człowiek religijny poprzez naturalne aspekty świata ujmuje nadnaturę"" W tym świetle twórczość Nowosielskiego odczytywać należałoby w myśl średniowiecznej zasady estetycznej: per visiblia ad invisiblia. M o i m zdaniem Nowosielski czerpie in­ spiracje właśnie z tego okresu - ze sztuki średniowiecza, pojętej szeroko - nie ograni­ czonej tylko do malarstwa ikonowego Szczególnie zaś bliska jego malarstwu wy­ daje się epoka przedromańska i romańska. Obecność ikony bez wątpienia widoczna jest w sposobie traktowania postaci oraz w wykorzystywanych schematach kompo­ zycyjnych i ikonograficznych. Ogromne jest też znaczenie teologiczne ikony - prze­ niesione przez artystę na cały obszar sztuki. Jednocześnie jednak rodzaj perspektywy, sposób traktowania pejzażu, a zwłaszcza kolorystyka i rysunek obrazów Nowosiels­ kiego przywodzą na myśl wczesnośrednio­ wieczne miniatury o prostych schematycz­ nych, „dziecięcych" formach zbudowa­ nych z plam intensywnych barw obwiedzio­ nych ciemnym konturem. П. 9. Pejzaż górski, zielony, 1974 Za tymi skojarzeniami zdają się dodat­ kowo przemawiać analogie formalne po­ między twórczością Nowosielskiego a ma­ larstwem kilku innych krakowskich artys­ tów. Myślę tu przede wszystkim o Teresie Stankiewicz i Witoldzie Damasiewiczu. oraz Jerzym Skąpskim i warszawianinie Andrzeju Podkańskim. W przypadku tych artystów konotacje ikonowe nie mają tak oczywistego - kulturowego, uzasadnienia jak u Nowosielskiego, ich język form zdaje się jednak wypływać z fascynacji podob­ nym okresem historii sztuki - wczesnym średniowieczem . 11 II. 5. Ulica (Manekiny). (1959) II. I I . Pejzaż z. koleją. 1985 \J ł II 12. Pejzaż górski. 1961 i • Popularność wieków średnich jest współ­ cześnie zjawiskiem szerszym i obejmuje obok fascynacji gnozą i kabałą również zainteresowanie estetyką i sztuką tego okre­ su. Wymienić należy w tym miejscu na­ zwisko Henryka W a ń k a - artysty tworzące­ go obrazy oparte (między innymi) o śred­ niowieczny repertuar motywów ikonografi­ cznych. Zwróćmy też. uwagę na pozytywny odbiór tego typu dzieł zarówno przez pub­ liczność jak i krytykę. Zdaje się on świad­ czyć o powszechnym zapotrzebowaniu na twórczość - w cudzysłowiu - "metafizycz­ n ą " , o wykształconej - dzięki doświad­ czeniom sztuki współczesnej - wrażliwości na średniowieczną ekspresję i o tęsknocie za sztuką tajemniczą, symboliczną i m ' tyczną. |S Podczas analiz twórczości Nowosielskie­ go częste i kuszące są również odwołania^ sztuki tzw. prymitywów, naiwnych czy niedzielnych malarzy. Przy czym wyraźnie podkreślić należy, iż malarstwa Nowosiels­ kiego prymitywnym ani niedzielnym na­ zwać nie można. Naiwność jego płócien nj jest bowiem spontaniczna i naturalna, 0 e I. 7. Cerkiew z lokomotywą, 1989 13. Lomisko wielkie, 1966 a �wynika ze świadomego wyboru i decyzji artysty, jest wtórnie wyzwalanym środkiem ekspresji' . Bardzo dobrym porównaniem, jasno po­ kazującym zależność i jednocześnie wyraź­ nie rysującym odrębność Nowosielskiego od sztuki naiwnej, jest zestawienie jego malarstwa z twórczością Nikifora. Obu artystów łączy podobne pochodzenie - obaj wychowali się w mieszanej polsko-łemkowskiej, katolicko-unickicj kulturze . Za­ ważyła ona w dużym stopniu na rozwoju obu osobowości artystycznych. Wiodące tematy obrazów obu twórców są w zasadzie identyczne: ikony, pejzaż, architektura _ zwłaszcza cerkiewna, portret „reprezen­ tacyjny", cyrk, kolej. Ta sama jest też zasada malowania - kompilowanie najważ­ niejszych elementów zatrzymanych w pa­ mięci lub podsuniętych przez wyobraźnię oraz komponowanie płótna plamą ciężkiej, „mięsistej" barwy i mocną linią konturu. Ale na tym wszelkie podobieństwa się kończą. 4 ;jzaz syntetyczny, 15 Różnice łatwo będzie dostrzec porów­ nując ten sam temat - np. motyw cerkwi, zrealizowany przez obu artystów. Świąty­ nie Nikifora to nie tylko sylwetki budyn­ ków, ale i wnętrza, przedstawione z drobiazgowością i hiperrealistycznym umiłowa­ niem szczegółu, konkretne miejsca i histo­ rie tłumaczone inskrypcjami. Nadrzędną zasadą kompozycji tych płócien jest horror vacui i dekoracyjność. Diametralnie inne są natomiast cerkwie Nowosielskiego - lapi­ darne, syntetyczne, ulotne i nieziemskie. „Siermiężnemu", ludowemu Nikiforowi przeciwstawia się wyrafinowanie i „intelektualizm" Nowosielskiego. Może jeszcze lepiej przeciwstawienie to widoczne jest w przypadku ikon: podczas gdy obrazy Nikifora bliskie są ludowej ikonografii i na­ iwnej deformacji. Nowosielski realizuje ikony Świętych z ogromną dbałością o dos­ konałość i finezję kompozycji. Jest jednak pewna cecha, która zbliża malarstwo Jerzego Nowosielskiego do sztu­ ki ludowej. Jest to moim zdaniem, stosunek artysty do tworzonego przez siebie dzieła do sztuki w ogóle. Nowosielski włącza całą twórczość w sferę sacrum, dobre obra­ zy, w tym również swoje, nazywa ikona­ mi • Jednocześnie jednak buntuje się prze­ ciwko włączaniu jego samego w nurt „do­ świadczenia ikony X X w i e k u " , określa swe obrazy mianem malarstwa narodzonego je­ dynie pod wpływem ikony . Wydaje się Cc, że artyście nie tyle chodzi o nazwanie ebie samego ikonopiscem, co o podkreśi e nadprzyrodzonego charakteru i roli sztuki 15. Wschód słońca w Bieszczadach. 1963 16. Cerkiew w ginach. 1977 II. 22. Villa dci Mysteri, 196! . — — 17. Cerkiew, 1992 II. 23. Cerkiew. 1990 jj i i 1 Cerkiew 24. Portret skrzypaczki. 1966 17 W| S| en W sztuce ludowej również obraz posiada szczególne, apotropaiczne znaczenie. Dla' go między innymi tak liczne są ludowe °P'e i odmiany obrazów cudownych i stąd Vnika też popularność wizerunków Świę- V e w Wnętrze autobusu, 1960 II. 25. Dziewczyny na statku. 1981 75 �18 tych pomocnych w nieszczęśliwych okolicznościach. Twór­ czość ludowa zrodzona jest z czystej potrzeby posiadania obrazu . Porównajmy te fakty z wypowiedziami Jerzego Nowosiels­ kiego. Artysta wielokrotnie podkreślał iż sztukę, piękno i dobro rozumieć należy jako synonimy ", a nadrzędnym zadaniem sztuki ma być jego zdaniem zwalczanie zła. O sobie samym mówi: „jako artysta jestem niejako posłany do piekła i mam wydrzeć tyle, ile się da z tego piekła, ażeby było zbawione" . W innym miejscu przyznaje się do wiary w to, że utrwalenie wizerunku pewnej rzeczywistości (w tym wypadku budynku cerkwi) chroni tą rzeczywistość przed z a g ł a d ą . 1 wydaje się, że artysta mówiąc to nie miał na myśli wyłącznie dokumentacyjnej funkcji malarstwa. Dodajmy jeszcze fakt niechętnego pozbywa­ nia się przez Nowosielskiego własnych płócien, a otrzymamy obraz artysty tworzącego „z potrzeby posiadania obrazu", otaczającego się, jak drogocennymi amuletami, własnymi płót­ nami - ikonami zbawiającymi świat. 19 2 21 22 Do której więc szufladki, z jakim -izmem, można ostatecznie włożyć twórczość Jerzego Nowosielskiego? W przegródce fowizmu czy koloryzmu nic mieści się ciężki kontur i architektoniczność płócien mistrza. Złudnym kryterium okazuje się też kubiczno-ikonowa maniera kształtowania form (tak charakterystyczna zwłaszcza dla pejzażu i post Cezanne'owskich martwych natur). Zostaje ona bowiem łatwo ponie­ chana na rzecz zwiewnej materii płócien w okresie „mozaiko­ w y m " i w ikonach cerkwi. Przy bliższym spojrzeniu okazuje się więc, że pozornie tak jednorodna - bo jakże łatwo rozpoznawalna, twórczość Nowosielskiego, jest jed­ nak bardzo złożona. W zasadzie tru­ dno nawet umiejscowić ją jednozna­ cznie po stronie realizmu lub abs­ trakcji. Artysta świadomie zdaje się balansować na krawędzi wielu współczesnych kierunków, czerpie z nich to, co jego zdaniem najlepsze i łączy z elementami tradycji. W gruncie rzeczy jest więc klasycz­ nym przykładem Artysty Prawdzi­ wego, syntetyzującego we własnym dziele dotychczasowe dokonania hi­ storii sztuki, zarazem wzbogacając je MHBHMMHHHBI PRZYPISY 1 Leonardo da Vinci. Traktu! o malarstwie, [w:] Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytność i do 1500. wybrał i opracował Jan Białostocki, Warszawa 1988, s. 555 Zbigniew Podg6r7.ec. Wokiil ikony. Rozmowy z. Jerzym Nowosielskim, Warszawa 1985, s. 90. Tenże, Mój Chrystus. Rozmowy z. Jerzym Nowosiels­ kim, Białystok 1993, s. 9 ' Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 79, 81, 82 E . Trubeckoj, Kolorowa kontemplacja. „Więź", 1975, nr 1, s. 58-60 ' Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 8-22, 44, 188, Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, pod red. Władysława Leszczyńskiego, Warszawa 1991, s. 17 ' Eugeniusz Trubeckoj, dz. cyt., s. 59 Paul Ewdokimow. Prawosławie, Warszawa 1986, s. 278 " Leonid Uspienski. Teologia ikony. Poznań 1993, s. 151 Sergiusz Bułgakow, Prawosławie. Za­ rys nauki Kościoła Prawosławnego, Biały­ stok 1992, s. 159 "' Por. Jan Białostocki, Sposoby przed­ stawiania czasu w sztukach wizualnych, [w:] Refleksje i syntezy. Warszawa 1987, s. 55-61 " Mircea Eliade, Sacrum. Mit. Historia, Warszawa 1993, s. 124 J.w., s. 125-126 " O wpływie estetyki wczesnego śred­ niowiecza na sztukę pokolenia, do którego należy min. Nowosielski pisał już w 1962 roku Aleksander Wojciechowski we wstępie do katalogu wystawy malarstwa J.Nowosie­ lskiego w Szczecinie. Por. Mieczysław Porębski, Granice współczesności. W związku z wystawą mala­ rstwa J.Nowosielskiego, „Przegląd Artys­ tyczny", 1956, nr 2, s.40. Andrzej Kostołowski. Sztuka „czystego oka''. Ze studiów nad malarstwem Jerzego Nowosielskiego, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe w Poznaniu 1993 /kaialog wystawy/, S. 55-56 Por. biografię Nowosielskiego [w:] Jfr rzy Madejski, Dorota Każmierska-Nyczek, podwójny, 1956 Tadeusz Nyczek, Jerzy Nowosielski. War­ szawa 1992, s. 46, oraz Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drewniaka nazwanego ,,Krynickim", „Polska Sztuka Ludowa , 1985, nr 3-4, s. 219-220 " Z. Podgórzec, Wokół ikony... s. 15. 177, tenże. Mój Chrystus..., s. 31 173-174 " Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, dz.cyt.,s. 17,Ł Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 129 '* Józef Grabowski, Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław-Warszawfr Kraków 1968, s. 61 j.w. Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 173--175 Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 122 " Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 174-175 O analogiach Pejzaży łódzkich do dzieł Ulrilla mówili m.in.: AWojciechowski (tekst zamieszczony w katalogu wystawy J Nowosielskiego w Szczecinie w 1962 г.), Bożena Kowalska (Niektóre problemy malurstwu'. Nowosielskiego. „Przegląd Artystyczny", 1961. nr I. s. 67-69), M. Poręb* (dz. cyt., s. 52). j» Por. M.Majka. Sztuka Nowosielskiego. „Życie Literackie", 1956. WPośród niezmiernie licznych wypowiedzi, rozmów i wywiadów uda lonych przez mistrza, klasykami gatunku stały się przede wszystkim Jw pozycje: J.Nowosielski, Inność Prawosławia, Warszawa 1991, oraz су ^ wane tu wielokrotnie dwa tomiki Rozmów z Jerzym Nowosielskim Podgórca 1 4 7 4 14 21 16 25 12 0 nowy, oryginalny pierwiastek wła­ snego talentu, osobowości i geniu­ szu. II. 26. Portret Przeszłość w pejzażach Nowosiel­ skiego odnajdujemy w utrillowskich zaułkach i surrealistycz­ nej nastrojowości miast De Chirica. W postaciach kobiet wyraźne jest echo Modiglianowskich giętkich rąk i łabędzich szyi. Portretowane osoby swą sztywnością i dostojeństwem, umieszczone we wnętrzach własnych mieszkań, obdarzone atrybutami swego losu - kojarzą się z tradycją sarmackiego portretu reprezentacyjnego . Martwe natury swą konkretnością 1 intensywnością dorównują Cezanne'owskim, a ich dziwność i tajemniczość bliska jest atmosferze przedmiotów nadrealis­ tycznych i metafizycznych obrazów Carry i Morandiego. Abstrakcje Nowosielskiego to z jednej strony post-malewiczowskie „kwadraty na t l e " , z drugiej -taszystowski epizod lat 50.. powracający później echem w poszarpanym, niby-burzowym niebie w wielu pejzażach mistrza. Nad tym wszystkim unosi się jeszcze duch hieratyzmu i ascezy Bizancjum wieków średnich. Podkreślić należy, że Nowosielski sam poddaje własną twórczość wnikliwej i fachowej analizie. Dostrzega i , co ważniejsze - przyznaje się do wielu swych artystycznych 24 fascynacji. Możliwość poznania Panteonu Sztuki Nowosiels­ kiego dają wypowiedzi mistrza . Przemawiają również same płótna. Artysta nawiązuje w nich szczególny dialog z tradycją, tworzy niby-kopic, pastisze czy parafrazy arcydzieł historii sztuki. Np. w Podwójnym Portrecie z 1956 roku Arnolfinich Van Eycka ubiera we współczesny garnitur i szpilki, a w Wenus Z lustrem namalowanej w 1968 roku bogini Velazqueza obcina włosy wg mody na chłopczycę z lat 60.. Czy to żart, czy hołd złożony przeszłości? Czy kpina z konwenansów i z naszej względem starych mistrzów czołobit­ ności? Czy może potwierdzenie wieczności i ciągłości sztuki? A może, jak to u mistrza w zwyczaju - wszystkiego tu po trochu...? IS 21 21 24 21 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f52add49fc5fa8d4bdc6cea73b9f88d.pdf 6ba258dc39f4f378ed8a1af38ea84725 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2391 Title A name given to the resource Speculum mundi - motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYPISY 1 Mieczysław Porębski, Jerzy Nowosielski. Malarstwo., Galeria PSP, 2РДР, Katowice 1969, (katalog wystawy). Krystyna Zwolińska, Jedyna prawdziwa przygoda, Galeria Arsenał gWA, Białystok 1991, (katalog wystawy). ' Mieczysław Porębski, Granice współczesności, „Przegląd Artystycz­ ny", 1956, nr 2, s. 52; Bożena Kowalska, Niektóre problemy malarstwa Jerzego Nowosielskiego, „Przegląd Artystyczny", 1961, nr I, s. 67-69; Aleksander Wojciechowski, Jerzy Nowosielski - malarstwo, ZPAP - BWA. Szczecin 1962, (katalog wystawy). < M Porębski, dz. cyt., s. 40 ' Aleksander Wojciechowski, Z dziejów malarstwa pejzażowego od renesansu do początku XX wieku. Warszawa 1965, s. 14 * Andrzej Kostołowski, Sztuka „czystego oka". Ze studiów nad malarst­ wem Jerzego Nowosielskiego, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 64 ' B. Kowalska, dz. cyt., s. 69 Termin Aleksandra Wojciechowskiego, dz. cyt., s. 52 • B. Kowalska, dz. cyt., s. 68 Krystyna Janicka, De Chirico. Malarstwo metafizyczne. Warszawa 1979, strony nienumerowane. 'j.w. Zbigniew Podgórzec, Mój Chrystus.Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, Białystok 1993, s. 110; K. Janicki, dz. cyt. " K. Janicka, dz. cyt.. " Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 83. A. Kostołowski. dz. cyt. s. 66 " Władysław Panas, Władysław Panas - rozmowa o Nowosielskim, [w:) Nowosielski - malarstwo, Galeria Sztuki Plastycznej K U L , Lublin 1988, 1 I 10 II 12 (katalog wystawy). '* Artysta nie ogranicza tego schematu do pejzaży. Istnieją też portrety w tej konwencji. M.in. Tajemnica narzeczonych z 1962 roku. Porwanie Europy z 1976, Monografia nieznajomej (1982, 1991). Na podobnej zasadzie opiera się też konstrukcja obrazu Villa dei misteri z 1968 roku. " K. Zwolińska, dz. cyt. " Cytat z rozmowy z Jerzym Nowosielskim, odbytej przeze mnie 9 VIII 1993 w Krakowie. " Poza nielicznymi wyjątkami wspomnianymi wyżej (patrz il. 44 i 45). Z. Podgórzec, dz. cyt., s. 174-175 J.w., s. 174-175 W obu przykładach (il. 52 i 53) uderza podobieństwo do Malewicza w sposobie sumarycznego ujęcia postaci. Obaj artyści przyznają się do swych fascynacji sztuką ikon i do płynących z nich konsekwencji twórczych. Najwyraźniej jest więc to wynik wspólnych wzorców. Z. Podgórzec, Wokół ikony. Rozmowy z. Jerzym Nowosielskim, Warszawa 1985, s. 188 20 21 32 2 ł Wszystkie fotografie wykonała Katarzyna Fortuna na wystawie artysty w galerii Zachęta w październiku 1993 r. Dokładne dane dotyczące obrazów znajdują się w katalogu: A. Kostołowski, W. Nowaczyk, Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe, Poznań 1993 r. Reprodukowane dzieła stanowią własność: Muzeum Narodowego w Warszawie: 5, 14, 26; Muzeum Narodowego w Poznaniu: 12; Muzeum Narodowego w Krakowie: 32; Muzeum Narodo­ wego we Wrocławiu: 29; Muzeum Sztuki w Łodzi: 3, 19, 24, 28, 30; Galerii Zachęta w Warszawie: 10, 15; Artysty: 4,6,7,9,11,16-18,20,21,23.25, 27. 31; Pana Lecha Siudy: 8. Speculum mundi - motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska Badanie motywu lustra w malarstwie Jerzego Nowosiels­ kiego najprościej rozpocząć od tych kompozycji, w których zwierciadło pojawia się jako jeden z wielu motywów, jako, wydaje się, niewiele znaczący element sceny rodzajowej. Taka właśnie drugoplanowa rola przypadła okrągłemu lusterku leżą­ cemu na ręczniku kąpielowym w kompozycji Plaża wielka z 1966 roku. Głównym tematem płótna są kobiece akty. M i m o to niewielkie lusterko, niedbale porzucone wśród innych - rów­ nie mało ważnych przyborów toaletowych, przyciąga wzrok kontrastując kształtem i kolorem z tłem białego prostokąta ręcznika. Naprawdę ciekawe jest jednak nie samo lusterko (w końcu wcale nie oryginalne), ale to, co się w nim odbija. Otóż na płótnie wypełnionym szczelnie piaskiem plaży, pasem granato­ wego morza i ciałami kobiet, owal lusterka zamyka jedyny na obrazie skrawek nieba. W ten sposób, mówiąc nieco żartob­ liwie, ten niepozorny przedmiot odwraca naturalny porządek świata, sprowadza niebo na ziemię i , jakby mało t e g o - s k ł a d a je »óg kobiety... Wydaje się, że taka właśnie funkcja - elementu wzbogacają­ c e (a z czasem, jak zobaczymy, determinującego) kompozyJC, jest podstawowym zadaniem powierzonym przez Nowosiew 8 ° motywowi odbicia zwierciadlanego. Dzięki lustrom . У fragmenty rzeczywistości, których - jak się pozornie У aje - artysta nie chciał nam pokazać. Bierzemy udział *iekY^ -' P ktykowanej w sztuce przynajmniej od hi*, 1 ' współcześnie szczególnie lubianej przez spadko' £ w surrealizmu. 'arstw .^' ' k i zauważa, że zwierciadło pełniło w maymb r ' funkcje. Pierwsza z nich to funkcja rcljgjj ~ przedstawienie lustra niosło ze sobą znaczenie iustra ' " s k i e . Przyjąć jednak należy, że ten aspekt ме| к J aktualny w przypadku malarstwa Jerzego Nowoi. moż|^ ' P ynajmniej ustępuje pierwszeństwa drugiej '*ierciad/' '^ * ' J ' ~ funkcji kompozycyjnej . Zadaniem jest więc ukazywanie tego, czego nie ma w obrazie, u e ? л т t e w ICZne g r z e ra a e ó o а П s a d W e o s t o c z a s a C j n i c z e l c z n a m o r a l i z a t o l П,е 1 e s t 5 0 a C rz u n < c 2 konsekwentne i pełne przedstawienie przestrzeni, uzupełnienie i wzbogacenie kompozycji . Możliwości płynące z właściwości zwierciadła odkrył dla potrzeb malarstwa m.in. Giorgione. Chcąc dowieść wyższości malarstwa nad rzeźbą „namalował nagiego mężczyznę zwróco­ nego plecami do widza, u jego stóp zaś przeźroczystą wodę źródlaną, w której widać było owego mężczyznę z przodu. Z jednego boku leżała złota zbroja zdjęta z niego, w niej odbijał się lewy bok mężczyzny, (...) z drugiej zaś strony stało lustro i w nim odbijał się bok owej postaci" . Dzięki temu zabiegowi w jednej kompozycji Giorgione uwzględnił kilka odrębnych punktów widzenia, bez konieczności (jak w przypadku rzeźby) poruszania się widza. W tym właśnie kontekście pretekst lustra służył artystom do łamania sztywnych zasad perspektywy i omijania konwencji realizmu bez konieczności naruszania jego świętych granic. O atrakcyjności tego rozwiązania najlepiej świadczy popularność motywu odbicia, nie słabnąca również w X X wieku (J.Pankiewicz Kobieta przed lustrem, 1911, Wł. Slewiński Czesząca się, 1897, Max Klinger Filozof, 1910, Bonnard Lustro w zielonym pokoju, 1910, Valloton Wnętrze 1903-04). Nawet po wystąpieniu kubistów, definitywnie zrywa­ jących z „przeżytkiem" klasycznej perspektywy i tradycyjnie pojmowanej przestrzeni, świat nadal odbija się w lustrach Matissa (Wazon irysów, 1912), Paula Delvaux (Nocny pociąg, 1947), czy Salvatora Dalego (Nieskończony stereoskopowy obraz, 1973-74). 1 4 W podobny sposób rozumie lustra i wykorzystuje je w swej twórczości Jerzy Nowosielski. Przykładem ich najprostrzego użycia jest wspomniane j u ż przez nas „ n i e b i e s k i e " lusterko (Plaża wielka, 1966) oraz wsteczne lusterko na obrazie Wnętrze autobusu (1969) il.54. W tych dwu przypadkach jak i w wielu aktach i portretach, obecność zwierciadła naturalnie wynika z charakteru sceny i przedstawionego wnętrza. Lustro ma z reguły niewielkie rozmiary, często jest tylko rekwizytem, jednym z przedmiotów budujących tło (Akt, 1975, Akt z rękawi- 23 �czką, 1973, Toaleta, 1959, Akt z lustrem, 1975). W tej grupie obrazów lustra wiszące w łazience czy stojące na toaletkach sprawiają wrażenie przypadkiem sportretowanych, naturalnych elementów wnętrza. Odbijają przede wszystkim kontemplujące swą urodę kobiety, czasem fragment pokoju czy krajobrazu. Z reguły obraz w lustrze jest zależny od praw optyki i perspek­ tywy, choć nierzadkie są wyjątki - np. na obrazie Akt z rękawiczfal (1973) okrągłe lusterko na stole nie odbija stojącej przed nim kobiety, ale wbrew logice pokazuje widok za oknem umiesz­ czonym dokładnie z tyłu lusterka. Już nie tak oczywista i usprawiedliwiona jest obecność zwierciadeł stojących na podłodze, skośnie opartych o ściany malowanych wnętrz (Portret mężczyzny z siwą brodą, 1961 il.55, Akt przed lustrem, 1961, Pierwszy śnieg - Akt z oknem, 1964). O ile nie dziwiły lustra na ścianie w toalecie, o tyle zwierciadło stojące w kącie pokoju sprawia wrażenie aranżacji, a więc świadomego komponowania elementów w celu szcze­ gólnej ekspresji, niejednokrotnie osiągniętej kosztem realizmu. We wnętrzach podporządkowanych w mniejszym lub więk­ szym stopniu geometrii perspektywy, prostokąty luster są widocznym ostrym wyłomem z konwencji. Przerywają proste linie granic ścian i podłogi, są nielogiczne i prowokacyjne. Odnosi się wrażenie, że artysta znużony monotonią realizmu ucieka w abstrakcję', zachowując jednak pozory naturalizmu. Lustro jest usprawiedliwieniem pozornego chaosu i braku logiki kompozycji. Bardziej konsekwentne zbliżenie do abstrakcji nastąpiło w grupie aktów pochodzących, podobnie jak większość po­ przednio omawianych przykładów, z lat 70. (Akt przed lustrem, 1971, Akt z lustrem, 1974, Akt z lustrem, 1978, Akt z lustrem, 1979). W obrazach tych Nowosielski postać kobiety umieszcza w płytkiej, jcdnoplanowej przestrzeni, „ w y c i n a " jej fragment ramą płótna, a następnie powiela. Powstaje w ten sposób kompozycja rytmiczna i symetryczna, zarazem jednak nigdy nie w pełni rytmiczna, o zawsze zachwianej osi symetrii. Obrazy te mają ogromną siłę oddziaływania. Z jednej strony wynika ona na pewno z kontrastów barwnych mocnej czerwieni i głębokiej czerni (w większości są to tzw. czarne akty), a z drugiej - z nietypowej, intrygującej kompozycji planu. Trudno dokonać analizy tych obrazów. Trudno odnaleźć punkt oparcia, wokół którego udałoby się uporządkować przedstawione elementy. Dopiero tytuł, zdradzający istnienie lustra, pozwala odczytać ledwo zasygnalizowany kształt ramy i daje klucz do odczytania obrazu. Podobnie zagubieni czujemy się przed obrazami z cyklu Villa del Misteri. Ale w tym przypadku nawet tytuł nie jest roz­ strzygający - wręcz przeciwnie, odsyłając do tajemnych prak­ tyk inicjacyjnych usprawiedliwia i pogłębia jeszcze niejedno­ znaczność kompozycji. Niejasność i abstrakcyjność tych przed­ stawień wynika z rozbicia planu na wiele niezależnych scen, różniących się skalą, formatem, ujęciem. Ich wspólnym moty­ wem jest postać kobieca. Przyjrzyjmy się uważniej jednemu z tych dzieł, pochodzące­ mu z 1975 roku. Przedstawia ono wnętrze łazienki z centralnie umieszczoną umywalką i wiszącym nad nią lustrem (tym razem jednak lustro jest nieme - jego ciemnogranatowa tafla nie odbija niczego). Architekturę łazienki odczytujemy dość jednoznacz­ nie do pewnego tylko momentu. W zasadzie konkretnie okreś­ lona jest tylko wspomniana ściana z umywalką w centrum kompozycji. Natomiast już w okolicach uchylonych drzwi po lewej i nieokreślonego szarego czworoboku po prawej stronic obrazu, linie tracą swą logikę, a nierealne plany zaczynają przenikać się i wzajemnie na siebie zachodzić. Częściowo (podkreślmy - częściowo) uda się urealnić łazien­ kę założywszy, że obie jej ściany boczne wykonane są z luster. Lustra zaczynałyby się po lewej stronie przy futrynie drzwi - w miejscu, gdzie poziom podłogi unosi się nienaturalnie w górę, a po prawej stronie - być może przy wspomnianym czworoboku. Jak uprzedziliśmy, przypuszczenie istnienia luster tylko częściowo tłumaczy kompozycję obrazu. Wydaje się, że artysta nie ograniczył się tylko do złamania realizmu efektem zwierciadła, ale jeszcze wtórnie zlekceważył zasady optyki rządzące odbiciem lustrzanym. W znacznym stopniu dowolnie, 6 24 Nowosielski zestawił ze sobą zwielokrotnione postaci kobiety (przy założeniach jakie przyjęliśmy można przypuszczać, że obecna jest jedna tylko kobieta) umieszczone symetrycznie, przesunięte równolegle i obrócone wokół kilku różnych punk­ tów i osi symetrii. Mamy więc do czynienia ze zwierciadłem rozumianym nie jako rekwizyt, ale jako zasada kompozycji obrazu. Każdemu z nas znany jest efekt sali lustrzanej, w której przeciwległe ściany odbijają się nawzajem nieskończoną ilość razy pomniejszając i zniekształcając pierwotny obraz. Właśnie takie wrażenie - lustrzanej rzeczywistości, sprawia Villa del Misteri. Podsumujmy dotychczasowe rozważania. Obserwowaliśmy wpływ motywu lustra na kompozycję obrazów Jerzego Nowo­ sielskiego i zauważyliśmy dwojaki charakter malowanych zwierciadeł. Po pierwsze: lustra traktowane jak konkretne, realne przedmioty, umieszczone w realnych wnętrzach. Ich zadaniem jest iluzoryczne poszerzanie przestrzeni płótna o frag­ menty znajdujące się poza obszarem jego zasięgu. Tego typu przedstawienia wpisują się w tradycję malarstwa mistrzów niderlandzkich, a głównym zadaniem tak pojętych zwierciadeł jest zabawa abstrakcyjnymi, prowokacyjnymi efektami w grani­ cach dozwolonych perspektywą. Drugą grupę obrazów wyodrębnia motyw lustra pojęty w raczej niezwykły, barokowy sposób. W dążeniu do najpełniej­ szej iluzji, artysta rezygnuje z wyraźnych wyróżników lustra: ramy, łazienkowego otoczenia, zaciera granice między po­ staciami rzeczywiście istniejącymi a ich odbiciem. Zwierciadło nie jest już motywem. Nowosielskiemu nie jest już potrzebne usprawiedliwienie abstrakcyjności przedstawienia. Tym razem to obraz jest podporządkowany idei lustra, lustro zaś staje się zasadą kompozycji. Lustra występują przede wszystkim w Aktach Nowosiels­ kiego. Artysta odwołuje się przy tym do malarskiej tradycji uznającej zwierciadło za atrybut kobiecości. O tym, że od­ wołanie to jest świadome, a nie przypadkowe, zdaje się świadczyć Wenus z lustrem namalowana przez Nowosielskiego w 1968 roku il.56. Artysta sięgnął po schemat ikononograficzny znany z arcydzieł Tycjana i Velazqueza, wyraźnie i konsekwen­ tnie parafrazując obraz hiszpańskiego mistrza. Nowosielski powtórzył podstawowe proporcje i podziały dzieła Velazqueza, zmieniając nieznacznie pozę i gest kobiety. Zrezygnował też z oczywiście zbyt dosłownego amorka podtrzymującego zwier­ ciadło, które u Nowosielskiego wisi po prostu na ścianie. Usunięcie lak ważnego kompozycyjnie elementu zmusiło praw­ dopodobnie artystę do odwrócenia stron kompozycji Velaz­ queza. Mimo tego jednak i mimo kilku kolejnych modyfikacji mających na celu uwspółcześnienie postaci Wenus (m.in. czerwone szpilki na bosych stopach), obraz zachowuje wyraźne podobieństwo do pierwowzoru. Wagę tego dzieła podkreśla fakt, że Nowosielski bardzo sporadycznie rcinterpretuje kompozycje starych mistrzów (o kolejnym przypadku będzie jeszcze mowa). Dlaczego więc wybrał ten właśnie obraz? Być może zc względu na szczególne piękno, harmonię i intymność płótna Velazqueza. Być może też ze względu na ikonografię, ujmującą tak trafnie istotę kobieco­ ści. Idealna bogini kontemplująca własną piękność uosabia najistotniejsze (najgroźniejsze) aspekty natury kobiecej: złudność i przcmijalność urody, próżność i skłonność do samouwiel­ bienia. Wydaje się, że tak liczne u Nowosielskiego Akty z lustr " bardzo bliskie są kompozycyjnie i treściowo ikonografii WenM z lustrem. Malowane kobiety są, jak zwykle u Nowosielskiegozredukowane do schematycznych sylwetek z. wyeksponowany mi, jak u prymitywnych figurek wotywnych, piersiami, brz chami, kolanami. Zwierciadła, zgodnie z tym co twierdzi s' artysta - pozbawione jakichkolwiek filozoficznych i У , bolicznych treści, pomnażają postaci, potęgują kobiec Odbijają fragmenty ciał - często kolana, rzadziej t ^ Trudno w tym miejscu nie zacytować I adeusza R ó ż e * * " który m.in. właśnie w lustrach i damskich kolanach umiejsc* szaleństwo i „złego ducha" Nowosielskiego". .^j Kolejnym obrazem, któremu chcielibyśmy poświęcić słów, jest Portret podwójny (1956) 11.57. Zajmiemy si« 1 7 5 w a f 1 �mimo że nie występuje w nim motyw lustra, a w zasadzie poddamy analizie właśnie fakt braku tego elementu. Portret podwójny jednoznacznie przywodzi na myśl Za­ ślubiny Arnolftnicli. Kompozycja obrazu bardzo wyraźnie po­ wtarza rozwiązanie Van Eycka. Pierwszy plan również tworzą postaci dwojga młodych ludzi. Pomiędzy nimi na podłodze przysiadł ten sam włochaty piesek Arnolfinich. Zamiast łoża, w tle za kobietą Nowosielski umieścił fortepian, a w miejscu okna po lewej stronie powiesił kolorowy kilim. Zmienił też oczywiście kostium i gest postaci. Małżonkowie nie trzymają się za ręce, prezentują natomiast „ a t r y b u t y " - on: skrzypce, ona: białą chustkę czy może rękawiczkę. Kobieta lekko opiera się o fortepian, mężczyzna trzyma smyczek w opuszczonej ręce. Oboje sprawiają wrażenie, jakby właśnie przed chwilą skoń­ czywszy koncert, zwrócili się w stronę publiczności. Publicz­ ność jest domniemana, obecna poza płaszczyzną płótna (przed ią) - analogicznie do niewidocznych świadków przysięgi Arnolfinich. O ile jednak Van Eyck pozwolił nam dostrzec sylwetki odbite w wypukłym zwierciadle, o tyle Nowosielski tej szansy nas pozbawił: w centrum kompozycji zamiast lustra umieścił dużych rozmiarów okno lub obraz z. widokiem ulicy przemysłowego miasta. n Zauważmy jednak, że pejzaż w Portrecie podwójnym pełni podobną do zwierciadła rolę: wzbogaca konstrukcję portretu o scenę ukrytą za ścianą pokoju (jeśli uznamy, że jest oknem), narusza jedność czasu i miejsca (jeśli jest obrazem lub fotografią w ramie). Tak jak lustro - zaskakuje widza, zmusza do próby klasyfikacji poszczególnych elementów pod kątem ich auten­ tyczności i realności. Skłaniając do myślenia, zaprasza do czynnego odbioru - zaciekawia. Nowosielski często wykorzys­ tuje tego typu intrygujące efekty. Tak popularne w jego malarstwie: obrazy w obrazie, półprzymknięte drzwi, okna, tafle luster wreszcie - mają zbliżone znaczenie w kompozycji. W pewnym stopniu zastępują perspektywę i głębię, z których artysta zrezygnował na rzecz jednego, płaskiego planu. Nowosielski zdaje się eksponować związki pomiędzy pej­ zażem i zwierciadłem. Tak dzieje się m.in. w przypadku luster odbijających krajobraz górski w kompozycji Martwa natura fantastyczna (1965) il.58, czy wspomnianego już lusterka pokazującego dachy domów znajdujących się tuż za nim (Akt Z rękawiczką, 1973). W kompozycjach tych (myślimy też o Portrecie podwójnym) rzeczywistość oraz jej odpowiedniki: odbicie w zwierciadle i krajobraz malarski występują jedno­ cześnie i wymiennie. Lustro powtarza widok za oknem w tym samym, niczym nie usprawiedliwionym układzie; lustra powie­ lają malowidło, tak jak i one potraktowane jako przedmiot - element martwej natury; lustro w końcu zostaje zastąpione fragmentem świata - realnego bądź namalowanego. Sztuka - lustro - rzeczywistość. Nowosielski traktuje te trzy elementy jak równe wartości, czy wręcz synonimy. Nadrzęd­ ność rzeczywistości ogranicza wyłącznie do roli wzorca. Malar­ stwo i zwierciadło będąc jej powtórzeniem, a zarazem inter­ pretacją i syntezą, zachowują intensywność i autentyzm modela. Tak pojęte relacje między pierwowzorem i jego kopiami ustalone przez samego artystę można zastosować również do jego własnej twórczości. W tym świetle malarstwo Nowosielsgo jawi się jako speculum mundi - odbicie świata realnego, pecie Wszechświata jako najwyższego dzieła sztuki. Wobec go, Nowosielskiego nazwać wypada realistą. Jak jednak Precyzyjniej określić rodzaj języka, którym artysta się pole e sługuje? Z pewnością nie chodzi nam o XIX-wieczną definicję realizmu bliską radykalnie pojętej idei mimesis. Jednak w tymże samym - X I X wieku, zaczęto rozumieć realizm również jako dokonywany przez artystę swobodny wybór elementów natury, akcentowanie, interpretowanie i komentowanie świata. Inte­ resująca stała się rzeczywistość impresyjna - przelotna i subiek­ tywna - taka, jaką widzi odbiorca. Zdaniem prof. Władysława Tatarkiewicza w takim podejściu można widzieć zarówno wyłom w realizmie tradycyjnym, jak i realizm najradykalniejszy'\ W sposób „radykalnie realistyczny" właśnie patrzy na rzeczywistość Nowosielski. Prof. Mieczysław Porębski nazywa jego manierę realizmem eschatologicznym ". Twierdzi, że artysta dąży do ukazania istoty przedstawianych modeli, ich ukrytej esencji, wydobycia okruchu absolutu. Jednak przede wszystkim artysta w otaczającym go świecie odnajduje ślady własnej osobowości, czy może raczej swój własny świat wewnętrzny przekłada na ogólnie zrozumiały język realizmu. Jego obrazy to portrety duszy, najbardziej chyba intymne autoportrety. 1 Zatrzymajmy się jeszcze na moment przy grupie obrazów, które łączy motyw tajemniczego przedmiotu - barwnego prostokąta m.in. Pejzaż (Znak w górach), (1955), Pejzaż, (1959), Pejzaż syntetyczny, (1961), Znak w górach, (1965)). Znak ten interpretowany bywał jako lufcik, okno, obraz". Wielość i dowolność skojarzeń wynika z nieokreśloności tego motywu, w którym jednoznacznie można odczytać jedynie otaczającą prostokąt kolorową ramę. Znak ten pojawia się przede wszystkim w pejzażu górskim i sugeruje nadzwyczajność, wyjątkowość, czy nadprzyrodzoność miejsca. Odnajdujemy go również w obrazie Próba narzeczeństwa (1963) - gdzie spoczywa w ręku elegancko ubranego młodzieńca. Młodzieniec ten zbliża się do kobiety. Nie mamy wątpliwości, że to ona właśnie - bosa i niemal naga (jedyną osłoną jest opaska na biodrach), jest poddawana zapowiedzianej w tytule próbie. Wydaje się, że Narzeczona niczego nie ma już do ukrycia i oddania. Próba dobiega końca, a jej ostatni etap łączy się z czerwonym prostokątem w złotej ramie, który podaje jej mężczyzna. Kobieta lekko zwraca głowę w stronę narzeczonego, patrzy na podawany jej przedmiot, spogląda weń... Dorzućmy do cytowanych już interpretacji kolejną. Mężczyz­ na trzyma konkretny przedmiot - jednolitą, prostokątną taflę w złotej ramie, z podstawką lub rączką ukrytą w dłoni. Może więc skłania swą narzeczoną by przejrzała się w lustrze...? Rozwiązanie takie byłoby prawdopodobne o tyle, że zwierciad­ ło łączy się z kobiecością - demaskuje jej słabości: próżność i bierność, jest też. blisko związane z miłością i erotyką - gładka tafla lustra oznaczać ma dziewictwo, zwierciadło jest też atrybutem Wenery. Sama zaś czynność trzymania lub podawa­ nia komuś lustra, jest zajęciem kochanka lub niewolnika. Powróćmy teraz do znaków-luster obecnych w pejzażu. Lustra na niebie, w jeziorze, lustra na zboczach gór przywodzą na myśl Naturę rozumianą jako zwierciadło, w którym odbija się Prawda, Stwórcę kontemplującego swój umysł w stworzeniu jak w zwierciadle. Lustro jest źródłem wiedzy, a szczególnie samopoznania. Może więc podziwiając płótna Nowosielskiego, przeglądając się w jego zwierciadłach uda nam się odnaleźć na własnej twarzy ulotny odblask absolutu... PISY i , „. PRZ hmhi °stocki. Człowiek i zwierciadło w malarstwie XV i XVI wieku, [w:] " Tadeusz Różewicz, Notatki do Nowosielskiego. ..Odra", 1983. nr 1 1, s. 59-62 7 J « « i obrazy, Warszawa 1982, s.92-93. * Władysław Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć. Warszawa 1988, s. 333 , J.w. "' Mieczysław Porębski, Realizm eschatologiczny Jerzego Nowosielskiego, [w:] Andrzej Kostołowski, Władysław Nowaczyk, jerzy Nowosielski, Muzeum *ladv'| ' -''" znaczenie lustra w twórczości J.Nowosielskiego zwraca uwagę Narodowe w Poznaniu 1993 (katalog wystawy), s. 13-52 •ТуевН L' w s k i (W.Stróżewski, Być prawdziwie] niż w rzeczywistości, " Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] j.w., s. 83. Andrzej ą g " * Powszechny''. 1473. nr 11. s.1.6). por tez słowa samego artysty 1985 s I T ! "gorzeć, Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, WarszawaKostołowski, Sztuka ..czystego oka". Ze studiów nad malarstwem Jerzego Nowosielskiego, [w:] j.w., s. 66, Władysław Panas, Rozmowa o Nowosielskim, [w:] < Q. '/•8). przetl J * ^asari. Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, Nowosielski - malarstwo. Galeria Sztuki Plastycznej KUL, Lublin 1988. (katalog wystawy). ' i. N h e r , Warszawa - Kraków 1985, 1.4, s.37. Por. Mieczysław Wallis, Dzieje zwierciadło i jego rola w różnych dziedzi­ Ро*щ 'eIski wiele razy wspomina o tym, że prawdziwa, dobra sztuka nach kultury. Warszawa 1973, s.79. Herder, Słownik symboli, oprać. Marianne <b.cvt о Д Ус sobie pierwiastki realizmu i abstrakcji (por. Z.Podgórzec. i.' -t.t.) Oesterreicher - Mollwo, przet. Jerzy Prokopiuk. Warszawa 1992, s. 187. Ad de Vries. Dictionary of Symbols and imagery. London 1974, s. 323 i ł * - s . 162 - s . 177-8 Blał la C rJ0 Ie S , r ó ż e 1 0 Es,reic Wos па сг w 15 l w 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/101cc6b43a9e10322a68928d246d63e4.pdf e08366c8ed40207d1d8602eb1504a8d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2390 Title A name given to the resource Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.17-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska 1. Wprowadzenie Twórczość Jerzego Nowosielskiego można spróbować okreś­ lić podziałem na pięć podstawowych kierunków: _ sztukę abstrakcyjną; _ sztukę figuratywną (akt, portret, sceny figuralne); _ martwe natury; _ pejzaż; - ikony (do których włączam też realizacje wnętrz sakralnych); Zauważyć należy, że są to wszystko klasyczne gatunki malarstwa. Nowosielski nie kwestionuje ich zasad, ale w grani­ cach wyznaczonych tradycją kreuje własny, odrębny i niepo­ wtarzalny styl . Wydaje się, że artysta nie ma „swojego lema­ t u " . Eksperymentuje na wielu płaszczyznach, zarówno w za­ kresie techniki jak i tematu obrazu. Uprawiając wymienione wyżej gatunki równolegle, czasem decyduje się na chwilowe zatrzymanie przy jednym z nich. Następuje wtedy okres twór­ czości zarezerwowany dla jednego typu dzieł jak np. ostatnie lata - poświęcone portretom cerkwi. 1 2 kach jej matematyczne reguły. Linie biegnące ku horyzontowi nie zawsze mają na nim swój kres, punkt zbieżny, ale wybiegają poza fragment rzeczywistości objętej przedstawieniem. Wyraź­ nie widoczne jest to zwłaszcza w późniejszych pracach tego okresu (por. i l . 2, 3,). Charakterystyczny dla pejzaży łódzkich koloryt - dość jasny, stonowany, przeważnie biało - szary, oraz mięsista faktura malowidła, wielu badaczom nasuwają skojarze­ nie z twórczością Utrilla . Z czasem linie wykreślające perspektywę - początkowo idealnie niemal proste (il. 2 ) - s t a j ą się płynne (il. 3). Zmienia się również kadraż obrazów. Stopniowo linia horyzontu, wyzna­ czona zasadą złotego podziału, unosi się zostawiając niebu coraz mniej miejsca, aż w końcu wypiera je zupełnie. Pojawia się motyw ulic pnących się nienaturalnie stromo w górę - typowy zwłaszcza dla późniejszej twórczości artysty. W efek­ cie zmiany punktu widzenia (miasta są obserwowane z. wysoko umieszczonego, jednak wciąż jeszcze z jednego, stałego punk­ tu) wzmaga się wyobcowanie widza, dystans do obrazu. 3 Potęguje to nastrój tajemniczości, nierzeczywistości, a nawet niepoko­ ju i zagrożenia. Wśród pejzaży miejskich z lat 1950-62 tylko część nosi tytuł łódz­ kich, ale nawet na nich trudno rozpo­ znać ulicę Piotrkowską. Przedsta­ wione ulice równic dobrze można umieścić w Krakowie, na warszaws­ kiej Woli czy w jakimkolwiek innym mieście, niekoniecznie nawet pols­ kim. Malarstwo Jerzego Nowosiels­ kiego nigdy nie aspirowało do rangi historycznego, faktograficznego. Odróżnia to zasadniczo tę twórczość od dzieł Utrilla czy innych prymity­ wistów. Bowiem pomimo wielu po­ wierzchownych podobieństw forma­ lnych, malarstwa Nowosielskiego nie można nazwać prymitywnym. Jak zauważa Mieczysław Porębski, 11. 27. Kobiety na plaży, 1992 Oczywiście istnieją wyjątki jest to świadome stosowanie przez ..wielkie eksperymenty" i innowacje artystę prymitywnego widzenia, jako jednego ze środków -jak seria czarnych aktów, czy pejzaży mozaikowych, które wyrazu, którymi dysponuje . dość jednoznacznie umiejscowić można w czasie. Uznałam jednak, że bardziej miarodajna będzie próba analizy twórczości Pejzaże łódzkie są wewnętrzną, subiektywną wizją. Nie są to Nowosielskiego przy zastosowaniu klucza ikonograficznego, wizerunki miasta przemysłowego (którym przecież Łódź jest) nie chronologicznego. zwłaszcza jeśli porównamy je z widzeniem tego tematu przez Podział pejzaży na dziesięć podstawowych grup sugerują innych artystów np. Rafała Malczewskiego. nadane przez artystę tytuły. Uwzględniłam też martwe natury Co jest zatem istotą Łodzi według Nowosielskiego? - ulice, 'kompozycje figuralne, w których pejzaż istnieje jako element domy, tramwaje. Nie ma niczego poza tytułem co by jedno­ dodatkowy lub uzupełniający. znacznie mówiło widzowi, że ogląda pejzaż tego właśnie miasta. To też cecha typowa dla Nowosielskiego - nic interesuje - Pejzaże miejskie. go indywidualizm, ale przeciwnie - to co powszechne, general­ ne, główna zasada i istota rzeczywistości. Wbrew tytułowi pejzaże łódzkie nie są pejzażami Łodzi. Są to fejzaże łódzkie. Te najbardziej realistyczne w twórczości pejzaże Miasta. erzego Nowosielskiego pejzaże powstały w latach 1950 - 62, °dczas pobytu artysty w Łodzi. Widoki ulic. Ten rodzaj pejzaży miejskich wyrasta z do­ Mai arz posłużył się w nich klasycznym rodzajem perspekświadczeń pejzaży łódzkich. Wspólne jest zainteresowanie У ~ perspektywą linearną, łamiąc jednak w wielu przypad­ wnętrzem miasta, jego ulicami uciekającymi poza horyzont, Styl Jerzego Nowosielskiego - ka­ non narzucony artyście przez same­ go siebie - ukształtował się bardzo wcześnie. Stosunkowo łatwo rozpo­ znać jest obrazy powstałe w latach pięćdziesiątych, ze względu na inny koloryt (brązy, biele, szarości) oraz takturalność plam barwnych (z cza­ sem uległy one wygładzeniu, uprosz­ czeniu do niemal monochromatycz­ nych, skontrastowanych plam kolo­ ru). Już jednak w połowic lat sześć­ dziesiątych istnieją wszystkie zasad­ nicze schematy ikonograficzne, z których Nowosielski korzysta do dziś. Artysta powraca do nich wciąż na nowo, za każdym razem nieco inaczej, ale zawsze zachowując pod­ stawowe rządzące nimi zasady. 4 a 2 D 17 �pozbawionymi konwencjonalnej, geometrycznej sztywności. Kontynuowana jest też faktura i kolorystyka pejzaży łódzkich, choć widoczne są zmiany w kierunku wygładzania plam coraz żywszych i bardziej kontrastowych barw. Równolegle w tym nurcie pojawia się dość zasadnicza zmiana w ujęciu tematu. Idąc ulicą nie patrzymy j u ż wyłącznie wprost, w kierunku magicznego horyzontu, ale odwracamy głowę w bok, podziwiając pierzeje ulic i wystawy sklepowe ( i l . 5). Przestrzeń obrazu zostaje drastycznie zmniejszona, a ostate­ cznie ograniczona do jednego planu ( i l . 5). Jednocześnie urozmaica i przełamuje tę konwencję motyw drzwi i okien otwierających się na nowe przestrzenie. W witrynach sklepo­ wych pojawiają się nowi bohaterowie - manekiny - potęgujący nierealność wizji, niepokojący swym uderzającym podobieńst­ wem do mieszkańców miasta (por. zwłaszcza i l . 5). Wycinkowość kompozycji, surrealistyczne zestawienie wielu szczegółowych elementów oraz ich nieokreśloność (np. kobiecy półakt wiszący jak ikona nad bramą - i l . 5) potęgują nastrój tajemniczości. Warto poświęcić jeszcze kilka słów Pejzażowi z Bolkowa, 1967 ( i l . 4). Jest to jeden z niewielu przykładów portretowania przez Nowosielskiego konkretnego, znanego z nazwy miasta (obok pejzaży łódzkich, Ławry Poczajowskiej, czy domku z Ustronia - i l . 6). Zaskakująca jest duża indywidualizacja przedstawienia, mówiąca wiele o charakterze starego miastecz­ ka z gotyckim, ceglanym kościołem. Jerzy Nowosielski dość często przełamuje własną konwencję, malując obrazy zadziwiające swą odmiennością, jakby chcąc sprawdzić swe siły na innym polu, czy przerwać jednostajność swego kanonu,by potem do niego powrócić z nowymi doświad­ czeniami. Myślę, że taką „chwilą zapomnienia" mógł być, malowany albo z natury albo o tej naturze wspomnień - Pejzaż Z Bolkowa. Widoki dzielnic. To jakby spojrzenie na miasto z leżącego poza nim wzgórza, następny krok artysty w stronę zwiększenia dystansu między widzem a płótnem. Ten typ pejzażu, po­ sługując się terminologią Aleksandra Wojciechowskiego, moż­ na by nazwać pejzażem topograficznym . Wysoko umieszczony horyzont, ograniczenie głębi w zasadzie do jednego planu ( i l . 12), schematyczne przedstawienie dróg i lapidarne zaznaczenie architektury miasta nasuwają skojarzenia z mapami' . Ciekawe jest, co artysta uznał za najważniejsze i konieczne do umiesz­ czenia na takiej mapie. Okazuje się, że istotę „ m i a s t o w o ś c i " można sprowadzić do dworca kolejowego, dróg i górującej nad wszystkim świątyni. W nich mieszczą się podstawowe zadania i funkcje miasta. Dziwić może, że w osadach rzadko znajduje się miejsce dla ich mieszkańców ( i l . 12). 5 1 Jak słusznie zauważa Bożena Kowalska, artysta używa dwu różnych perspektyw, tak jakby krajobraz obserwowany był z co najmniej dwu różnych punktów . Ziemia jest widziana z lotu ptaka (stąd wysoki horyzont i sposób przedstawiania dróg), natomiast architektura malowana jest tak, jakby obserwator stał na wprost fasady każdego budynku. Można założyć, że to swobodne podejście do zasad optyki w dużym stopniu wynika ze zdobyczy kubizmu, ale warto zauważyć, że uwzględnienie dwu pozycji widza - wewnętrznej i zewnętrznej względem przed­ stawienia - powszechnie stosowane było w malarstwie ikono­ wym. Wynikająca z tego zabiegu deformacja służyć ma oczywiś­ cie wyrażeniu subiektywnej postawy malarza wobec rzeczywis­ tości. U Nowosielskiego proces ten łączy się ze zmianą proporcji natura - architektura. Ziemia - oglądana z dystansu - ulega monumentalizacji, góruje nad trochę groteskowymi, klockowymi budynkami, niepozornymi, zbudowanymi na ludzką miarę, a więc i przedstawionymi z ludzkiej perspektywy ( i l . 12). 7 Dwa nowe elementy, które pojawiają się w pejzażach dzielnic: - zwielokrotnienie punktów widzenia oraz - akcentowanie przewagi natury nad dziełami człowieka będą kontynuowane w późniejszej twórczości Jerzego Nowosie­ lskiego, a zwłaszcza w cyklach lotnisk i pejzaży zielonych. 3. Lotniska. Wyraźnie widoczna jest kontynuacja i rozwój poprzedniego schematu kompozycyjnego - płaska powierzchnia ziemi zaj­ mująca całe niemal płótno, widziana z lotu ptaka (a raczej z lotu samolotu), uzupełniona wąskim paskiem szarego nieba u góry obrazu. Jasno widać też na czym polega podwójność perspek­ tywy - niektóre samoloty widzimy z góry, inne z boku (il. 13), „ l e c i m y " nad autobusem, ale stoimy na ziemi twarzą w twarz z. dziewczyną - pilotem. Lotniska to cykl niezwykły. Również ze względu na oryginal­ ną ikonografię. Jest to jedyny znany mi w historii malarstwa przykład uczynienia z samolotu głównego bohatera. I jak przystało na temat, również sposób przedstawienia jest nietuzin­ kowy. Trzeba przecież zauważyć, że dzięki opisanym wyżej zabiegom formalnym, Nowosielski oprócz samego obrazu samolotu przekazuje nam podstawowe informacje o jego moż­ liwościach i przeznaczeniu. Dwa punkty odniesienia - ziemia i niebo - pasy startowe, samoloty, autobus dowożący pasażerów (reprezentowanych przez pana z parasolem), no i pilot - to właściwie kompletny inwentarz i podstawowe funkcje lotniska, wyrażone za pomocą prostych znaków i skrótów. Lotniska powstawały w latach sześćdziesiątych. W wypowie­ dziach artysty i krytyce nie znalazłam wielu informacji na ich temat. 11. 28. Venus z lustrem, 1968 18 �П. 29. Akt - kobieta przy oknii 4. Pejzaże zielone. 5. Malarstwo Jerzego Nowosielskiego a nurt pittura W tym samym schemacie wykształconym przez pejzaże miejskie, a kontynuowanym w cyklu lotnisk, tkwią również Pejzaże zielone. Są one jednocześnie punktem kulminacyjnym procesu rozpoczętego przez Pejzaże łódzkie. Nie ma już w nich mowy choćby o podobieństwie do widzenia zgodnego z prawa­ mi perspektywy linearnej. Wykreślona geometrycznie głębia ustąpiła miejsca płaszczyźnie zakomponowanej według zasad oryginalnej optyki, zakładającej wielość punktów widzenia, mch i subiektywność wizji. Swym nastrojem tajemniczości, melancholii, niepokoju pej­ zaże miejskie Jerzego Nowosielskiego przypominają atmosferę dzieł Giorgio de Chirico. Pomimo widocznych różnic formal­ nych, w obu przypadkach mamy do czynienia z podobną poetyką i w y m o w ą dzieł. Nieokreśloność miejsc i wnętrz (por. Pejzaże, Martwe natury i Manekiny G. de Chirico z Aktami we wnętrzach Nowosielskiego) oraz tworzony świadomie dystans między widzem a obojętną, obcą rzeczywistością składają się na magiczność i odrealnienie atmosfery. W jej kreowaniu obaj artyści posługują się analogicznymi środkami formalnymi. Architektura z głównego tematu zeszła do rangi jednego elementów. Nie ma już miasta, a zaledwie „ d o m k i " skontras'owane z ogromem, potęgą i dominacją natury ( i l . 8). Zreduko­ wanie palety barw, zimna tonacja zieleni, duże plamy koloru, rak szczegółów, potęgują wrażenie monumentalności, od­ cienia, powagi i przewagi przyrody. Dochodzi nawet do całkowitego wyeliminowania śladów człowieka ( i l . 9), a także ° Pominięcia stery nieba. г a dzięki zastosowaniu kadrażu panoramicznego* tzn. pominiębocznych kulis zamykających kompozycję (lub bardzo atnemu ich zasygnalizowaniu) oraz poprzez przewagę linii ^? У - wybiegających poza ramy obrazu, artysta ob wrażenie spokoju, wyczekiwania, statyki. Kreuje raz harmonijnej, wiecznej natury. Określa też miejsce człoa malując - jak to trafnie określa Bożena Kowalska - domy ane pejzażowi''. Ale jest to poddaństwo, a nie niewolnictk ' * У ' к а z naturalnych praw i przebiega bezkonfliktowo, •"lonijnie. 1 о т а 1 П u 6 п a с п metafisica. Należy do nich przede wszystkim perspektywa. W obu przypadkach jest to pozorna perspektywa zbieżna. Pozorna, gdyż pogwałcone zostały jej zasady - następuje zwielokrot­ nienie przestrzeni dzięki wyznaczeniu kilku punktów zbieżnych na widnokręgu , a nawet kilku domyślnych linii horyzontu obok jednej już istniejącej. Z metafizyką łączą się też umykające perspektywy placów, ulic, dróg górskich, ich nieograniczoność i nieskończoność. Odludność miast, samotność, izolacja nielicznych ich miesz­ kańców, którymi często są niesamowite postaci zjaw - maneki­ nów, budzą niepokój, oczekiwanie, a również uczucie za­ grożenia i niepewności. Zagadkowość potęguje też protow przypadku de Chirico, i postsurrealistyczne w przypadku Nowosielskiego - konfrontowanie przedmiotów i elementów pejzażu. Ulica jest jakby wyobcowana z realnego świata, jest bliższa światu marzeń sennych ograniczonemu do powtarzają­ cych się z intrygującą widza częstotliwością kilku motywów - ulicy, manekinów, pociągu". 10 19 �Przestrzeń obrazu wzbogacona zostaje typowym dla nadrealizmu efektem obrazu w obrazie, uchylonych okien i drzwi prowadzących w zaświaty. Za nimi czają się tajemnicze postaci, które trudne do określenia, a u de Chirica sygnalizowane tylko cieniem, wzmagają jeszcze niepokój. Zatrzymajmy się na chwilę przy obrazie pociągu, występują­ cym u obu artystów i prześledźmy cykl obrazów Jerzego Nowosielskiego pt. Pejzaże z kolejką. Zabawne jest, że obaj malarze przyznają, iż motyw ten zawdzięcza swe istnienie faktowi, że ojcowie ich... zatrudnieni byli na kolei . Jest to więc hołd złożony dzieciństwu, uosobienie marzeń tamtego czasu, może niezupełnie przebrzmiałych - bo kolejka to przecież zabawka mężczyzn w każdym wieku. Pociągi de Chirica i Nowosielskiego przypominają właśnie zabawki - wagoniki ciągnięte przez stare, parowe lokomotywy. 12 Pociąg oznacza rozstanie, odjazd przyjaciela, tęsknotę (to terminy zaczerpnięte z tytułów prac de Chirica), a także nietrwałość i przemijalność. O ile jednak kolejki de Chirica jeżdżą po ziemi, równolegle do linii horyzontu, o tyle u Nowo­ sielskiego są to podróże za horyzont (il. 11) metafizyczną windą do nieba ( i l . 14). Krystyna Janicka interpretując malarstwo Giorgio de Chirico zwraca uwagę na dwie kategorie wykorzystywanych przez niego motywów. Pierwszą stanowią arkady, perystyle, portyki, place i frontony zdobne w antyczne rzeźby - symbolizujące jej zdaniem kulturę i tradycję śródziemnomorską. Drugą - lokomo­ tywy, zegary, instrumenty inżynieryjne i przybory miernicze - atrybuty współczesnej cywilizacji i nauki. Połączenie tych dwu rodzajów tworów ludzkiego ducha przynależnych do różnych czasowo kultur, poprzez kontrast i nieodpowiedniość rodzi zaskoczenie . Spójrzmy teraz na trochę groteskowy obraz Jerzego Nowosielskiego Cerkiew z lokomotywą, 1989 ( i l . 7). Jego konstrukcja opiera się na podobnym schemacie dysonansu między nowoczesnością (reprezentowaną przez lokomotywę) 13 a spuścizną kulturową, duchowością i wartościami tradycji (zawartymi w znaku cerkwi). Dzieła tego typu starają się sumarycznie pokazać przebytą drogę, skonfrontować początek z końcem, źródła z dniem dzisiejszym. Są kolejną próbą odpowiedzi na pytania skąd przychodzimy?, czym jesteśmy? dokąd idziemy? Przy czym dla de Chirico korzeniami jest świat kultury antycznej, a dla Nowosielskiego świat Cerkwi Prawosławnej. Daleka jestem od sugerowania, że Jerzy Nowosielski bezpo­ średnio zapożyczał motywy od Giorgio de Chirico. Myślę, & wspólne obu artystom myślenie surrealistyczne doprowadziło ich równolegle i niezależnie do analogicznych rozwiązań Widoczne są różnice warsztatowe, inna faktura i koloryt obrazów, Nowosielski szybko też odchodzi od perspektywy linearnej, która u de Chirica obecna jest w całej twórczości Jednakże obaj uzyskują w swych dziełach bardzo silny, niepo­ wtarzalny nastrój, który uznałam za upoważniający do włącze­ nia pejzaży Jerzego Nowosielskiego do nurtu realizmu magicz­ nego. 6. Pejzaże w typie ikon. Pejzaże syntetyczne. Jest to grupa pejzaży górskich po­ wstałych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, malowa­ nych w manierze kubistyczno-ikonowej. Góry nieprawdopodo­ bne, nielogiczne geologicznie, budowane są przy użyciu pros­ tych brył, przy minimalnej głębi obrazu, która następnie zredukowana zostaje do jednej płaszczyzny (il. 20). Nasuwa się skojarzenie z górami ikonowymi, ledwo zasugerowanymi, zasygnalizowanymi jako tła dla ważniejszego głównego tematu ikony. Najlepiej chyba jednak określają te obrazy same tytuły. Jest to rzeczywiście synteza pejzażu górskiego, skrajne uprosz­ czenie formy - kształtu, przestrzeni i barwy. Duże plamy umownych kolorów (o bogatej gamie - zieleni, od cynkowej, chromowej do zieleni Veroneza; błękitu, od Rembrandta do ultramaryny; brązów, od umbry, przez ziemię sjeneńską do różu indyjskiego; urozmaiconej akcentami oranżu, cynobru i żółci chromowej) wyznaczone są prostymi, przeważnie horyzontal­ nymi i wertykalnymi liniami określającymi zarazem konstruk­ cję i architektonikę dzieła. Na tym tle pojawia się nowy element - kształt zbliżony do kwadratu, otoczony ramą, wyeksponowany kontrastowością barwy. Jest to Z N A K , znak w górach (il. 14). Znak czego? Jerzy Tchorzewski i Andrzej Kostołowski odczytują go jako lufcik, judasza, okno podpatrujące sacrum, jako możliwość przebicia się na drugą stronę poprzez niepokonalną dla naszego wzroku zasłonę rzeczywistości . Znak obrazu, ramy, ikonostasu do­ strzega w nim Władysław Panas . Te góry to wyżyny ducha, miejsce Objawienia. Objawienie następuje w postaci znaku - obrazu - ikony. W średniowieczu boskość objawiała się w blasku, świetle. Być może w naszych czasach przychodzi w barwie, w płaszczyźnie czystego koloru - oranżu, żółci, błękitu... Pejzaże „ z ż y c i e m ' ' . Jest to przykład bezpośredniego zapoży­ czenia przez Nowosielskiego schematu ikonograficznego z ma­ larstwa ikonowego. Chodzi tu o tzw. „ikonę z życiem" p ' stawiającą zwykle męczenników. Główne pole - kowczeg " zajmuje w niej postać ukazana według zasad kanonu, aobrzeW wypełniają liczne sceny męczeństwa świętego. Wszystkie j zasady przejął Jerzy Nowosielski z małym jednak wyJ3jk " - miejsce człowieka oddał krajobrazowi"' Schematowi te • nie towarzyszy określony typ pejzażu. Najczęściej jest to pej syntetyczny ( i l . 14), ale również np. pejzaż zielony (il M o ż e m y traktować ten rodzaj obrazów dwojako - " ^ , czysto formalny zabieg, zabawę, nowe doświadczenie, przydając mu dodatkowe znaczenie mistyczne. Od s kompozycji, układ z obrzeżem dopełniającym pozwą 14 15 r K d |el 4 a ) 0 i 1 II. 30. Kobieta i góry, 1958 20 �rozszerzenie czasu i przestrzeni, na podanie dużo większej ilości informacji. Sceny wokół przedstawiać mogą zdarzenia symul­ tanicznie - następujące po sobie w czasie, rozgrywające się wielu różnych miejscach. I tak np. w Mieście u stóp gór, 1963 oglądać możemy historię osiedlania się człowieka w górskiej okolicy, a we Wschodzie Słońca w Bieszczadach, 1963 ( i l . 15) różne warianty krajobrazu ze Słońcem. Zastanawiając się nad genezą użytej formy dojść musimy do wniosku, że autor chciał podkreślić metafizyczność, spirytualizm i sakralność natury, a przede wszystkim gór i Słońca. Góry od zawsze uważane były za okolice szczególne, miejsce epifanii, siedzibę bogów, jako że swymi wierzchołkami dotyka­ ją nieba. Są też znakiem związku Boga z ziemią, symbolem miejsca świętego, Opatrzności, Łaski i Opieki Bożej. Ich ogrom, potęga i niedostępność budzą metafizyczne odczucie wyżyn i bezczasowości. w Góry są częstym motywem twórczości Nowosielskiego. Wśród pejzaży liczne są miasta w górach oraz drogi w górach. Występują one w postaci motywów, ale także głównych le­ matów krajobrazów różnych typów. Już same tytuły: np. Miasto ustóp gór, czy Góry nad miastem (il. 14) akcentują jednoznacz­ nie potęgę i przewagę gór. Z drugiej strony odnosimy wrażenie harmonii podkreślonej kolorem i formami budowli ( i l . 15). Droga jest chyba najczęściej pojawiającym się elementem w dziełach Jerzego Nowosielskiego (por. i l . 10, 16). Drogą jest też ulica (por. i l . 2, 3, 5). Drogi Nowosielskiego są proste, z niewielką ilością zakrętów i rozstajów. Odważnie pną się w górę, wyznaczając jedyny słuszny kierunek marszu (życia..?). dziesiątymi, lecz nie mija bez śladu. Powraca zasada budowania obrazu linią i podporządkowaną jej plamą, lecz ta ostatnia zmienia zasadniczo swój charakter - traci ciężar, fakturalno.ść, staje się lekka, wibrująca. Kolor nie wypełnia j u ż szczelnie konturu - wiele miejsca na płótnie pozostaje niedotknięte pędzlem. W ten właśnie sposób powstają w latach dziewięćdziesiątych ikony cerkwi. Pierwsze wrażenie, które wywołują, to uczucie lekkości, swobody osiągniętej z jednej strony fakturą, niewielką ilością użytej farby, a z drugiej - szkicowością potraktowania modela i wyrafinowaniem rysunku. Kompozycja obrazów opiera się na liniach poziomych lub lekko ukośnych, zrów­ noważonych pionową osią główną budynku, oraz pionowymi akcentami okien. Najczęściej całość przedstawienia otacza monochromatyczna rama, odpowiadająca kolorem tonacji obra­ zu - są to zwykle czyste barwy cynobru, zieleni kadmowej, błękitu pruskiego lub żółci chromowej ( i l . 17. 18). Sylwetka samej cerkwi ograniczona jest do minimum. Wyda­ je się. że artysta osiągnął etap. na którym trudno będzie o dalsze uproszczenia. Czy jest tak rzeczywiście, pokaże przyszłość. Na razie widzimy obrazy, które można by umieścić w nowym kodeksie drogowym z podpisem „Uwaga cerkiew". I tak chyba należy je traktować - jako znak (niekoniecznie jednak drogo- 7. Pejzaże z cerkwią. Cerkiew towarzyszy twórczości Jerzego Nowosielskiego nieprzerwanie co najmniej od lat sześćdziesiątych, nabierając szczególnej ważności w latach dziewięćdziesiątych. W naj­ wcześniejszych pracach cerkiew pojawia się jako jeden z wielu elementów, następnie jest jednym z trzech podstawowych składników syntetycznej wizji miasta, obok dworca i drogi ( i l . 7), by wreszcie zająć główne miejsce zarówno na płótnie jak i w tytule obrazu. Budynek świątyni zawsze jest w jakiś sposób wyróżniony. Jego waga podkreślona jest zazwyczaj wyniesieniem na wzgó­ rze ponad resztę miasteczka ( i l . 7). Nowosielski przywraca w ten sposób zagubioną przez człowieka hierarchię, porządek wartości, prymat świętości. Około 1986 roku artysta zmienia manierę malarską. Pojawia­ ją, się pejzaże mozaikowe. Krystyna Zwolińska określa tę zmianę jako zwrot ku impresjonizmowi . Rzeczywiście na pierwszy rzut oka nowa technika przypomina impresjonistycz­ na Typowe jest sięgnięcie po tematy „lżejsze", popularniejsze (por. Domek z Ustronia, 1987 - i l . 6) i zagubienie klarowności rysunku, tak charakterystycznych dla Nowosielskiego ciężkich 'mii określających tektonikę obrazu. Jednocześnie jednak należy pamiętać, że obrazy te powstały me w plenerze, ale w pracowni, malowane z wyobraźni czy Pamięci. Również ich koloryt - c i e m n y , tolerujący czerń o małej an barw - często niemal monochromatyczny nie jest zgodny Postulatami impresjonizmu. Sam artysta przyznaje, że do tego speryrnentu skłoniły go mozaiki rzymskie. Podczas ich liw , ' zrozumiał, że odkrywają one twórcy nowe możDlat ' ' ' dostrzegł i nie wykorzystał impresjonizm" , ego nazwałam ten rodzaj obrazów mozaikowymi, uznając, vdzic to termin bliższy zamierzeniom artysty. niczo" " ' b n i k i Nowosielski nie wykracza zasadlem ^° ''"'y'-'bezasowy repertuar m o t y w ó w . Głównym , Pozostaje monaster i cerkiew, pojawia się też. kolejka Pizod „ m o z a i k o w y " kończy się wraz z latami osiem­ 17 Z , W a n i a 0 1 < t < < 1 110 Z /d r y c m 1 n i e a n y 1 , e c 19 e m 11. 31. Portret mężczyzny z siwą brodą, 1961 21 �wy...), ideogram świątyni. Sam artysta mówi, że maluje port­ rety, ikony cerkwi. Zafascynowany architekturą, zjawiskiem przestrzeni sakralnej, próbował utrwalić ich obraz w czasach masowego niszczenia cerkwi . Nowosielski kolejny raz sięga po schemat ikony świętego. Na kowczęgu umieszcza wizerunek świątyni, wokół pozostawia puste obrzeże. Tłumaczy, że zjawisko ikony architektury znane jest w historii sztuki od czasów średniowiecza. Podaje przy­ kłady X V I i X V I I wiecznych rosyjskich ikon monasterów, oraz obraz - mapę z Kalwarii Pacławskiej. Sam traktuje architekturę jako żywą, uduchowioną. Również ona, jako część rzeczywisto­ ści, podlegać będzie procesowi przebóstwienia i wobec tego godna jest w pełni miejsca na ikonie '. W ślad za ideami poszły pewne zasady formalne. Budowle ukazywane są zgodnie z wymogami ikony - frontalnie i hieraty­ cznie - stąd duża statyka przedstawień, przewaga akcentów horyzontalnych, jednoznaczna tonacja i czystość barw. Konie­ czne też było uproszczenie formy, wypracowanie kanonu tak, by ukazana cerkiew bliższa była swej postaci przemienionej, przebóstwionej niż realnej, ziemskiej - stąd syntetyczne potrak­ towanie bryły, z zaznaczeniem jedynie najważniejszych ideowo elementów (takich jak ikony, krzyże, kopuły, drzwi, okna) przy zupełnym pominięciu nieistotnego szczegółu oraz, co jest cechą malarstwa Nowosielskiego od samego początku, rezygnacja z historyczności i aktualizacji przedstawienia. 20 2 8. Pejzaż towarzyszący innemu typowi przedstawień. Pejzaż wykorzystywany jest przez Jerzego Nowosielskiego również w innych gatunkach jego malarstwa (w aktach, kom­ pozycjach figuralnych, portretach i martwych naturach). Może tam występować jako tło, bądź jako element o pewnym znaczeniu ikonograficznym. Akt w pejzażu. W niektórych przypadkach (cykle: Weekend, Dziewczyny na statku - i l . 25, Kobiety na plaży - i l . 27) pejzaż jest wyłącznie scenografią dla rozgrywających się w nim scen. Pełni rolę drugoplanową, potraktowany jest więc bardzo pobież­ nie, szkicowo, aczkolwiek trzeba mu przyznać pewne znaczenie ideowe. Zwróćmy uwagę zwłaszcza na motyw morza (Dziewczyny na statku, 1981, Kobiety na plaży, 1992 - i l . 25, 27), z którym spotykamy się po raz pierwszy. Sięgająca horyzontu woda jest zapowiedzią nowego, nieznanego, piękniejszego świata, celu podróży, a także wielką obietnicą i nadzieją, miejscem z którego przybyć ma Oczekiwane. Z samej swej natury nieograniczone i nieobejmowalne, morze jest tu jednym z głównych elementów budujących nastrojowość przedstawień . Istnieje też grupa obrazów, których j u ż same tytuły sugerują większe, równoprawne znaczenie pejzażu np. Kobieta i góry, 1958 ( i l . 30), Kobieta i miasto, 1970-71. Jest to jakby próba ustalenia relacji między człowiekiem a otaczającym go świa­ tem. W przypadku kobiety i przyrody (gór) wynik jest pozytyw­ ny - istnieje między nimi łączność i harmonia. Poziome podziały wyznaczające części ciała kobiety i warstwy geologi­ czne góry odpowiadają sobie nawzajem. Podobieństwo pod­ kreśla również analogiczna barwa ciała i skał. To jakby echo starożytnych i średniowiecznych analogii między człowiekiem a naturą i architekturą. O ile jednak w pierwszym przypadku wynik jest pozytywny, o tyle zestawienie kobiety z miastem nie jest j u ż tak jednoznaczne. Obaelementy współistnieją na jednej płaszczyźnie, ale ich barwa wskazuje na przynależność do dwu oddzielnych kategorii. 22 22 Cykl aktów Kobieta przy oknie ( i l . 29) redukuje pejzaż do fragmentu ograniczonego ramą okna. Jest to grupa obrazów ciekawych przede wszystkim ze względu na intrygujący kadraż postaci kobiecej. Krajobraz natomiast urozmaica tło, jest częś­ cią lubianego przez artystę motywu obrazu w obrazie, drzwi i okien zwielokrotniających przestrzeń dzieła. Martwa natura z pejzażem. Martwe natury są najbardziej surrealistycznymi z obrazów Jerzego Nowosielskiego. Składają się na nie przedmioty codziennego użytku - rondle, kubki, łyżki, lustra, umywalki. Często jednak trudno prawidłowo je rozpo­ znać. Szczególna perspektywa podobna kubistycznemu spoj­ rzeniu na obiekt, daje obraz daleki od rzeczywistego. Jest to dziecięcy, naiwny opis, dający sumę najistotniejszych cech przedmiotów, informacji, wiedzy posiadanej przez autora na ich temat. Irracjonalizm przedstawienia i doboru elementów mart­ wych natur, ich ascetyczność i oszczędność kreują magizm i nastrojowość przedstawień. Pejzaż pojawia się w tych dziełach nie jako tło, ale jako jeden z elementów, traktowany przedmiotowo, na równi z chochlą, czy dzbankiem. Jeszcze raz odwołajmy się do tytułów - Martwa natura z krajobrazem i rondlem, 1954 ( i l . 32), Martwa natura z pejzażem. Trudno jednoznacznie powiedzieć czy fragment przyrody na płótnie jest obrazem, czy widokiem przez okno. Pierwsza interpretacja bardziej by odpowiadała nadanej mu roli obiektu, składnika martwej natury. Nowosielski nie wybrał określonego rodzaju pejzażu. Może to być pejzaż miejski, syntetyczny, czy zielony. Umieszczony jest centralnie, prawdopodobnie ze względów kompozycyjnych, ale być może również z powodu swego ciężaru jakościowego. Może więc sąsiedztwo to nie ma deprecjonować, uprzedmiotawiać natury, ale przeciwnie-nobi­ litować przedmioty. Nowosielski wszak, powołując się na chasydyzm uważa, że „wszystkie przedmioty należą w jakimś sensie do tej rzeczywistości, która będzie rzeczywistością nowej ziemi, nowego nieba. To znaczy razem z nami w jakiś sposób zmartwychwstaną i wejdą j u ż w innym wymiarze (...) do (...) Nowej Jerozolimy ." Taki jest jego stosunek do przedmiotów malowanych, i to stara się wyrazić w swoich martwych naturach. Portrety. Znów stajemy przed dylematem - okno czy obraz? W większości przypadków chyba jednak to drugie. Zauważmy, że w krajobrazie występują po raz drugi postaci portretowane Jest to stara fotografia, obraz - próba rozszerzenia czasu i przestrzeni, otwarcie dodatkowego wymiaru rzeczywistości (spotkaliśmy się j u ż z tym zabiegiem symultaniczności akcji przy pejzażach „z ż y c i e m " ) . Jest to też sposób na wzbogaceni ilości informacji na temat portretowanych. Z jednej strony czerpiemy je na podstawie otaczających postać przedmiotów, instrumentów muzycznych trzymanych jak atrybuty, również na podstawie charakteru wnętrz, strojów, póz, a z drugiej strony patrząc na wiszące na ścianach pejzaże. Wiemy na przykład, że nobliwy Skrzypek z Siwą BrodaJ typem samotnika wypoczywającego w górach ( i l . 31). Młodzieniec w Ciemnych Okularach ma żonę i samochód 0 24), a współczesne Małżeństwo Arnolfinich jeździ do р&У tramwajem ( i l . 26). Ascetyczność postaci, zniekształcone, wydłużone propos ich ciał, nienaturalność gestu i pozy - budzą skojarzeń' z malarstwem średniowiecza, Janem van Eyckiem, malarst* ikon wreszcie. Przedmioty, przez ich wyeksponowanie, n i ' j zna­ ralne, irracjonalne zestawienie, sugerują dodatkowe treści czenia. Nabierają rangi atrybutów, obiecują opowiedzieć if cierpienie ich właścicieli. 23 esl K 3 ena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9662f575a9a54e468c8f7e24cda76e33.pdf 1de1db15f5309c5397f7ee7ed589cc77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5224 Title A name given to the resource W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.59-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chruścińska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text n , , Anna • , | ChrUSCinska n I Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki . ,fc , anam, a U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m I n t e r e s u j e S l e : re ąatożsamością m u z u t m we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej. W czterech ścianach Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h u Kabylów żyjących we Francji na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej F rancuzki mają więcej swobody, są bardziej niezależne i żyją w większej równowadze. Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię, że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli. Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi... A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec. A kiedy trzeba go jeszcze obsłużyć, dać mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam 1 u babci razem z moim kuzynem, który jest w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku­ zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za­ wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest „na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu. - Naima, 22 lata 1 Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po­ tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny krajobraz Francji. Napływ ludności z daw­ nych kolonii na terytorium Republiki trwa Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 60 nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato­ wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj­ dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący północno-wschodnią część kraju i tworzący je­ den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje się właśnie w Republice Francuskiej. Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz­ kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977 było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze­ dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd­ nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska. Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬ go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji, choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent 2 3 4 nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e trady^y^ 2 I . Despois, Lémigration des travailleurs algériens en France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77. 3 Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine en France, .Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66. 4 X . Thierry, Les entrées d'étrangers en France de 1994 à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439. cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna­ czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej. Tradycyjny dom kabylski 5 Dom dla każdego człowieka stanowi pierw­ szy znany mu świat. To obszar, w którym każda cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy­ wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela porządek, który wyraża istotę tego, co składa się na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum. By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul­ tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra­ dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję­ zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj­ dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna), gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie­ bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski 5 Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania wzorowane są na modelach zachodnich. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 61 dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie, jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku wschodnim, na światło dnia, co zawsze było brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon­ strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie domu może uchodzić za element zasadniczy i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi­ by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana powiększeniem rodziny (na przykład ślubem syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany wyjściowego modelu" 6 7 Aguns to część znajdująca się na prawo od wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko, żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia (na przykład zawieszona na ścianie strzelba), warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw­ ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬ chowywania suszonych produktów (takich jak zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w można powiedzieć, że pomieszczenie to słu­ ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny, jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi jego konstrukcja Otóż dach którym przykry ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon centrowało się sie wiele nraktyk miesz cciiiiuwdiu wicie irytualnych yiudiiiycii pidKiyK. iincsz.kańców domu Adaynin położona jest obok aguns, czyli na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy 6 M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46. 7 P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, dum. W Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75. 8 M . Khellil, op. cit., s. 44. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane, ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem­ nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma­ gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt. Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia. Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj­ częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze poddasze nie należy do tei części domu która byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad kowano kobietom". 9 Analiza układu kabylskiego domu odkrywa jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie­ gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz­ ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem mitycznym, według którego uniwersum życia ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten podział pozwala ustanowić w świecie pewne stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa­ nie danych przestrzeni jako świętych redukuje bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu kosmicznego porządku można znaleźć miejsca 12 9 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 10 M . Khellil, op. cit., s. 49. 11 P. Bourdieu, op. cit., s. 64. 12 M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28. �Anna Chruścińska 62 które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega się jako centrum (pępek świata lub mityczny omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej­ sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych komunikują się wzajemnie), stają się obiektami znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę w życiu rytualnym danej społeczności . 13 14 W tradycyjnym domu kabylskim elementem, który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk­ szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu, z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo zostawało skonsumowane na legowisku znajdu­ jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po­ nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬ cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z uniwersum obecność porządku który zapewni mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy (przykładowo w czasie orać polowych zabrania no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom axis mundi) 15 16 W swoich studiach na temat etnologii Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny dom kabylski mianem „świata odwróconego" . Na początku zaproponował taki podział prze­ strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco­ wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za­ 17 znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń mieszkalna, która służy do przechowywania pro­ duktów suchych i obiektów wykonanych przez człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej (wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów­ naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc do porządku natury. Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar­ dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re­ zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do zestawu cech charakteryzujących podział aguns - adaynin dodał jeszcze następujące opozycje: d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie kultura - natura . Doprowadzają nas one dó zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e . 18 W tradycyjnych społecznościach kabylskich podział pracy ze względu na płeć jest bardzo czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko­ bieta zajmuje się wykonywaniem czynności, które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności partią domu (transport wody i drewna, wywóz obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka­ bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy­ zny należy praca w polu lub zaangażowanie się 13 Ibid., s. 36. 16 M . Khellil, op. cit., s. 52. 14 Ibid., s. 47-48. 17 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 15 P. Bourdieu, op. cit., s. 66. 18 Ibid., s. 66. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 63 w życie publiczne, więc wychodzi on z domu wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek. Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża się tym samym na śmieszność . Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe­ rą „niższej" partii domu, przez co staje się przyporządkowana tej jego części i charaktery­ zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy. Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w udziale obowiązki związane z adaynin i takanna, to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej" części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych obiektów służących do rytuałów przejścia w ży­ ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi 19 swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń­ skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę ­ skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko­ bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci. Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy­ my się połączeniu filaru i głównej belki stropu. U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się 19 Ibid., s. 74. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 na nieco innym znaczeniu. Według niego belka główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów dobrze korespondują ze znaczeniami, które one niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń­ ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż­ czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się również ze sprawowaniem przez męża opieki nad całym domem. Kobieta natomiast to filar, który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬ mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid­ ny fundament i jest jego podpora Oba elementy zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬ mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz w licznym potomstwie. 20 To dobry moment, by powrócić do kwestii tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane z czterema stronami świata. Fasada wejściowa domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód, a zatem jej mury znajdują się w znacznym na­ słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa­ dające do środka promienie słońca, oświetlają ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc zewnętrzne fasady domu korespondują z ich wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen­ sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ­ ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja Ibid., s. 65. BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 64 budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń, definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n , (...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę relację, posługując się metaforą ścian domu: ,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia­ ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬ słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz kobieta j e i lampą wewnątrz". małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę ­ żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej), w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze­ ciego stopnia. Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta­ nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie­ ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ­ re analizuie z punktu widzenia systemu pokre­ wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do Rzeczywistość, w której znajdują się imigran­ ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od­ mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny zaczynają oni przynależeć do innego środowi­ ska, w którym ich status radykalnie się zmienia. Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma­ gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko­ wanych zachowań, również tych wyuczonych w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym procesem i nie przebiega bezboleśnie. 21 22 23 24 25 Adaptacja do w a r u n k ó w mieszkaniowych we Francji Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran­ cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy­ czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych, jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to faktu, że początki na nowym miejscu nigdy 26 roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para 21 Ibid., s. 78. 22 L . Mouzaïa, Le féminin générations 23 pluriel dans l'intégration: trois de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22. Ibid., s. 23. 24 M . Khellil, op. cit., s. 54-55. 25 Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do czwartego pokolenia. 26 M . Khellil, op. cit., s. 127. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 65 nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości, na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro­ By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy­ duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów, pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz­ Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji „poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon­ kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo centrują się przede wszystkim na poprawie wła­ podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów, snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku". Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania która została w ojczyźnie . wydaje się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż­ Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest samiają świadectwami ubóstwa . łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji. 27 33 28 34 Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro­ kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to, że „wydają się adaptować formy zorganizowania przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu­ dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż­ na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬ kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,. W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe) z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą 29 30 - 31 posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie, z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna­ 27 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles maghrébines en France, l'épreuve de la ville, Presses Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261. Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi­ doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie) fotele. Te części domu służą tylko jako sypial­ nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie, na przykład pralka musi zostać wstawiona do jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też elementów wystroju, które znajdują się w części przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho­ dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one z przynależnością religijną (obrazki z widokami Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio z Algieru lub zakupione na francuskich targach w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™ rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach 35 36 svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii czy obrazów, jedynie gołe ściany. 31 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262. 32 M . Khellil, op. cit., s. 134. 33 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263. 28 M . Khellil, op. cit., s. 136. 34 Ibid., s. 261. 29 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250. 35 Ibid., s. 264. 3 0 Cyfra oznacza liczbę pokoi. 36 Ibid., s. 265. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 66 Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran­ tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo­ ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne­ go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy do tego nie dojdzie. 37 Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby­ lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro­ wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin, istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz­ kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran­ tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie­ 3 go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano ™ , oni , h l l n l ' zyczają om miejscowe modele zachowań o czym świadczy chociażby obecność w domu alkoholu . badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało­ ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami), ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino­ 7 r logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że, w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków, przynależy do świata „na opak". Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do­ mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy­ ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi­ na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu, która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna­ czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi­ na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po­ zostałych mieisc o charakterze publicznym należą" kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n 1 , zachodniego, tradycyjnego współczesnego, stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho­ dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen­ tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni, w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń, „zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego, co znajduje się na zewnątrz . 41 01 42 al V1 a 37 Ibid., s. 263. 41 Ibid., s. 263. 38 M . Khellil, op. cit., s. 54. 42 Ibid., s. 264-265. 39 Ibid., s. 135. 43 Ibid., s. 283. 40 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274. 44 Ibid., s. 275. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 67 Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych, a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy­ czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie­ ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do domu . 45 Według Khellila najbardziej widoczną konse­ kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz­ ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy­ ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź­ niej zanikać . 46 zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej, nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji) znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia poza domem - może pracować i wykonywać takie czynności, które do tej pory uznawano za typowo męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko­ biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu". W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom współczesnych Europejek. 48 Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej edukacji. 47 Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia. Można powiedzieć, że system reprezentacji, który Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of the Evolution of Domestic Space It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle people to change. 45 Ibid., s. 262. 47 Ibid., s. 175. 4 6 M . Khellil, op. cit., s. 174. 48 Ibid., s. 178.g 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f0e9fbf0b8815439fe4d36be383d6c3.pdf 7d9bd044f8f71d8e315ee9c040eacc9c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2412 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2240 Title A name given to the resource Widzieć, odczuwać, myśleć. Rozmowa z Jackiem Olędzkim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.215-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widzieć, odczuwać, myśleć Rozmowa z Jackiem Olędzkim Ryszard Ciarka Tylko pozornie (albo nie zdaję sobie z tego sprawy) owa triada nawiązuje do słynnego Heideggerowskiego Budować, mieszkać, myśleć; miałem natomiast z a ­ stanowić się nad tymi trzema kategoriami i był to jedyny warunek wstępny naszej umówionej rozmowy na temat filmu. �— Człowiek — powiada Jacek Olędzki, wędrując ze mną ulicą Długą od Freta w kierunku Ogrodu Saskiego — posiada kończyny i wykorzystuje narzędzia, które są ich przedłużeniem. Narzędziem może być patyk albo kamień, albo coś bardziej wyrafinowanego, jak np. siekiera. I myślę, że takim narzędziem pozwalającym widzieć i odczuwać jest kamerafilmowalub aparat fotograficzny. Tak, widzieć i odczuwać, ale nie myśleć. Nie wolno wtedy myśleć, bo nie będziesz widzieć i odczuwać. Opowiadał mi kiedyś jeden z mieszkańców Murzynowa jak zdawał egzamin na „schlaubauera" (gwarowe określenie cieśli okrętowego). Był to popis zręczności i obycia z siekierą, polegał on między innymi na tym, że trzeba było ciąć równe kawałki deski. 1 ten człowiek powiedział mi rzecz bardzo ciekawą, mianowicie to, że przy tej robocie nie wolno 216 myśleć, trzeba widzieć i czuć rytm uderzeń, nieomal wyobrażać go sobie. „Myślisz — powiada on — i jesteś zgubiony." Pomyślałem wtedy o swoichfilmach,przecież wiele z nich tak właśnie powstawało. Wszystko prawie robiłem sam lub ktoś mi pomagał z oświetleniem; byłem reżyserem, operatorem, scenarzystą w jednej osobie. I gdybym wtedy zaczął myśleć, zastanawiać się, czy to ma sens... — No tak — próbuję zadać jakieś podchwytliwe pytanie — ale przecież ten właściwy film powstaje dopiero w chwili montażu, cięcia taśmy, klejenia, nadawania mu logicznego, a więc rozumowego charak­ teru. — Otóż — odpowiada po chwili Jacek Olędzki — oczywiście tak jest, ale nie w filmie, który mnie interesował i który ja nazywam „zapisem filmowym", żeby odciąć się od myślenia językiem par �excellencefilmowym,gdzie jest fabuła, a wiec rodzaj teatru wyreżyse­ miejsce, w tym podglądaniu, bo ciągle mogą być inspiracją, ciągle są rowanego świadomie z dramatem wewnętrznym. Natomiast badana jakimś „obiektywnym" zapisem. — przeze mnie — rzeczywistość kulturowa ma swoją, zupełnie inną, — Proszę pana, to nie jest zupełnie tak, bowiem jest na pewno ta dramaturgię, oczywiście tylko pozornie uboższą. Ale musimy uświa­ warstwa złodziejska, naruszania czyjejś niezawisłości, wkraczania domić sobie i taki fakt, że istnieją również dobre filmy z tego gatunku. w czyjeś życie bez zezwolenia. Ale jest też i inna strona tego działania. Poetyka scen i zdarzeń ukazanych np. w filmie Olmiego Drzewo na Tak było w przypadku robionego przeze mnie w Mongolii filmu saboty czyni z tej opowieści coś, co mieści się także w kategoriach 0 lamaiskim klasztorze Gandan, o powstawaniu tanki — rejestracja „zapisu filmowego", bo tworzy emanacje głębsze, poważniejsze aniżeli tego jak mnich maluje to wspaniałe, ważne w tej kulturze dziełko. Przez wyrafinowana i wymyślona fabuła. Ale nie odczuwam potrzeby pięć lat robiłem ten film, pięć lat potajemnej realizacji, przywożenia doszukiwania się w filmach jakichś treści głębszych, po prostu je 1 wywożenia w ukryciu przed mongolskimi celnikami kamery i taśmy oglądam. filmowej. Bez zezwolenia, ponieważ chcąc nie chcąc włączyłem się — Czy to by była właśnie cecha filmu etnograficznego, to opisywa­w dramat mnichów, którym groziła zagłada, likwidacja klasztoru. Wiek ich był już tak podeszły, a z kolei władze nie pozwalały kształcić nie... adeptów. Mnich, jakby mało tego, u którego robiłem zapis o po­ — O to mi właśnie chodzi, właśnie opisywanie. Ponieważ opis jest wstawaniu tanki, miał ucznia i ten uczeń go zabił. To morderstwo zawsze jakimś zdarzeniem intelektualnie dyskusyjnym, by nie rzec mogło się dokonać między innymi dlatego, że wokół całego klasztoru podejrzanym, zatem tylko korzystając z kamery, z fotografii jesteś i mnichów propaganda stworzyła wiadomo jaką opinię. I ostatecznie jakby usprawiedliwiony, nie musisz się tłumaczyć z tego, co robisz. ja robię tenfilmdzięki zezwoleniu samej głowy kościoła lamajsko-budZ kolei to inspiruje cię, właśnie, do myślenia już na piśmie, w innym dyjskiego w Mongolii. I robię to w sytuacji, kiedy sekretarz komórki rodzaju wypowiedzi. partyjnej — też mnich — w klasztorze próbuje przeszkodzić mi Wszystkie swoje zapisy filmowe czyniłem w kontekście realizowa­ w filmowaniu porannej modliwy, zasłania mi ręką obiektyw, a ja mu nych prac tak zwanych naukowych. Ale nigdy, żaden z tych filmów, rękę odrącam, i działam już wtedy prawie po gangstersku, nie licząc się a jest ich tam ponad dwadzieścia, nie mówi o sprawach, do których ja z nim, ku zrozumieniu mnichów nawołujących do modlitwy. Odbywa prawie po maniacku wracałem na różne sposoby je interpretując. się nabożeństwo, jestem wpuszczony do świątyni, i tu nie ma żadnej Filmy afrykańskie, których jest sześć, mają kontekst około piętnastu kradzieży, przeciwnie, jest ta zachęta, żebyś ty nas udokumentował. tekstów publikowanych w różnych czasopismach m.in. w „[Polskiej] Jestem oczywiście sam jeden, muszę uruchomić światło, robię foto­ Sztuce Ludowej'v ale przede wszystkim w „Africana Bulletin" i w grafie i film. I co dalej się dzieje, jaka jest dalsza historia tego zapisu? „Ethnologia Polognia". Bo trzeba wiedzieć, że robiłem ten film także po kryjomu przed — Czyli zapis filmowy lub fotografia to jakaś forma i sposób profesorem Dynowskim, który był kierownikiem ekspedycji, i nie obiektywizacji rzeczywistości, po którą to etnograf wyrusza w teren,mogłem ani jego, ani kolegów narażać na nieprzyjemności. No i kiedy będąc jednak w istocie takim złodziejem rzeczywistości, opisuje ją profesor Dynowski organizuje w Łańcucie konferencję poświęconą i podgląda. Dla filmu więc i fotografii byłoby tutaj jakieś specjalne 217 �naszej wyprawie do Mongolii, zaprasza sekretarza ambasady Mon­ problemy, zdecydowałem się w końcu na taki śpiew, który był prawie golii w Polsce i nie wie, że ja będę wyświetlał film o klasztorze. W ten że identyczny z zawodzeniami Żyda, pasterza, i to znów dzieje się sposób dociera do Mongolii informacja, że w Europie jest zapis gdzieś na spacerach w rejonie byłego getta, kiedy zastanawiałem się jak 0 sytuacji klasztoru Gandan. Później dowiedziałem się — być może zilustrować dźwiękowo tę scenę. Motywem zaś przewodnim całego przyczynił się do tego mójfilm— o powstaniu w Mongolii pierwszego filmu jest muzyka Monteverdiego i w nią są właśnie wmontowane te seminarium dla mnichów i klasztor Gandan w ten sposób został rzeczy. Inna sprawa, że tego połączenia dźwięku i obrazu, tego uratowany. A więc rozumie pan, jakie mogą być także warstwy... doświadczenia nie masz w tekście, nie masz w żadnej próbie książ­ — A czy jest jakaś specyfika, to, co możemy jeszcze wyróżnić dla kowego realizowania się, w pisaniu. filmu etnograficznego oprócz tych emocji i obiektywizmu. Co jest — Tak to bardzo duża siła. (Bo cóż mam dodać. Przecież ilustracja usprawiedliwieniem —pana zdaniem — dla czynności związanych z tymmuzyczna, dołączona do obrazu to np. jeden z kanonów filmów sposobem zapisu ludzkich działań? propagandowych i reklamowych.) — Przede wszystkim jest to ochrona faktów przed ich zapom­ — No tak, ale tu chodzi o wywołanie również w sobie, badaczu, nieniem. To, co robią w Muzeum Etnograficznym panowie Szacki takiego stanu emocjonalnego, żeby nie wygasało w tobie i zaintere­ 1 Chojnacki, jest działalnością wzruszającą. Opowiadał mi na przykład sowanie, i zaciekawienie światem, żeby istniała wrażliwość na bogact­ Krzysztof Chojnacki — i proszę to sobie wyobrazić —jak oni znaleźli wo wciąż nierozpoznawalnych i niezrozumiałych faktów. I tu właśnie gdzieś na Mazowszu ligawy wielkopostne — to trzeba się wczuć w tę jest ta dodatkowa jeszcze rola filmu etnograficznego, robionego przy sytuację — i oni teraz robią zapis włażenia na wielką topolę faceta użyciu takich środków, takiego języka, w którym nie ma miejsca na z taką trąbą, aby ogłosić Wielki Post. Ligawa jest zrobiona w bardzo banalne rejestrowanie kamerą tzw. 100%, że to, co widzisz to i słyszysz, prymitywny sposób, a dźwięk ma tak donośny — i taki obraz trafia do nie, tu pojawia się jeszcze inna warstwa, którą wprowadzasz świado­ archiwum i trwa... mie. Zarzucono mi oczywiście, że nie ma w moich filmach oryginalnej — Czy zapis filmowy, film etnograficzny może stać się samoistnymmuzyki, odgłosów, takich samych dźwięków jak podczas zapisu. faktem jako coś, co istnieje, jako wypowiedź, jako zamknięta forma? — To jest chyba głównie sprawa sprzętu, no i kosztów, bo przecież — Wydaje mi się, że może, oczywiście, natomiast ja zawsze taki filmy, które oglądamy są w większości udźwiękowione w studiach i wtedy imitacja orygnialnych dźwięków staje się jeszcze bardziej sztuczna zapis traktowałem jako gromadzenie wiadomości, rozumienie rzeczy­ i nienaturalna. wistości i dopiero obok tego istniała równolegle — nazwijmy to etnografia słowna, pisana. Ale wracałem też wielokrotnie do jakiegoś — Wydaje mi się jednak, że to dokładanie dźwięku do obrazu, zarejestrowanego kamerą faktu, np. do zapisu filmowego Agnus Dei, właśnie to!, jest jakimś sposobem, aby w tobie nie zamarło zaciekawie­ który jest w Muzeum Etnograficznym. Otóż chodzi o sposób zabijania nie światem. Obecnie mogę powiedzieć, że zamarło ono u mnie barana, jedyną istniejącą formę tak humanitarnego postępowania z różnych powodów, między innymi z powodu rzeczywistości, jaka wobec zwierząt. I jest to tam kluczową sceną, później szukanie mnie otacza tutaj i jaką mi tworzy Murzynowo. Zdjęcie chłopca, które u innych pasterzy podobnego zachowania, np. zbliżanie się zabijające­ opublikowałem w książce (Jacek Olędzki, Murzynowo znaki istnienia go do swojej ofiary cieleśnie, a nie korzystając z narzędzi czy innego i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII—XX sposobu, ale właśnie korzystanie z dłoni i ust. W Algerii, przy ściąganiu w. — dop. R.C.), kiedy puszcza on na wodę zrobione przez siebie skóry z zabitych zwierząt, ustami wpuszcza się powietrze pod skórę, stateczki, i jest sfotografowany pod światło, wpłynęło między innymi żeby odeszła. W moim rozumieniu nie jest to tylko działanie utylitarne, na odrazę całej jego rodziny wobec mnie, że ja go tak kompromituję, ja w nim odkrywam coś więcej, właśnie to zbliżenie się do zwierzęcia, bo przecież on jest tam chudy, a poza tym bawi się zabawkami nie które jest karmicielem i podstawą bytu człowieka. kupionymi, a więc ja celowo to zrobiłem no i tak dalej. Czego by się nie — Czy zdarza się więc tak, że będąc w jakimś miejscu ogląda pan to tknąć, to się okazuje, że to co nam się podoba, to co jest wzruszające, miejsce, rejestruje pan to miejsce na różne sposoby: we własnej pamięci,w takim środowisku, szczególnie polskim, bardzo snobistycznym, próżnym, a nawet fałszywym wywołuje czasami reakcje zupełnie w postaci zapisów w notatniku, w postaci zapisu filmowego i fotograficz­ nego i nagle okazuje się, że właśnie po przejrzeniu materiału filmowegonieoczekiwane i człowiek się zniechęca zupełnie. Ja przez dwa lata po czy fotograficznego - bo o tym głównie rozmawiamy - odkrywa pantym fakcie nie robiłem żadnych zdjęć i w tym roku wróciłem do tego, jakby coś więcej, jakąś istotę wcześniej oglądanego zjawiska, nawet po ale tak niechętnie, z taką bojaźnią i pustką... latach, dopiero wtedy po fakcie wywołania filmu, zrobienia odbitek, Starałem się zresztą zawsze eliminować ze swego warsztatu to, co obejrzenia taśmy filmowej... nazywamy zdjęciem, a więc taki szum informacyjny, chłam. Ja korzystałem z tego luksusu i nie musiałem tego nigdy robić, a robiłem — Niestety nie. Wstyd się przyznać, ale jest to sztuka - zresztą jak co mogłem, żeby tak patrzeć na to, co mnie otacza, aby wychodziła pan na początku mówił - tworzenia pewnej wypowiedzi nie na stole z tego fotografia, a więc rodzaj obrazu podporządkowany tym montażowym, bo nigdy go nie miałem, ale w oglądzie taśmy, w jej wszystkim kwestiom, które łączą się z obrazem, z obrazem malarskim, łączeniu. Zresztą podobnie jak się robi makietę książki. Jest to po żeby wydobyć nastrój, a przede wszystkim formę. I wielokrotnie na ten prostu cholernie ciężka robota, ponieważ zacząłem palić papierosy temat rozmawiałem prowadząc zajęcia dawniej z etnografami, a teraz mając ponad dwadzieścia parę lat, tylko czekając na sklejenie się z geografami. Starałem się zawsze uczyć ich patrzeć, jak patrzeć, co taśmy: dwie minuty — trzy minuty, można oszaleć. z tej rzeczywistości, z tego nadmiaru wybierać. Wydaje mi się, że — Skoro już jesteśmy przy klejeniu taśmy, to chciałbym zadać kluczem do zrozumienia zasady, która powinna w takim wyborze pytanie o język filmowy, o nadawanie dodatkowego sensu, dodatkowego wyrazu i ekspresji właśnie dzięki zabiegom z taśmą filmową, to co dajeobowiązywać jest wschodnia reguła „umiar w nadmiarze". montaż, a więc świadome zaburzenie jedności miejsca i czasu. Ogromnie się ucieszyłem, że Jackowski znalazł gdzieś moje zdjęcie — Tak, oczywiście, traktuję to jako wytarte chwyty, jak np. w filmie Chrystusa Frasobliwego. On jest tam wyjęty z kapliczki i postawiony na słupku ogrodzenia, a w tle, tak w drugim planie, sosny i chłop Atani, który ukazuje Jesus Christ Apostolic Church, aż kilkakrotnie pędzący krowy czy krowę [„Polska Sztuka Ludowa" 1989 nr 4 - przyp. wprowadzam w narrację tablicę z nazwą tego kościoła, to długie ujęcie red.]. I jest tam nastrój, ale pamiętam też ile ja się musiałem namęczyć, podzieliłem na części, które stanowią jakby antrakty w całym filmie. nachodzić, napatrzeć, aby wykonać tę fotografię. Takich zabiegów czysto technicznych unikam jednak, starając się, aby najważniejszą rolę spełniał obraz. No więc tak, zdjęcie to nie fotografia, fotografia to nie obraz malarski, ale mający — jeśli się myśli patrząc — cechy obrazu. — Ale przecież te pana filmy: Agnus Dei, Czekam na Twe zmiłowanie, albo te „afrykańskie", które ostatnio oglądałem, one właśnie swój wyraz, swój ostatni szlif otrzymują jednak na czymś, co Wybrana fllmografla Jacka Olędzkiego nazwiemy chyba stołem montażowym? Koiy, 1959, 8', 16 mm, cz-b [wraz z Haliną Olędzką]; Odświętneprowincjonatizmy, 1959,16 — Ostatni szlif proszę pana, te wszystkie moje filmy otrzymują mm, cz-b [wraz z H . Olędzką, Janem Stęszewskim i Piotrem Szackim]; Czekam na Twe w czasie spacerów w parku i chodzenia onegdaj do kościoła tu obok. zmiłowanie, 1959,8', 16 mm, cz-b [wraz z J. Stęszewskim]; Ofiara, 1960, 5'30'\ 16 mm, cz-b; Kadzidło, 1961, 7', 16 mm, cz-b; Rzeźba Chrystusa Frasobliwego, 1960, 7'20", 16 mm, cz-b; W kościele Garnizonowym na Długiej jest przepiękna płaskorzeźba Sęk z Płoszyć, 1962,15', 16mm, cz-b [wrazzJ. Stęszewskim]; Uprasza się o nie dotykanie złożenia Chrystusa do grobu, gotycka, pozioma. Do dzisiaj mam przed Jan eksponatów, 1962-3,16 mm, cz-b [wraz z J. Stęszewskim i Zygmuntem Krzakiem]; Bobolino oczyma moje chodzenie w północnych rejonach parku i kombinowa­ - sto lat młodej parze, 1964, 16 mm, cz-b; Agnus Dei [Mongolia], 1984, 24', 16 mm, cz-b; nie, jak pokazać, jak wmontować w materiał azjatycki kwestię Sacrum-Profanum [Mongolia], 1984, 24', 16 mm, cz-b; [Materiały do filmów z Mongolii zbierane w latach 1963-76]; Sahara [Afryka], 1989, 15', 16 mm, kolor; Baleng [Kamerun], dotyczącą symbolu, jakim jest Baranek Boży. I jakie szczęście się 1989,13', 16rrrni,k.;/4imiTNigeria], 1989,12', 16mm,k.;Z)er-Z)a*:or[Afryka], 1989,15', 16 zdarzyło; otóż pewnego dnia w parku na spotkanie wyszedł mi mm, к.; Kano [Afryka], 1989, 11', 16 mm, k.; Yaunde [Kamerun], 1989, 6', 16 mm, k.; w sutannie kościelny zakonnik właśnie z tego kościoła, rozmawialiśmy Czyściec [Etiopia], 1989, 15', 16 mm, k.; Homo habilis [Kenia], 1989, 20', 16 mm, k.; Liść i na drugi, trzeci dzień przyszedłem do kościoła z kamerą i sfilmowałem [Pigmeje Bambuti], 1989, 5', 16 mm, k.; Benin [Nok, Ife, Benin], 1989, 15', 16 mm, k.; go jak czyni gest mea culpa bijąc się w piersi. [Materiały do filmów afrykańskich zbierane w latacb 1972-3 i 1976-7] Fot. Jacek Olędzki Z kolei przesłuchując nagrania do tego filmu miałem podobne 218 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/201a52a071b9e3656b3594417375c782.pdf deb73264fdb16400a5bef6e5dc2ceee5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2349 Title A name given to the resource Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.164-165 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania Ryszard Ciarka Przez długi czas kładłem się spać wcześnie. Niekiedy, ledwiem świecę, oczy zamykały mi się tak prędko, że nie zdążyłem powiedzieć sobie: „zasypiam". I w pół godziny potem myśl, że czas byłby zasnąć, budziła mnie: chciałem odłożyć książkę, którą zdawało mi się, że trzymam jeszcze w ręce, i zgasić światło; nie przestawałem, śpiąc, zastanawiać się nad tym, сот przeczytał; ale te refleksje przybierały charakter nieco szczególny; zdawało mi się, że to ja sam byłem tym, o czym mówiła książka: kościołem, kwartetem, rywalizacją Franciszka I z Karolem V. Przeświadczenie to trwało jeszcze kilka sekund po przebudzeniu; nie raziło mego rozumu, ale ciążyło mi jak łuski na oczach i nie pozwalało mi uświadomić sobie, że świeca już. się nie pali. Następnie świadomość ta zaczynała mi być niezrozumiała, niby po metempsychozie myśl Z poprzedniego istnienia; treść ksiciżki odrywała się ode mnie. mogłem wrócić do niej albo nie; natomiast odzyskiwałem wzrok i czułem się bardzo zdziwiony, ze widzę dokoła siebie ciemność, słodką i kojącą dla oczu. ale hardziej jeszcze dla ducha, któremu wydawała się rzeczą bez przyczyny, niezrozumiałą, rzeczą napraw­ dę ciemną. Zgasił (Marcel Proust) Ileż to niesamowitych rzeczy przytrafić się może podczas zasypiania; kiedy umysł zmęczony codzienną krzątaniną, nie­ przerwanym, ujętym w rygory logiki biegiem myśli, może nareszcie odpocząć. Ileż to razy stan takiej pozalogicznej bezmyślności daje nam, aż nadto wyraźnie, dowód istnienia naszej świadomości, naszego ducha, naszej natury. Oto leżąc, możemy j u ż nie myśleć, i czuć jednocześnie, że samo się w nas myśli. Wsłuchując się w ten wewnętrzny proces, pomruk bardziej niźli monolog, intelektualnego rozluźnienia i beztroskiej pogoni strzępów myśli, moglibyśmy, gdyby nie fakt zasypiania, zastanowić się głębiej nad kartezjańskim credo... to myśli, więc jeszcze jest, ale czy znaczy to, że ja jeszcze jestem? Otóż zdarzyło się. że zasypiając nie myślałem, lub konkret­ niej, nie zdawałem sobie sprawy z tego, że myślę. Żona z uwagi zapewne na to, iż zwykle owo nie myślenie powoduje u mnie niezbyt miłe dla oka zmiany w fizjonomii twarzy, odezwała się zaniepokojona, by wyrwać mnie z otępienia i gnuśnej bezmyśl­ ności. - Masz odwrotnie położoną kołdrę, guziki będą ci przesz­ kadzały. - Prędzej zasnę - odparłem jeszcze bezmyślnie, a właściwie to, to „ c o ś " we mnie odparło, czyli to, co jeszcze nie wiedząc, że myśli myślało. I to jak myślało! W tym bowiem momencie zaczęło po mojej głowie, w moich myślach, coś dudnić, zgrzytać, szeleścić, kołatać i napierać. Widać uwaga żony była celna, bo więcej się nie odezwała, zaś ja, chcąc nie chcąc musiałem się j u ż zastanowić dlaczego tak powiedziałem. 164 - Prędzej zasnę. Podejmując analizę takiego stwierdzenia musiałem niestety zasypiając myśleć. Biorąc na siebie teraz ten trud, zapewne ukontentowałem zaniepokojoną żonę, musiałem zagłębić się w wir rozważań na temat istoty tego, w istocie nieświadomie, wypowiedzianego zdania. Czułem się osaczony, jakby nagle, z głębi bezmyślności, wyrwany do odpowiedzi. Czyż odpowiadając nie byłem w rzeczy samej jednym z owych nieszczęsnych respondentów, których tak bezlitośnie morduje etnograf, wybierający w terenie swoją ofiarę by zasypać ją setkami pytań. Żabinka, Brody. Mikołajów, Różki - No, babciu, a jak to było z odmieńcem... Ale nadejść miało jeszcze gorsze piekło, bo oto musiałem teraz, jako niezmordowany badacz spróbować wyjaśnić uzyska­ ną przed chwilą informację. Sumując doświadczenie i wytężając wcale nie giętki jeszcze umysł ustalić mogłem, iż cały problem leży w kołdrze, ściślej zaś w jej dwóch przeciwnych końcach, które z jednej strony oferują przymilną nawet miękkość, z drugiej natomiast guzowa­ tość zapięcia. Wyznacza to pewien ustalony rygor słania całego łóżka; wiadomo - guziki w nogi a miękkość pod brodę. Pozostaje jednak dalej problem, który chcę rozstrzygnąć: dlaczego zasłanie odwrotne, z natury mniej wygodne, spowodo­ wać ma szybsze zaśnięcie? Czyli, nie wiedziałem tego jeszcze, jak nadać sens, głębsze uzasadnienie, bezmyślnej wszak od­ powiedzi. Najbardziej typowe formy poszewek na k o ł d r y Na nic w takim przypadku rutynowo nawet pomyślana redukcja by pokusić się o model, uogólnienie. Nie wszystkie przecież, kołdry mają guziki, ba, nie wszyscy nawet pod takimi kołdrami zapadają co wieczór w stan powszechnej jednak bezmyślności. Aborygen w chłodną noc może zakopać się w piasku, Buszmeni przykrywają się matami z trawy. Rygor głowa-nogi obowiązuje zwykle tam, gdzie ów gnuśny stan tuż przed zaśnięciem organizowany jest przy dogasającym właśnie ognis­ ku. Ludzie ułożeni promieniście wokół ognia nogi mają skierowane w stronę żaru aby tym sposobem zapewnić sobie właściwą temperaturę i miłą atmosferę spoczynku. Pozycja odwrotna natomiast zalecana jest jako przykładna kara, bądź jako jedna z mniej wyrafinowanych prób inicjacyjnych. Czyżby więc moje szybsze zaśnięcie miało być sprawiedliwa karą, a może i poważną próbą przekroczenia progu jakiegoś wtajemniczenia? Dlaczego w takim razie związane to musi być z możliwością szybszego zaśnięcia? O ile jednak problem, który próbuję tu rozwikłać nie dotyczy �kołdry, to zawarty być musi w istocie samego podziału, na dwie w końcu przeciwstawne strony: z guzikami i bez. czyli głowa-nogi, czyli góra-dół. Tak więc, aby zrozumieć działanie tej dychotomii, aby dotrzeć do sedna sprawy należy pozbyć się tej kołdry jako takiej, wziąć j ą w nawias i przyjrzeć się kategorii, która dzieli wszystko na to i tamto, na tu i tam. Opozycje przestrzenne wyraźnie odróżniają już dzieci dwu. dwu i półroczne (jeśli wierzyć psychologom) bez. większych problemów (i jeśli wierzyć temu, co pisze Yi-Fu Tuan w książce Przestrzeń i miejsce) odnajdując się w podziale świata na „górę i d ó ł " , „tu i t a m " , „daleko i blisko", „na i p o d " , „wierzch i s p ó d " , , , g ł o w a i o g o n " , , , p r z ó d i tył",,,drzwi frontowe i drzwi od t y ł u " , „guziki z przodu i guziki z t y ł u " , „w domu i na zewnątrz". W przypadku kołdry, odnalezionym bez trudu podziałem jest zamkniętość faktyczna jednej strony i otwartość domniemana, bo zapięta na guziki, drugiej; i dalej idąc tym tropem, na stabilność jednej strony i aktywność drugiej, tej zamkniętej ale tylko dlatego, że jest w istocie otwarta, czyli w jakiś sposób i przed czymś zabezpieczona. Faktem jest, że owa, wydawałoby się pozorna, zamkniętość jednej strony może być słusznie utożsamiana z pojętą tu szeroko ideą bezpieczeństwa. Wszak powiada się, iżjeśli coś zapięte jest na ostatni guzik, to znaczy, że jest dobrze przygotowane, gwarantujące pewność i bezpieczeństwo. Ale czy równocześnie gwarantować może szybsze zaśnięcie? Czynności zapinania, zamykania, zawiązywania i opozycyj­ ne do nich rozpinanie, otwieranie czy rozwiązywanie należą do tej kategorii działań, które niewątpliwie zaliczyć można (jak pisał kiedyś Ludwik Stomma) do najpowszechniejszych, naj­ bardziej uniwersalnych czynności magicznych wykorzystywa­ nych szczególnie tam. gdzie problem dotyczy czasu i prze­ strzeni. Mają bowiem te działania właściwości tak skracania czasu oczekiwania lub jego wydłużania, skracania drogi do celu jak i jej umiejętnego gubienia. Sen zaś z natury swej problemu tego dotyka w obu przypadkach i jako magiczna odmiana czasu i jako magiczna odmiana drogi. Nie trudno jednak zauważyć, że opozycja, która jeszcze przed chwilą dotyczyła dwóch przeciwstawnych końców kołdry (a ściślej jej poszewki) zmienia się w opozycję wynikającą z potencjalnej wartości jaką przypiszemy tylko części zapiętej (lub nie), tej, powodującej ponoć szybsze zaśnięcie. Tylko więc z tej jednej strony możemy oddziaływać na otoczenie, zaburzać równowagę i dokonywać sennych, czasowych i przestrzennych, manipulacji. magicznych zdolności a więc i pewnej dozy świadomości w działaniu a nie bezmyślności. Jeśli nie możemy przypisać sobie żadnej, świadomej, magicz­ nej manipulacji to wypada poszukać satysfakcjonującej od­ powiedzi nie tylko w kołdrze, ale także w otaczającej nas rzeczywistości. Nie w przeciwstawnych końcach poszewki i nie w potencjale magicznym nagromadzonym w miejscu zapięcia. Już przecież sam fakt odwrócenia, zaburzenia ustalonego porządku, jest w istocie czynnością magicznie nieobojętną; symbolicznym gestem sprzeciwu, wynikającym z chęci zamia­ ny otaczającej nas rzeczywistości. Aby bezsenność zmienić w senność? Tak. Ale jakże często, aby myśl przemienić w bezmyślność, w chłodną, na pozór logiczną manipulację, podczas gdy wystarczy odrobina ciepła, nawet odwrotnie położonej kołdry, aby przekonać się, że pewność naszych sądów 0 otaczającej nas rzeczywistości nie da się zapiąć na ostatni guzik. Być może - jak pisze Marcel Proust mistrz zasypiania 1 bezsenności - iż nieruchomość rzeczy dokoła nas narzucona im jest przez nasza pewność, że to są te, a nie inne, przez nieruchomość naszej myśli w obliczu nich. Zamiast przypisów Tylko czasami, to co napisane zostało w przypływie emocji i reakcji na zapomnianą j u ż atmosferę początku lat osiem­ dziesiątych daje się jeszcze odczytać, ba, nawet dopisać do tego zakończenie. Zachętą stał się publikowany obok tekst Adama MarsaJonesa Antropologia strukturalna, który zaproponowałem do zamieszczenia w „ K o n t e k s t a c h " . P r z y p o m n i a ł y mi się dawne, studenckie czasy, i wymyślane w kręgu moich znajomych teksty, referowane ad hoc, często nigdy nie napisane „roz­ prawy", które powstawały w ramach, jak to określaliśmy wtedy, „Etnografii a b s u r d u " . B y ł o tam, jak sobie przypominam między innymi „ O symbolicznym i strukturalnym znaczeniu wywieszenia na gmachu ówczesnego К С PZPR biało-czer­ wonej flagi, która jednoznacznie wskazywała na fakt. iż użytkownicy tegoż do połowy poddają s i ę . " Jak również: ..O opozycji i wyższości restauracji nad barami mlecznymi po zamówieniu u niemiłej pani w kasie talerza plastykowych literek z tablicy menu, jako jedynej tego dnia dostępnej potrawy." Fragment k s i ą ż k i M a r c e l a Prousta W poszukiwaniu straconego czasu cytuję według przekładu Tadeusza B o y a - Ż e l e ń s k i e g o , P I W , Warszawa 1974. W y d a n i e trzecie. Możliwość manipulacji istnieje tylko po stronie zapięcia Lektury przywołane: Z i - F u Tuan, Powodzenie natomiast naszego zaśnięcia zależałoby w tym przypadku od właściwej manipulacji zapiętą stroną, od naszych Warszawa Przestrzeń i miejsce, przekład Agnieszka Morwińska. PIW, 1987 Ludwik Stomma, Słońce rodzi sie 13 grudnia. L S W . W a r s z a w a 1981 165 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c04d6271344766fe9c33c12bfc8334b.pdf 8ba45661f93eabec37bfade0778f008f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2267 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2103 Title A name given to the resource Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.33-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka NAPISY NA MURACH I ETNOGRAFIA WSPÓŁCZESNEGO MIASTA Na p e w n o bezpośrednią inspiracją d o napisania t e g o tekstu nie b y ł y k o l o r o w e napisy na m u r a c h : „ P i e r w s z a K r a j o w a Wojna w y b r a n y c h p r z e j a w ó w a k t y w n o ś c i , jakiegoś w s p ó ł c z e s n e g o zja­ w i s k a , zaskakuje nas r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m i treści, nie p o z w a l a S p r a y o w a " , jak a n o n s o w a ł t o o d b i t y farbą szablon na murze n a w e t na z d a w a ł o b y się prostą, klasyfikację - na m o ż l i w i e pełny warszawskiej ulicy. Z w y k l e przecież t o , c o staje się natrętną zbiór, Corpus c o d z i e n n o ś c i ą l e d w i e zwraca na siebie u w a g ę , l e d w i e i n t r y g u j e obecnością. n y c h na m u r a c h , p o j a w i ą się r ó w n i e ż na czarnych p u n k o w y c h D l a t e g o też p r a w d z i w ą i ś w i a d o m ą inspiracją był raczej tekst J a n a S. Bystronia Napisy, Stommy, Tematy, inscriptionum. O t o n i e k t ó r e z t y c h b a r w n y c h z n a k ó w , s y m b o l i , haseł, m a l o w a ­ które ten z książki p o d redakcją L u d w i k a mi odradzane? i kostka kamiennego k u r t k a c h - m a l o w a n e , w postaci naszywek lub przyczepianych metalowych znaczków. Podobne, w treści i formie, napisy o d n a j d z i e m y także - j a k o charakterystyczną szatę graficzną, styl b r u k u , j e d n a z kilku tysięcy, k t ó r y m i w y b i t y jest Plac Z a m k o w y . - w niskonakładowych, kserokopicznych pismach typu „ f a n z i n " . Ta, z g ł ę b o k o w y r y t y m napisem, być może n a z w i s k i e m , „ R e d a n " . Więcej n a w e t , napisy i znaki p o j a w i a j ą c e się na k u r t k a c h - nie Napis, który t o g u b i ę , t o o d n a j d u j ę na r u c h l i w y m p l a c u , k a m i e ń , t y l k o t y c h „ k o n t e s t u j ą c y c h " - o d n a j d u j e m y także na k u p o w a n e j w sklepach odzieży (dresy, bluzy, koszule, płaszcze, s w e t r y i t p . ) ; k t ó r e g o zawsze p o d ś w i a d o m i e szukam. Napisy na m u r a c h : hasła, inicjały, autografy, znaki, s y m b o l e , t o z pozoru t y l k o jakiś całkiem o d r ę b n y p r o b l e m . malowideł, Napisy, k t ó r y m i raczymy się sami, i te, które po sobie pozos­ W istocie t a w i a m y : taka m o d a na znaki i s ł o w a . M o d a na m a n i f e s t o w a n i e postrzegamy je wszędzie jako pospolicie o b e c n e - bo są. Te, jakiejś przynależności, niekoniecznie p o l i t y c z n e j , m o d a na „ r e ­ obrazy. W s p ó ł c z e s n e graffiti 2 - sztuka ulicznych w y k o n y w a n y c h najczęściej farbą w aerozolu (spray). w y k o r z y s t u j ą c e p r z y g o t o w a n y uprzednio szablon, i te m a l o w a n e k l a m ó w k i " , k t ó r y m i w rzeczywistości są z w y k ł e p l a s t i k o w e t o r b y odręcznie, o z r ó ż n i c o w a n e j f o r m i e stylistycznej i treści. już bez n a p i s ó w . M o d a na u n i f o r m y , f i r m o w e znaki i e w i d e n c y j n e Przyciągają naszą u w a g ę s w ą b a r w n o ś c i ą , p o m y s ł e m f o r m a l ­ numery. M o d a , sztuka, kontestacja. W s p ó ł c z e s n e m a l o w i d ł a uliczne, n y m , niekiedy w y s z u k a n y m r o z w i ą z a n i e m estetycznym, czasem oburzają, o b r a ź l i w ą treścią, obscenią rysunku lub p o prostu p o z o s t a w i o n e na m u r a c h znaki, autografy, hasła, rysunki, stają się irytują, f a k t e m z w y k ł e g o niszczenia fasad b u d y n k ó w . Napisy na nagle p r z e d m i o t e m specjalnie d o t e g o celu m u r a c h i etnografia w s p ó ł c z e s n e g o miasta. w y s t a w i kolekcji. Stają się t e m a t e m obszernych Sex - Drugs and Rock'n'roll, Jedzta katalogów, Punk s p o r ó w o artystyczną w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na k o n t e s ­ Oi!..., znaki tującą sztukę a w a n g a r d o w ą , utożsamianie niemal w s z y s t k i e g o ze grzyby psylocypidy. is not dead, Amor X, The Cure, Skin Out, Szanujglany, organizowanych sztuką, nie p o z w a l a już na proste oddzielenie g r u b ą linią, t e g o , c o graficzne, rysunki. A b y je n a p r a w d ę dostrzec najlepiej i n a j p e w n i e j zacząć o d „ w y s o k i e " , o d t e g o , c o „ n i s k i e " , t e g o c o na ulicy, o d t e g o , c o zbierania, g r o m a d z e n i a , p o t e m p r ó b y klasyfikacji - c h o ć b y takiej, w jak p r o p o n o w a n a przez Bystronia - „ w s w o i s t e Corpus i oryginał, u d a w a n i e o d p r a w d y . Etnograf, badając tę post- inscrip- galerii. Pomieszane są źródła i wtórne inspiracje, kopia Pierwszy, etnograficzny, p e w n y krok w stronę w y ­ - i n d u s t r i a l n ą ulicę w s p ó ł c z e s n e g o miasta o p o s t - i n d u s t r i a l n y m branego p r o b l e m u . Ale w o b e c t e g o p o j a w i ć się musi także i p r ó b a artystycznym smaku wielkiej galerii, z a d a w a ć p o w i n i e n jednak interpretacji, o p i s u , propozycja u o g ó l n i e n i a l u b , zawsze oceniana dalej s w o j e proste pytania. tionum". 2 nieufnie, próba p o r ó w n a n i a , wskazująca c h o ć b y na ludową Czy można zaliczyć d o tej samej kategorii ( m o d a , sztuka, tradycję, g ł ę b o k ą strukturę czy społeczną funkcję. Próba najbar­ kontestacja) także i te napisy na m u r a c h , które istnieją t a m dziej t r u d n a , naznaczona zawsze p y t a n i e m o cel i sens p o d e j ­ zawsze? Napisy n i e u d o l n e i śmieszne, proste i g ł u p i e , dziecięce m o w a n i a c z y n n o ś c i interpretacyjnych zjawisk życia c o d z i e n n e g o rysunki, m a l o w a n e farbą, kredą, cegłą. A c h o ć b y hasła polityczne, ( t r a k t o w a n i a ich j a k o p r o b l e m ó w b a d a w c z y c h e t n o g r a f i i ) , p y t a ­ inicjały niem o cel i sens f o r m u ł o w a n e j w ten s p o s ó b etnografii w s p ó ł ­ i emblematy klubów sportowych, rockowych zespołów. czesnego miasta. Czy istnieje c h o ć b y m o ż l i w o ś ć , na przykład, nie legalnych i nielegalnych partii i organizacji, nazwy P.P.S., P.S.V., T.S.A., K.S.U., G.B.H., P.Z.P.R., Legia, Antrax, t y l k o o d c z y t a n i a treści i sensu g r o m a d z o n y c h n a p i s ó w , ale i treści AC/DS, i sensu w s p ó ł c z e s n e j kultury? zdania - d r a p y w a n e na m u r a c h , m a l o w a n e farbą olejną, farbą Iron M a i d e n , Solidarność, W i d z e w . . . Znaki, wyrazy, Znaki, s y m b o l e , zdarzenia w s p ó ł c z e s n e g o miasta - nad k t ó r y m i w aerozolu, bezpośrednio lub za p o m o c ą s z a b l o n u . W y t w o r y p r ó b u j e p o c h y l i ć się etnograf, by d o t k n ą ć w s z y s t k i e g o s w o i m stale obecnej i n w e n c j i plastycznej, dostrzegane na m u r a c h ulic, szkiełkiem i miarą jakiegoś o p t y m i z m u w zrozumienie - o c z y w i ś ­ niekoniecznie kojarzone j e d y n i e z artystycznie u z n a n y m graffiti. cie n i e ł a t w o o d k r y w a j ą s w o j e głębsze znaczenie. Po prostu są, Dlatego też m o ż l i w y będzie, o b o k opierającego się na w s p ó ł ­ z a t o p i o n e w s k o m p l i k o w a n e j c o d z i e n n o ś c i . Być może p o d e j ­ czesności, zupełnie inny s p o s ó b g r o m a d z e n i a materiału, inna m o w a n i e t a k i c h p r ó b interpretacyjnych w o b e c zjawisk p o w s z e ­ klasyfikacja, a w i ę c i zupełnie o d m i e n n a próba c h n i e z n a n y c h i d o s t r z e g a n y c h w kontekście etnografii, badanie P o s z u k i w a n i e p o d o b n y c h zjawisk w przeszłości, p o s z u k i w a n i e interpretacji. i p o s z u k i w a n i e „ o b c y c h " w t y m ś w i e c i e w y d a w a ł o b y się najbar­ p o d o b n e j , t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . W y n i k a j ą c e z p e w n e j tradycji, dziej „ o s w o j o n y m " , jest także jakimś znakiem zawsze o b e c n e „ n a p i s y ż y w e - jak p o w i a d a Bystroń - pozostające wymagającym głębszego zrozumienia. Być może jest miarą jakiegoś w y o b ­ w bliskim z w i ą z k u z c z ł o w i e k i e m , kładzione przezeń w c o w a n i a , znakiem k o n d y c j i w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a . To w s z y s t k o , afektu, nastroju p o d n i o s ł y m , p o d o c h o c o n y m , n a m i ę t n y m , n a p i ­ chwili co w y d a j e się inne: napisy na m u r a c h , zdarzenia uliczne, m o d a , sy, które są życzeniem, zaklęciem, pamiątką, żartem, agitacją, sztuka, p o l i t y k a , o b e c n o ś ć znaku, s y m b o l u , sacrum i p r o f a n u m , p a s z k w i l e m . Im dalej się c o f a m y w przeszłość, t y m w i ę c e j takich s w o j ą na c h w i l ę c h o ć b y dostrzeżoną „ o b c o ś ć " stale przecież n a p i s ó w ; są o n e o d w i e c z n ą literaturą, t r a d y c y j n i e przekazywaną d o p e ł n i a , nie dającą się uładzić ani j e d n o z n a c z n i e zinterpreto­ w pokolenia." w a ć , dobrze znaną w s p ó ł c z e s n ą c o d z i e n n o ś c i ą . Czasami przecież b y w a i tak, że już sam fakt gromadzenia jakichś 4 A napis, który ratuje życie - t u nie m u s i m y stale o d w o ł y w a ć się d o przeszłości - napis zaznaczający czyjąś o b e c n o ś ć , j e d y n i e j a k o 33 �znak potwierdzenia? Znaki życia, na przykład te na ściętych jak fluxus, uliczna akcja, rzeźba lub obraz, k t ó r y m może być t y l k o w łagrze d r z e w a c h , z f i l m u Tengiza A b u ł a d z e przez c h w i l ę z a a n e k t o w a n a przestrzeń lub rzecz. „Trzeba choć chłopcom dać znać Pokuta. - wspomina Władimir 9 Sztuka u l i c z n y c h m a l o w i d e ł , w t o p i o n a w c o d z i e n n o ś ć miasta B u k o w s k i - ale jak? Przejściówka na s a m y m k o ń c u , nade m n ą nie nawet ma n i k o g o , klozetu nie ma, kubka nie m a m - d o d i a b ł a ! Napisałem s k o m p l i k o w a n ą i nie zawsze dostrzeganą g m a t w a n i n ą oficjal­ nie broni swej artystycznej o d r ę b n o ś c i . Tożsama ze grafitem na murze, p o angielsku ' W y s ł a n y na etap w n i e z n a n y m n y c h z n a k ó w i n f o r m a c y j n y c h i o s t r z e g a w c z y c h , nakazu i zakazu, k i e r u n k u ' , n a z w i s k o i data. A l e t o za mało - kiedyż to zauważą. p o l i t y c z n y c h haseł, p l a k a t ó w i reklam. W y w o d z ą c a się z t r a d y c y j ­ Trzeba jeszcze jakoś krzyknąć. M o ż e przed e t a p e m z a p r o w a d z ą nej, a f e k t y w n e j i n w e n c j i plastycznej. T o także jakiś, w y k o n a n y d o łaźni? A l e o t o już d r z w i się uchylają - jak prędko? (...) N o tak, w p o ś p i e c h u , spis gigantycznej celi, gdzie znak życia, p o z o s ­ ostatnia okazja. Piętnasta cela jest akurat nade mną. Wrzasnąłem t a w i o n y na ścianie, uaktualnia p o prostu stale czyjąś o b e c n o ś ć . c o sił w p ł u c a c h . . " It's Spraytime 5 , , l , w y d a w a ć by się m o g ł o - wyjaśnia dalej B u k o w s k i - s p o s ó b Folks - taki p o d t y t u ł zawiera książka niemiec­ kiego e t n o l o g a , Petera Kreuzera, Das Graffiti - Lexikon' , 10 która najbardziej p r y m i t y w n y - z o s t a w i a n i e n a p i s ó w na m u r a c h . Ale jest w y n i k i e m ż m u d n e j , d o k u m e n t a c y j n e j pracy w m o n a c h i j s k i m i o n był w i e l c e e f e k t y w n y . Bardzo d r o b n y m p i s m e m , wszędzie muzeum „Alltag gdzie cię z a p r o w a d z ą : w łaźni, na spacerze, w celach e t a p o w y c h i samo m u z e u m „ Ż y c i a c o d z i e n n e g o i kultury l u d o w e j " , które - p o z o s t a w i a się autograf lub spis celi, albo wręcz krótki napis. g r o m a d z i , rejestruje i zajmuje się d o k u m e n t a c j ą zjawisk z w i ą z a ­ Praktyka wykazała, że w przeciągu t y g o d n i a napisy te z p e w n o ś ­ n y c h ze w s p ó ł c z e s n ą , industrialną kulturą l u d o w ą . cią w p a d n ą w o k o k o m u t r z e b a . " und Volkskultur". N i e z w y k ł a jest i książka, Książka Kreuzera, o d A d o Z, o d z n a k u - s y m b o l u anarchii d o 6 Napis ryty w k a m i e n i u , w y c i n a n y na drzewie, pisany g r a f i t e m znaku Zorro, o d m a l o w i d e ł w grocie Lascaux d o sprayizmu na ścianie, m a l o w a n y na murze... A może j e d n y m z cenniejszych Rainera S u c h e g o , p r ó b u j e zakreślić m o ż l i w i e najszerszy krąg s p o s o b ó w klasyfikacji n a g r o m a d z o n e g o materiału, n a p i s ó w , p o ­ p r a w d o p o d o b n y c h inspiracji i w s p ó l n y c h korzeni, r o z m a i t y c h z w a l a j ą c y m na jeszcze inną p r ó b ę interpretacji, m o g ł a b y być ich p r z e j a w ó w i a s p e k t ó w tej r ó ż n o r o d n i e m a n i f e s t o w a n e j a k t y w n o ­ trwałość? P o r ó w n a n a następnie z czasem p o t r z e b n y m na ich ści t w ó r c z e j . I zestawienie takie jest m o ż l i w e , o ile z a c h o w u j e wykonanie. nadal f o r m ę Corpus Inscriptionum, Rozmaity jest przecież sens działania, intencja, w z w y m i e n i o n y c h sytuacji, w k a ż d y m materiale, w każdej odmiennej technice. Znak ryty w k a m i e n i u , przynajmniej w zamierzeniu, p o w i n i e n być t r w a ł y i n i e z m i e n n y . W y c i n a n y w d r z e w i e „ r o ś n i e " 7 wraz z n i m , p o w i ę k s z a się, żyje. rysowany kultury, które mijamy w p o ś p i e c h u życia, f a s c y n o w a n i jego nietrwałością i t r u d n o ś c i ą w z r o z u m i e n i u . Jeżeli kultura w s p ó ł c z e s n a ma sens, t o musi istnieć m o ż l i w o ś ć lub o d c z y t y w a n i a t e g o sensu w specyficznej m o w i e p o j a w i a j ą c y c h drapany na murze, w p o r ó w n a n i u d o p o z o s t a ł y c h , posiadając się w jej obrębie z n a k ó w i s y m b o l i . W c o d z i e n n y c h zdarzeniach, najmniejszą trwałość, ma jednak największe m o ż l i w o ś c i infor­ w p o t o c z n e j a k t y w n o ś c i . W interpretacji, jaką p r ó b u j e nadać 8 Malowany, zbioru, na który - parafrazując Bystronia - składają się d r o b n e szczątki przeszłej i w s p ó ł c z e s n e j macyjne. Stał się też charakterystycznym przejawem w s p ó ł c z e s ­ kulturze współczesnej sztuka i działalność r u c h ó w nej, miejskiej kultury m a s o w e j i współczesnej sztuki. Jest jak turowych. Etnografia, e t o l o g i a , a n t r o p o l o g i a kontrkul- współczesnego w s z y s t k o t o , c o w kulturze m a s o w e j c h w i l o w e i nietrwałe, jak miasta, t o także próba odczytania z tej ciągle tajemnej m o w y charakterystyczna dla sztuki w s p ó ł c z e s n e j u l o t n o ś ć h a p p e n i n g u , c h o ć b y j e d n e g o zdania, kilku w y r a z ó w . PRZYPISY J a n S t a n i s ł a w Bystroń, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, w y b r a ł i o p r a c o w a ł L. S t o m m a , Warszawa 1980. Wyraz graffiti p o c h o d z i o d w ł o s k i e g o graffiare i znaczy: drapać, skrobać, ryć, żłobić..., p i e r w o t n i e o d n o s i ł się t y l k o d o w y k o n y w a n y c h n a p i s ó w w tej technice, d l a t e g o s t o s o w a n i e s ł o w a graffiti o d n o ś n i e m a l o w i d ł o nie jest tak j e d n o z n a c z n i e poprawne. Bystroń, op. cit., s. 109. Tamże, s. 109. W ł a d i m i r B u k o w s k i , Ipowraca wiatr..., przekład A. M i e t k o w ski, Polonia B o o k Fund LTD. 1 9 8 3 , przedruk A n t y k , s. 7. Tamże, s. 3 5 - 3 6 . 1 2 3 4 5 6 F r g m . Das 34 O kamieniu patrz np. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, przekład A. Tatarkiewicz, w y d . I I , W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 5 5 . O d r z e w a c h patrz np. J a m e s Frazer, rozdział Kult drzew, ( w : ) Złota Gałąź, przekład H. Krzeczkowski, Warszawa 1 9 7 8 s. 1 2 0 - 1 2 7 . C i e k a w i e i inspirująco na t e m a t m o c y magicznej d r z e w pisze S t a n i s ł a w Czernik, Polska poezja magiczna, ( w : ) Sny i Widma, Warszawa 1 9 7 1 . Na t e n temat: M i c h e l R a g o n , Czyste sumienie awangardy, przekład A. Taborska, „Literatura na ś w i e c i e " , nr 8 - 9 ( 2 0 5 - 2 0 6 ) 1 9 8 8 . P o r ó w n a j też. Postmodernizm - kultura wyczerpania?, w y b ó r t e k s t ó w M . Giżycki, A k a d e m i a R u c h u , W a r s z a w a 1 9 8 8 . Peter Kreuzer, Das Graffiti - Lexikon, Wand - Kunst von A bis Z, W i l h e l m Heyne Verlag, M u n c h e n 1 9 8 6 . 7 8 9 1 0 Graffiti-Lexikon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc2fb4ddd97f1a72f0ef50507df1798d.pdf d0d4f01d38bad58ae51a409c0e2a756e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2966 Title A name given to the resource Sacrum, mit, książka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.185 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka SACRUM, MIT, KSIĄŻKA O c z y w i ś c i e , że l o s k s i ą ż e k z a w s z e z a l e ż y o d p o j e t n o ś e i n i k a . Pro żytni. captu I lectoris chyba hahent należałoby sua jata — librlli rozumieć tę czytel­ mawiali staro­ ma,ks} mę jako przy­ Z n i e p o k o j o m p a t r z y ł e m , ilekroć książka powracała d o m n i e , na coraz brudniojszo marginesy — widomy ślad podkreślania p e w n y c h j e j fragmentów. Jednocześnie zaskoczeniem było także p o m n i e n i e . B o k s i ą ż k i p o p r o s t u są. I s t n i e j ą o b o k n a s , o f e r u j ą c i t o , że ilość p o s p i e s z n i e s t a r t y c h p o d k r e ś l e ń m a l a ł a w r a z z k o l e j ­ z a w s z e swą g o t o w o ś ć o t w a r c i a . M o g ą czekać służalczo n a b i u r k u nym lub zapominano s. na Bo i wciśnięto pomiędzy znienawidzono, deski zakazane i regałów. Bywają uwielbiono, palone stosach numerem 158. A l e strony, moją by książkę oto po p e w n y m definitywnie czekał zaniknąć los jeszcze w i m i ę d z y w i e r s z a m i nieścierane już z n a k i z a p y t a n i a , kiedy wywyższamy kółka, L o s książek zależy o d c z y t e l n i k a , ale los t o n i e t y l k o kruchość ich grzbietów wartych jest i cienizna t a m myśli, jakby k a r t e k , t e n los d o t y c z y zdarzeń przedłużeniem i historii. czyjejś Bo w obecności, również istocie za­ książka nagromadzonym c i e r p i e n i o m , w y s i ł k i e m i n t e l e k t u a l n y m , zabawą, radością; właśnie dla n a s i los t e j obecności zależy t y l k o o d naszej w o l i . podkreślenia, Najbardziej wzdłuż całej flamastrem jednak strony niepokoiły linie l u b niebieskim tuszem ktoś pionową kreską chwilę historyczną" podkreślił ktoś długopisem, sposoby Mircea zaczytywanycb, Eliade, Sacrum identycznych — Mit — tysięcy na różno książek: Wyboru Historia. dokonał i wstępem opatrzył M a r c i n Czerwiński. Przełożyła A n n a kiewicz. W y d . I I , Warszawa 1974, nakład Tatar­ 6 5 0 0 + 2 9 0 egz. Tę historyczna, to to ktoś inny kosmicznej będzie ludzka n i e z w y k ł y . C h o ć b y d l a t e g o , że p o p r z e d n i n a k ł a d ( 1 9 7 0 , w y d . I , z axis n a k ł a d 4 0 0 0 + 2 9 0 egz.) ta", tane egzemplarze w był coraz trudniej bibliotekach jakby dostępny, a same z m i a n y i odświeżenia ( p o r . n p B i b l i o t e k a P u b l i c z n a w ul. Koszykowa; Nie przypuszczałem właśnie tylko s y g n a t u r a z. t a książka cennych rozumienia z czytaniem tek wyczy­ domagały się Warszawie, 182816). wyświadczy nieocenioną rozumienia nie my-śli a u t o r a , a l e i n n y c h , a zarazem i percepcją przysługę, także coś więcej, bo i pewnego zjawiska mi szansę związanego treści. N i e n a p i s a n o c h y b a t a k i e j r o z p r a w y , w której a u t o r pokusiłby — siedziba — inaczej mówiąc Podkreślone, w e t n o g r a f i c z n y c h p r a c a c h , szkicach, artykułach czy n a w e t marginesie jest — — że wyłącznie przez istnienie ludzkie — — jest możliwe aby się upewnić — flamastrem (63). n a szczycie góry „ P o s t a w i e n i e k r z y ż a —- linia (58). „ T a k na więc — marginesie w rzoczyw stości" ; wszelka wiąże się (75). i wykreślone fragmenty z mojej k s i ą ż k i . Z a s t a n a w i a m się t y l k o j a k i l o s j e s p o t k a ł . C z y s t a ł y się początkiem czy zgrabnie często niepokoił m n i e pomyślaną puentą? s t a r a n n i o zakreślony c y t a t , Jakże oddzielający j e d n a k ż e w s z y s t k o t o , co p o w y ż e j i p o n i ż e j u p r a w n i a ć m o g ł o d o t a k i e g o t w i e r d z e n i a : „ N a obraz i podobieństwo wszechświata klamry niebieskim — długopisem który zaczyna się o d — środka i r o z p o ś c i e r a się w c z t o r y z a s a d n i c z e s t r o n y , w i o s k a rozbudowuje się p o c z ą w s z y o d s k r z y ż o w a n i a d r ó g " ( 6 8 ) . A l e — tego nawias już n i e o b e j m u j e — n a w y s p i e B a l i l u b n a G w i n e i . . . J a k ż e r ó w n i e często, już toria „Otóż narodzeniom" ale z a r a z o m książki, p r z e d z i e l o n y His­ na uwarunkowana zapewne niebieska się o p r ó b ę z e s t a w i e n i a , r z e c z o w o i k o n k r e t n i e w y k a z u j ą c , j a k i e — niekiedy czerwonym u ś w i ę c a ł o o k o l i c ę , b y ł o w j a k i m ś sensie r ó w n o ­ z d a n i a i i l e r a z y by\y c y t o w a n e z k s i ą ż k i Sacrum — Mit biegnące g d y ż człowiek r e l i g i j n y chce ż y ć w „ ś r o d k u świa­ mundi, inspiracją, n a t o m i a s t j e d n e g o , że grudnia długopisu. „ P r a w d ą (37). czerwonym znaczne z „ p o n o w n y m żo l o s t e j k s i ą ż k i się 13 zrobione kółkiem, z n a j d u j e się G o l g o t a " znón: flamaster wiadome . było, rodzi j e d y n i e d z i ę k i o w e j stałej ł ą c z n o ś c i z n i e b e m " ( 5 9 ) . „ D l a chrześci­ janina — cych bazgrolacli na ostatniej kartce, po starych brzegach. o d początku i znaczy m o j ą r o z p o z n a m o d r a z u , p o o d k l o j a j ą c e j się o k ł a d c e , p o dziosię- Już Na człowiek jost zawsze „ w s y t u a c j i " , s y t u a c j a t a j e d n a k n i e zawsze aktualną kilku notatki. (86) zakreślił ktoś mnio podkreślenia dynczym spośród i s. 3 1 , р о г . o p r z e s t r z e n i w t e j k s i ą ż c e s. 4 9 , 5 2 i n a s t . jest jednej kreski o ł ó w k i e m , d o p i s u j ą c : p o r . L . S t o m m a Słońce b y ć m i n i e z w y k l e b l i s k i . O książce b a r d z o k o n k r e t n e j b o o p o j e ­ egzemplarzu; pionowe p r z y k ł a d z n a n y a k a p i t o czasie i p r z e s t r z e n i zaznaczył Otóż chciałbym opowiedzieć o książce, której los zaczął nagle tajemnicze T strzałki, surowy. c z a s i o z a c z ę ł y p o j a w i a ć się n a m a r g i n e s a c h i c z c z o n e . N i o s k a r ż ą się k i e d y n i k t i c h n i e c z y t a , a n i n i e p y s z n i ą jo p o n a d inno. okolicy bardziej w t e k s t a c h , c y t a t , m o ż e właśnie p o r w a n y bywa z mojej myślnikami, pomiędzy które w p i s u ­ j e m y j a k b y d l a podkreślenia, c z y u p e w n i e n i a się — pisze przecież poważniejszych przedsięwzięciach. A w t e d y m o j a książka stałaby Ełiade się l e d w i e , A l e z a p o m i n a m y , a l b o i n i o c h c e m y p a m i ę t a ć , że n i e są t o d e f i ­ j a k sądzę, t a k i e j p r a c y Pozyskiwanie Eliadego przemyśleń, posiłkowanie czymś czy złym jako się wycinkiem. sprzymierzeńca cytatem niegodziwym. Jest nie sprawą do jest, własnych rzecz oczywiście i b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n ą niż b a d a n y t u p r z y p a d e k jasna, szerszą zaczytywania nicje —, - czytamy a raczej u Eliadego z mozołem, potykamy uporczywie „ n a r z u c a się c h y b a p e w i e n sens powstającą t a m w ciągu długich l a t , j a k b y zapisaną nową opo­ wieść. rzecz jasna książka t a cieszyła, się nienaganną linią g r z b i o t u i bielą k a r t e k . S a m zresztą p r z y c z y n i ł e m jej uszkodzeń, płaszczoną, W Eliade obszernego — się...", materiału chyba co akapit okaleczeniem; za­ przypuścić...", wniosek...". Z n i e p o k o j e m patrzę n a moją książkę, k i e d y do m n i e z nowym — j a k ż e często n a ­ się n i e m a l „można, ... n a pocieszonio czytam jej wraca Stanisława Vinconza,: Niedługo wielu „wydaje powtarzające książką, j o s t m i najbliższy. s t a r a m się z r o z u m i e ć na podstawie podaje m i m o n i e s k r ę p o w a n e j f o r m y j a k ą j o s t esej — strzeżenia... Bowiem — jak p o r ó w n a w c z e g o , k o n k r e t y z o w a n e spostrzeżenia. I t a k przecież j e d n e j k o n k r e t n e j książki. A l e t e n p r z y p a d e k , z w i ą z a n y z m o j ą losu, j a k i m i objawiła s w o i m s t a n o m o b e c n y m , b y m mógł odczytać —, jaki grzbietem jednak inny książką, z a w a r t y m i czytywanie. po p r o s t u czytając do góry sposób się l u b odkładając i porzuconą na kilka można, o k a z y w a ć do roz­ tygodni. zainteresowanie w n i e j m y ś l a m i niż p r z e z d o k ł a d n e j e j z a ­ A l e p r z y c z y n i l i się d o t a k i e g o i i n n i , o c h o c z o o d d a j ą c się l e k t u r z e esejów T stanu rzeczy także na temat sakralizacji „Jeżeli drzewa są, h a r f a m i dla, g r y wające prądy. powietrznego, Jeśli czy drzewo jest przystanią dla odpoczynku czy dla istot z snu, czy dla niechaj morza miłości może być przystanią, na której z m o r z a pozaziemskiego c h w i l o w o osiadają ż y w o t y n a d z i e m s k i e . J a k d r z e w o j e s t p o m o s t e m między ziemią i p o w i e t r z e m , t a k n i e c h a j i książka będzie zatoką d l a i s t o t u s k r z y d l o n y c h , l o t n y c h , ze ś w i a t ó w z d a n i e m a u t o r a książki — ich głosy, poczujecie w nas samych. to i d l a w i c i a g n i a z d , czy d l a myśliwskich s t a n o w i s k — t o i książka czasu i p r z e s t r z e n i , świata a r c h a i c z n y c h m i t ó w i s y m b o l i , któro — tkwią m o c n o wiatrowoj, i k s i ą ż k a s t a n i e się n a m harfą, na, k t ó r e j grają z d a l e k a p r z e p ł y ­ odległych. T a m usłyszycie promienie ich oczu". 185 �II. 1. Ś w i ę t e s o s n y k o l o Nowosilik � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ecf450f0668b54f1a1726a47293e4db.pdf 6d02dca35daf70d455f15ad7fa9d3b83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2219 Title A name given to the resource Film i prawdziwy obraz rzeczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.112-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Film i prawdziwy obraz rzeczy Ryszard Ciarka Oczywiście wiemy, że f i l m z a w i e r a ć m o ż e w swym przeka­ zie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi, nie­ k t ó r e w y k o r z y s t u j ą c wprost — j a k m u z y k ę , inne potencjal­ nie wprost l u b całkowicie p r z e t w a r z a j ą c — j a k l i t e r a t u r ę , wszystkie d o s t o s o w u j ą c do swych potrzeb. W t y m przedziw­ n y m , zawsze fascynującym ś m i e t n i k u c y t a t ó w , bez t r u d u dogrzebiemy się w ą t k ó w literackich, d r a m a t u , poezji, malar­ stwa, czy c h o ć b y innych filmów. A l e t a k ż e film, j a k o dzieło s k o ń c z o n e , s k ł a n i a nas i do takiej refleksji, iż z n a c z y ć m o ż e niewiele więcej niż poza samym s o b ą . F i l m b o w i e m z n a c z y ć m o ż e podobnie j a k znaczy rzecz: jedno i drugie nie musi przecież o d razu a p e l o w a ć d o naszego intelektu, p r z e m a w i a ć m o ż e natomiast, i zwykle tak jest, do naszej mliczącej z d o l n o ś c i rozszyfrowywania, rozumienia świata, oraz zdol­ ności w y o b r a ż a n i a sobie w s p ó ł i s t n i e n i a postrzeganych rze­ czy, zjawisk i l u d z i . 1 „ W codziennym życiu — pisze Merleau-Ponty — istotnie, nie dostrzegamy owej estetycznej w a r t o ś c i najmniejszej p o ­ strzeganej rzeczy. Jest t a k ż e p r a w d ą , że nigdy w rzeczywisto­ ści postrzegana forma nie jest d o s k o n a ł a , zawsze istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. D r a m a t filmowy jest zawsze, by tak rzec, bardziej finezyjny niż dramaty realnego życia; dzieje się w świecie ściśle o k r e ś l o n y m , bardziej niż świat r e a l n y . " 2 W j a k i e więc zdarzenia u w i k ł a n y m o ż e b y ć film? W jakie z a p o ż y c z e n i a i cytaty; j a k o synteza czy antyteza rzeczywisto­ ści? K a ż d e chyba dzieło sztuki istniejąc w kulturze, co znaczy, że jest odczytane, będzie też przeciwko l u b k u c z e m u ś skierowane. Jak to jest — p y t a m y dalej — że bardziej finezyjna i ściśle o k r e ś l o n a rzeczywistość filmu redukuje, a j e d n o c z e ś n i e p o g ł ę b i a rzeczywistość z e w n ę t r z n ą ? Jeśli p a m i ę t a m y jeszcze film Andrzeja W a j d y Niewinni czarodzieje, to w a r t o w s p o m n i e ć , że film ten nie o t r z y m a ł zbyt pochlebnych ocen k r y t y k ó w . Z w y j ą t k i e m k i l k u ciekaw­ szych wypowiedzi, większość r e c e n z e n t ó w z a r z u c a ł a W a j ­ dzie, iż film ten zbyt m a ł o jest filmowy, a nade wszystko kwestionowano jego p r a w d z i w o ś ć . Jak p a m i ę t a m y , ukazana w Niewinnych czarodziejach w s p ó ł c z e s n a rzeczywistość jest bardzo d r a ż n i ą c a . W y z y w a ­ j ą c a w swej l a p i d a r n o ś c i . A p a t i a i b i e r n o ś ć m ł o d y c h ludzi, pozbawionych ambicji „ w d e c h o w c ó w " , czyli spokojniejszej odmiany „ b e a t n i k ó w " , nie jest t u oceniana ani poddawana t y m bardziej jakiejkolwiek negatywnej krytyce. Istnieją. Słuchają jazzu. Z dnia na dzień grubieje na nich maska życia pozornego, iluzji. N i e poznamy ich, bo grają swoje „ n i e w i n n e " role m i ę d z y s o b ą i wobec kontestowanej przez nich rzeczywistości. N i e poznamy ich, bo nawet uczucie, miłość jest t y l k o nieco bardziej w y s u b l i m o w a n ą g r ą , g r ą zresztą p r z e r w a n ą , g d y ż znany jej w y n i k zniechęca do dalszych p o s u n i ę ć . „ N i e wierzę w gorycz bohatera W a j d y — pisze Aleksander Jackiewicz— ani w sceptycyzm bohaterki. T r u d n o m i nawet uwierzyć w p r a w d o p o d o b i e ń s t w o owej sytuacji w nocy, w kawalerskim p o k o i k u , w k t ó r y m c h ł o p i e c i dziewczyna p r o w a d z ą p l a t o n i c z n ą g r ę masek. W o l ę t r a k t o w a ć ten w ą t e k Niewinnych czarodziejów j a k o m e t a f o r ę , u o g ó l n i e n i e . " * M e t a f o r ą jest też chyba i cały film, tak j a k szczególną 3 112 f o r m ą metafory i u o g ó l n i e n i a jest k a ż d y ruch kontestacyjny, t a k ż e i ten, k t ó r y Wajda ukazuje. K a ż d a k u l t u r o w a kontes­ tacja przeciwstawia się zwykle w y t w o r z o n y m przez siebie wizerunkom k u l t u r y d o m i n u j ą c e j , jej systemom w a r t o ś c i . Protestem wobec k r y t y k o w a n y c h w a r t o ś c i m o ż e b y ć np. s p o s ó b ubierania się i sposoby z a c h o w a ń , k t ó r e stają się b ą d ź k a r y k a t u r ą owych w a r t o ś c i , b ą d ź p o d k a ż d y m w z g l ę d e m alternatywnym sposobem bycia. Podobne zjawiska obser­ w o w a ć m o g l i ś m y w kontestacyjnych ruchach lat siedemdzisiątych, podobne dają się z a o b s e r w o w a ć i teraz. Dlatego też Bazyli, g ł ó w n y bohater filmu, nie decyduje się na porzucenie gry, na konsekwencje pozostania z d z i e w c z y n ą . Nie jest on człowiekiem złym, wypaczonym; przecież jego marzenia o d o m u , dostatnim życiu nie o d b i e g a j ą chyba od ówczesnej tzw. „przeciętnej krajowej". A l e też k a ż d e o d ­ chylenie maski s p o w o d o w a ć m o ż e nieodwracalny proces wtapiania się w dobrze znane t ł o otaczającej go rzeczywisto­ ści. T u ż za jego kawalerskim p o k o i k i e m u s a d o w i ł się przecież jeszcze bardziej zamaskowany świat, toczy się t a m gra życia pozornego; codzienna s z a r o ś ć p r z e ś w i e t l o n a h a s ł a m i , peł­ n y m i fałszywej j e d n o ś c i u m y s ł ó w i serc. Znamienny jest t e ż i t y t u ł f i l m u , bo „ n i e w i n n i czarodzie­ j e " , to t a k ż e c z ą s t k a romantycznej wizji s a m o t n o ś c i , niemo­ cy w realizowaniu własnej o d r ę b n o ś c i , g d y ż fałszywy świat z e w n ę t r z n y zmusza do z a m k n i ę c i a się, przeczekania. M o t y w ten nieustannie b ł ą k a się w t w ó r c z o ś c i Byrona, Mickiewicza, Słowackiego, wśród r o m a n t y k ó w . „ P u n k t e m wyjścia — pisze Juliusz Kleiner w szkicu Romantyzm —jest dla nich niezadowolenie z rzeczywistości teraźniejszej, z ustalonych s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , z rezul­ t a t ó w dotychczasowej k u l t u r y . Świat, do k t ó r e g o d o p r o w a ­ dziła k u l t u r a europejska, wydaje się nienaturalny, zły, bez­ duszny, m a r t w y . Trzeba od niego uciec l u b trzeba go przekształcić, a n a k ł a d a n e p r z e z e ń więzy o d r z u c i ć w imię ideału w o l n o ś c i . " 5 C o dzień z p a m i ą t k ą nudnych postaci i z d a r z e ń W r a c a m do s a m o t n o ś c i , do książek — do m a r z e ń , Jak p o d r ó ż n y , ś r ó d dzikiej wyspy zarzucony, C o rana w z r o k i s t o p ę niesie w r ó ż n e strony, A z a l i gdzie istoty bliźniej nie obaczy, I co noc w s w ą j a s k i n i ę powraca w rozpaczy. Szalony! niech ukocha swe samotne ściany I nie targa ł a ń c u c h a , by nie d r a ż n i ć rany. — Witajże, ma j a s k i n i o — na w i e k i z a m k n i ę c i , Nauczymy się w i ę ź n i a m i stać się z własnej chęci — C z y ż nie znajdziem z a t r u d n i e ń ? M ę d r c e dawnych wieków Z a m y k a l i się s z u k a ć s k a r b ó w albo l e k ó w , I trucizn — m y niewinni m ł o d z i czarodzieje Szukamy ich, by o t r u ć w ł a s n e swe nadzieje. (...) Zamieszkałym śród cieniów zmyślonego świata Nudnej rzeczywistości nagrodzi się strata. (Dziady Widowisko, Część I ) �K a d r z filmu Tadeusza Konwickiego „Ostatni dzień lata" Świat ukazany w filmie W a j d y „ o k i e m kamery", jest rzeczywisty. Prawdziwe są k l u b y i kawiarnie, w k t ó r y c h spotykali się bohaterowie filmu, spotykali się t a m n a p r a w d ę p o d o b n i do nich m ł o d z i ludzie w tak samo charakterystycz­ nie za d ł u g i c h p ł a s z c z a c h i p o w y c i ą g a n y c h swetrach. Praw­ dziwe są z a u ł k i i p o d w ó r k a , gdzie w ł ó c z ą się bez celu, o r g a n i z u j ą c na poczekaniu j a k i e ś mini-przedstawienia — „ d r a k i " . Prawdziwa jest też i ekstatyczna muzyka jaz­ zowa, k t ó r e j słuchają i k t ó r ą grają. T o jednak sam film j a k o t a k i , właśnie ten film Wajdy, nie jest ani c h ł o d n y m dokumen­ tem, zapisem u k a z u j ą c y m j e d n ą z f o r m ówczesnej kontes­ tacji, ani też f a b u l a r n ą d y k t e r y j k ą o b d a r z o n ą zgrabnym m o r a ł e m . Jest natomiast przedziwnym t a ń c e m p o z o r ó w , prawdziwie nierzeczywistą g r ą — k a ż d y film jest g r ą o pozo­ rach rzeczywistości — gdzie p e ł n o jest niepotrzebnych r u c h ó w i niepotrzebnych słów. T o j a k b y film nie o rzeczach czy osobach, a o niewidzialnej w codziennym życiu prze­ strzeni m i ę d z y n i m i . Jest to rzeczywistość filmowa, ale taka, gdzie istnieją j a k i e ś nadmiary, skazy, c o ś w rodzaju efektu n a d u ż y c i a materii. „ N a s z e pojęcie o świecie — pisze Marleau-Ponty — uleg­ ł o b y o d w r ó c e n i u , gdyby u d a ł o się n a m z o b a c z y ć o d s t ę p y m i ę d z y rzeczami j a k o rzeczy (na p r z y k ł a d p r z e s t r z e ń m i ę d z y drzewami na bulwarze) i odwrotnie — same rzeczy j a k o t ł o (drzewa na b u l w a r z e ) . " Czyż nie dostrzegamy owego o d w r ó c e n i a właśnie w t y m filmie? A l e też u k a z u j ą c y się obraz, zarejestrowana rzeczywi­ stość, nie m o g ą b y ć obdarzone t a k i m i właśnie cechami. Sam obraz, t y m bardziej obraz filmowy, nie ma takiej m o ż l i w o ś c i b e z p o ś r e d n i o . T a k j a k , w t y m samym znaczeniu, s ł o w e m l u b d ź w i ę k i e m nie m a m y b e z p o ś r e d n i e j m o ż l i w o ś c i o d d a ć np. istoty ciszy. M o ż e m y natomiast to zdarzenie o p i s a ć , d o k o ­ n u j ą c rzecz jasna g w a ł t u na jego realności, w y c h o d z ą c poza przypisaną mu strukturę. Ostatni dzień lata Tadeusza K o n w i c k i e g o , to film o spot­ kaniu dwojga ludzi na pasie ziemi niczyjej, jałowej pustyni, granicy, w najbardziej d o s ł o w n y m tego słowa znaczeniu. Ta filmowa o p o w i e ś ć toczy się w ś r ó d piaszczystych w y d m , p o m i ę d z y morzem i l ą d e m , piaskiem i w o d ą , na granicy terytorialnej, k t ó r e j n i e p r z e k r a c z a l n o ś c i pilnują p a t r o l u j ą c e 6 niebo odrzutowce. G r a n i c ę „ t w o r z y (...) węższy lub szerszy pas ziemi nieuprawnej znajdujący się w stanie d z i k i m l u b p ó ł d z i k i m , k t ó r y prawnie czy zwyczajowo jest w y o d r ę b ­ niony o d przyległych o b s z a r ó w . " Granica też, w sensie o b r z ę d o w y m , jest najdalej p o ł o ż o n y m obszarem o d miejsca sacrum. Ciekawa jest r ó w n i e ż w s p ó ł z a l e ż n o ś ć owego sacrum i o b s z a r ó w granicznych, o t ó ż . . . „ g r a n i c e i miejsca święte n o s z ą — k a ż d e ze swej strony — charakter o b s z a r ó w , gdzie przejawia się n i e s k r ę p o w a n a świętość. P o z o s t a j ą one t a k ż e i w b e z p o ś r e d n i c h ze s o b ą stosunkach." N a granicy w ł ó c z ą się demony, duchy chowanych t a m zwyczajowo z m a r ł y c h t r a g i c z n ą śmiercią, p o m y l o n y c h i s a m o b ó j c ó w , nie narodzo­ ne dzieci, wszystkich „ o d r z u c o n y c h " . Granice są niebez­ pieczne, w p o d w ó j n y m tego słowa znaczeniu, b o w i e m styka­ j ą się b e z p o ś r e d n i o z demonicznym ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , j a k i z tego p o w o d u , że moc, k t ó r a je charakteryzuje, r ó w n a jest tej j a k a dominuje w ś w i ę t y m centrum. W filmie t y m r ó w n i e ż uległo o d w r ó c e n i u f o r m u ł o w a n e w y o b r a ż e n i e ś w i a t a . A l e i tu odnajdziemy ten sam m o t y w s a m o t n o ś c i , niemocy i z a m k n i ę c i a . I z n ó w , w gmatwaninie pozornych g e s t ó w , w p o t o k u słów, w subtelnej grze, w nad­ miarze rzeczy, m o ż e m y dostrzec c o ś p o m i ę d z y . Pas rzeczywistej ziemi niczyjej, granicy, wtapia w swój obszar dwoje ludzi, samotnych, w sensie d o s ł o w n y m , cho­ ciażby z tego w z g l ę d u , że są j e d y n y m i bohaterami filmu. Śledzimy ich g r ę na tle mocno konkretnej, statycznej prze­ strzeni. W tej grze słowa nieczęsto b ę d ą miały c o ś w s p ó l n e g o z gestem, b ę d ą się d o p e ł n i a ł y , ale t y l k o po to, aby u k a z a ć niewidzialny obszar z n a c z e ń m i ę d z y n i m i . 7 8 „ . . . M ę ż c z y z n a poczyna machinalnie s t r z e p y w a ć piasek z pleców kobiety. M ę ż c z y z n a : — C h c ę ci t y l k o p o w i e d z i e ć , że jestem zupeł­ nie sam. Zbliżenie p l e c ó w kobiety. R ę k a c h ł o p c a strzepuje drobne ziarenka piasku. M ę ż c z y z n a : — I nic m i się nie u d a ł o w życiu. C h ł o p i e c zaczyna gładzić czystą p r z e s t r z e ń jej pleców. W o d z i k o ń c a m i p a l c ó w w z d ł u ż k r ę g ó w k r ę g o s ł u p a . Plecy kobiety p o c z y n a j ą d r ż e ć ledwo dostrzegalnie. 113 �Kobieta: — A co t u robisz? Mężczyzna: — N i c . W ł ó c z ę się... szukam... Kobieta: — Chcesz uciec? Milczenie. G ł o s czkawki. Mężczyzna: — Przepraszam... D o k ą d m o ż n a uciec? M o ż e ty wiesz? K o b i e t a o d t r ą c a g w a ł t o w n i e jego r ę k ę . Poprawia stanik. Wstaje. Kobieta: — P r z e s t a ń . N i e l u b ę t e g o . " I c h spotkanie i zbliżenie jest przypadkowe i n i e t r w a ł e . Niepewne, tak j a k wygrzebana j a m a na wydmie z k o s z u l ą r o z p o s t a r t ą na k r z a k u , gdzie s c h r o n i ą się, aby p r z e c z e k a ć deszcz. N i e jest t o j u ż ani jaskinia dogodna do ucieczki, ani mieszkanie, gdzie m o ż n a by bezpiecznie p r o w a d z i ć g r ę „ n i e w i n n y c h c z a r o d z i e j ó w " , ale licha namiastka d o m u wśród wydm i otaczających ich d u c h ó w wspomnień. I z n ó w s ł o w a , a właściwie gra słów, gra g e s t ó w . „... M ę ż c z y z n a obejmuje j ą r a m i o n a m i , j a k b y chciał u c h r o n i ć o d deszczu. Mężczyzna: — Schowaj się głębiej, trzeba j a k o ś p r z e t r w a ć . M a m y przynajmniej dach. Kobieta: — T a k a pustynia, zupełnie zmokniemy. (...) W s u w a j ą się g ł ę b o k o p o d gałęzie, k ł a d ą się o b o k siebie. O d d y c h a j ą jeszcze szybko. K o b i e t a patrzy m u w oczy. O n obejmuje j ą ramieniem. (...) Kobieta: — Och, taki deszcz, straszna ulewa, popatrz, chyba w o g ó l e nie przejdzie... w k o ń c u utoniemy oboje. Zbliżenie twarzy kobiety, na k t ó r e j policzek spada ciężka kropla. Patrzy z przestrachem w k i e r u n k u c h ł o p c a i m ó w i szybko, b e z ł a d n i e , ż e b y z a ż e g n a ć sytuację, k t ó r e j się oba­ wia..." 9 1 0 I z n ó w p r z e s t r z e ń , k t ó r ą obejmuje kamera, jest j a k najbardziej rzeczywista. Prawdziwe są w y d m y , morze, prze­ latujące odrzutowce. Prawdziwi s ą i ludzie, w c i ą g ł y m t a ń c u p o z o r ó w , g e s t ó w , dotykania, r o z m ó w . G d y b y z r y t m i z o w a ć ten taniec i n a d a ć m u jeszcze w i ę k s z ą przejrzystość przez powtarzanie tych samych fraz, to b y ł o b y to z p e w n o ś c i ą Salto, inny film Konwickiego, w k t ó r y m Kowalsk i - M a l i n o w s k i prezentuje taniec z figurami, gestami, k t ó r e na parkiecie nic nie z n a c z ą , a czy w o g ó l e m o g ą c o ś znaczyć? Istnieje w tych filmach j a k a ś niedostrzegalna p r z e s t r z e ń m i ą d z y rzeczami, k t ó r e j o b e c n o ś ć sprawia, iż rzeczywistość o g l ą d a n a na ekranie, cały realizm z d a r z e ń zmienia się w g r ę p o z o r ó w . Zmusza to niejako do poszukiwania d o d a t k o w y c h treści, bardziej z r o z u m i a ł y c h d o p o w i e d z e ń , gdzieś j u ż poza filmowym kadrem, poza t y m nawet o czym film opowiada. „ K a m u f l o w a n i e — pisze Marleau-Ponty — jest s z t u k ą maskowania jakiejś formy, polega na wprowadzeniu g ł ó w ­ nych l i n i i , k t ó r e tę f o r m ę określają w innych, bardziej agresywnych f o r m a c h . " A l e przecież f i l m , obraz filmowy, to nie t y l k o w e w n ę t r z n i e zakamuflowana forma i treść istniejącą na z e w n ą t r z ; to przede wszystkim obraz, j a k b y ś r o d e k tych d w ó c h skrajności. Czy zatem b a d a j ą c obraz f i l m o w y , analizując go p o d w z g l ę d e m formy i treści, czyli b a d a j ą c to, co g ł ę b o k o ukryte, i to, co na z e w n ą t r z , m a m y na myśli p o w s t a j ą c e i u m y k a j ą c e , brutalne w swym konkrecie obrazy filmowe? Czy w p o g o n i za treścią i f o r m ą nie gubimy tej w a r t o ś c i , k t ó r a w filmie jest najbardziej istotna, a k t ó r e j do samego obrazu z r e d u k o w a ć się nie da? N i e u b i e r a j ą c nadto myśli w s ł o w a stwierdzić m o ż e m y , że obraz filmowy jest zawsze prawdziwy: tyle samo zawartej w n i m jest cierpliwości scenografa, koncepcji r e ż y s e r a , gry aktora, ile p r z y p a d k o w o wdzierającej się rzeczywistości. Jest c z y m ś , co w istocie jednak nie istnieje, c z y m ś , co raz zarejestrowane na t a ś m i e filmowej l u b magnetycznej nie da się j u ż p o w t ó r z y ć , zmienić, a t y l k o o d t w o r z y ć . Obraz filmowy nie jest obrazem statycznym, nie t y l k o przez fakt, że jest ruchomy, ale r ó w n i e ż przez to, że fragment sfilmowanej rzeczywistości tam zawarty poddany jest dynamizacji, w znaczący s p o s ó b nacechowany rytmem n a s t ę p u j ą c y c h po sobie ujęć. P r a w d ą jest, że r y t m taki zgodny jest na ogół z n a s t ę p s t w e m logicznym znanym i rozumianym w codzien­ n y m d o ś w i a d c z e n i u , ale ta nowo wykreowana rzeczywistość z rzeczywistością c o d z i e n n ą nie m a j u ż nic w s p ó l n e g o . 11 �„ Т о , с о r y t m o g a r n ą ł — pisze L e ś m i a n — nieśmiertelnieje i p r a w o m ziemskim w y m y k a się bezwiednie. Przedmioty, strumienistym p r ą d e m r y t m u porwane, w i e d z ą czym jest n a g ł a i niespodziewana n i e ś m i e r t e l n o ś ć . " D o t y k a m y tu, j a k s ą d z ę , bardzo ciekawego p r o b l e m u . D o najbardziej bowiem, m o i m zdaniem, interesujących roz­ w a ż a ń nad filmem należą p r ó b y , k t ó r y c h celem jest po­ szukiwanie r ó ż n i c i części w s p ó l n y c h p o m i ę d z y obrazem filmowym i rzeczywistością. Pomiędzy materiałem, który zdolny jest przenieść, najlepiej j a k d o t ą d , rzeczywistość i p o j a w i a j ą c y m i się d o k ł a d n y m i wizerunkami rzeczy. „ N i e wiemy, co m y ś l e ć o z w i ą z k u m i ę d z y fotografią a t y m , co znajduje się na fotografii - pisze Stanley Cavell. - Obraz ten nie jest p o d o b i z n ą , ale nie jest t a k ż e repliką ani reliktem, ani cieniem, ani też duchem (jakkolwiek we wszyst­ k i c h tych propozycjach znajdujemy pewien u d e r z a j ą c y rys fotografii, a mianowicie j a k ą ś z w i ą z a n ą z n i m i a u r ę magicz­ n ą ) . (...) Nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni o g l ą d a ć rzeczy niewidzialne, nieobecne dla nas, nieobecne w ś r ó d nas. L u b też nie j e s t e ś m y przyzwyczajeni do ś w i a d o m o ś c i , że m o ż e m y to czynić (z w y j ą t k i e m s n ó w ) . Ontologicznie rzecz b i o r ą c , wydaje się, że kiedy patrzymy na fotografię, zdarza się właśnie taki fakt: widzimy rzeczy, k t ó r e nie są obecne. (...) Fotografia p r z e k r o c z y ł a s u b i e k t y w n o ś ć (...) na drodze automatyzmu, u s u w a j ą c czynnik ludzki z procesu reproduk­ cji. Lecz t o , co fotografia z y s k a ł a , nie jest o b e c n o ś c i ą . U z y s k a ł a świat, zgoda, lecz t y l k o j e d n ą z jego m o ż l i w o ś c i . (...) N a fotografii r e a l n o ś ć jest obecna dla mnie, podczas gdy j a nie jestem obecny dla niej: p o z n a j ę i o g l ą d a m świat, dla k t ó r e g o niemniej nie jestem obecny, a k t ó r y jest (...) ś w i a t e m minionym." C z y ż nie p r z y p o m i n a to, jednej z p o u c z a j ą c y c h lekcji, jakie o t r z y m a ł a Alicja p o d r ó ż u j ą c po K r a i n i e C z a r ó w ? „ W i d z i a ł a m j u ż k o t y bez u ś m i e c h u — p o m y ś l a ł a A l i c j a — ale u ś m i e c h bez k o t a w i d z ę po raz pierwszy w życiu, to d o p r a w d y nadzwyczajne!" U ś m i e c h , k t ó r y p o z o s t a ł na gałęzi drzewa, należał jeszcze przed chwilą do k o t a , to czy i teraz do niego należy, czy jest j u ż t y l k o po prostu u ś m i e c h e m ? Jeżeli z a ś tak, to jest j u ż j a k i m ś u ś m i e c h u u o g ó l n i e n i e m , jego i s t o t ą , a j e d n o c z e ś n i e t y m , co realnie istnieć nie m o ż e . C z y m więc jest obraz filmowy? Odbiciem istniejącej rze­ czywistości, czy m o ż e o d s ł o n i ę c i e m jej istoty? Wszak dopiero sam u ś m i e c h , c h o ć to wydaje się paradoksalne, daje n a m m o ż l i w o ś ć przeżycia istoty u ś m i e c h u j a k b y „ s a m e g o w so­ bie". Wszak dopiero np. obraz filmowy, a właściwie to wszystko, co obraz ten znaczy, m o ż e u z m y s ł o w i ć nam, c h o ć dla tego obrazu nie jestem obecny, j a k ą ś cechę p r z e ż y w a n e j rzeczywistości. R ó w n i e paradoksalny fakt daje się o d c z y t a ć w dziedzinie b a d a ń nad filmem: ujawnienie bliskości z t a k i m i zjawiskami k u l t u r y , j a k m i t , myślenie symboliczne, bajka, r y t u a ł , o b r z ę d godzić wypada niekiedy z t e c h n i k ą rejestracji, z t e c h n i c z n ą m o ż l i w o ś c i ą w y w o ł y w a n i a prawdziwego obrazu rzeczywis­ tości. O n i r y c z n o ś ć , a z drugiej strony mechaniczna, c h ł o d n a dokumentacja. Być m o ż e k i n o — j a k pisze Pasolini — opiera się na przekazie „ l i n g w i s t y c z n y m t y p u irracjonalnego" - „i to t ł u m a c z y g ł ę b o k ą o n i r y c z n o ś ć k i n a , ale t a k ż e a b s o l u t n ą i n i e u n i k n i o n ą k o n k r e t n o ś ć , powiedzmy, p r z e d m i o t o w ą . " Obrazoznaki, w e d ł u g tej ciekawej propozycji, t o j e d n o ś ć oparta na bardzo znaczącej opozycji: d o p e ł n i e ń archetypicznych i widzialnej rzeczywistości. I z n ó w n i e z w y k ł o ś ć obrazu filmowego ukazuje się w całej swej z ł o ż o n o ś c i . M o ż e m y z n a ć , to znaczy p o n a z y w a ć , wszystkie jego elementy. M o ż e m y 12 13 1 4 15 1 6 p r z y p u s z c z a ć z czego się s k ł a d a , ale wciąż w y m y k a się n a m jego znaczenie. N i e p o t r a f i m y jeszcze określić nawet jego funkcji, ani tego w jakiej rzeczywistości istnieje. Przypomina to nieco zadanie lingwistyczne, k t ó r e p o l e g a ć ma na p r ó b i e odczytania zdania w nieznanym j ę z y k u , a do dyspozycji m a m y jedynie słownik p o z w a l a j ą c y na odczytanie słów bez z n a j o m o ś c i zasad g r a m a t y k i , ani wiedzy o potencjalnych m o ż l i w o ś c i a c h w y s t ę p o w a n i a i d i o m ó w . A obraz filmowy t a k ą właśnie p o s t a ć przybiera najczęściej. P r z y w o ł u j ą c t u t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z sensem z d a ń , i d i o m ó w , s p r ó b u j m y teraz nasze r o z w a ż a n i a p o s z e r z y ć o związki obrazu filmowego z p o e t y k ą . T o przecież film, nie poprzez dobrane s ł o w a i t r a f n ą , j a k b y przez prawo ustano­ w i o n ą m i a r ą , s p o w o d o w a ł wytworzenie się w i z e r u n k ó w rzeczywistości, „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy". N a w i ą z a ł e m t u , p a r a f r a z u j ą c cytat, do jednego z k a n o n ó w s t a r o ż y t n e j i renesansowej poetyki, s p r ó b u j e m y bowiem p o r ó w n a ć film, obraz w filmie, do zasady rerum simulacra, istoty sztuki, niedościgłej idei poezji. Stanowi to przecież cechę filmu n i e o d ł ą c z n ą , a paradoksalnie rzecz ujmując, właściwość filmu p r z y r o d z o n ą , „ t e c h n i c z n ą n a t u r ę " . „ T o jest funkcją poety — czytamy w j e d n y m z renesan­ sowych w y k ł a d ó w poetyki — by m o w ą i wierszem — splecio­ n y m i w o z d o b n ą i b o g a t ą całość — o d t w o r z y ć ludzkie zachowania, d z i a ł a n i a , dokonania oraz miejsca na ziemi, w s p ó l n o t y ludzi, p o ł o ż e n i a k r a j ó w , rzeki, obiegi gwiazd, n a t u r ę świata; by znakami o p r z e n o ś n y m znaczeniu o d ­ t w a r z a ć stany u m y s ł u i poruszenia serc..." W n i k a j ą c głębiej w samo znaczenie łacińskiego rerum simulacra o d c z y t a ć m o ż e m y , iż rerum (res-, rei-,) to rzecz, przedmiot, c o ś , a t a k ż e świat, w s z e c h ś w i a t , natura; simulacra (simulacrum) z a ś to obraz, portret, ale t a k ż e w i d z i a d ł o senne, cień u m a r ł e g o , obraz charakteru, zjawisko, mara, pozór. R a c j ę ma oczywiście Kracauer i Beniamin t w i e r d z ą c , że w obrazie filmowym p r z e w a ż a fizyczny i materialny obraz świata, wszak w y t w o r z o n y z o s t a ł p r a w d z i w y obraz rzeczy. A l e rację ma r ó w n i e ż M o r i n i Susan Langer p o r ó w n u j ą c film do snu, lub d o archaicznych m a l o w i d e ł naskalnych. R a c j ę m a r ó w n i e ż i Pasolini, kiedy w y p o w i a d a się na temat śmierci, filmu i m o n t a ż u . „ D o p ó k i nie u m r ę — pisze Pasolini — n i k t nie m o ż e b y ć pewien, że zna mnie n a p r a w d ę , to znaczy, że m o ż e n a d a ć sens mojemu d z i a ł a n i u , k t ó r e j a k o moment j ę z y k o w y jest trudne do odszyfrowania. Trzeba więc koniecznie u m r z e ć , bo d o p ó k i żyjemy, brak n a m sensu, a język naszego życia ( k t ó r y m się w y r a ż a m y i k t ó r e m u przypisujemy najwyższe znaczenie) jest n i e p r z e t ł u m a c z a l n y . Jest chaosem m o ż l i w o ­ ści, p o z b a w i o n y m ciągłości poszukiwaniem z w i ą z k ó w i zna­ czeń. Ś m i e r ć dokonuje b ł y s k a w i c z n e g o m o n t a ż u naszego życia: czyli wybiera jego momenty n a p r a w d ę z n a c z ą c e ( i j u ż nie p o d l e g a j ą c e z m i a n o m p o d w p ł y w e m i n n y c h m o m e n t ó w sprzecznych i niekonsekwentnych) i ustawia je w pewne n a s t ę p s t w o — zmieniając n a s z ą teraźniejszość n i e s k o ń c z o n ą , n i e t r w a ł ą , n i e p e w n ą , a więc nie d a j ą c ą się o p i s a ć j ę z y k o w o , w przyszłość j a s n ą , stałą, p e w n ą , a więc o p i s y w a l n ą j ę z y k o ­ w o . (...) M o n t a ż dokonuje się na materiale filmowym (utworzo­ n y m z f r a g m e n t ó w wielu bardzo d ł u g i c h i n i e s k o ń c z e n i e k r ó t k i c h p l a n ó w sekwencji, p o j m o w a n y c h j a k o n i e s k o ń ­ czone m o ż l i w o ś c i subiektywnych p u n k t ó w widzenia) tego samego zabiegu co śmierć dokonuje na l u d z k i m ż y c i u . " A więc „ t o , co r y t m o g a r n ą ł nieśmiertelnieje...", j a k pisał L e ś m i a n . „ K a ż d y m a w sobie — dopowie R ó ż e w i c z — zwi­ n i ę t ą t a ś m ę k o l o r w y c h i bezbarwnych filmów. K a ż d y film jest zmontowany wyłącznie w p a m i ę c i jednego człowieka. 17 1 8 115 �Ginie razem z n i m . N i e ś m i a ł e p r ó b y opowiedzenia za życia, w y ś w i e t l a n i a po śmierci są skazane zawsze na niepowodze­ nie. F a ł s z y w e są światła, ujęcia, plany, d i a l o g i . " O ileż ciekawiej wobec tych p r z y k ł a d ó w m o ż n a np. z i n t e r p r e t o w a ć sens p a m i ę t n e j , wielominutowej chyba, ostatniej sekwencji f i l m u Zawód reporter, pozbawionej cięć m o n t a ż o w y c h . K a m e r a dokonuje przecież nieprawdopodo­ bnego salta, „ w y c h o d z i " z p o k o j u „ p r z e c i s k a j ą c " się przez k r a t y i „ p o w r a c a " drzwiami do tego samego miejsca j u ż po śmierci bohatera f i l m u . P o w r ó ć m y jednak do naszych g ł ó w n y c h r o z w a ż a ń doty­ czących istoty, znaczenia i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych obrazu w filmie. Wszystkie wymienione t u s ą d y na temat natury czy specyfiki obrazu filmowego, c h o ć odmienne, doskonale mieszczą się w poszerzonej, pod w z g l ę d e m znacze­ nia, formule rerum simulacra. A l b o w i e m filmowy prawdziwy obraz rzeczy posiada w sobie przecież tyle samo doskonale odbitych p r z e d m i o t ó w , rzeczy, o b r a z ó w , co cieni, p o z o r ó w , w i d z i a d e ł sennych, tyle samo o b r a z ó w świata, natury, ile r ó ż n o r o d n y c h , mitycznych i mitologicznych koncepcji na temat ich istnienia. AJe prawdziwy obraz rzeczy, nie jest zbiorowiskiem owych p r z e d m i o t ó w , ani cieni, nie da ich się po prostu oddzielić. „ N i e d o s y ć bowiem — pisze uczony Renesansu, Conradus Protucius Celtis — p e w n ą ilość sylab ująć w o k r e ś l o n ą m i a r ę , jeśli w t y m m e t r u m — przy pomocy r ó ż n o r a k i c h i stosow­ nych figur — [piszący] nie w y r a z i ł prawdziwego obrazu rzeczy, nie o d m a l o w a ł go p i ę k n i e tak, by w samych s ł o w a c h b y ł a ż y w o ś ć i by niosły one za s o b ą j a k b y moc o b d a r z a j ą c ą rzeczy życiem, i by się w y d a w a ł o , że przez pisanie — rzeczy na n o w o zaczynają istnieć. W t y m więc będzie największa c h w a ł a piszącego: jeśli sprawi on w r a ż e n i e , że pisząc — t w o ­ rzy i w y w o d z i na ś w i a t ł o rzecz, k t ó r a d o t ą d j a k b y nie istniała." O ile jednak piszący, poeta, s p r a w i ć musi poprzez dobrane s ł o w a , by rzeczy, j a k b y d o t ą d nie istniejące, na n o w o zaczęły istnieć, o tyle t w ó r c a filmu staje wobec sytuacji innej; wykorzystuje f o t o g r a f i c z n ą n a t u r ę dzieła, w y m a g a j ą c ą j u ż innego r y t m u , l o g i k i , innego sposobu tworzenia „ p r a w ­ dziwego obrazu rzeczy". P r ó b o w a ł e m o p i s a ć na w s t ę p i e tego szkicu dwa filmy, ś w i a d o m i e p o s z u k u j ą c p o r ó w n a ń do zjawisk istniejących na z e w n ą t r z obrazu filmowego, do symboliki romantycznej, do antropologicznej koncepcji przestrzeni, do innych filmów 1 9 2 0 czy p r o b l e m ó w współczesnej k u l t u r y masowej, nie t w i e r d z ą c j e d n a k ż e , iż bez owych d o p o w i e d z e ń treść filmu, życie tam istniejące j a k b y j u ż poza naszym ś w i a t e m , nie m o g ł o by b y ć odczytane czy zrozumiane. Czy jednak, wobec zarysowanej t u t y l k o z ł o ż o n o ś c i obrazu filmowego, o d s z e d ł e m w istocie od tego, co przed chwilą z o s t a ł o nazwane „ p r a w d z i w y m obrazem rzeczy"? Nie s p o s ó b jednak owej rzeczywistości, zawartej w obrazie filmowym p r z e ł o ż y ć raz jeszcze na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , opisać znów jakimś zewnętrznym językiem obrazów. I tu bowiem r ó w n i e ż d o k o n a ć musimy — użyję t u s ł o w a o prze­ w r o t n y m znaczeniu — m o n t a ż u otaczającej nas rzeczywisto­ ści o b r a z ó w t y m razem filmowych, p o s z u k a ć p l a n ó w od­ niesienia, k t ó r e dopiero s p r a w i ą , że świat „ p r a w d z i w y c h o b r a z ó w rzeczy" zaistnieje j a k o n a r z ę d z i e poznania. „ O t ó ż , (...) obrazy — pisze M i r c e a Eliade — z samej swej struktury są w i e l o w a r t o ś c i o w e . Jeżeli u m y s ł posługuje się obrazami, aby ująć o s t a t e c z n ą rzeczywistość, to właśnie dlatego, że owa rzeczywistość przejawia się w s p o s ó b we­ w n ę t r z n i e sprzeczny i wskutek tego nie daje się w y r a z i ć konceptualnie. (...) Prawdziwy jest więc obraz j a k o t a k i , j a k o z e s p ó ł z n a c z e ń , nie zaś jedno z jego z n a c z e ń b ą d ź też jeden t y l k o z p l a n ó w odniesienia. Przełożyć obraz na t e r m i n o l o g i ę k o n k r e t n ą , s p r o w a d z a j ą c go do jednego t y l k o z p l a n ó w odniesienia, to gorzej niż go kaleczyć, to zniweczyć go, unicestwić j a k o n a r z ę d z i e po­ znania." Oczywiście lepiej p o w i e d z i e ć , iż wiemy, że film zawiera w swym przekazie wszystkie niemal formy artystycznej wypowiedzi. I że w t y m przedziwnym, zawsze f a s c y n u j ą c y m ś m i e t n i k u c y t a t ó w , k r a d z i e ż y czy inspiracji, bez t r u d u dogrzebiemy się literatury, d r a m a t u , malarstwa, poezji, czy po prostu innych filmów oraz, dodajmy to teraz, j a k i e g o ś n i e p o k o j ą c e g o nadmiaru rzeczywistości. „ N i e m o ż n a bowiem p o s ł u g i w a ć się filmem w s p o s ó b niewłaściwy — pisze Marleau-Ponty; tak j a k niewłaściwie, dodajmy, nie m o ż n a p o s ł u g i w a ć się obrazem filmowym podczas p r ó b jego interpretacji — toteż raz wynaleziony instrument techniczny musi b y ć j a k b y po raz w t ó r y wynale­ ziony przez a r t y s t ę , zanim dojdzie się do robienia praw­ dziwych filmów" — tak j a k , dodajmy, m o ż e m y m i e ć nad­ zieję, iż dojdziemy do opisu „ p r a w d z i w e g o obrazu rzeczy w filmie". 21 22 PRZYPISY 1 3 Wiele na ten temat (w.) Zofia Woźnicka, Problem kreacji i reprodukcji w filmie. Studia z teorii filmu t. IX, Wrocław 1983 Cytat za: Alicja Helman, O dzielefilmowym;Material— Tech­ nika — Budowa. Wydanie drugie zmienione i uzupełnione, Kraków Tamże, s. 196 1981, s. 27—28 Por. Barbara Mruklik, Andrzej Wajda, Warszawa 1969 Lewis Carroll, Alicja w Krainie Czarów, tłum. Antoni Mariano­ Aleksander Jackiewicz, Maski, „Film" 1961, nr 1 wicz, Warszawa 1957 Juliusz Kleiner, Romantyzm, (w:) W kręgu historii i teorii Pier Paolo Pasolini, Pisany język rzeczywistości, (w:) Jerzy literatury; wybór i opr. Artur Hutnikiewicz, Warszawa 1981, s. 185 Kossak, Kino Pasoliniego, Warszawa 1976, s. 135 Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 Por. Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania i układa­ nia wierszy, (w:) Poetyka okresu Renesansu, wybór, wstęp i opraco­ Stefan Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie wanie Elżbieta Sarnowska-Temeriusz, Wrocław 1982, s. 6 w religii i magii, (w:) Dzieła, t. III, Warszawa 1956, s. 227 Pasolini, Uwagi na temat planu-sekwencji, (w:) Kino Pasolinie­ Tamże, s. 229 go, s. 167—168 Tadeusz Konwicki, Ostatni dzień lata, (w:) Scenariusze filmowe, Tadeusz Różewicz, Morze, (w:) Proza, Wrocław 1973, s. 79 Warszawa 1966, s. 61—62 Conradus Protucius Celtis, Sztuka wierszowania... s. 8 Tamże. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, wyboru Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 185 dokonał i wstępem opatrzył Marcin Czerwiński, przeł. Anna Tatarkiewicz, Warszawa 1974, s. 24—25 Bolesław Leśmian, U źródeł rytmu, (w:) Szkice literackie. Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, s. 108 opracował i wstępem opatrzył Jacek Trznadel, Warszawa 1959, s. 74 1 Por. Maurice Merleau-Ponty, Film i nowa psychologia, tłum. Marek Zagajewski, (w:) Estetyka i film; Studia z teorii filmu, pod redakcją Aleksandra Jackiewicza, tom IV, Warszawa 1972, s. 196 1 4 2 3 1 5 4 5 6 1 6 1 7 7 1 8 8 9 1 9 2 0 1 0 2 1 1 1 1 2 2 2 116 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41dac23061be21485ebe0bc91558f5c1.pdf 2e00a50cb2c2a7a669f8930e2afd537a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2948 Title A name given to the resource Punk-Rock/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka PUNK - ROCK P u n k w języku a n g i e l s k i m oznacza t y l e co śmieć, o d p a d k i , F a k t dostrzożenia i w y k o r z y s t a n i a nowej i niezależnej t e n ­ rzeczy m a r n e i odrzucone, zaś od połowy l a t siedemdziesiątych d e n c j i w muzyco rock'owej nio wyhamował j o d n a k bardzo i n ­ także i nową falę młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y . Próżno b y doszu­ 1 teresującego zjawiska j a k i m było masowe pojawionio się małych kiwać się jednej p r z y c z y n y tego zjawiska. N a powno należałoby niezalożnych wymienić przez grupę grających muzyków. skostnienie i komercjalizację poprzedniej, hippie- sowskiej k o n t e s t a c j i , większą aktywność l o k a l n y e h , s u b k u l t u r o wych grup młodzieży wielkich miast Zachodu powodowaną n a s t r o j a m i f r u s t r a c j i w s k u t e k bezrobocia i gospodarczoj recesji. Czy wreszcie tę najbardzioj prozaiczną przyczynę — chęć oży­ w i e n i a r y n k u z b y t u przoz animatorów i dystrybutorów k u l t u r y masowej, zaszokowanie konsumentów kolejnym wytwórni płytowych, zakładanych często tylko 3 M o d a n a „zrób t o s a m " stała się w krótkim czasie hasłem i stałym już elementem współczosnego r y n k u związanego z m u z y ­ ką r o c k ' o w a reprezontując w niedługim czasie wszystkie style i kierunki. I n n y m , równie c i e k a w y m , m a s o w y m zjawiskiem o charakterze skandalem, „zrób t o s a m " , który należy t u wymienić, było pojawienie się który z pewnością przyniesie z y s k i . Jest j e d n a k f a k t e m , że r o k 1976 stał się początkiem u j a w n i e n i a ogromnej ilości różnorodnych, skich zaprezentowała „fanzine". Te male k i l k u s t r o n i c o w e kserokopiczne p i s m a zawie­ szerszej publiczności nową formę a r t y s t y c z n e j w y p o w i e d z i , nową rały przeważnie informacjo o wydarzoniach związanych z r u c h e m estetykę i ideologię w r a m a c h młodzieżowoj k o n t r k u l t u r y ; szo­ p u n k , o k o n c e r t a c h i organizowanych w y s t a w a c h . Tworzyły nie­ sceny alternatywnej, która Początki wydawały się t y p o w o , b o w i e m już r o k później roklamę i promocję w i e l k i c h f i r m płytowych uzyskują najbardziej Stranglers, wydawnictw prasowych zwanych zależny margines k r y t y k i związany z muzyką r o c k ' o w a . Powielały kującą modę i agresywną muzykę — p u n k - r o c k . znane zespoły (Sex Pistols, małych wykonywanych i klubach, kolportowanych własnoręcznie przez kulturę masową W i e l k i e j B r y t a n i i , działającej już w m i e j ­ Clash), przynosząc p r o d u ­ m a n i f e s t y , krótkie u t w o r y l i t e r a c k i e i w y w i a d y . „Sniffin Glue — piszo D i c k Hebdige w słynnej książce Sub­ of Style — pierwszy „fanzine" i jeden z t y c h , culture. The Meaning c e n t o m i d y s t r y b u t o r o m ogromne z y s k i . N i e mniejsze chyba o d który osiągnął największy t y c h j a k i e z a r o b i l i n a nowej modzie właściciole salonów m o d y r o d z a j u pozycję propagandową proponując a w a n g a r d o w y image t a k d l a artystów j a k i d l a zwo­ głównej zasady p u n k o w e j f i l o z o f i i „zrób t o s a m " (do-it y o u r s e l f lenników nowogo s t y l u b y c i a . philosophy) — d i a g r a m przedstawiający t r z y pozycje p a k "w na Punk uderzał mocno. Agresywne zachowanie graniczące rozgłos, zawiorał jedyną w swoim d l a s u b k u l t u r y —• n a t e m a t g i t a r o w y m gryfie i napis n a górze: To j e d n a s t r u n a , a t u jeszcze z brutalnością. Twarze z a g r a f k a m i wpiętymi w p o l i c z k i i uszy. dwie, a teraz możosz już założyć swoją własną k a p e l ę . " Skórzane k u r t k i z w y m a l o w a n y m e m b l e m a t e m ulubionego zespo­ krótko mówiąc, zespół, w którym nio będzie t a k bardzo ważny łu l u b ze s t o s o w n y m hasłem mającym odzwierciedlić stosunek j o j t e k s t w y k r z y k i w a n y pomiędzy rytmiczną pułsacją właściciela do życia i całego otoczenia t y p u Zero me. a n i muzyczna w i r t u o z e r i a lecz sama aktywność, mieszcząca się Głowy ostrzyżono w przedziwne f o r m y , kolorowe włosy, f r y z u r y j e d n a k niezmiennie w k o n w e n c j i r o c k ' n ' r o l l ' a . Pisząc t u o k o n ­ l u b Kill 4 Czyli, dźwięków, przypominające przepisowo postrzyżonych rekrutów l u b u p i o r ­ w e n c j i m a m na myśli między i n n y m i t o , że m u z y k a r o c k ' o w a ne postaci z filmów grozy l a t czterdziestych. Wszystko to miało należy napawać lękiem i t a k właśnie zostało młodych, kontestujących odczytane. N o w a kreacja, szokujący s t y l b y c i a , d y n a m i c z n a wykonywana w k o n w e n c j i r o c k ' a t o zjawiska muzyka do najbardziej „tradycyjnych" sposobów pokoleń już od p o n a d wypowiedzi 30 l a t . N i e sposób dziś jodnoznacznio określić samego zjawiska, j a k i m jest przypisywane t a m u z y k a z całą różnorodnością o d m i a n i stylów, r o z u m i a n a każdomu n o w e m u , pojawiającemu się n a r y n k u k u l t u r y masowej głównie j a k o m e d i u m , środek w y r a z u , ekspresji d l a r o z m a i t y c h r u c h o w i k o n t e s t a c y j n e m u o d p o n a d 30 l a t . M u z y k a rock'owa młodzieżowych ideologii, stylów b y c i a , a r t y s t y c z n y c h manifestów. jest przecież żywiołową formą ekspresji, spontaniczną, miejską, Miejska, elektryczną muzyką opartą o najprostszy s y n k o p o w y r y t m , w y ­ tkwią w t a k i c h źródłach j a k jazz, bluos, b u r a i m e n t o •—• w a f r y ­ wołującą n i e k i e d y w i e l k i e emocje. kańskiej r y t m i c e Oprócz j e d n a k zjawisk t y p o w y c h i już p o w i e l a n y c h , które t r a d y c y j n i e już zasilają chłonny r y n e k masowej rozrywki ta nowa fala aktywności twórczej p r z y n o s i także i inne wstrząsy. N i e wszystkie elementy tego nowego r u c h u mogły być t a k łatwo i szybko zaadoptowane bądź powielone. Wielo b o w i e m z n i c h w y m i e r z o n y c h było wprost przeciw dotychczasowym sposobom konsumpcji sztuki w ramach dystrybucyjnej k u l t u r y masowej. „ R o k 1977 t o eksplozja p u n k - r o c k ' a . Zerwanio z dotychcza­ sowymi przyzwyczajeniami muzyczny elektryczna muzyka, i melodyce, której oraz inspiracje pośrednio w bozpośrednie europejskiej muzyce klasycznej i w ciągle powracających fascynacjach muzyką ludową w s z y s t k i c h o d m i a n i kontynentów. Na idoologie i manifesty poszczególnych młodzieżowych, k o n t e s t a c y j n y c h ruchów a r t y s t y c z n y c h związanych z muzyką r o c k ' o w a , formułowane w t o k s t a c h piosenek i widoczne w a r t y s ­ t y c z n y m image także wpływały różnorodne inspiracje estetyczne, t a k i e j a k r o m a n t y z m (new r o m a n t i c — s t y l p o p u l a r n y n a p o ­ czątku l a t osiemdziesiątych), surrealizm (początki zainteresowań i schematami. D o tego czasu cały tą formą a r t y s t y c z n e j ekspresji o d końca l a t 60-tyoh do dziś), biznes s k o n c e n t r o w a n y był w rękach wielkicłi w y ­ dadaizm (neo-dada) oraz f u t u r y z m i d e k a d e n t y z m (jako charak­ twórni płyt, dyktujących m o d y i nowo muzyczno style. Nagle terystyczne elementy p u n k - r o c k ' a . T e n aż n a d t o pojawienie postawiło się obraz komplikują rozmaito n u r t y p o l i t y c z n e i modne prądy k o n c e r n y płytowe w niezręcznej s y t u a c j i ; j a k zareagować na ten religijne. Rzoe b y można, iż m a m y t u do czynionia z prawdzie o d d o l n y r u c h , nie wymyślony przez n i c h ? e k l e k t y c z n y m systemem się całej armii punk'owych zespołów Trzeba przyznać, iż reakcja była n a t y c h m i a s t o w a . Wietrząc zapożyczeń, z t y p o w o kulturą, potrzobującą wciąż n o w y c h rozmazujący wielkomiejską i n s p i r a c j i , z ustawiczną, d o b r y biznes i mając świetne rozpoznanie r y n k u , wytwórnio te ciągle ponawianą próbą dostosowywania szybko zaangażowały najbardziej obiecujące ciągle zmieniających się realiów otaczającogo świata. formacje." 2 środków w y r a z u do 117 �I �P u n k - r o c k , w s w y m p o d s t a w o w y m przesianiu, s t a l się muzyką M a m l a t 25 — i życie przełamano j a k p a t y k . młodzieży, którą w w i e l u p u n k ' o w y c h manifestacjach i t o k s t a c h Co spojrzę wstecz — o k r o p n a czarna p l a m a piosenek określono m i a n o m n o w e j , o s t a t n i e j , straconej genoracji. — co spojrzę przed się —• t w a r d y — z i m n y głaz. Pokoleniem Okręt mój, nie mając kompasu a n i steru, p l y n i o w nieznaną dał... b u n t u przeciw k o m p u t e r o w e j c y w i l i z a c j i , bezrobo­ ciu, lęku przed coraz bardzioj prawdopodobną zagładą nuklearną. A więc nioch się wypełni mia,ra mojej p u s t y n i ! P o d względem a r t y s t y c z n y m t a m u z y k a jost pierwszym świado­ ósma godz. czwarta j a k noc a dzioń, hey niach do samych początków r o c k ' n ' r o l l ' a . ujęciu potocznym, jako zjawisko masowo, przowala się przoz e k r a n u k r y t y c h k a m e r punk-rock i pędzi pędzi śpiosząc niewiadomo gdzie utożsamiany jost z p o j a w i e n i o m się nowej m u z y k i i nowoj m o d y gdzie spojrzoó wszyscy wyglądają tale samo w W . B r y t a n i i o d drugioj p o l o w y l a t siedemdziesiątych, ale samo okroślenio w s t o s u n k u do muzyków r o c k ' o w y c h 7 A co z t y m tłumom n i o m y m ślepym szarym mie r e t r o s p e k t y w n y m r u c h o m , siegają,eym w swych poszukiwa­ W (...) odpychając się o d b a r i e r y czasu i przestrzeni. wykorzystano 8 było już wcześniej, u samych początków b u r z l i w i o rozwijającego Już jesionią 1977 r o k u pojawią się w Polsce piorwszo g r u p y siii r o c k ' n ' r o l l ' a . Między i n n y m i t y m właśnio m i a n o m określano próbujące grać i propagować nową, muzykę, ideologię i n o w y oalo rzesze młodych l u d z i , którzy u b r a n i i u f r y z o w a n i na wzór sposób b y c i a — p u n k - r o c k . Najciekawszą swych f i l m o w y c h i m u z y c z n y c h i d o l i z końca l a t 50-tych —• t a k i c h j a k James D e a n ( t e n z f i l m u Buntownik M a r l o n B r a n d o (ten z f i l m u Dzikus), bez powodu), B u d d y H o l l y , E l v i s Presley postacią Dzcdzej, tych nieśmiałych warszawski poeta początków jest i u l i c z n y śpiewak, wykonujący najchętniej swo u t w o r y w r u c h l i w y c h p o d z i o m n y o h przejściach. Śpiewał początkowo spokojne b a l l a d y akompaniując — próbują kopiować i c h artystyczne dokonania. W końcu l a t CO-tycli „odrzuceni" to przede w s z y s t k i m ci wykonawcy Wałek (Cyryl) m u z y k i r o c k ' o w e j , którzy świadomie o d c i n a l i się sobie na gitarze i h a r m o n i j c e u s t n e j , b y jesienią 1977 r o k u wziąć udział w zorganizowałюj przez siebie a r t y s t y c z n e j prowokacji od głównego n u r t u ówczesnej k o n t e s t a c j i zaangażowanej p o l i ­ w k l u b i e s t u d e n c k i m H y b r y d y j a k o założyciel i w o k a l i s t a efe- tycznie morycznoj g r u p y grającej żywiołowy r o c k ' n ' r o l l . (wojna w W i o t n a m i o , demonstracjo n a tle r a s o w y m , nowycli T e k s t y piosonok Dzodzeja nio realizowały potocznych walo­ rozwiązań estetycznych (nawiązanie do surrealizmu, m i s t y c y z m , rów pootyckości, były najczęściej p o z b a w i o n y m r y m u i r y t m u wyzwolenie k o m u n i k a t o m , gwałtowną wypowiedzią, melorecytacją niepokoje studenckie) czy od n u r t u poszukującego duchowe poprzez n a r k o t y k i ) . „Punk'owa scena wykrystalizowała się w A n g l i i w końcu l a t 70-tych alo j e j korzonio sięgają A m o r y k i Północnej. Już w końcu czaną pomiędzy Underground, The Nem York produkować n o w y rodzaj Dolls i Bamones pulsacją chropowatych, Tłum n a u l i c a c h w a l i j a k wojsko zaczynają Dziewiętnaście jodnostek m u z y k i r o c k o w e j , który świadomio Czasu b l o k u nawiązywał do s t y l u t a k zwanego ulicznego i do pesymistycznych wschodniego O t w i e r a oczy z a m y k a usta wyobr.iżoń n a t e m a t przyszłości. M o n o l i t y c z n y r y t m , chropowate I brzmienie i związki z nowojorską sconą awangardową sytuował G d y wowiiątrz turkoczą na każdym k r o k u tę nową muzykę z dala od bardzioj o p t y m i s t y c z n y c h sposobów N a każdyni r o g u — na każdej u l i c y pojmowania M i n i a p a r a t y nadawczo госк'а". świata i technicznej ogłady oficjalnego nurtu 5 pędzi piędzi j a k strumień k r v i odbiorcze I sio! Dla dalszej konsolidacji estetycznej ruchu nie jost bez znaczenia K i e d y chcą zawszo nio również t o , że m u z y k a młodzieżowa staje się pełnowartościowym K i o d y chcę środkiem w y r a z u d l a współczesnej s z t u k i awangardowej. B o w i e m K i o d y chcę amorykański o d p o w i e d n i k p u n k - r o c k ' a (znany t a m bardzioj j a k o Kierły chcą- zawsze nie, n , o , " i , n , n , ' u e . new wave) związany b y l ściślo z awangardową grupą twórców, w której należałoby wymienić takie postacie, j a k A n d y W a r h o l , W a y n e C o u n t y , D a v i d B o w i e , którzy świadomio a d o p t o w a l i r o c k i związano z t y m zjawiskiem możliwości a r t y s t y c z n o j k r o a c j i . Natomiast brytyjskio zospoły młodsze, słabiej zaznajomiono punk-roek'owo, zdecydowanie z istniejącymi już k o n t a k t a m i między muzyką r o c k ' o w a a sztuką awangardową (szezogólnie n u r t określony m i a n e m noo-dada utożsamiały się z młodą g».noraeją k u l t u r y robotniczej, trapioną p r o b l e m a m i t a k i m i , j a k bozrobocie, recosja, b r a k p e r s p o k t y w . kręgach kontaminaeja miejskiej tych subkultury T e k s t y spisywane były dużymi, d r u k o w a n y m i l i t e r a m i na k a r t ­ k a c h i układano n a podłodze, po to b y spolniać znakomicie rolę ściągawki j a k i podkreślać ulotność, ehwulowość i n i e p o w t a r z a l ­ ność w y k o n y w a n y c h utworów j a k i całego zdarzenia. D n i a 1 k w i o t n i a 1978 r . w w a r s z a w s k i m k l u b i e s t u d e n c k i m „ R e m o n t " odbył się pierwszy w Polsce o f i c j a l n y k o n c o r t p u n k r o c k ' a , n a który zaproszono angielski zespół The Raincoats dopołnienio, zorganizowanego w t y m s a m y m jako czasie, Między­ narodowego Spotkania Artystów „ I a m " , prezentujących awan­ młodzieżowej . pewnym 6 okresio Dopiero performans. O d tego toż czasu k l u b R o m o n t organizował regu­ larne „poniedziałki m u z y c z n o " , podczas których prezentowa­ niozależnych na była z płyt nowa m u z y k a p u n k - r o c k i now w a v e . Dosyć szybko, nurtów, o p a r t a o k a n o n żywiołowej m u z y k i rock'owej ukształ­ pojawią się też zespoły, które zaczynają grać w n o w y m s t y l u towała, ostatecznie dwóch, w 9 gardową sztukę „audio-vidoo", i zdarzenia parateatralne t y p u Ideologia, system wartości, sposób bycia sytuowały jo w róż­ nych wykrzy­ fałszywie brzmiących dźwięków. lat 00-tycłi i na początku 70-tych nowojorskie zespoły t a k i e j a k Velvet rytmiczną p u n k j a k o ciekawy, a r t y s t y c z n i e a k t y w n y , młodzieżowy ruch k o n t e s t a c y j n y . Skła,daty się nań po trosze i towarzyszące i r n g r u p y sympatyków, b y \vymienić t y l k o t o najbardziej znane, rozpoczynające swoją działalność sztuka p o p - a r t u , wpływy d e k a d e n t y z m u i dadaizniu przemieszano przód końcem 1979 r. — Deadlock •/. Gdańska, Kryzys w w y k r z y k i w a n y e h tekstach piosenek z p r o b l e m a m i życia co­ KSU dziennego; ciekawy w t y m czasie TtLT at-iyMye.zno głady zawarte koneepc je i przeczucie atomowej w prostej r y i i n r . v . c i f i ) ; buntowniczo za­ z U s t r z y k D o l n y c h , Brak z joszcze z Warszawy, z Łodzi i najbardziej chyba Warszawy. artystyczne Bez oficjalnych p r o m o c j i , licz r e k l a m y , t a k istotnej w maso­ m a n i f e s t y i anarchistyczne husk", wymierzono przeciw istniejącej wej k o n s u m p c j i s z t u k i , zospoły to skupiają się wokół Klubów sytuacji politycznej i społecznej. W z o r y młodzieżowej s u b k u l t u r y rockowej mają rozprzestrzeniania Studenckich, właściwość się bez względu n a odJeglość, granico obowiązujące systemy czy polityczne, choćby ze względu na, f i . k i , Miejskich dnmacb. \Y iyrlt Domów Kabury łub w prywatnych też miejoeach kształtuje -sio powielane później modele zachowań i formy artystycznej manifestacji. R u c h k o n ­ soliduje się głownio w w у liku nieoflojalnego obiegu i n f o r m a c j i , że głównym nośnikiem w y k r e o w a n y c h , n o w y c h sposobów b y c i a , w w y n i k u korzystania, z, , . t r a , d y c y j n y c i i sposobów' k o m u n i k a c y j ­ n o w y c h uico!o;j;ii, nowej mody bidzie miejska elektryczna m u z y ­ n y c h " t a k i c h j a k wspólne spot kanie, kmieci t , wspólne sluchauio ko rokowa. płyt, oraz dzięki niezależnym, niskonakładowym p i s m o m ksero- 119 �k o p i c z n y m t y p u „fazien" t a k i c h j a k „ P o s t " , „Szmata", „ K a n a ł " , G u r u (przezwisko — R.C.) puszczał płyty z Mistor H i t a . Nudę „Turysta", „ O r g a n " . próbował rozproszyć k o m p l e t n y ćwok, miejscowy Występy zespołów p r z y j m o w a n e były przez Krawczyk, młodą, publicz­ który nie umiał nawet porządnie się przedstawić. Było trochę ność ontuzjastycznie. W plebiscycie czytelników „Muzyki Mło­ zabawy, g d y przoraził się nakręcanego p t a k a , skaczącego w jego d y c h " na najpopularniejszych wykonawców 1979 r o k u , w k a ­ kierunku. t e g o r i i „talent rokujący największe n a d z i e j e " zajmujo zespół Kryzys, czwarte miejsce b y już w r o k u następnym zająć czołowe (...) W i d o w n i a w M D K składała się z punków, hipisów z Warsza­ w y , b r a m k a r z y — p i j a n y c h , bezmyślnych i agresywnych oraz miejsca w plebiscytach w i e l u p o p u l a r n y c h p i s m : t a k i c h j a k Gitohipów. C i o s t a t n i t o t a c y co noszą długie włosy, lubią h a r d r o c k „Panorama", i śmierdzą, alo są podziargani (posia,dają z n a k i t a t u o w a n e „Non Stop", „Na Przełaj", „Świat Młodych", „Słowo Powszechne" m i m o , że z twórczością tej g r u p y można było zapoznać się j o d y n i o n a k o n c e r t a c h l u b z kaset krążących w n i e o f i c j a l n y m obiegu. Jest już sprzęt, Kryzysi wchodzą na seonę, A f a (przezwisko — R.C.) ... A g a i n . . . I t ' s called... 1.2.X.U ( c z y t a j : ono, t w o , x , u : „ W d n i a c h 8 — 1 0 . V I I I . 1980 — i n f o r m u j e n a bieżąco j o d n o stronicowy — R.C.) i lubią lutować (bić —• R.C.) „fanzion" — odbył się w Kołobrzegu (amfiteatr) jest t o u d z i w n i o n a , bardzo p o p u l a r n a forma „odliczania" przed każdym u t w o r e m , służąca często do wyznaczania t e m p a m e l o d i i Pierwszy F e s t i w a l N o w o j F a l i (w Polsco). T r z y d n i wspaniałego — R . C ) . Sala podryw'a się i faluje, powstaje k o s z m a r n y roz­ przożyeia, z n a k o m i t o j atmosfery; robionej gardiasz: każdy tańczy gobba, p u n k i przewracają się i p o p y ­ przez nas i d l a nas (...) Ci co t a m b y l i nio zapomną. C i którzy chają, miejscowi n i o wiedzą co robić więc próbują się dostosować trzy dni muzyki przegapili, n i o dojechali, mogą posłuchać kasety First New Wave. F e s t i w a l był zorganizowany Polish f a t a l n i e . M u z y c y spali do s y t u a c j i , b r a m k a r z e lutują każdego k t o i m się nawinie p o d rękę. K a m i l n a p e r k u s j i przewraca talerze n a warszawskich u p a k o w a n i j a k śledzie n i o m a l p o d gołym niebom. M i m o tego hipisów i stara się trafić i c h pałkami, żeby było joszcze weseloj organizatorom Polandzi (SZSP) nałożą się słowa u z n a n i a za podjęcio r y z y k a . D o Kołobrzegu zjechały wszystkie polskie kapele i załogi — TILT, Fomit, KSU, Psychodeliki Deadlock, Kryzys, z Gary H a l l o m , Poverrocks, Nocne Szczury, plują na Kryzys. Zaraz po „Shitassie" b r a m k a r z , f i u t w j a s n y m s w o t e r k u zgarnia J u r k a na k o r y t a r z i chce go lutować. A f a z a t r z y m u j e zespól, k i l k u punków idzie n a pomoc. N a szczęście jakiś trzeźwy b r a m k a r z ( t a k , bywają tacy) uratował Рок..." N i e m a l o d początku j e d y n y m ważnym miejscem spotkań, sytuację i odciągnął tego pierwszego. N a sali n a d a l szał. O k r z y k i w y m i a n y i n f o r m a c j i , wzajemnego p o d p a t r y w a n i a się, prezen­ „gobba, gobba, h e y " . T u b y l c y zaczynają się orientować, co jest t o w a n i a n o w i n e k dotyczących s t r o j u i wszelkich f o r m a r t y s t y c z n e j grane. eksprosji był k o n c o r t . o k r z y k i : „ H e y ! " i wznosiły się w górę pałce w s y m b o l u V . P u n k i Tym niozwykłym widowiskiem rządzą równie niezwykłe Chcieli wykończyć punków psychicznio, rozległy zamiast i m przyłożyć wołali „ H a t e " (ang. nienawiść — się R.C.) p r a w a . Publiczność składa się t u głównie z t a k z w a n y c h „ z a ł ó g " i rzecz jasna k c i u k do dołu. Szkoda, że t y l k o V o x i K o l n o r (przo- łub „kontygentów" c z y l i zwolenników grających „ k a p e l " c z y l i zwiska — C R . ) b r a l i się do pięści. zospolów. A często psujące się „wiosła" czyli g i t a r y l u b „ p i e c y k i " W t y m szale można było i boz tego łatwo zaliczyć. (...) Kry­ — wzmacniaczo — opóźniają z w y k l e sam k o n c e r t l u b powodują zysi zagrali nowe n u m e r y — „Telewizja", „Disco G i r l " i inne. długotrwało p r z e r w y między „numerami" c z y l i u t w o r a m i . W Polandzi trakcio w y k o n y w a n y c h „numerów" obowiązuje taniec „ p o - g o " do wzmacniaczy. (...) lub popychanie s a m " . K a z i k usiłował śpiewać, ale co można usłyszeć, g d y m i ­ najbliżej stojących) mogą w każdej c h w i l i zamienić się w „za­ k r o f o n nie działa, a S z m i t śpiewa co innego do dobrego m i k r o ­ d y m ę " czyli bijatykę przeszkadzającą t y m , którzy przyszli t y l k o f o n u . Pietracho pracował za cały zospół, b o Pawoł p e r k u s i s t a , popatrzoć i posłuchać. co jakiś czas wstawał, podnosił wywrócony sprzęt i siadał z n o w u , „gobba" (rytmiczne p o d s k o k i , potrącanie i K o n c e r t y są formą w y p o w i e d z i całej g r u p y , „ k a p e l " i „ z a ł ó g " s p r y t n i e w y r z u c i l i Kryzysów zo sceny i podłączyli się Polandzi w y s t a r t o w a l i z „ N i e lubię siebie a S z m i t usiłował grać a k o r d a m i n a basio. Jeszcze d w a kawałki tworząc powion odrębny, n i e p o w t a r z a l n y k l i m a t , d l a którego i Paweł się załamał. W d o d a t k u teraz Kryzysi charakterystyczno Polandzi będzie wspólno skandowanio, możliwość p l u l i na Polandów. m i e l i i t a k mocno n e r w y bo atmosfora stalą się nie­ wpływu „ w i d o w n i " na kształt i przebieg k o n c e r t u . Często toż t a ciekawa. M i c k Neon (znany j a k o Guru) wyrzucił siłą S z m i t a ze z b y t gorąca atmosfora panująca na koncercie kończyła się i n t e r ­ sceny i zaanonsował występ g r u p y Mono. wencją służb porządkowych k l u b u — „bramkarzy", wyłączo- d a l i brakujące kawałki. W t y m czasio sytuacja punków na sali publiczności stała się niewesoła, bo na sali było już mało Kontyngentowców. niem a p a r a t u r y nagłaśniającej l u b wtargnięciem (...) Po Mono Kryzysi G i t o h i p y zaczęli bić naprawdę i zepchnęli nas w kąt sali. Po na scenę. Podczas występu „załoga" koncertującej właśnie „kapeli" koncercie k i l k u hipisów i tubylców pytało muzyków o cel p u n k a bierze bardziej a k t y w n y udział w tańcu, stara się, o ilo jest liczna, i t a k i e różne rzeczy. Wreszcie jedon z hipisów zrozumiał wszystko. a k t y w n i e wpłynąć n a przebieg zdarzeń t a k n a w i d o w n i j a k i n a Powiedział: „ T o j a już nic nio r o z u m i e m " . Toraz Grodzisk jest scenie. T w o r z y coś, co nazwać b y można k o m e n t a r z e m a d o k w a t - d l a nas s p a l o n y " . n y m do tego, co dzieje się właśnie n a scenie. Ciekawie z pierwszych i bardzo obrazowo zdecydowały Band Oczywiście, najłatwiejszym relacjonuje przebieg jednego p u n k - r o e k ' o w y c h koncertów w Polsce „fazien" „ S z m a t a " z października 1979 r . „ D o Grodziska się przyjechać kapele i nowa formacja Tajemniczego Kryzys, 1 0 Mazowieckiego Poland, M i c k a Noona — i najbardziej rzucającym się w oczy rozróżnieniem n a „ k a p e l e " i t y c h , którzy p r z y s z l i t y l k o popatrzeć i posłuchać jest strój. Bardzo c i o k a w y m i charakte­ r y s t y c z n y m zjawiskiem d l a każdego t y p u k o n t r k u l t u r o w e j m a ­ Oarage nifestacji jost t o , że n a początku strój t a k i nie pełni r o l i u n i f o r m u Mono. jednoznacznie określającego przynależność do g r u p y i w więk­ Któregoś paździornikowego d n i a „porządni o b y w a t o l e " Grodziska szym s t o p n i u jest improwizacją. I zostali zbulworsowani w i d o k i e m k o l o r o w o i z fantazją ubranej t a k często p i e r w s z y m s t r o j e m , a r t y s t y c z n y m imago prezentowa­ młodzieży, t a k niepodobnoj do t a m t e j s z y c h bywalców b u d e k n y m n a u l i c y l u b podczas k o n c e r t u b y l y n p . za dużo m a r y n a r k i , n a t e n dzioń w i e l k i k o n c e r t zwalił się z szaf rodziców i ośmieszone: robotniczo w a c i a k i i berety z „an- z piwom. Na zapowiedziany za krótkie spodnie, pomięto plaszczo; stroje j a k g d y b y K o n t y n g e n t W a r s z a w s k i , ale o godzinę za wcześnie, więo p u n k i rozeszli się po mieście a b y zwiedzić sklepy monopolowo i wypić p i w a . (...) Tymczasem w t a m t e j s z y m M D K m u z y c y dowiedzieli się, że głupi h i p i s — organizator nio załatwił p e r k u s j i . N i g d y nie wierz h i p i e j o w i ! 4 chłopaków pojechało do A n i n a p o sprzęt. W y r o b i l i się w dwie godz. Przez t e n czas w Grodzisku panowała zabójcza n u d a . M u z y c y brzdąkali n a g i t a r a c h , h i p i s i na p i a n i n i e , 120 właśnie zo względu n a to wyjęte tenką"... Dopiero później wyzna.czyć możemy powion s t a n d a r d , który można określić j a k o : czarna skórzana k u r t k a , motalowe ozdoby, obcisłe spodnio i ciężkie sznurowane za k o s t k u b u t y . K o n c e r t j e d n a k to przede w s z y s t k i m f o r m a p r z e k a z u , k o m u ­ n i k a t u , który realizowany jest głównie poprzez t e k s t y w y k o n y ­ w a n y c h utworów interpretacyjny. i muzykę stanowiącą nieodłączny olement �Tl. 2. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b c W y k r e o w a n y świat k o n c e r t u , to miejsce, któro pozwala, n a realizację postaw, manifestowanie odrębności psychicznej, socjo­ w świecie, być może p r o s t y m i n a i w n y m , alo w zostawieniu z codziennością t a k bardzo nierzeczywistym ? logicznej czy n a w e t k u l t u r o w e j . Jost o n w zasadzie jodyną formą Jeżeli jost coś p o z y t y w n e g o i sposobem działania d l a polskiego r u c h u kontestacyjnego i t y m jeżoli jest coś co m a jakiś sens coś co każdy wio co zdecydowanie odróżnia polską, kontrkulturę o d zachodniej. T a nieznośna wręcz chęć bycia razem, wspólnego, masowego czego każdy chce uczestnictwa w b u d o w i e jakże k r u c h e j rzeczywistości, która trwa. chcę zobaczyć to teraz kilkadziesiąt m i n u t , a. czasem nawet k i l k a d n i powoduje, chcę zobaczyć t o t u tvlko iż t u możliwo są t a k i o niezwykłe zjawiska j a k F e s t i w a l w Jarocinie. W i e l o d n i o w e , wspólne manifestowanie b y c i a razem I t a k t u już nie m a nic do straconia (...) 121 �M y służymy sobio i w i e r z y m y w siebie i żyjemy teraz i żyjemy t u I t a k t u już nio m a nie do stracenia {Brygada „Ambicja to t w o j a umarła r e l i g i a " — śpiewał zospół Kryzys. „Wszyscy p o k u t u j e m y za t o że żyjomy" — skandował z publicz­ nością Sedes. Kryzys) „Młodzi ludzie —• napisał kiodyś M a r s h a l l M a c L u h a n — po­ zostający o d dziesięciu l a t p o d wpływem telowizji zupolnio n a ­ t u r a l n i e przojęli chęć do głębokiego zaangażowania, p r z y którym wszystkie odlegle, wizualnio przodst.awiouo cole k u l t u r y tra,dycyjnej wydają się nie t y l k o nierealno, ale nieistotno i nio t j d k o nieistotne, lecz wręcz anemiezno. M o z a i k o w y obraz t e l e w i z y j n y dajo młodym totalne zaaug '„żowanio wo wszystko, co się dzieje w d a n e j c h w i l i i co jest odbierano w s z y s t k i m i zmyślano. Ta n o w a postawa młodych nio m a nic wspólnego z p r o g r a m e m telewizji i wykształciłaby się nawet wówczas, g d y b y telowizja nadawała wyłącznie pozycjo o najwyższej wartości k u l t u r a l n e j . Z m i a n a postawy nastąpiłaby w każdym w y p a d k u , gdyż wywołuje ją sam obraz t e l e w i z y j n y . (...) Dziecko ery telewizyjnej nio umie patrzeć w przyszłość, gdyż chco zaangażowania, nio do przyjęcia są d l a niego t a k w nauee j a k i w życiu celo cząstkowe i sprowadzone do postaci w i z u a l ­ n e j . " To jakże interesująco stwierdzenie trafnie charakteryzuje pewion proces niezauważalnych i nie zawsze ЬгалуеЬ p o d uwagę z m i a n zachodzących w życiu c o d z i e n n y m . A l e idea bezczasowości, ciągłego toraz, p o j a w i a się także, jako element d o m i ­ nujący, w sztuco awangardowej. N a płótnach Jacksona Pollocka i naśladowczej g r u p y action p a i n t i n g zachlapana powiorzclmia przypadkową strukturą p l a m i l i n i i jest zapisem s t a n u a k t u a l n y c h odczuć, ekspresji twórczej, a sain obraz t y l k o p r e t e k s t o m , w y ­ c i n k i e m w istocie niekończącej się aktywności. Nieco inaczej ową ideę realizował A n d y W a r h o l i twórcy związani ze sztuką p o p - a r t u biorąc jakiś p r z e d m i o t codzionnego użytku, zo świata rzoczy codziennych, najbardziej banalno i opatrzone symbole, j a k nagłówki r o k l a m gazetowych, kolorowo o p a k o w a n i a , fotosy słynnych gwiazd k i n a . Przenosząc je n a płótno w sposób trądy cyjnio m a l a r s k i l u b motodą s i t o d r u k u u z y s k i w a l i efekt calkowicio o d m i e n n y od tego j a k i t y m p r z e d m i o t o m wyznaczyła k u l t u r a konsumpcyjna. 1 1 12 13 N a pewno t a f o r m a a r t y s t y c z n e j w y p o w i o d z i j e s ; wypadkową wielu przooiwstawnych sobie kierunków' i zjawisk związanych z życiem c o d z i e n n y m , z których j e d n y m może być n a w o t i tele­ w i z j a ; z drugiej j o d n a k s i r o n y jest ciekawą próbą syntezy, świadectwem a nawet może diagnozą s t a n u k u l t u r y współczesnej. Z podobną próbą s p o t y k a m y się także śledząc poczynania omawianej t u aktywności twórozoj w r a m a c h r u c h u kontesta­ cyjnego. I t u równioż n a p o t y k a m y w tekstach piosenek oraz w i c h a r t y k u l a c j i elementy charakterystyczno dla wspólczesnoj k u l t u r y i n d u s t r i a l n o j ; t a k i e j a k j o d u o w y r a z o w y ezy jodnozdan i o w y slogan r e k l a m o w y , hasło propagandowo l u b o k r z y k skandowany podczas ulicznej manifestacji. P r z y k o n t e s t a c y j n y m negowaniu u z n a n y c h i preforowanych wartości w k u l t u r z e masowej, w t y m i i n s t y t u c j i jaką jest tele­ wizja, system e d u k a c j i , etos p r a c y , r o d z i n y , uwarunkow'ania p o l i t y c z n e , wielo tekstów i i n t e r p r e t a c j i nawiązuje bezpośrednio do koiiiontowa,iiyeh w joj obrębie problemów. O/.ęsto więc. I I I koncertach usłyszeć można o ygui>i;y,-h s k u i k a e h wyścigu zbrojeń, o proteście przociw p r z e r y w a n i u efaży, o problemie n a r k o m a n i i ezy nawol o t r u d n y m życiu rolnika,. - Zespól A t a k podczas kone.eiiu wylcono.l utwór zotytulowa.ny „Agresja", był to w zasadzie jeden wyraz-hasln p o w t a r z a m w nieskończoność: ..agresja,, agresja, .agresja...". Dynamiczna m u z y k a i sugostywnoś ' ha.Oa. wyt wnrzyły uanięce. którego y d y n y m ja,k się zdawało, sensownym rozwiązaniom l„ ,!/.ie n w e l a bvó t y l k o . . . . . z a d y m a " i w rozul'a.oio przeia-amo k o u e e i t o . Pan sam zespół nawoązująe w jednej z piosenek do k a t a s t r o t y p o l skiego samolotu wykorzystał slog tu reklamowy РоЬкк-Ь L i n i i L o t n i c z y c h : ..Lataj LOT-еш, L O T e m bliżej do., z i e m i . " 1 1 122 Kryzys, Kryzys, Co się gapisz t y Twoje pokolonie Kryzys, Kryzys, Kryzys, Kryzys kretynie ginio Kryzys, Kryzys... (Kryzys) Sam tekst jednak, boz m u z y k i , staje się j a k b y m n i o j czytelny, to znaczy p o z b a w i o n y i n t e r p r e t a c j i , niorny. T r u d n o b o w i o m osą­ dzić czy słowa śpiewanej piosonki ilustrując jakieś wydarzenie l u b p r o b l e m , p o t r a k t o w a n o są żartobliwie czy z polną powagą. Prosty" tekst u s z t y w n i o n y w swoj s t r u k t u r z o k o n i e c z n y m i r y m a m i , l u b obowiązującym hasłem-sloganein staje się k o m u n i k a t o m bardzo n a i w n y m i dopiero w t r a k c i e i n t e r p r e t a c j i jost w p o l n i czytelny. Jeżeli p r o b l e m jakiś ma,sz — poczekaj do 1 9 Przyjaciół zaproś do d o m u toż — p r o g r a m rozwieje two wątpliwości D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telowizyjny... Telewizja r a t u j o cię o d intelektualnego u p a d k u Musisz myśleć, chcosz czy n i e , t a k j a k każą ludzie 3 0 z ekranu D z i e n n i k T e l e w i z y j n y , D z i e n n i k Telewizyjny... (Kontrola W.) W wielu również tekstach sons przekazu b u d o w a n y jest n a za­ sadzie szokujących zestawień i właściwy k o m u n i k a t o d c z y t a n y być może bardziej n a zasadzio skojarzeń niż dokładnej analizy poszczególnych twiordzeń. Przeczytałem Biblię Potom Mein K a m p f Przeczytałem M a r k s a P o t e m Nitscho I stwierdziłem żo to wszystko jest kłamstwo System to w o j n y System to śmierć. Faszyzm t o system Systom — N I E ! (Moskwa) Najważniejsze oczywiście d l a każdego r u c h u kontestacyjnego i dla każdej s u b k u l t u r y , n i e t y l k o młodziożowej, jost ukazanie różnic dzielących d w a światy: N A S Z i I C H . M y jostośmy i n n i , m a m y swoją muzykę, swojo hasła, swój strój i swoje p r o b l e m y , swojo widzonio otaczającej rtas rzeczywistości. Odrębność t a b u d o w a n a jost najczęściej na zasadzio opozycji, d l a której linią podziału będzio próg szoku zownętrznych odbiorców k o m u n i k a t u , czyli reakcja n a m a n i f o s t o w a n y s t y l zachowania, modę i systom wartości. K r e o w a n i o t a k podzielonej rzeczywistości t y l k o formalnie jest j e d n o l i t o , t o znaczy I C H świat będzio bezduszny, małostkowy i zły, polon chaosu. N A S Z zaś... i t u niespodzianka, N A S Z E G O nio m a wcale, dopiero się staje. T r w a o ile N A S Z A aktywność p o f r a f i go wyki'oowa-ć. MASZ świat wymogą ciągłej aktywności, ponieważ M Y nie m a m y przyszłości — ..... żyjomy teraz i żyjomy t u " - - śpiewano, fh'ifq<i'ia. K r y z y s . ,,.Vio m a przyszłoś'i nic ma p o k o j u . . . " . Na.jnoUeoj zatem X V ^ Z świat eeatizuje się na, k o n eereio, w ej roju ^z.'kującym otoczenie, m i m o że po e/.czególno elementy takiego u n i f o r m u są wyjęte właśnie z otaczającego N A S świata, a, na, p r o d u k o w a n y ,,fa.nzier<" na, jego szatę т'.аГе zna składają się w y c i n k i z ogólnie dostępnych czasopism. Xaszo. k u b u r a jest tero2 Nasza k u l t u r a jest t u Popatrz ci sami ludzie przośladują nas od l a t �i l . :{. M u l t i Fanzine, M i x Over D u b O N I I MY Ci sarni ludzie z b u d o w a l i ten świat Świat m a m o n y . . . (/мме'1 T o k s l y луу1;опуtvanyoh utworów w r o z m a i t y c h wariantach ukazują reia.ejc, zarówno tę p o d s t a w o - ą : M Y i O N I , j a k i .różno­ Jesteście świnie — chcecie spalić swój d o m Jesteście świnie - ~ zostawiacie bałagan Jesteście świnie — za.s!aniacio m i słońce rodne j e j o d m i a n y . Może być to N A S Z E widzenie I C H świata, Jesteście świnio — nic dajecie m i żyć j a k i I C H wyobrażenia na t e m a t N A S Z E G O . Pamiętać jednak Jesteście świnie —• bo nie chcecie rozjemcy należy o bezwartościowym k o m e n t o w a n i u samegot e k s h r Jesteście świnie —- bo w v chcecie go zabić �11. 4. Załoga Jcateńcio świnie Gówno m n i e obchodzą waszo myśli i sny - ja nie pójdę za w a m i Szara rzeczywistość — wasza rzeczywistość nio Jesteście świnie •— antagoniści obchodzi (Sedes) mnie Nie potrzebuję was — chcę bye sam Zostawcie mnie — odczepcie się Zostawcie m n i e •— odczepcie się M a m to co m a m ~ - chcę czego ehoę Gówno m n i e obchodzi co o m n i o myślicie Zostawcie mnie —• odczepcie się Odczepcie się — chcę mieć własne życio Nie myślę t a k j a k w y —• jestem i n n y niż w y (Dezerter) �s u b k u l t u r , t a k społecznych j a k i e t n i c z n y c h działających w W i e l ­ М\ о Ю О Н W d o m u w szkole n a u l i c y wszędzie żyją j a d o w i c i k i e j B r y t a n i i : rockers, mods, skinheads, śmieszni głupi mądrzy m a l i truciciele różnoj s k a l i nowojorskiej a w a n g a r d y . Znaczy t o , że pojawiają się w obrębie tedyboys, rudis, rasta oraz lubią kaszę logu m i n y a n a co dzień kwaśne m i n y t e j twórczej aktywności elemonty afrykańskioj, k a r a i b s k i e j l u b o n i z b r o j n i armią czolgiom o n i m i e l i swoją wojnę miojscow ej m u z y k i l u d o w e j , hasła anarchistyczne obok ideologii mają szpiegów swego wroga mają wiarę w swego boga R a s t a f a r i i . Powrót do wczesnych doświadczeń m u z y k i rockowej mają grzocby i zasady oszczędności r a t y wkłady obok a w a n g a r d o w y c h śpią w k o l e j k a c h dyskutują stroją m i n y kopulują n i o w y c h p r z y w y k o r z y s t a n i u najnowszej t e c h n i k i . r żyć n o r m a h i i o d l a nieli bzdura p i o r w o t n i a k i w l u d z k i c h skórach poszukiwań n o w y c h możliwości b r z m i e ­ Nie jest t o oczywiście zjawisko nowo, charakterystyczne je­ d y n i e d l a pojawiającej się k o n t r k u l t u r y . Nasze d o m y — pisał kręcą nosem za postępom tolerancję zwalcz ustępem w 1957 r o k u E r n e s t V a n D e n H a g g — są dzisiaj prą do p r z o d u walczą z życiom a k t o i n n y w potylicę afrykańskimi m a s k a m i bogów, g o t y c k i m i k r u c y f i k s a m i , japoń­ (Śmierć Ciągle krzyczysz Kliniczna) dziwaczne szczopu. Czy pochodzą ono z m i n i o n y c h , c y w i l i z a c j i — włączając w t o swobodnie zachodnią wyższą kulturę i kulturę ludową — czy zo współczesnej N i o można umrzeć godnie A f r y k i , czy wiszą n a ścianach, czy się jo nosi, ogląda, tańczy albo Jestom już zmęczony m a m t a k dość ich słucha — t a k i e f r a g m e n t y , choćby ciekawo czy pouczające, To czasy zbrodniarzy są j o d y n i e l u k r o m n a torcie k u l t u r y p o p u l a r n o j . Nie zmieniają j e j Pucu i handlarzy c h a r a k t e r u , alo wzmacniają j e j synkrotyczną bezstylowość. Coraz więcej p u s t y c h t w a r z y Kalejdoskopiczna różnorodność ułamków, wziętych ze wszyst­ Coraz ciaśniej jost n a plaży k i c h n i o m a l k u l t u r świata, pomaga wyjałowić i zniszczyć każdą M a m t a k dość (Kryzys) O N I o NAS z n i c h , podobnie j a k b a i w y s p e k t r u m zlewają się w jednolitą białość jeżeli tarczę obracamy dostatecznie szybko. Rzecz d z i w n a , jesteśmy d u m n i z tego, że mieszamy różnorodne Jestem głupi m a m pierdolca k u l t u r a l n o wzorco. L u b i m y fostiwalo, na których w y k o n u j e się W u c h u k o l c z y k w d u p i e kolca tańce ludowe Jestem wTedny leń (czy pieśni) w s z y s t k i c h narodów, j a k b y t o nie pozbawiało tańców l u d o w y c h każdego N a r o d u tej treści, jaką mają N i o chcę p r a c y w żadnym biurze wzięte pojedynczo i nio sprowadzało i c h do rzędu i m p o r t o w a n y c h N i o chcę chodzić w g a r n i t u r z e с iekawostok." Jeździć pędnym autobusom 14 T o j e d n a k , co zostało nazwane synkretyczną bozstylowością I pracować p o d p r z y m u s o m nie w y d a j e się w pełni tożsamo z e k l e k t y z m e m p u n k - r o c k ' o w e j Jestem w r e d n y leń k o n t r k u l t u r y . Dystrybueyjność s z t u k i zastąpiona będzie przecież Jestem w i n n y m a m o t a t o próbą nowoj aktywności, choćby tą o charakterze ,,zrób t o s a m " , Czy dostanę w mordę za t o starającą się nie negować locz w o d m i e n n y sposób wykorzystać Głos m a m jakiś zachrypnięty t r a d y c y j n e media k u l t u r y m a s o w e j ; „Może k r z y k barbarzyński Chyba jostem pierdolnięty dzisiejszego p o k o l o n i a — Jestem zwiorzę n i c nie czuję pisał w końcu l a t 30-tych Juliusz K l e i n e r — rażący ucho l u d z i k u l t u r y przedwojonnoj, jost w o ­ Uczę się i kultywuję łaniem o wielką twórczość, która b y przekornponowała całe życie N i c nio myślę nic nie robię Bo m a m burdel w mojoj s k i m i d r z e w o r y t a m i —• i wszystko t o jost nie m n i e j niż c y l i n d e r n a głowie w o d z a na mnie że c i ciasno jost N i o można oddychać udekorowane zbiorowo i w dzieło s z t u k i zmieniła całą rzoczywistość." glowio 15 N i o sposób j o d n a k przewidzioć czy t a spontaniczna próba Jestem w r o d n y leń (Dezerter) P u n k - r o c k jest r u c h o m t y p o w o m i o j e k i m , w swej p i e r w o t n e j formie pojawił się j a k o konsolidacja i uogólnienio mlodziożowych tworzenia zamkniętych obiegów i n f o r m a c y j n y c h , o p a r t a często na t r a d y c y j n y c h formacłi k o m u n i k a c j i , łączenia w całość różno­ r o d n y c h elementów i i n s p i r a c j i jost nietrwałym, epizodem w r o z w o j u k u l t u r y masowej przelotnym czy nową nadzieją. P R Z Y P I S Y Zarówno określenie k o n t r k u l t u r a j a k i s u b k u l t u r a stosuje t u bez rozróżnień m i m o , iż można n p . zjawisko s u b k u l t u r y od­ nieść do tego co lokalne, zamknięte, za,ś k o n t r k u l t u r y do tego co ponadlokalne i o t w a r t o . D l a s u b k u l t u r y większe znaczenie mają różnoiodne podziały społeczno, ekonomiczno i etniczne. N a t o m i a s t k o n t r k u l t u r o w a a r t y s t y c z n a aktywność współczes­ n y c h ruchów k o n t e s t a c y j n y c h , j a k i m i były hippios i p u n k w przeciwieństwie do l o k a l n y c h g r u p s u b k u l t u r o w y c h , j a k uczniowie, r e k r u c i , więźniowie i t p . m a c h a r a k t e r bardzo u n i ­ wersalny, t a k w sensie geograficznym czy społecznym, e t n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . R u c h t a k i sta jo się dość szybko powszechnym sposobem b y c i a wśród różnorodnych g r u p społecznych, modą, b u n t o m t a k społocznyni j a k i a r t y s t y c z n y m . Przemysław Mroczek, Zrób to sam, N O N S T O P (dodatek do „Tygodnika D e m o k r a t y c z n e g o " , czorwiec 1986 г.). M o d a na małe i niezależne wytwórnie płyt (independent labols m o v e m e n t ) spowodowała nawet z m i a n y u w i e l k i c h po­ tentatów, do tego stopnia, iż w d y s t r y b u c j i wiotkich f i r m fono­ 1 2 3 graficznych ( t a k i c h j a k CBS, Polydor, W E A ) pojawiły się małe oddziały imitujące s w y m i t a j e m n i c z y m i i f a n t a z y j n y m i n a z w a m i niezależno w y d a w n i c t w a . D i c k Hobdigo, Subculture: The Meaning of Style, M e t h u o n a n d Co. N o w Y o r k 1979 Trie ia Н о ш у , Punk and Avant-Garde Art, „Journal o f P o p u l a r C u l t u r e " , State U n i v e r s i t y Bowding Greon, N r 4 V o l . 17, 1984 Zwraca na t o uwagę Hebdigo w cytowanej książce, p o r . szczególnie rozdział Boredom in Babylon, s. 27—29 Tadeusz Myciński, Mene — Mene — Thekel — Upharisim... Quasi una phantasia [ w : ] Pisma pośmiertne. Cykl pierwszy Lu­ cyfer, wydanie z rękopisów p o d redakcją A r t u r a Górskiego i Czesława L a t a w c a , Warszawa 1931, s. 49 i Zamieszczono t u d w a t e k s t y Dzedzeja pochodzą z p r y ­ w a t n y c h zbiorów Sławomira Gołaszowekiogo i za udostępnienie ich serdecznie dziękuję. M a r s h a l l M o L u h a n . Telewizja i bojaźliwy olbrzym [w:] 4 5 6 7 8 9 1 0 125 �Przekaźniki, czyli przedłużenie człowieka, Galaktyka Gutenberga, Poza punktem Zbiegu, przełożył z oryginału angielskiego K a r o l J a k u b o w i c z , wstępem opatrzył K r z y s z t o f Teodor Toeplitz, W A i F , Warszawa 1975. p o r . A l i c j a Kępińska, Żywioł i mit; Żywioł i chaos jako wartość w sztuce action pahding w świetle badań nad strukturą mitów i świadomością mityczną, W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e K r a ­ ków—Wrocław 1983 O różnorodności zainteresowań A n d y W a r l i o l ' a niecłi zaświadczą d w a skrajne a jednocześnie najsłynniejsze przykłady; płótno przedstawiające puszkę z u p y p o m i d o r o w e j f i n n y Cambell 1 2 1 3 Fotografie, I rcin-iMliiltcje i folom i f i l m w o l n y o d wszelkich zabiegów montazov.ych p t . E m p i r e , n a który składało się jedno, ośmiogodzinne, nieruchomo ujęcie nowojorskiego E m p i r e State B u i l d i n g . E r n s t v a n den H a a g , The Fabric of Society: an Introduction to the. Social Sciences, H a r c o u r t 1957, c y t . za: Kultura Masowa, opr. Czesław Miłosz, B i b l i o t e k a K u l t u r y , T o m X L I , I n s t y t u t L i t e r a c k i , Paryż 1959, s. 88 Juliusz K l e i n e r , U wrót nowej estetyki [ w : ] W kręgu Mickie­ wicza i Goethego, Warszawa 1938, c y t . za Juliusz K l e i n e r , W kręgu historii i teorii literatury, wybór i opracowanie A r t u r H u t n i kiowicz, Warszawa 1981, s. 098 1 4 1 5 OIOIŹH: \Yo.]Vi(vh АГаге1шо\уьк i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a5dbd084f8f25c74f59032aa320e04b.pdf 22ea8497ff300f09df10d62fecd1306f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2320 Title A name given to the resource O sposobie zabijania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O sposobach zabijania zwierząt Ryszard Ciarka „Cóż łatwiejszego na ogół niż unicestwienie życia roślin czy zwierząt? Cóż bardziej dowolnego wydawałoby się, niż własne postępowanie? Stąd natychmiastowy, aczkolwiek niesłuszny wniosek, że zjawiska te nie podlegają prawom w tej samej mierze co inne. A jednak gdy zabijamy jakieś zwierzę, albo gdy pozwalamy mu żyć, żyje ono lub umiera na mocy niezmiennych praw." Zabijanie zwierząt czy roślin w celu ich spożycia jest jednym z najpowszechniejszych aktów jakie spełnia człowiek w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życia, a fakt ten najczęściej umieszczany jest w kodeksie praw „niepisanych" lub „naturalnych", które krytyce poddać najtrudniej. Nie byłoby jednak truizmem twierdzenie o potrzebie poszukiwań „kulturowych treści" owych praw, które regulują, ten niestety najczęstszy kontakt człowieka z otoczeniem natural­ nym. W obszarze zainteresowań etnografii temat ten jest zna­ cząco przemilczany. Istnieje wiele prac o zwyczajach i ob­ rzędach związanych z wegetacją roślin, uprawą roli. W wielu pracach etnograficznych opisy zajęć rolniczych graniczą niemal z podręcznikami agrotechniki, czego w żadnym wypadku nie można powiedzieć o proponowanym tu tema­ cie. Ukazanie i opis interesującego mnie zjawiska będzie bardzo trudne. Materiału badawczego szukać bowiem wypa­ da jak gdyby między dwoma rozdziałami dowolnie wybranej monografii: „hodowli" i „pożywienia". Właśnie między tymi dwoma działami dzieje się interesująca mnie akcja - zwierzę zamienia się w pożywienie. Wtedy też dobytek inwentarski, z którym często wiążą się liczne przesądy, gusła i zabobony, zmienia się jakby mimochodem w pożywienie lub przeciw­ nie, żyje i staje się jakby częścią społeczności, obdarzone zostaje imieniem i sporym szacunkiem. Oczywiście, różnorodne przykłady, jakie zostaną tu przed­ stawione i omówione, zmuszają do pewnych uogólnień, do przytoczenia tu tylko w zarysie modelu uogólnienia. Korzys­ tanie z takiego modelu uogólnienia ma zawsze swoje dobre i złe strony. Jak powiada Cassirer: „Nie szukamy tu jedności wyników, ale jedności działania; nie jedności wytworów, ale jedności procesu twórczego. Jeśli termin człowieczeństwo w ogóle coś znaczy, to to, że mimo wszystkich różnic i przeciwieństw, jakie istnieją między poszczególnymi tworami, wszystkie te formy zmierzają ku wspólnemu celowi. W ostateczności musi się znaleźć jakaś uderzająca cecha, jakiś uniwersalny charakter, w którym wszystkie te formy harmonizują i zgadzają się ze sobą. Jeśli potrafimy ten charakter określić to można będzie zebrać razem rozproszone promienie i skupić je w jednym ognisku myśli.* Materiał źródłowy, który został tu wykorzystany, uzys­ kany został w oparciu o kwerendę periodyków etnograficz­ nych: „Lud", „Wisła", Z W A K , jak również na podstawie badań terenowych przeprowadzonych we wsiach woj. rado­ mskiego (Bierwce, Budki) i płockiego (Murzynowo). Po­ służyłem się również dostępnymi pracami badawczymi, które dostarczyły opisów zachowań i rytuałów, a także sposobów postępowania w chwili zabijania zwierząt. 1 2 3 W poszukiwaniu początku - Mit „W Raju to ludzie jedli jabłka i owoce, bo śmierci nie było..." „W Raju to się ludzie żywili chyba owocami, tak mówią, ale kto to wie, zwierząt nie zabijali i było tyle pod ręką, że starczało dla wszystkich." „Dawniej to ludzie miesza nie jedli, raczej woleli kaszę czy kapustę sadłem okraszone, a najdawniejsi ludzie to chyba mięsa nie jedli tylko owocami żywili się, bo były lepsze, a nie jak teraz zatrute." „W Raju to się korzonkami odżywiali, bo wtedy nie było jeszcze zwierzyny." „Człowiek zawsze żywił się mięsem dawniej czy dziś, chociaż teraz więcej. Nawet chyba w Raju, chociaż może i nie, bo nie mieli ognia, ale znowu surowe mięso to jedzą Indianie, to może i tam w Raju też. Człowiek zawsze musi jeść mięso." „W Raju to ludzie żywili się korzonkami, bo nic innego jeszcze nie rosło, ale ja się na tym nie znam, nie umiem wytłumaczyć, to trzeba kogoś mądrego s p y t a ć . " Chociaż antropologia nie podziela w pełni tego zdania, to w wielu mitach o pierwszych ludziach i ich życiu mowa jest często o tym, że byli raczej wegetarianami, , lub odżywiali się pokarmem „boskim" - niewyczerpalnym - rzadko kiedy związanym z krwią i zabijaniem. „(...) oto daję wam wszelką roślinę wydającą nasienie na całej ziemi i wszelkie rośliny, których owoc ma w sobie nasienie: niech będzie dla was pokarmem." Bardzo podobnym do przypowieści biblijnej jest mit o pierwszych ludziach stworzonych przez Tanriego. Według tego tureckiego eposu, ludzie ci odżywiali się owocami z drzewa, z którego sami wyrośli. W mitologii greckiej „pięć wieków ludzkości" rozpoczyna się mitycznym wiekiem złotym - „ludem złotym". „Ludzie owi należeli do tak zwanego 'pokolenia złotego', byli pod­ danymi Kronosa. Żyli beztrosko, nie znając pracy, żywili się jedynie żołędziami, dzikimi owocami i miodem, który ściekał z drzew, pijali mleko owiec i kóz, nigdy się nie starzeli, tańczyli i często się śmiali. Śmierć nie była dla nich straszniej­ sza od snu. Przeminęli już wszyscy, ale dusze ich zamieszkują szczęśliwe zakątki wiejskie, przynoszą pomyślność i stoją na straży sprawiedliwości." * Jako jeszcze jeden ciekawy przykład, warto przytoczyć tu mit o pierwszych ludziach zamieszkujących królestwo Beni­ nu: „ O o d d a l e n i u s i ę n i e b a o d z i e m i " . Na samym początku istnienia świata, niebo znajdowało się w bezpośrednim sąsiedztwie ziemi. (Stanowiąc pokarm dla jej mieszkańców - R.C.) W końcu jednak niebo rozgniewało się (...). Denerwowała je chciwość ludzka, która sprawiała, że mieszkańcy ziemi odcinali zawsze większe kawałki od tych, jakie byli w stanie spożyć. Resztki nieba wyrzucali wprost na śmietnik a Niebo ostrzegało ludzi, (...) że oddali się od nich. Pewnego dnia chciwa staruszka odkroiła ogromny kawał nieba, którego jednak nie mogła w całości skonsumować (...) zawołała na swego męża, ale i on nie mógł zjeść całej porcji. Wezwali w końcu mieszkańców całej wsi, lecz niestety, i oni nie mogli uporać się z nadmiarem jadła. W końcu resztki musieli wyrzucić na śmietnik. No i niebo rozgniewało się. (...) Uniosło się wysoko ponad ziemię, daleko poza zasięg ramion ludzkich. Od tego czasu ludzie muszą ciężko pracować, aby 5 6 7 8 9 10 11 12 13 1 139 I �15 zapewnić sobie nędzną egzystencję." Kara jaka spotkała bohaterów benińskiego mitu jest wynikiem niedotrzymania obietnicy, złamania przyrzecze­ nia, podstawowej zasady, która gwarantowała im nieskrępo­ wane korzystanie z boskiego, niewyczerpanego pokarmu. Czyn ten także popełniają pierwsi ludzie z biblijnego Raju. Również pierwsi ludzie, których stworzył Tanri ulegają podszeptom niegodziwego brata Tanriego (Er Kisi) i kosztują owoców z zakazanego drzewa. W dalszym ciągu rozważań, fakt ten określać będą jako „załamanie zasady generalnej". Złamanie „zasady general­ nej" niesie z sobą oczywiście zasłużoną karą, którą najczęś­ ciej jest utracenie bezpośredniej opieki Stwórcy, utrata nieśmiertelności, lub po prostu przymuszenie do ciężkiej pracy. Bardzo ciekawym elementem w mitach o pierwszych ludziach i ich życiu, jest połączenie nieśmiertelności, którą otrzymują ludzie od swego Stwórcy, z pokarmem, który jest im dany. Można tu zauważyć, że śmiertelność nie jest dana najczęściej jedynie ludziom, lecz obejmuje ona cały wszech­ świat. Także w wielu motywach bajkowych można zauważyć istnienie i złamanie „zasady generalnej". Motyw ten odnaj­ dujemy w wielu bajkach i podaniach dotyczących pierwszych kontaktów ludzi ze zwierzętami. „Powiadają, że dawniej nie trzeba było ani pasterzy, ani koniuchów, rano gospodyni wypuszczała bydło, gospodarz wypędzał konie na pastwisko, a wilk je pasł i doglądał. Wieczorem zaś przypędzał najakuratniej do domu, a każda gospodyni, miała dla niego upieczony bochenek chleba, nie większy jak na dłoni. Wilk pysk otwierał, ona mu ten chleb wrzucała i to była cała zapłata za jego fatygę. Ale jednej gospodyni sprzykrzyło się piec okrągłe te bochenki, więc pewnego razu wzięła kamyk okrągły, roz­ grzała w piecu i wrzuciła wilkowi do pyska, a on zaczął ludziom zjadać b y d ł o . " Interesujące może być zestawienie tego przykładu ze znanym wigilijnym zwyczajem zapraszania wilka na tę uroczystą ucztę - postną! - wilka. Wilk raczej nie jada wigilijnych - postnych potraw, chyba, że jest to ten sam wilk, który kiedyś wypasał bydło, lub inaczej, że jego to próba, by w tak uroczystym dniu osiągnąć pełną równowagę stanu mitycznego, gdzie nie ma zabijania i śmierci. Nietrudno zauważyć, że śmierć pojawia się w powyższych opowiadaniach dopiero w wyniku złamania przyrzeczenia, które konstytuowało dotychczas całą „zasadę generalną". Dopiero w wyniku konfliktu między „Niebem" a „Ziemią" pojawia się śmierć jako już nieodzowny (co brzmi trochę paradoksalnie) element w życiu człowieka. Nie zawsze jednak pojawienie się śmierci jest karą, która przekreśla dalszy sens egzystencji. Wyjaśnia to świetnie fragment mitu Fonów z Dahomeju o pochodzeniu śmierci. „Awe (człowiek obdarzony zdolnościami magicznymi - R.C.) opuścił Mawu (najwyższe bóstwo w mitologii Dahomeju - R.C.) i wrócił na ziemię. W ślad za nim wysłał bóg Mawu śmierć. 'Ludzie są źli. Kto będzie czynił zło umrze!' - postanowił. Nie podobało się to wszystko Awe. Używszy swych magicznych mocy postanowił rozprawić się ze śmiercią. W tym samym niemal czasie do akcji wkroczył Mawu: 'Zostaw ją w spokoju, a ja dam ci w zamian ogień, ażeby ludzie nie żywili się jak zwierzęta, lecz mogli spożywać gotowane potrawy. Kiedy ktoś zachoruje, musisz dobrze go pielęgnować. Ja sam zadecyduję, czy już czas do niego wysłać śmierć!" 16 nien zatem zostać „uregulowany" stosunek do otaczającego świata, wypadnie przecież od tej pory z niego korzystać, popadać w zależność - ingerować. Najprościej oczywiście można byłoby przyjąć, iż po złama­ niu danego przyrzeczenia następuje ingerencja i uprzedmiatawianie otoczenia. Trudno jednak sądzić, czy czynności te nie wymagały żadnych norm i rytualnych wzorów. 17 18 19 20 21 Złamanie „zasady generalnej" powoduje rozpad całego dotychczasowego systemu organizacji. Od tego czasu, czło­ wiek musi jak gdyby zmierzyć się z otaczającym światem bezpośrednio. Nie może jednocześnie popełnić jakiegoś błędu, który spowodować może jego dalszy upadek. Powi­ 140 Oszukiwanie „Myśliwy, który zdołał znaleźć legowisko niedźwiedzia, oznaczał jego miejsce i wracał do obozowiska, (...). Gdy tylko dostrzegał pierwsze czumy, myśliwy zaczynał ob­ rzędowe działania pantomimiczne. Rozkładał ręce jak skrzy­ dła, wyciągał szyję jak ptak i zaczynał krzyczeć naśladując kruka. (...) Zaczynała się powszechna barwna pantomima, w czasie której kruk wzywał swych braci kruków, by udali się dziobać znalezioną przezeń w tajdze zdobycz. (...) Rankiem, skoro świt, wychodzili z czumów i 'odlatywali do tajgi dziobać zdobycz', tzn. polować. (Moment tuż po zabiciu niedźwiedzia - R.C.) Myśliwy, który wyszedł z barłogu, zwracał się do nie­ dźwiedzia z różnymi prośbami, namawiając go, by dał członkom rodu powodzenie w łowach, by zesłał im zwierzy­ nę, zdobycz, bądź też w formie żartobliwej przekonywał niedźwiedzia, że powinien był od dawna przenieść się do nowej siedziby, ponieważ jego barłóg stał się niedobry i śmierdzący. Gdy w otworze barłogu ukazywała się głowa zwierzęcia, myśliwi krzyczeli, inni na wpół rozpostarłszy ręce i wzniósłszy ramiona przedstawiali kruki skaczące i bijące się 0 padlinę. (...) Następnie przedstawiano przybycie na we­ zwanie kruka gronostai, orzechówek, wilków, lisów i innych zwierząt zamieszkujących tajgę. Każde zwierzę chciało zako­ sztować smacznego niedźwiedziego mięsa. Myśliwi uważali, że patrząc na to dusza niedźwiedzia uwierzy, iż nie został on zabity przez ludzi i nie będzie się na nich mściła, ale przeistoczy się w nowego niedźwiedzia i będzie wędrowała po tajdze, nie wyrządzając ludziom zła, dopóki znowu nie padnie ofiarą myśliwych i nie zostanie przez nich oszukana w ten sam s p o s ó b . " „Oszukują" również myśliwi podczas obrzędów nad zabi­ tym niedźwiedziem w Laponii, gdzie po stypie, która jest jednocześnie weselem zabitego niedźwiedzia, zakłada się czaszkę zabitego zwierzęcia na sosnę, ażeby mógł po niej wspiąć się do miejsca skąd przyszedł. A oto jeden z opisów - pieśń ilustrująca - miejsce narodzin i w konsekwencji powrotu zabitego niedźwiedzia. „Tam niedźwiadek się naro­ dził, wychował się syn niedźwiedzia: Na ramieniu Nie­ dźwiedzicy, na grzbiecie gwiazd siedmiorakich. Zstąpił na rzemykach srebrnych, na miedzianej kolebeczce, wewnątrz kołyski złotej, na czeremchy woniejące, na strumyk wśród wikliny. Rośnie sosna na pustkowiu, a na sośnie srebrna gałąź. Tam ząb pierwszy i ostatni, największy jest i najmniej­ szy. Gdzie się wykluły pazury, gdzie ulepiły łapy? Na wierzchołku gęstej sosny." Myśliwi właściwie występują tu w roli „dobroczyńców", doprowadzających „uciekiniera" do domu, gdyż okazuje się, że myśliwi wcale tego niedźwiedzia nie zabili, a jeżeli już, to akurat nie ci. Cały czas,,(...) zapewniano niedźwiedzia, że on sam się zabił spadając z góry, albo sięgając po jagody itp. Niedźwiedź wskazywał na przyczyny swej śmierci: kulę 1 strzelbę. Myśliwi odpowiadali mu na to, że sam wziął kulę bawiąc się strzelbą, że to nie myśliwi go zabili, ale strzelba, a jeśli on, mimo wszystko, nie wierzy temu, gdyż wokół siebie widzi ludzi, to powinien wiedzieć, że ci ludzie nie są Ewenkami." 22 23 24 25 �Dialog ten odbywał się podczas oprawiania zabitego niedźwiedzia. „Pierwszy niedźwiedź", ,,pra-niedźwiedź" na­ rodził się w niebie, u swego najwyższego ojca, zstąpił na ziemię, działał na niej, został uśmiercony, wskrzeszony i wzniósł się z powrotem do swego niebiańskiego ojca. Tak wygląda zrekonstruowany model mitu. To samo co z ,,pra-niedźwiedziem" działo się później z każdym z jego potomków. Ansimow wyjaśnia lub łączy sposób przygoto­ wań do polowania i cały ceremonial jako nierozerwalnie związany z obrzędowością i kulturą Ewenków. Przytacza wiele przykładów podań, baśni, w których bohaterami są kruk i niedźwiedź. Właściwie, to tylko w jednej znanej bajce kruk w spotkaniu z jeszcze większym od siebie spryciarzem - lisem daje się łatwo oszukać i traci kawałek sera. ,,Z natury rzeczy na wcielenia dla złośliwych demonów i duchów najbardziej nadawały się ptaki o piórach czarnych (jak kruki itp.)." Ostatnio nawet do słownika gwary miejskiej doszło nowe określenie „gapa", w dwóch wariantach, jako określające osobę chytrą i przebiegłą - „cwana gapa" oraz „jeżdżenie na gapę", czyli bez biletu, co jest też swego rodzaju oszustwem, a gapa to często spotykane określenie wrony. W języku angielskim słowo rook oznacza gawrona, ale również szulera i oszusta, a także, co ciekawe, wieżę w szachach. Czyżby więc Ewenkowie oszukiwali? Frazer tłumaczy to zjawisko następująco: „(...) dla dzikie­ go, który wszelkie istoty żyjące uważa właściwie za równe człowiekowi, akt zabijania i zjadania zwierzęcia musi posia­ dać zupełnie odmienne znaczenie aniżeli dla nas (...). Toteż opierając się na zasadach tej pierwotnej filozofii dziki myśliwy, który zabił zwierzę, uważa, że grozi mu zemsta ducha pozbawionego swego ciała lub wszystkich innych zwierząt tego gatunku. (...) W konsekwencji dziki trzyma się zasady nie zabijania takich zwierząt, których zabicie nie jest absolutnie konieczne." 26 27 Oczywiście z takim twierdzeniem można się zgodzić, ale pod warunkiem, że terenem naszych zainteresowań jest „pierwotna filozofia dzikich", która stać ma oczywiście w opozycji do kultur bardziej rozwiniętych. Poszukiwania moje idą jednak w innym kierunku, ku znalezieniu zasady, która łączy, a nie dzieli. Dalszego impulsu i nowych problemów dostarcza zresztą sam autor Złotej Gałęzi. Zasady „filozofii pierwotnej dzikich" odnaj­ dujemy również w kulturach, gdzie trudno by się pierwotności i dzikości doszukiwać. Jawne oszustwa i unikanie od­ powiedzialności za zabicie zwierząt (przede wszystkim bos­ kich) odnajduje Frezer w starożytnej Grecji. ,,(...) podczas ofiar ateńskich zwanych 'mordowaniem wołu' (boupfonia) ofiary składano pod koniec czerwca lub na początku lipca, a więc po zakończeniu młócki w Attyce (...). Rytuał jego był następujący: na zbudowanym z brązu ołtarzu Zeusa Polieusa na Akropolu składano jęczmień zmieszany z pszenicą lub placki zrobione z tych zbóż. Dookoła ołtarza pędzono woły, to zaś zwierzę, które zbliżyło się do ołtarza i jadło ofiary, zarzynano. Topór i nóż, którym zabijano wołu, były uprzed­ nio zwilżone wodą przyniesioną przez dziewczęta zwane 'nosicielkami wody'. Narzędzia ostrzono, podawano je rzeźnikom, z których jeden ciął wołu toporem, rzucał narzędzie i uciekał, a drugi (...) szedł jego przykładem. Z wolu ściągano skórę, wszyscy zaś uczestnicy dzielili się jego mięsem. Następnie wypychano skórę słomą i zaszywano ją, wypchane zwierzę stawiano na nogach i zaprzęgano do pługa. (...) Po czym następowała rozprawa sądowa w staro­ żytnym sądzie, któremu przewodniczył Król (tak go zwano); miano na niej stwierdzić, kto zabił wołu. Dziewczęta, które przyniosły wodę, oskarżały mężczyzn, którzy ostrzyli topór i nóż, ci z kolei winę zrzucali na ludzi, wręczających narzędzia rzeźnikom, tamci zaś obwiniali rzeźników, a rzeźnicy narzędzia. One też w końcu okazywały się winne i wyrzucano je do morza." 28 141 �Powyższy fragment opisuje akt zabijania zwierząt i kon­ na nowo stosunek człowieka do otoczenia. „Wiadomo, że sekwencje tego faktu w społeczności rolniczej. Dochodzi wszyscy na całym świecie oszukują swoich Bogów. Niezależ­ tutaj jeszcze jeden aspekt zabijania zwierząt, jest nim ofiara nie od zawartości literackiej i filozoficznej ksiąg religijnych jako dziękczynienie lub pomoc, a związana jest ona ze z jakich korzystają, muszą oszukiwać. Oszukują chrześ­ sprawą niby nic nie mającą wspólnego ze zwierzętami, cijanie, mahometanie i buddyści. Ale różna może być jakość oszukaństwa. I w tej dziedzinie, jakby w błysku flesza, z wegetacją roślin uprawnych. Katon w swym dziele O gospodarstwie wiejskim w I I w. dojrzeć można oblicze dalekiej kultury, naczelną cechę jej p.n.e. taką daje radę, aby żniwa dały zadawalający wynik: struktury." ,,Zanim rozpoczniesz żni­ wo, należy ofiarować świn­ kę przedżniwną wedle ta­ Sposoby zabijania zwierząt kiego oto obrzędu: ofiaruj Cererze jako świnkę przed­ Omawiając tę część ma­ żniwną loszkę i to zanim teriału, która dotyczy zabi­ zwieziesz te oto plony: or­ jania zwierząt w naszej tra­ kisz, pszenicę, jęczmień, dycji, nie sposób pominąć bób i rzepę nasienną. Za­ wpływu religii chrześcijań­ nim zabijesz Loszkę, uczcij skiej wraz z jej etyką, wzo­ kadzidłem i winem Janusa, rem postępowania czy sys­ Jowisza, J u n o n ę . " temem wartości. „Biblijna wizja świata i miejsce czło­ Oczywiście rzadko kiedy wieka w nim prowadzi do takie ofiary mają charakter radykalnej desakralizacji całopalny lub w inny spo­ przyrody. Przyroda jest sób nie pozwalają korzys­ wprawdzie stworzona tać z mięsa zabijanego przez Boga, ale jedynie ja­ zwierzęcia. Najczęściej ko scena dziejów człowie­ tylko moment zabicia jest ka, który ma sobie przyro­ chwilą właściwej ofiary, dę podporządkować. Jeśli poświęceniem Bogu. Tak więc Biblia nasycona jest jak zostało to sprecyzowa­ jeszcze sakralnym stosun­ ne w przepisach Koranu, kiem do przyrody, to jej gdzie wszystkie zabijane desakralizacja jest nie tyl­ zwierzęta poświęca się Bo­ ko nieuchronną konsek­ gu, w przeciwnym zaś wy­ wencją biblijnej wizji świa­ padku zabijanie ich jest ta, ale wręcz zadaniem do grzechem. Jest więc spełnienia." w tym pewna asekuracja, Biblijne wyniesienie świadome lub nie zrzuca­ człowieka ponad inne is­ nie z siebie odpowiedzial­ toty oraz zapewnienie Bo­ ności, która ciąży na oso­ ga o panowaniu człowieka bie zabijającej zwierzę. M i ­ na ziemi, nad wszelkimi mo różnorodnych sytuacji, zwierzętami i roślinami jest zwyczajów czy sposobów M . Chagall, Wól odarty ze skóry, Ш1 tak mocno wtopiona w tra­ zdobywania pożywienia w dalszym ciągu można zauważyć element oszukiwania, co dycję ludową, że w pełni można odnaleźć ten aspekt działal­ prawda różne są jego odcienie i znaczenia, zasada jednak ności człowieka w jego życiu codziennym. Jerzy Nowosielski pozostaje ta sama. Można też wyszczególnić podstawowe ukazuje ten problem jako naczelną cechę wyróżniającą mówiąc, iż „chrześcijaństwo zupełnie zagubiło sakralny jego typy: a) w chwili zabijania podawanie się za kogoś innego, stosunek do ofiary z krwi zwierzęcia (...) niejako skoncent­ rowało tę ofiarę na mistycznym Baranku i widać jak gdyby członka innej grupy lub zwierzę; b) obwinianie samego „poszkodowanego", iż sam sprowa­ zupełne wyparowanie ze świadomości sprawy śmierci zwie­ dził na siebie nieszczęście, lub za winne uznawać narzę­ rzęcia zabijanego przez człowieka, czy sprawy tajemnicy cierpienia zwierzęcia w przyrodzie. Chrześcijaństwo zupełnie dzia, którymi zwierzę zostało zabite; to zagubiło i dlatego trudno jest mówić o cierpieniu, śmierci c) oszukiwanie, namawiając pieśnią lub zaklęciem, aby zwierzę dało się złapać w sidła albo bezpośrednio zabić, i zabójstwie zwierząt w aspekcie duchowym." Rozszerzając tę wypowiedź, przytoczyć chciałbym od­ lecz fakt samego zabicia przemilcza się obiecując wspa­ powiedzi na jedno z pytań mego kwestionariusza: dlaczego niałe, niczym nie zakłócone życie pełne bogactwa; zabijamy i czy mamy w ogóle prawo do zabijania zwierząt? d) zabijanie zwierząt w imię Boga w formie ofiarowania. Z cytowanych przykładów wynika, że tak naprawdę, jakoś A jeśli mamy, to kto nam dał takie prawo? „Człowiek zabija zwierzęta, bo takie jest postanowienie od tej śmierci nie widać. Ukrywa się ją skrzętnie lub po prostu nie zauważa. „Śmierć nie jest nigdy czymś nieuchronnym, najwyższych władz, od Boga. Bóg dał człowiekowi wszystkie jest wynikiem okoliczności (...) śmierć nie istniała zawsze; władze i kieruje jego rozumem. Zawsze zabijano zwierzęta, pojawiła się na skutek jakiegoś szczególnego wydarzenia, ofiary składano przecież z Baranka." upadku człowieka lub jakiejś katastrofy." Wygląda na to, „Ludzie zabijają, bo mają takie prawo. Ludzie mówią: że „upadku człowieka" lub jakiejś innej katastrofy nie było, wychowałem, zabiję i zjem, i nie ma co tu myśleć, tak już jest a człowiek żyje nadal w świecie mitycznym bez śmierci od zawsze." „Człowiek panuje nad wszystkimi zwierzętami, bo głowę i zabijania. „Oszukiwanie" zatem byłoby tym, co reguluje, ustanawia najwyżej nosi, koń też głowę wysoko nosi i dlatego stoi zaraz 29 34 30 31 32 35 36 37 33 38 142 �za człowiekiem. A świnia to najniżej, bo łeb nisko trzyma w błocie i ryje." Powróćmy jeszcze raz do wypowiedzi Jerzego Nowosiel­ skiego, który jednoznacznie twierdzi: „Zabijanie zwierząt w świadomości chrześcijańskiej nie jest grzechem". I prawdą jest również to, że traktujemy zwierzęta „wyłącznie jako przedmiot użytkowy, z którym praktycznie rzecz biorąc można zrobić wszystko, co się chce. (...) Przecież jeśli badamy treść rachunków sumie­ nia w katechizmach czy w książe­ czkach do nabożeństw, to tam właściwie element grzechu pole­ gający na nadużywaniu naszego ludzkiego prawa do świata zwie­ rząt w ogóle nie istnieje." 39 40 Wynikałoby z tego, że stajemy w tej chwili przed sytuacją nową, nie spotykaną dotąd w naszych poszukiwaniach sposobów zabi­ jania zwierząt, jak dotąd właś­ ciwie... bez ich zabijania, a co nazwałem na podstawie wcześ­ niejszych ustaleń „oszukiwa­ niem". Powyższe wypowiedzi moich rozmówców świadczą nie tylko 0 bezwględnym wywyższaniu człowieka, stanowią raczej próbę scharakteryzowania czy klasyfi­ kację otoczenia, którym są mię­ dzy innymi zwierzęta, gdzie jedy­ nym wyznacznikiem jest sposób noszenia głowy. I m wyżej trzy­ mana głowa, tym ważniejsze miejsce wśród innych. Taki sam typ klasyfikacji za­ uważyć można także gdy w grę wchodzi „mądrość". Oczywiście, na czele tej hierarchii znajduje się człowiek, dalej jednak sprawa jest całkiem otwarta. „Zwierzęta rozumieją, jak się do nich mówi i poznają swoje imię, a świnie nie. Ja krowy nauczyłem, że jak szły na pastwisko, to nie wchodziły w szkodę, bo jak każda czy chciała skubnąć buraków czy pszeniczki to ją lekko w mordę biłem kijkiem i tak się nauczyły, że potem prościutko szła na pastwisko i gdy sprzedałem taką krowę to chłop nie mógł się nadziwić, że krowa taka mądra i nigdy w szkodę nie wchodzi. Jak raz wszedłem do chałupy to zobaczyłem, jak koty wylegują się na piecu, to krzyknąłem na nie żeby się wzięły do roboty, a nie wylegiwały i wygnałem je do stodoły myszy łapać i co pan powie jak po prawie miesiącu, gdy siedziałem i jadłem obiad, to przychodzi jeden 1 przynosi mi myszę w zębach, taką miał pamięć. Ja to nie wierzę w to, że zwierzęta mogą ludzkim głosem mówić na Wigilię, ale mądre to są i swój rozum m a j ą . " „Świnia to głupia, tylko żre i się w gównie tarza, maciora to może nawet własne dzieci zadusić - takie to głupie." „Konie, krowy, psy, koty mają swoje imiona, bo bliżej z ludźmi żyją i rozumieją jak sieje zawoła. Kiedy krowa idzie w szkodę to się krzyknie po imieniu i zaraz zrozumie, a świnia nie, bo to głupie, łeb nisko spuści i ryje, jest głupia to i nie ma imienia." „Jak zwierze rozumi to ma nazwę - ot taka krowa, woła się na nią Krasula, Siwa, Graniasto - to tak po maści, krowa to rozumi jak sieją po imieniu woła i się obejrzy. Na konia to wołają po maści: Siwy, Kary, ale są taż tacy, co na kobyłę 41 42 43 Baśka krzyczą. Świni się nie nazywa, bo to świnia, świnia nic nie wie, co się mówi. Ale świnia nie jest taka głupia i swój rozum m a . " Z powyższych cytatów wynika, iż trudno byłoby zdecydo­ wanie wymienić zwierzę najmądrzejsze, które stoi w tej swoistej hierarchii za człowiekiem i pozostałe zwierzęta, wśród których można by zauważyć stopniowe zmniejszanie się „mądrości", jedno jest. tylko pewne, zdecydowanie na końcu tej „drabiny mędrców" znajduje się świnia. Inną klasyfikacją otoczenia przez człowieka (najważniejszą i najbardziej popularną) jest na­ zywanie - nadawanie imion. „Nazywa się konie, krowy, psy rozmaicie, najczęściej od maści: Kary, Siwy, Łaciaty. Na psa Bu­ rek lub Cygan. Koty to nazywa się rzadko, bo kot to kot. Świnia to nie ma imienia, bo tylko ryje i cała przeznaczona jest na zabi­ cie. Nazwy otrzymują te (zwierzę­ ta - R . C ) , które są bliżej z lu­ dźmi. Odróżnienie jest na jałówni na chowanie i na zabicie czy sprzedaż, bo te nie mają imienia i mniej się o nie dba, aby tylko mleka dostały lub ś r u t y . " „Tak uznano, że świnie nazw nie mają, to chyba dlatego, że ich zawsze duża ilość jest i jak świnia się oprosi to ma ich dużo od razu. Konie mają imiona rozmaite Szamlowaty czy Kary, najczęściej od maści. Krowy to aby nazwać Kwiatula, Łaciata. A dlatego ma­ ją nazwy, bo bliżej z człowiekiem są i pojedyncze mają wycielenia. Świnia szybko dojrzewa, osiem miesięcy i już do zabicia, cielak tak samo - sześć tygodni. Krowy nazywa się dlatego, żeby je odróż­ nić, żeby wiedzieć, która się lata i gdzie którą u w i ą z a ć . " „Imiona zwierzakom to się nadaje po upodobaniu. Na krowę wołają po maści Krasula, Łaciata, Graniasta. Na konie to często Baśka mówią albo Siwy, Bułany - to też po maści idzie. Jak Gospodarz lubi zwierzę to nadaje mu imię, jak się na nie krzyczy to przychodzi, łeb odwraca. (...) Świni się nie nazywa, bo to głupie takie i nie rozumie nic, świnia to taka pospolita mało się do niej przyzwyczaja, krótko się ją trzyma i na ubój, to po co ją nazywać. Inne zwierzęta to długo są na gospodarce, to się daje im imię, bo wszystko się jakoś nazywa. Na świnie to się mówi prosiaki, a na maciorę to maciora i j u ż . " „Nazwy mają te zwierzęta, które są dłużej w gospodarstwie, konie, krowy. Nazywa się je od maści: Krasula, Łaciata, Czerwieniasta - to krowy, na konia woła się Siwek, Kasztan, Baśka - to taka ulubiona kobyła. Świni się nie nazywa, bo to zwierze przeznaczone na interes, po co je nazywać jak trzyma się kilka miesięcy, a potem idzie na zabicie. Świnia to by nawet nie reagowała na swoje imię, bo to tylko ryje, i żre co się podstawi. Inne zwierzęta to są szlachetniejsze, byle gówna nie zjedzą, a świnia to wszystko zeżre nawet spod siebie. Cielakom to się nadaje imię jak się co ciekawego zauważy po urodzeniu, plamy, łaty. Takiemu, co ma być prze­ znaczony na ubój, to się nie nadaje imienia, bo po co się 44 45 46 47 143 I �przyzwyczajać. Przecież gospodarz to też kieruje się sumie­ niem i uczuciem." „Nazwę to taka krowa czy koń miały jak na targu się kupowało, to wiadomo, że kupowano taką a taką krowę, np. Gniadulę, a z własnego chowu to dostawała imię najczęściej od maści. Świnie nigdy nie mają imienia, na maciorę mówi się Maciora, a na prosiaki to Prosiaki. Może dlatego, że brzydzili się ludzie świni, że jak świnia to koryto ż r e . " Również w tej klasyfikacji świnia jest w swoisty sposób wyróżniona. Zastosowanie podziału otaczającego świata na bliski, nazwany nawet imieniem własnym, i ten oznaczony za pomocą ogólników czy nazw gatunkowych zasługuje na szczególną uwagę i wart jest większego zastanowienia. Szczególnie jeśli zestawimy ten podział z klasyfikacją pod­ stawową, polegającą na biblijnym wywyższeniu człowieka ponad inne istoty żyjące, to można zauważyć, że prawo bezwzględnego panowania nad światem nie jest tak jedno­ znacznie nacechowane dowolnością i przedmiotowością w obcowaniu ze zwierzętami. Nadanie imienia własnego zwierzęciu, to nie tylko wyróż­ nik wśród pozostałych, to także, mówiąc dobitniej, darowa­ nie życia lub przyzwolenie na życie w społeczności ludzkiej. Nie nadanie natomiast imienia przynosi jak gdyby dane zwierzę w świat rzeczy. Łatwiej jest użyć czy zniszczyć jakiś przedmiot czy rzecz, niż coś, co posiada własne imię, a zatem coś więcej. Nadanie imienia to także poświęcenie - poświęcenie Bogu za czym idzie nietykalność i przyjęcie do społeczności. Obrzęd nadania imienia nierozerwalnie wiąże się z chrztem (w tradycji chrześcijańskiej) - akt ten jest momentem przyję­ cia do społeczności chrześcijan. Natomiast nie nadanie imienia, często dodatkowo nacechowane jest określeniami pejoratywnymi, często nawet wulgarnymi. Gdy przyjrzymy się bliżej tej praktyce, stwierdzimy dwoja­ ki jej sens; z jednej strony obrzucanie nieszczęsnej świni wulgarnymi określeniami, twierdzenie, że potrafi zjeść nawet własne odchody, że żyje w brudzie i jest śmierdząca, wcale nie przynosi chluby osobom potem ją spożywającym. Z drugiej zaś strony fakt takiej praktyki odnosi się raczej do sfery życia zwierzęcia, dyskredytuje jego wygląd, sposób bycia, poży­ wienie itp. Fakt niejedzenia wieprzowego mięsa przez społeczności żydowskie w Polsce stał się tematem licznych anegdot, w których stwierdza się wręcz, że powodem tego stanu rzeczy jest przemienienie ich krewniaczki za swą głupotę w świnię. Wynikałoby z tego, że praktyka „uprzedmiotawiania" zwierząt ma swój ukryty sens, a nazywanie i nie nazywanie zwierząt, oznacza również odpowiednio zabijanie i nie zabijanie zwierząt, czyli mówiąc poprawniej wprowadzone zostaje rozróżnienie na zabijanie zwierząt i branie rzeczy. Tym samym podział na człowieka i otoczenie. Owa dowol­ ność w czerpaniu korzyści z otoczenia przestaje istnieć. Zarysowała się natomiast zasada regulująca stosunek czło­ wieka do otoczenia. Rozpatrując tę zasadę modelowo stwier­ dzić można, że odpowiada ona w pełni temu, co poprzednio określiłem jako „oszukiwanie", spełnia bowiem takie jej podstawowe założenie, jak fakt unikania śmierci, czyli zabijania, gdyż nie zabija się rzeczy tylko zwierzęta, a tych z kolei zabić nie można, ponieważ posiadają imię. Takie modelowe stwierdzenie istnienia jakiejś zasady nie może być jednak w pełni zadawalające tym bardziej, że przedmiotem badań staje się tym razem nasze najbliższe otoczenie i w ten sposób znamy nie tylko jego prawa, ale i anomalia. Na szczególną uwagę zasługuje również fakt pewnej cykliczności zabijania zwierząt w gospodarstwie chłopskim. W wielu wypadkach zbieżny on jest z ważnymi świętami chrześcijańskimi jak Boże Narodzenie czy Wielkanoc. Tuż przed tymi świętami występuje do dziś wzmożony ubój 48 49 50 51 144 zwierząt, nie tylko powodowany chęcią zastawienia świąte­ cznego stołu najlepszymi daniami, ale pozyskane w ten sposób mięso stanowi zapas na dłuższy czas. Świadczy to także o braku zupełnej dowolności w dysponowaniu zwierzę­ tami, ich życiem i śmiercią i stanowić może jeszcze jeden przyczynek do opowiedzenia się za istnieniem zasady „oszu­ kiwania" w chłopskiej kulturze tradycyjnej. Innym, obecnie nieco zapomnianym, świętem, podczas którego zabijano zwierzęta i zjadano mięso, były zapusty, mięsopust, czyli „szalone dni". Jest to kilkudniowy okres (najczęściej trzydniowy), w którym panować powinna weso­ łość i zabawa. Często słowo zapusty i sposób manifestowania tego święta utożsamiane jest ze słowem karnawał. W więk­ szości przypadków słowa karnawał, jak i zapusty czy mięsopust tłumaczone są jako carnae-vale (саго, carnis - mięso; vale, valedico - bądź zdrów!, żegnaj!) za-pusto (mięsa), mięsa-pusto. Jak nietrudno zauważyć, wszystkie te określenia dotyczą raczej chwili, która nastąpić ma po burzliwym okresie święta i bardziej odnosi się do czasu następującego po święcie, kiedy zapanuje niczym nie zmąco­ ny nastrój postu. Nie byłoby w tym na pewno nic godnego uwagi, gdyby nie jeszcze inna, błędna zresztą, interpretacja słowa karnawał, kiedy to fakt powszechnego uboju zwierząt i spożywanie mięsa zasugerował Stanisławowi Czai w ar­ tykule „Zapusty" odniesienie słowa karnawał do źródeł carnae-avello (avello, velli - rozszarpywać) i tłumaczenie karnawału jako „mięsożerstwa" i odpowiednio mięsa-upust. Dopiero jednak te dwie interpretacje pozwolić mogą w pełni zrozumieć charakter tego święta; z jednej strony, przez odniesienie nazwy do czasu przyszłego, sądzić można, iż to święto ma bardzo wyraźne cechy „granicy", możliwości odmiany, z drugiej zaś strony przykłady nad­ miernego spożywania mięsa i nawet pewnej zgody na ten fakt dość łatwo sugerują interpretowanie nazwy tego święta jako krwawego. „Na zapusty gospodarze bili wieprza, a zwłaszcza w ostat­ nie te najszaleńcze dni, bo zapust musiał być tłusty. Spraszali sąsiadów, raczyli ich „jajeśnicą i śtuką i popijali wódką chwest. (...) Wtencas inacy żyją, bo kogo stać, to zabija na zapust świnię albo przynajmni staro krowę i zaprasza sąsiad sąsiada, brat brata, kum kuma, przyjaciel przyjaciela na zapust." Charakteryzuje się również zapust bardzo ciekawymi w treści przyśpiewkami czy rymowankami, w których mowa jest właśnie o zabijaniu i zjadaniu zwierząt. Jak prawie nigdy zwrotki tych piosenek przedstawiają ów moment z całą brutalnością. 52 52 „Przysłała nas tu świnia Żeście jej zabili syna Są tu drobne znaki Na progu krew, na gnoju kłaki Weźcie noża ostrego, Tnijcie nieboszczyka pstrego Od głowy do d... Będziemy mieli kapusty i k r u p y . " 54 Ta króciutka przyśpiewka zasługuje na szczególną uwagę. Śpiewana jest przez zapustnych dziadów, chodzących od domu do domu. Przedstawiona w niej akcja jest jakby przestrogą czy lekcją, w jaki sposób nie należy zabijać zwierząt, to znaczy pozostawiać tak wyraźnych śladów „zbrodni". Dla podkreślenia tego faktu występują tu okreś­ lenia w stosunku do zwierząt bardzo „ludzkie", takie jak: syn-nieboszczyk czy w końcu określenie części ciała raczej stosowanej do opisu ludzi. Ale pamiętajmy, że jest to czas święta, zabawy i figli, czyli moment znajdowania się jakby w innej rzeczywistości nie podlegającej normom i nakazom przestrzeganym w zwykłym dniu. �Z wielu materiałów wynika, że przynajmniej dawniej czas zapustów był bardzo „krwawy" i pełen zapamiętania w je­ dzeniu mięsa, aby mógł zapanować po środzie popielcowej cichy, pełen refleksji smutek. „W ostatni, we wtorek, tak zwany mietiejniawokors, dziesięć razy jedzą mięso, a baby dnia tego piorą bieliznę, aby się umęczyć i móc więcej zjeść." Po ściśle określonej hierarchii człowieka i zwierząt, rozróż­ nieniu na zwierzęta nazywane i nie nazywane, zaznaczonej cykliczności i pewnych określonych dni, kiedy zabijano zwierzęta, pora na ostatni przykład, mówiący o braku dowolności dysponowania zwierzętami - ich życiem i śmier­ cią - sam moment zabicia. Temat dość drażliwy, niezbyt często omawiany w literaturze etnograficznej, omijany też dyskretnie w podręcznikach fachowych dotyczących hodo­ wli i uzyskiwania mięsa. Na początek pytanie: kto może zabijać? „Ja do zabijania nie miałem natury, bo i zabić to bagatela, a potem to trudno, mięso rozebrać, podzielić, krew na kaszankę upuścić. To już musi być człowiek, który się na tym zna. To musi być człowiek zdatny do tego lub jaki wykpis, co to potrafi." „Nie każdy potrafi zabijać, trzeba mieć to odziedziczone, bo się widzi, jak zabijali. Taki człowiek powinien być sprytny, zdrowy, nie gorący, uważny. Dawniej to w Murzynowie były jatki i jak ktoś nie chciał zabijać, to sprzedawał świniaka do jatki i mógł kupić m i ę s o . " „ D o zabijania to trzeba być sprytnym i obrotnym, trzeba to zrobić szybko, by się nie męczyło długo i siły też trzeba mieć, tego nie może zrobić partacz." „Zabić zwierzę to trzeba potrafić, często woła się kogoś do pomocy. Nie każdy to potrafi, trzeba mieć w p r a w ę . " „Ja tego nie umiem zrobić, to trzeba mieć wprawę. Są ludzie zdolni, taki człowiek musi być opanowany, bo zamordować to łatwo. Tak jak na wojnie człowiek zabija, bo natura jego dziczeje i człowiek nie liczy się z życiem." „Zabić zwierzę to trudno, to już od charakteru zależy, są tacy co tego nie zrobią. Ja sam świniaka biłem i pomagałem przy cielaku, ale cielaka to żal bardzo, oczy ma otwarte i cały czas tak beczy i łzy mu lecą." „Nie każdy może zabić, trzeba mieć sumienie i siły do tego, są tacy, co nie mogą na to patrzeć. Taki, co zabija, musi być zdolny i silny, to musi być fachowiec. Zwierzę, jak się je zabija, to się rzuca i kwiczy, są tacy, co i za tysiąc złotych tego nie zrobią. Ja biłem jak trzeba, ale też nie lubię, taki żal jest wtedy." Przykłady powyższe pozwalają na określenie cech charak­ terystycznych osobowości ludzi, którzy mogą zabijać. I znów staje przed nami pytanie bez odpowiedzi: czy takimi są w rzeczywistości? czy powinni być tacy? czy uważają, że w swoim mniemaniu są takimi właśnie ludźmi? Rozstrzyg­ nięcia tego typu na pewno tu nie padną, ważne jest natomiast to, że odnajdujemy nowe „ograniczenie" dowolności w trak­ towaniu zwierząt. Następny problem to sam akt zabijania. Najczęściej i najchętniej moi rozmówcy opowiadali o zabijaniu świni, gdzie nie brakło również momentów humorystycznych lub opowiadano o tym w sposób „normalny" bez większego zaangażowania emocjonalnego. Natomiast jeśli mowa była o zabijaniu innych zwierząt: krów, koni, cieląt czy owiec, nastroje wtedy były nieco odmienne. Można to tłumaczyć sygnalizowanym powyżej zhierarchizowaniem zwierząt, a fakt zabijania krów, koni czy cieląt wydaje się być bardzo niedawny w tradycji wiejskiej, a spowodowany między innymi zmianą stosunków gospodarczych między wsią a miastem, poszerzeniem rynku zbytu mięsa itp. Pewnym zaskoczeniem był powtarzający się zwyczaj jedzenia po zabiciu zwierzęcia jego lekko podsmażonej wątroby. Ten 55 56 57 58 59 60 61 62 fakt, co ciekawsze, zanotowałem w dwóch niezależnych miejscach (woj. płockie i radomskie). Inny ciekawy element moich poszukiwań to istniejąca dawniej, a sporadycznie nawet i dziś, tzw. wolnizna lub dożywocie - jest to pozostawienie starego zwierzęcia najczęś­ ciej konia czy krowy przy życiu, mimo że nie przynosi ono żadnego pożytku materialnego. Obecnie jednak z „pomocą" przychodzą punkty skupu zwierząt i zakłady utylizacyjne. Oto kilka przykładów: „Zwierzę to czuje jakoś, że będzie bite, krowa to już dzień naprzód płacze. Ciężko taką zabić, ale trzeba jak chora czy co. Gospodarz to sam bije, najwyżej sąsiad przyjdzie, żeby pomóc. Teraz to się wozi do Jedlińska i tam biją, i człowiek się nie męczy. (...) Najwięcej żałości to jest o cielaka - to małe takie i łzy mu ze ślepiów lecą - są tacy, co świnie zabijają, a cielaka nie mogą, ale są tacy, co im wszystko jedno. Do zabicia krowy to siły trzeba mieć, bo to silne i duże, też jest żałość, gdy się bije, bo człowiek się do niej przyzwyczaił, teraz to starą czy chorą krowę do Jedlińska się odprowadza. Świnia wcześniej nie czuje, że będzie bita, dopiero jak się jej nogi wiąże, to się rwie, każdy się boi śmierci. Dawniej to gospodarz nie zabijał konia, dziś to za każde mięso w skupie zapłacą, to się go do punktu prowadzi. Ale dawniej to jak koń był stary i chory, to żałość była i czekało się aż sam zdechnie, czasem, aby się dłużej nie męczył to mu pić nie dawano i szybciej zdychał. Jak już zdechł, to się go do lasu zanosiło i gdzieś zakopywało albo gdzie do rowu wrzucało. Byli i tacy, co gdy koń był niezdatny, to go wyganiali, aby się gdzie wywlók i padł, i zdechł, ale dobry gospodarz to tego nie robił. Teraz to czasem jak pies jest już stary, to się go wygania i potem się włóczą takie po lesie, ja to swoje zabijam, żal jest, ale trzeba, bo po co ma się taki wałęsać po drodze. Najwięcej to się bije tak na tydzień przed świętami, przed Wielkanocą i Bożym Narodzeniem, aby zdążyć i wyroby zrobić. Głównie to się świnie bije, bo to na mięso i kiełbasy dobre. Mówią, że najlepsze to mięso z cielaka, aleja nie lubię, bo takie suche jest. (...) Jak gospodarz sam bije, to najczęściej w stodole na klepisku miejsce sobie robi. Najpierw to się ogłusza, potem gardziel podrzyna, żeby krew spuścić, bo by mięso było potem czerwone. Jak się ogłusza, to trzeba mocno w łeb walnąć, tak w czoło, zagłusza się, by się zwierzę nie męczyło, by się nie rzucało. 2'awsze trzeba też łapy powiązać, tak po dwie, żeby się nie rzucało. Po zabiciu jak sąsiad przyszedł, to się wódkę rozpija i je się wątrobę, tak tylko podsmażoną, aby sprawdzić czy dobre." „Jak się świnię bije, to trzeba ją najpierw ogłuszyć, w łeb czym mocno walnąć, a potem to gardło się podcina, aby krew cała zeszła, bo by mięso było czerwone i niesmaczne. Krew się zbiera i kaszankę się potem robi. Najlepiej jest bić na podwórku, a jak zima, to w stodole na klepisku. Najlepiej to się bije w dwie osoby, jeden trzyma, a drugi już rżnie, to syn pomoże, to sąsiad, jak sąsiad przyjdzie, to trza mu wódki dać trochę, żeby nie tak na sucho. Jak się już oporządzi, to wątrobę smażą, tak aby tylko, żeby spróbować, czy dobre mięso, ale to nie zawsze, jak jest dużo roboty, to nie ma czasu na poczęstunek (...) Żal jest zabić ciele, ono strasznie płacze, my nie bijemy, jak kto ma dużo i handluje, to bije cielątka i mu już chyba za jedno. Ale taki cielak to taki mały jeszcze i strasznie płacze, i oczy ma otwarte jak się bije. (...) Teraz jak kto ma konia starego czy chorego, to go do punktu odprowadza i tam mu płacą, są tacy, co trzymają konia do końca, bo nie chcą się z nim rozstawać, koń to wielki przyjaciel gospodarza. Nigdy się nie zdarzyło, aby zabijano konia, zawsze się go na dożywociu trzymało. Jak sam zdechł, to się go gdzieś w lesie szło z a k o p a ć . " „Najczęściej to biją na święta, aby co dobrego do jedzenia było. Jak tak bez okazji się bije, to często zamawia się czterech gospodarzy i dzielą się mięsem, to tzw. ćwiartka, 6 3 64 145 1 �potem to się rozpija po ćwiartce wódki i je wątrobę, by sprawdzić, czy aby dobre mięso. Bywa tak, że gospodarz nie może zabić zwierzaka i wtedy woła sąsiada i ten to robi. Najgorzej to jest, gdy się cielaka bije, nie zagłusza się go, tylko się nożem w serce trafia i gardło podcina. On cały czas patrzy tak żałośnie i łzy mu lecą. Ja nigdy cielaka nie zabijałem, świnie to bije. Świnię przed zabiciem się ogłusza, to ona nic nie czuje i wtedy łatwiej się zabija. Ale gdy jest w gospodarce więcej świń, to wszystkie wtedy uciekają i kwiczą dopóki się tamtej nie zabije. Wszystkie zwierzęta się wiąże przed zabiciem, żeby się nie wyrywały, trzeba związać przednią i tylną łapę ze sobą. (...) Bywa, że trzeba zabić z litości, jak jest jakie chore, stare i się męczy, ale to się do punktu, do Jedlińska odprowadza. Najwięcej rozpaczy to zawsze po koniu było, gospodarz sam go nie zabijał, a jak konia wprowadzali do rzeźni, to płakał bardzo. Czasem to nie chcą konie oddać nawet gdy jest już stary i trzymają go aż sam zdechnie. (...) Dawniej to opowiadano taką bajkę, że gospodarz wyrzucił konia, 'na rozstajne drogi, aby zjedli wilcy, zostawili n o g i ' . " Nietrudno zauważyć po tych kilku przykładach, iż na pewno załamuje się zasada nie zabijania zwierząt nazywa­ nych, ale z drugiej strony powstają czynniki czy instytucje, które model ten załamują. Zasługuje również na uwagę fakt, że w dalszym ciągu „osobiście" nie zabija się tych zwierząt, a wykorzystuje się w tym nowo powstałe możliwości ominię­ cia tej drażliwej sprawy. Wydaje się, że ta skomplikowana etyka i sposób postępowania w stosunku do zwierząt, dawniej zapewne była o wiele prostsza i mogła być zbliżona do modelu o cechach „ O S Z U K I W A N I E " ze względu na większą stabilność i jednolitość środowiska, większą zamkniętość na zewnątrz, szczególnie w kontaktach z miastem. Jeżeli więc po wprowadzeniu nowych elementów (np. punkty skupu zwierząt, zakłady utylizacyjne, itp.) nie uzyskamy już takiej pewności, czy jest to zgodne z modelem ,,oszukiwa­ nie"? Pamiętać należy, że na podstawie powyższych opisów te nowe elementy zaburzające dotychczasowy model też zo­ stały wykorzystane w celu „oszukiwania" i ułatwienie czło­ wiekowi rozwiązywania bardzo ważnych problemów. Nowa jest jednak jakość tego „oszukiwania". Jest to reakcja na zachodzące zmiany i próba pełnego dostosowania się do tych zmian. Świadczy to o pewnej potrzebie ludzkiej, którą można określić jako dążenie do unikania śmierci. Potrzebie tak silnej, że nie zanika ona nawet, gdy istnieje prawo do zabijania, zapewnienie o panowaniu nad światem czy za­ aprobowana przez chrześcijaństwo „desakralizacja" przyro­ dy. Powstał tu zarys nowego modelu, którego cechą jest dynamiczna zmiana. Spełnia on te same warunki: unikanie śmierci, zabijanie przez różnego typu „oszukiwania" inna jest jednak jakość tego oszukiwania, dla odróżnienia nazwij­ my ten model „Kłamstwem". Jak już wspomniałem „kłamstwo" występuje w momen­ tach zmian, braku stabilności, otwarciu na zewnątrz, itp. Jest to oczywiście wynik przyjęcia odpowiedniej koncepcji ist­ nienia człowieka w świecie, gdzie cechą charakterystyczną może być np. ustawiczne twierdzenie o skończoności owego krytycznego otoczenia (przyrody) oraz dążenie do ciągłego przesuwania owego krytycznego momentu - „granicy" dzięki rozwojowi techniki zawsze na korzyść człowieka. Wróćmy jednak do interesującego mnie modelu uogól­ nienia, który nazwałem „kłamstwo". Dotyczy ten model „codzienności", której uczestnikiem jest również i sam autor, czyli będzie tu mowa przede wszystkim o ludziach, którzy swój stosunek do zwierząt regulują w momencie ich spoży­ wania lub nie, bez bezpośredniego kontaktu ze zwierzęciem w chwili jego zabijania lub darowania mu życia. Już nawet ten aspekt daje wiele do myślenia i wpisujemy to oderwanie 65 146 człowieka od faktu zabijania i cierpień zwierząt jako pierw­ szy przejaw istnienia zasady „kłamstwo". A skoro tak, to warto zwrócić uwagę na konsekwencje tego stanu rzeczy. „W porównaniu ze średniowieczem zmienia się znacznie w cza­ sach nowożytnych sposób podawania mięsiwa. Krzywa tej ewolucji jest bardzo pouczająca: w warstwie wyższej społe­ czeństwa średniowiecznego bardzo często podawano na stół całe tusze lub ćwiartki ubitych zwierząt. Nie tylko całe ryby, całe ptaki, czasem z upierzeniem, lecz również całe zające, całe jagnięta lub ćwiartki jagniąt i cielaków. Grubszą zwierzynę oraz wieprze i woły w całości pieczono na rożnie. Tuszę rozkrawa się na stole. (...) przypomina się wciąż, jak ważna rzeczą jest dla człowieka dobrze wychowanego umie­ jętność zręcznego dzielenia tuszy. (...) W X V I I I stuleciu rozkrawanie tuszy przy stole przestaje stopniowo należeć we francuskiej warstwie wyższej do niezbędnych umiejętności człowieka światowego (...). Na to, że zwyczaj podawania wielkich partii tuszy i rozkrawania ich przy stole stopniowo zanika, składa się niewątpliwie wiele różnych okoliczności. (...) Ale i tu szerokiemu procesowi ewolucji społecznej, towarzyszy proces ewolucji psychicznej: (...) Bywają nawet 'ludzie tak delikatni' (...), że doznają uczucia odrazy już na sam widok sklepu rzeźnika z rozwieszonymi tuszkami ubi­ tych zwierząt; bywają też ludzie, którzy wskutek swej wrażliwości, przesłaniają mniej lub bardziej racjonalną ar­ gumentacją, w ogóle wzbraniają się spożywać mięso. Wszak­ że są to już przejawy przesunięcia się progu uczucia przykro­ ści poniżej standardu właściwego cywilizowanemu społecze­ ństwu X X wieku, które są też dlatego uważane za „anormal­ ne". Nie da się więc zaprzeczyć, że właśnie tego rodzaju przejawy przesuwania się progu wrażliwości prowadziły do zmian standardu, jeżeli były one zgodne z ogólnym kierun­ kiem ewolucji społeczeństwa i że owe współczesne odstępst­ wa od normy są zbieżne z kierunkiem dotychczasowej ewolucji tego standardu." Tak więc model „kłamstwo" podobnie jak „oszukiwanie" posiada te same cechy; dążenie do zatarcia istnienia śmierci, cierpienia zwierzęcia lub nawet istnienia produktu tego cierpienia, jaki w tym wypadku jest mięso. Rozróżnienie między tymi modelami polega na tym, że w przypadku „kłamstwa" brak jest realnego zetknięcia się z zabijanym zwierzęciem, jest to już reakcja jedynie „biorcy" jego wraż­ liwość nie styka się bezpośrednio z przedmiotem jego troski, więc w „oszukiwaniu" byłaby bezpodstawna, natomiast świetnie pasuje do modelu „kłamstwa". Ten brak kontaktu z zabijanym zwierzęciem, nie wystarcza, aby sprawą śmierci i zabijania w ogóle się nie zajmować. Wręcz przeciwnie, daje się odczuć uporczywe zamazywanie faktu zabijania zwierząt i ich cierpień. Poszukując przejawów działalności człowieka w „cywili­ zowanym społeczeństwie" nie sposób pominąć „ludzi, któ­ rzy wskutek tak swej wrażliwości, przesłanej mniej lub bardziej racjonalną argumentacją, w ogóle wzbraniają się spożywać mięso". Na pewno różne są motywacje takiego wyboru, własne przeświadczenie o krzywdzie wyrządzonej zwierzętom i bezlitosnym ich wykorzystywaniu lub też nie jedzenie mięsa staje się wynikiem próby przeniesienia pew­ nych praktyk religijnych z innych kultur, w których dominu­ jącym elementem jest jedność z otaczającym światem, a tylko jednym z przejawów powstrzymywanie się od jedzenia mięsa. Postanowienie z pewnością bardzo szlechetne, zasługujące na uwagę, ale będąc członkiem „cywilizowanego społeczeńs­ twa" tę naszą nieingerencję w świat zwierząt musielibyśmy rozszerzyć praktycznie na całe nasze postępowanie, rezygna­ cję ze skórzanego obuwia i ubrań, kosmetyków, które w większości są produktami pochodzenia zwierzęcego, a jeśli nie, to i tak posiadają w sobie „zmagazynowane cierpienie zwierząt", gdyż każdy ze współczesnych kosmetyków prze66 �chodzi mało skomplikowane próby toksyczności, polegające na wkraplaniu do jednego oka zwierzęcia (najczęściej króli­ ka) określonej dawki kosmetyku, stopień zniszczenia gałki ocznej jest miernikiem przydatności danego produktu do użytku. Takiego istnienia śmierci w codziennym życiu czło­ wieka na pewno nie jesteśmy w stanie wyliczyć, a fakt niejedzenia mięsa jest tylko drobnym tego wycinkiem. W ten sposób pojawił się jeszcze jeden element do modelu „kłamstwa": odsuwanie od siebie śmierci zwierząt przez czerpanie wzorów z innych struktur religijnych czy kultur. Jest jeszcze jeden aspekt działalności człowieka w próbie określania siebie wobec śmierci zwierząt, zresztą bardzo preferowany przez współczesną etykę zajmującą się tym problemem; dążenie do zmniejszenia cierpień zwierząt w mo­ mencie ich zabijania, czyli patrząc na to przez pryzmat modelu „oszukiwanie" propozycja nie do przyjęcia, gdyż zakłada z całą premedytacją istnienie śmierci i zabijania, co też z pewnością nie znajdzie zwolenników wśród reprezen­ tantów modelu „kłamstwo", gdyż w sumie nie chodzi wcale 0 cierpienie zwierząt, a jedynie o jak najdoskonalsze unikanie tego faktu. „Najgorzej zabijać cielaka albo barana, bo bardzo czują śmierć. Cielak nie zamknie oczu po zabiciu, świnia zamknie. Nawet po odcięciu głowy cielakowi czy baranowi łzy jeszcze płyną." W wielu rozmowach na temat zabijania zwierząt moi rozmówcy podkreślali ważność oczu, spojrzenia zwierzęcia tuż przed śmiercią i od tego uzależniali łatwość lub trudność zabicia. Na rycinach przedstawiają zabijanie zwierząt, w dawnych czasach, obie zainteresowane strony są sobie równe - patrzą sobie w oczy, a następnie pojawia się „udogodnienie", polegające na zawiązywaniu zabijanym zwierzętom oczu kawałkiem materiału czy nakrywanie głowy kapturem. Naj­ wyższą formą takiego postępowania jest pojawienie się na początku naszego stulecia „maski rzeźnej Bruneau'a", która szczelnie okrywa przednią część głowy zwierzęcia, a w okoli­ cach czoła wystaje „wałek słupkowy zwykły" , który po uderzeniu młotem powoduje zgniecenie przednich półkul mózgowych. Zadziwiająca zbieżność w zakrywaniu oczu czy głowy zaistniała, gdy próbowałem prześledzić, przedstawiane na rycinach egzekucje, których ofiarami byli już ludzie. Bardzo popularne w średniowieczu widowiska-egzekucje odbywały się przy udziale kata, który zakrywał twarz przed skazanym. Później jednak role się odmieniają, skazanemu przewiązuje się oczy chustą lub zakłada worek na głowę. To przemieszczenie się zakrywania oczu, czy wręcz unika67 68 PRZ 1 L. Levy-Bruhl, Moralność i nauka o obyczajach, przekl. J. Majler, KiW, Warszawa 1961, s. 28 por. Andrew G. van Melsen, Nauki fizykalne a etyka, przekl. S. Zalewski, Warszawa 1970, s. 43-68; także L. Levy-Bruhl, Moralność..., s. 140-162 Treścią kulturową dla S. Bystronia są również takie działania jak „...postawy psychiczne czy to w stosunku do człowieka, czy grupy, instytucji czy nawet do świata zwierzęcego, (...) a nawet także 1 emocjonalny stosunek do zwierząt, roślin, czy nawet i przedmiotów martwych tutaj należą." Jan S. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1936, s. 20 E. Cassirer, Esej o człowieku, przekl. A. Staniewska, Warszawa 1971, s. 135-136 Z. Wilkanowicz, wieś Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie (Chciałbym podziękować za pomoc wszystkim osobom, które ze­ chciały udzielić mi wielu ciekawych informacji podczas prowadzenia badań terenowych, za życzliwość i wyrozumiałość oraz zaufanie. Tą drogą chciałbym również spłacić dług-zobowiązanie, że wypowiedzi moich rozmówców w niczym nie uchybione trafią na strony tej pracy). A. Marus, wieś Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie 2 3 4 5 6 nia spojrzeń, przechodzi w końcu w obu wypadkach na stronę zabijanego, najsmutniejszy to chyba efekt ludzkiej działalności, a polegający na unikaniu śmierci i odpowiedzia­ lności za zadawane cierpienia. Pora na podsumowanie moich spostrzeżeń i porównanie obu modeli „Oszukiwanie" i „Kłamstwo". „Oszukiwanie" - jest to pozorna prawda lub nowa prawda, która powstaje na skutek przekształcenia elementów tej samej struktury. Tworzy się wtedy nowa jakość, która może być traktowana jako całość, posiadając cechy prawdy: otwartość, możliwość sprawdzenia, jawność. „Kłamstwo" - brak stabilności, ładu. Powstaje na skutek braku przekształcenia całej struktury lub zapożyczeń z in­ nych struktur. Brak naoczności i niesprawdzalność, w chwili porównania, uzewnętrznienia zostaje zdemaskowana. „Oszukiwanie" - można udowodnić jako prawdę. „Kłamstwo" - nie. Każda działalność człowieka pociąga za sobą jakiś ele­ ment zaburzenia, który powinien być w jakiś sposób łago­ dzony. Należy poprzestawiane elementy tak poukładać, aby nastąpił Ł A D , czyli wytłumaczenie. Dokonać tego można za pomocą: „Oszukiwania" lub „Kłamstwa". „Oszukiwanie" - jest głębsze, wymaga większej znajomości własnej kultury lub inaczej, skazane jest tylko na dokonywa­ nie możliwych przekształceń w obrębie jednej struktury. „Kłamstwo" - może być synonimem sprytu, cwaniactwa bardziej powierzchownego, którego jedynym celem jest znalezienie szybkiej i celnej odpowiedzi. „Oszukiwanie" - jest starsze lub dłużej trwające w kulturze, jest bardziej dopracowane, pełne. Spaja właściwie wszystkie elementy struktury. Jest to system ładu, który przez długie trwanie, nie jest w stanie działać w chwili szybkich i gwałtow­ nych zmian. To właśnie „Kłamstwo" - jest zjawiskiem bardziej preferowanym w chwilach przemian, jest tego wynikiem, zastępuje „oszukiwanie", gdyż poszukiwanie ła­ du (wytłumaczenia - raju) jest najważniejszym elementem samorealizacji człowieka w kulturze. Oba te zjawiska „oszukiwanie" i „kłamstwo" tak samo drogą realizacji prowadzą do tego samego celu, z tym że: „oszukiwanie" - umożliwia pełniejsze określenie się w ota­ czającym świecie, tworzy prawdziwą więź człowieka z ota­ czającym go bytem. Pozwala patrzeć na świat prostszy, bo przez człowieka kreowany i przez otoczenie określony. „Kłamstwo" - jest raczej tego zaprzeczeniem, ale jest to rodzaj samoobrony człowieka w chwili zachwiania paradyg­ matu. Pytaniem otwartym może być tu problem, czy „kłams­ two" może przejść swój etap pewnego chaosu i stać się systemem o charakterze „oszukiwanie"? PISY 7 Z. Statkiewicz, wieś Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie S. Grzywacz, wieś Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie B. Torbicki, wieś Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie J. Sapiński, wieś Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie Porównaj: R. Ardrey, The Hunting Hypothesis, Fontana/Collins London 1976 - autor przedstawia trzy dominujące hipotezy ant­ ropologii na temat sposobów odżywiania się praczłowieka: hunting hypothesis, scavenger hypothesis, vegetarian hypothesis, porównaj także hasło „antropogeneza", (w:) Mały słownik antropolo­ giczny, Warszawa 1976, wyd. I I Biblia, Genesis 1:29 M . N . Sepetcioglu, Synowie Bozkurta, przekl. M . Labęcka-Koecherowa, Warszawa 1977, s. 32 R. Graves, Mity greckie, przekł. H . Krzeczkowski, Warszawa 1974, wyd. I I I , s. 48 S. Piłaszewicz, Afrykańska Księga Rodzaju, Warszawa 1978, s. 67 Biblia, Genesis, 3:1 M . N . Sepetcioglu, op. cit., s. 42 Interesujące i zasługujące na uwagę jest również to, że nieśmier8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 147 I �telność ta nie obejmuje często świata roślin stając się pierwszym pokarmem ludzi. 1 5 S. Ulanowska, Tradycje Inflant Polskich, (w:) Z W A K , t. XV, 1891, s. 271 2 0 Por. K. Moszyński. Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1968. t. 11, cz. 1, wyd. 11, s. 573 S. Pilaszewicz, op. cit., s. 92 A. Anisimow, Wierzenia ludów Północy, przekl. A. Wierzchows­ ka, Warszawa 1971, s. 208-210 M . Haavio, Mitologia fińska, przekl. J. Litwiniuk, Warszawa 2 1 2 2 2 3 1979, por. roz. Powrót 2 4 2 5 2 6 niedźwiedzia do siedziby na wysokościach M . Haavio, op cit., s. 33 A. Anisimow, op cit., s. 221 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, wyd. I I , I I , cz. J, s. 555 J. G. Frazer, Złota Gałąź, Warszawa 1978, wyd. V, s. 381 J. G. Frazer, op cit., s. 351 Charakterystyczną cechą będzie tutaj pewna cykliczność zabija­ nia zwierząt, gdyż związana jest ze ściśle określonym terminarzem prac rolnych. 1. 2 7 2 8 1 9 3 0 Cyt. za A. Krawczuk, Mitologia starożytne/' Italii, Warszawa 1982, s. 40^11 Najdobitniejszego przykładu składania ofiar bogom w starożyt­ nej Grecji dostarcza mit opisujący przechytrzenie Zeusa przez Prome­ teusza w wyniku czego bogowie przyjmować mają ofiarę ze zwierząt w postaci tłuszczu i kości, sami zaś ludzie otrzymywali mięso. Por. R. Graves, op cit., s. 144-145 Koran, rozdz. V I , Trzoda, przekl. A. Nowolecki, Warszawa 1958, t. I I , s. 100-116 E. Cassirer, op. cit., s. 154 3 1 3 2 3 3 3 4 J. Olędzki, Na manowcach europocentryzmu — Oszukiwanie Boga, (w:) „Współczesność" 1969, rok XIV, nr 10 (289) 3 5 K. Tarnowski, Instrumentalny czy sakramentalny stosunek do przyrody, „Znak" X X X V I , 1982, nr 329 Por. Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, przekl. anonim., Kraków 1930-1935; Summa teologiczna, przekł. A. Głażewski, Lon­ dyn 1967; Montaigne, Próby, przekl. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1957; F. Bacon, Novum organum, przekł. J. Wikariak, Warszawa 1955; B. Spinoza, Etyka, przekł. I . Myślicki, Warszawa 1954 3 6 3 7 Z. Podgórzec, Rozmowy z Jerzym Nowosielskim (4) - Symbolika i Ikona, „Znak" XXXIV, 1982, nr 328, s. 111 S. Grzywacz, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie Z. Wilkanowicz, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie H. Statkiewicz, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie Z. Podgórzec, op cit., s. 111 A. Marus, Bierwce, gm. Jedlińsk, woj. radomskie H. Statkiewicz, op cit. H. Grudziński, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie J. Sapiński, Budki, gm. Jedlińsk, woj. radomskie B. Torbicki, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie H. Statkiewicz op. cit. S. Grzywacz, op cit. H. Kowalski, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 148 5 0 B. Brożego, Zwierzęta w wierzeniach Białorusinów guberni smoleńs­ kiej, „Lud" t. XXV. 1926, s. 52-60 „Zjawienie się cielęcia jest doniosłym wypadkiem w gospodarstwie włościańskim". „Karówka tielilaś, maloziuca swariloś raek wysziu! - tak mówiły gospodynie w dawnych czasach (powiat hrubieszowski). Zależnie od tego, w którym dniu przychodzi na świat cielę, gospodynie nadają różne nazwy: Piątkówka, Srodówka, Sobótka. Gdy się ocieli 'pierwostinka', wprowadzają ją do chaty, wkładają na rogi 'worek', zapaskę, przypominającą ubiór młodej mężatki. Krowa nosi swą zapaską, dopóki takowej nie zgubi. Najbardziej jednak pieczołowite zabiegi kolo krowy, która się po raz pierwszy ocieliła odbywają się w izbie. Tu gospodynie gotują kaszę oraz 'rnołoziwo' (siarę, gęste mleko, które zgęstniało całkowicie i ma wygląd jajecznicy) kładą je na sianku. Gospodyni wydobywa 'wieczko' (kadka od kadzi), na owym wieczku, na sianie, przynosi rnołoziwo, które uroczyście stawia na stole. Następnie cala rodzina modli się i spożywa rnołoziwo z kaszą. Garnek po kaszy podobnie jak podczas chrzcin uroczyście się tłucze." 5 1 Ks. W. Siarkowski, Podania i legendy o zwierzętach (5), O świ­ niach, s. 108-109, ZWAK, t. V I I , 1883: „Kilka Żydówek, chcąc się dowiedzieć, czy Pan Jezus byl praw­ dziwym prorokiem schowało się do chlewa. Pan Jezus przechodząc kole tego chlewa usłyszał głos stamtąd dolatujący: 'Zgadnij Jezusie kto jest w tym chlewie, czy mąż, czy białogłowa, czy dziecię?'. 'Świnia z prosiętami', odrzecze Pan Jezus. I kiedy ludzie otwarli drzwi od owego chlewa, wtedy ujrzeli lochę z prosiaczkami, wydającą z rykiem glos: 'Grach, grach!' "; porównaj także Bajki Jana Sabały z Kościelisk zapisał B. Dębowski, „Wisła" t. V I , 1892 O świni i chłopie: „Kie Pan Bóg życie ozdawal ludziom i sytkiem stworzeniu, to keiał świni, dać najdłuższe życie - świnia przyślą i dziękuje, co ona nie stoi na długie życie, bo kce krótkie, a dobre - Pan Bóg ji się nie sprociwil, a wzion i dal to długie życie chłopu. I chłop do dziś to świńskie życie dożywa, co go świnia nie kcieła." S. Czaja, Zapusty, „Lud", t. X I I , 1906, s. 35-56, 122-137 5 2 5 3 K. Matyas, Zapust, Popielec, Wielkanoc. Kilka zwyczajów ludu w Tarnohrzeskiem, „Lud", t. I , 1895, s. 46-52, 79-89 S. Czaja, Zapusty, op. cit. 5 4 5 5 S. Ulanowska, Łotysze Inflant polskich. Zapusty (III cz.), ZWAK, t. XV, 1891, s. 239 H. Kowalski, op. cit. H. Grudziński, op. cit. A. Marus, op. cit. B. Torbicki, op. cit. H. Slatkiewicz, op. cit. S. Grzywacz, op. cit. J. Sapiński, op. cit. Tamże, op. cit. A. Marus, op. cit. Z. Wilkanowicz, op. cit. 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 N. Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, przekl. T. Zabłudowski, Warszawa 1980, s. 160-163 B. Torbicki, Murzynowo, gm. Brudzeń, woj. płockie 6 7 6 8 Por. W. Trojanowski, Podręcznik dla szkół zawodowych, Instytut Naukowo-Społeczny w Radomiu, 1945 cz. I , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67251137afec1816d15f35625223d07e.pdf 9a10bfafb516265eaabe12598ee4f480 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2119 Title A name given to the resource Święty obraz w szarym bloku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.3, s.43-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Ciarka ŚWIĘTY O B R A Z W S Z A R Y M B L O K U (SZKIC DO SCENARIUSZA FILMOWEGO) Chociaż s ł o w o „ o s i e d l e " należy d o t e g o t y p u zdarzeń j ę z y k o ­ wych, k t ó r y c h e t y m o l o g i a o d w o ł u j e nas bezpośrednio d o istoty zamieszkiwania, osadzenia w m i e j s c u , przypisania pewnych szczególnych wartości związanych s c h o d o w e , zsypy, w i n d y ; z w y d r a p a n y m i n a p i s a m i , z zapachem m o c z u , z w y b i t ą szybą w oknie. przestrzeni W i t a m y Cię o najsłodsza M a t k o z oswojeniem, J a s n o g ó r s k a Pani, na naszej g r a n i c y zsakralizacją, t o t r u d n o j e d n a k zarazem ustrzec się o d skojarzeń N i e c h się T w o j ą pięknością każdy z nas z a c h w y c i . daleko bardziej i n n y c h , b y nie rzec p e j o r a t y w n y c h . Osiedle t o O t o Cię p r o s i m y , M a t k o Boska z nieba także obszar r o z r z u c o n y c h b l o k ó w , szarych b e t o n o w y c h płyt, jednakowo zamieszkanych s z e ś c i a n ó w , upiornej A b y w naszym d o m u n i g d y nie zabrakło chleba. szachownicy I Syna S w e g o , p o p r o ś o t o z nami mieszkań. A l e i takie osidle, kiedy p o p a t r z y m y d o k ł a d n i e j , dość O t o m y grzesznicy prosimy Cię ze łzami. •zybko zaczyna żyć s w o i m w ł a s n y m ż y c i e m , a każdy blok zaczyna nabierać jakichś s z c z e g ó l n y c h c e c h i n n o ś c i o d p o z o s t a ł y c h . 1 r N a w i e d z e n i e b l o k u przez Ś w i ę t y Obraz ( k o p i a obrazu M a t k i Nieomal z cyniczną precyzją i d o k ł a d n o ś c i ą z a p r o j e k t o w a n e Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j ) na p e w n o b y ł o w y d a r z e n i e m dla j e g o w y k o n a n e szare sześciany j u ż p o k i l k u latach m i e s z k a ń c ó w . W y d a r z e n i e m w skali rodziny, k o n k r e t n e g o miesz­ mozolnego "Oswajania" tej m o n o t o n n e j przestrzeni zaczynają w y g l ą d a ć na kania, jak i dla c a ł e g o skupiska •zamieszkałe". P i e r w s z y m t e g o t y p u ś w i a d e c t w e m są b a l k o n y , d w i e ś c i e o d r ę b n y c h g o s p o d a r s t w - czyli c h y b a w c a l e niemałej * rozmaity s p o s ó b zadaszone i o b u d o w a n e . N a s t ę p n y m , p o ­ wsi.' bielenie d ł u g i c h , t u n e l o w y c h korytarzy na małe zamykane e n Wawy, pełne rupieci, m e b l i , b u t ó w , przyklejonych d o ścian l u d z k i e g o , liczącego Wszelkie przejawy, tej m o n o t o n n e j , blisko kilkudziesięciodniowej w ę d r ó w k i Obrazu z piętra na piętro, o d zamkniętej enklawy Bazetowych ilustracji. Wreszcie „ s w o j e " , „ t u t a j " , „ t a m c i " , „nasza korytarza d o następnej, o d mieszkania d o mieszkania, zamknięte •trona" zaczyna nabierać, na p e w n o kalekiego, ale zawsze sensu są t y l k o w e w n ą t r z b l o k u . O c z y w i ś c i e g r a n i c ą tej n o w o w y ­ lakim jest „ d o m " . Niszczeją i stale ulegają degradacji t y l k o strefy „ n i c z y j e " : klatki k r e o w a n e j przestrzeni, która jednak w jakiś s p o s ó b p o k r y w a się z już f u n k c j o n u j ą c ą , jest ciemna klatka parteru. 43 �P o d ścianą ze szklanych kafli, d a j ą c y c h nikłe ś w i a t ł o , o p a r t o duży obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i p o o b u s t r o n y c h stoi stół, teraz o d ś w i ę t n i e przystrojony, nakryty o b r u s e m , są k w i a t y i ś w i e c e , które p o w i n n y się palić całe 2 4 g o d z i n y . flagi: polską i maryjną; stolik p o k r y t y białą serwetą, k w i a t y , ś w i e c e Obraz w o k n i e , na stole... w dzień jest p r a w i e n i e w i d o c z n y , gdy i nieodłączne j u ż w t a k i m z e s t a w i e n i u d o p e ł n i e n i e : s y m b o l e niemal całe ś w i a t ł o w p a d a z zewnątrz staje się t y l k o ciemnym N S Z Z S o l i d a r n o ś ć , zdjęcie papieża, ks. Jerzego, Prymasa Tysiąc­ p r o s t o k ą t e m , ale jakaś siła każe dostrzegać w t a k i m zestawieniu lecia... A l e d u s z n y zapach k w i a t o w i p a l ą c y c h się ś w i e c , u d e k o r o ­ ( o k n o - stół - ś w i ę t y obraz) ład i h a r m o n i ę , n a w e t piękno, w a n y obraz, t o t y l k o znak, akcent granicy, w p r o w a d z e n i e i przy­ a przede w s z y s t k i m istotę miejsca w ł a ś c i w e g o . Przecież w wypo­ p o m n i e n i e , że w b l o k u zdarzyło się c h y b a coś n i e z w y k ł e g o . w i a d a n y c h i w y ś p i e w y w a n y c h s ł o w a c h m o d l i t w y zawsze tyle Na k t ó r y m piętrze jest Obraz? - na 6, 9 , 1 0 , 3. W s p i n a j ą c się p o s c h o d a c h , w z d ł u ż o d r a p a n y c h ścian „ z i e m i n i c z y j e j " dość t r u d n o odnaleźć t o miejsce. Czasami znakiem będzie kilka k o l o r o w y c h wstążek p r z y w i ą z a n y c h d o m e t a l o w e j balustrady s c h o d ó w . Cza­ sami d o d r z w i k o r y t a r z o w e j e n k l a w y przylepi ktoś ś w i ę t y obrazek l u b w y c i ę t y z papieru krzyż. Czasami j e d n a k przez oszklone d r z w i , z a w i e s z o n e firanki, oddzielające korytarz o d klatki, dostrzec światła! P o b ł o g o s ł a w nas w s z y s t k i c h , n a w e t m a ł y c h dzieci Niech łaska T w a Ś w i ę t a zawsze za nas ś w i e c i . Będziemy się m o d l i ć Najświętsza Panienko Ty nas B ł o g o s ł a w S w o j ą Ś w i ę t ą ręką. A za ś w i ą t y m o k n e m , ś w i ę t e g o b l o k u w i d a ć i skrawek niebe m o ż n a m i g o t l i w e ś w i a t ł o ś w i e c y , która stoi na s t o l i k u p o d ścianą, i skrawek osiedla, t r o c h ę szarych c h m u r i t r o c h ę szarych bloków, b u k i e t k w i a t ó w w w a z o n i e i jakiś mały obrazek. „ S t o l i k c z u w a ­ zamieszkanego miejsca. n i a " , jak p o w i a d a j ą mieszkańcy b l o k u , najlepiej i n f o r m u j e , na k t ó r y m piętrze, w k t ó r y m z z a m y k a n y c h korytarzy jest Obraz. Przekazywanie k o p i i C u d o w n e g o Obrazu n a s t ę p n y m , w y z n a ­ O d p o c z ą t k u k w i e t n i a d o k o ń c a maja 1 9 8 9 r. kopia obreżU Jasnogórskiego nawiedziła blok przy ulicy Wyszogrodzki*} c z o n y m w k o l e j n o ś c i , o d b y w a się n i e z m i e n n y m r y t m e m zawsze w W a r s z a w i e P r a g a - P ó ł n o c ( B r ó d n o ) w ramach misji k a t e c h t t f c o 18°°, na granicy, na p r o g u n o w e g o mieszkania. I z n ó w o k n o , na cyjnej p o ś w i ę c o n e j rodzinie, o r g a n i z o w a n e j przez parafię o k n i e , przy oknie... tak jak p o p r z e d n i o , tak jak kilka d n i w c z e ś n i e j , cioła R z y m . - K a t o l . p o d w e z w . „ M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j " ^ będzie t y m miejscem w y b r a n y m . Z w y k l e t a m b o w i e m na c o dzień Bródnie. Fot. A u t o r 44 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f73e88943e152a6a0de48f1aa1b491.pdf b0a34808858df16b3172b27b71a518bd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5436 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5054 Title A name given to the resource Pan Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.242-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RYSZARD CIARKA I wtedy Jacek opowiedział mi o pomyśle, który nawtedy "kulturą wierzby". O drzewie, które w niezwykły sposób związane jest z kulturą Mazowsza. Opowiedział i pokazał; zasuszone i opisane listki wszystkich gatunków wierzby występujące w Polsce. Wymieniał prace botaników i farmakologów, etnografów i fotografików, którzy temat ten podejmowali. Ba, zaciągnął mnie nawet na Starówkę - ale to chyba, aby mnie pocieszyć- by tam naigrywać się z niekompetencji malarzy, którzy sprzedawali smętne mazowieckie pejzaże z wierzbą. Zadawał pytania, często z pozoru absurdalne i dziwaczne, ale mające zwrócić uwagę na główny problem. Kiedy pisałem i rozmyślałem na temat zabijania zwierząt, pytał mnie, dlaczego w naszej kulturze nawet w czasie największego głodu nie jedzono powszechnie ani płazów, ani gadów, ani ślimaków. Albo dzwonił do mnie, pytając, czy wiem, że żaba, kiedy odcina się jej tylne kończyny, w celu pozyskania smakowitych udek, i trzyma się ją głową w dół, przednie łapki ma złożone w modlitewnym geście. Kiedy znów fascynowałem się muzyką reggae, oburzał się, że nic nie wiem na temat afrykańskich bębnów szczelinowych i technik klaskania Murzynów w Kongu. To prawda, że w tym, co robił, był perfekcjonistą, choć często to go gubiło, bo natłok i różnorodność gromadzonego materiału przygniatała samą ideę, sam pomysł. Pamiętam, jak oburzony twierdzeniem, że gra w klasy ma wymiar magiczo-rytualny, sporządził niewiarygodnie wręcz wielką dokumentację fotograficzną, uzupełnioną rysunkami i rozmowami z dziećmi, która miała tę myśl podważyć, zwracając wszak uwagę bardziej na wartość estetyczną powstających na asfalcie dzieł w całej niemal Warszawie niż sam problem. Gubiła go ta wrażliwość estetyczna i detal, bo był także niezwykłym artystą fotografikiem i filmowcem. Jednym z pierwszych Geśli nie pierwszym), chyba świa­ domym, choć wtedy nikt tego tak precyzyjnie nie określał, polskim antropologiem wizualnym. To zadziwiają­ ce i nie mogę tego pojąć do dziś - jeśli prawdą jest to, co mi mówił - że wszystkie te filmy wymyślił, nakręcił, zmontował i opisał sam, a przez to są Jego własną etnograficzną wypowiedzią. Parniętam jak w Murzynowie otrzymałem od Mistrza nie tylko lekcję pokory, ale także i wiedzę na temat robienia zdjęć, a właściwie dokumentacji etnograficznej wyplatania wiklinowego kosza. Miałem, bagatela, jednocześnie manipulować światłem "oświetlającym" i "odcinającym", co dotąd wydaje mi się niewykonalne ... , a jednak. Jacek opowiadał mi wtedy, jak w Mongolii miał dziesięć minut, na tyle udało mu się zmylić czujność mongolskich "ubeków", aby wbrew "odgórnym zaleceniom mongolskiej partii, która zawsze czuwa nieubłaganie", sfilmować wnętrze świątyni. I wtedy, jak twierdził, sam poradził sobie ze światłem i filmowaniem -ja mu wierzę. Ale i nasza partia również "czuwała nieubłaganie" i Jacek zdawał sobie z tego sprawę, że szczególnie kiezywał Pan Jacek 1 acek nie był dobrym pedagogiem, przynajmniej w tym sensie, że nigdy nie wypowiadał wprost swoich uwag. Nigdy też nie zniechęcał do pracy, choć często w czasach, o których wspominam, pomysły lub spostrzeżenia bywały bardzo nieprzemyślaną lub wprost niekompetentną bzdurą. To sam delikwent w morderczym, rozłożonym w czasie, systematycznym ogniu pytań i dygresji, nienawidząc i Mistrza, i swojej głupoty, podejmował decyzję, buntując się lub ulegając. Ale jakże wspaniały był to czas, kiedy można było wbiec na maleńkie poddasze, przypominające bardziej łódź podwodną niż mieszkanie, i gadać godzinami w małej kajucie o szalonych pomysłach i spostrzeże­ niach. O etnografii życia codziennego. O wielkiej i małej kulturze. O etnografii "zaokiennej", bo zawsze był jakiś temat. Pamiętam, jak kiedyś wpadłem do Mistrza z pomysłem badań układu i doboru drzew wokół chłopskich domostw, zakładając, że oprócz jakichś tradycyjnie etnograficznych (tzn. magicznych czy praktycznych) wątków jest jeszcze i pewna myśl przestrzenno-czasowa. Drzewo rośnie długo - jak słusznie zakładałem, tak więc twórca tak zagospodarowanej przestrzeni mógł tylko przypuszczać, wyobrażać sobie jej przyszły kształt. Jak jednak- dowiedziałem się o tym kilka dni później - badacz może zabierać się do pracy, skoro nie odróżnia liścia klonu od jesionu, grabu od buka i w ogóle nie ma zielonego pojęcia o dendrologii. Tak więc pewnego dnia w perypatetycznej wędrówce po parku Krasińskich zatrzymywaliśmy się przy każdym niemal drzewie, a ja upokorzony i zły wiedziałem już wściekły na cały świat, że nic nie wiem. J 1 Trudno to wytłumaczyć ale zwykle zwracaliśmy się do siebie per Pan. Wiąże się to po części z anegdotą, a po części z moim uporem. Jacek zaproponował mi przejście na Ty w bardzo dziwacznych okolicznościach. Oto ja sponiewierany i strofowany, okpiony i wystawiony na najbardziej stresujące próby w Murzynowie, godne najbardziej wymyślnych praktyk inicjacyjnych, o których nie będę tu wspominał. Człapiąc po jakiejś błotnistej ścieżce, Jacek nagle zaproponował mi przejście na TY, a ja wściekły na niego i na siebie powiedziałem, że możemy co najwyżej przejść na drugą, mniej błotnistą stronę ścieżki. A mój upór z rym Pan wiązał się też z szacunkiem dla Mistrza i niezwykłą, więzią, jaka z tego wynikała. Umowa obowiązywała, ale w chwilach zapalczywych dyskusji, poważnych rozmów o życiu Ty stawało się bardziej naturalne i obopólnie akceptowane. 242 �Ryszard Ciarka • PAN JACEK Wywiad z Masajem dyśmy się najintensywniej spotykali (w pierwszej poło­ wie lat osiemdziesiątych) pewne zmory przeszłości bę­ dą go mocniej bodły, a podjęte wtedy działania będą szukały usprawiedliwień. Nie lubiłem tego, ale musiałem słuchać, tym bardziej że przeważały usprawiedliwienia, a czasami fobie i konfabulacje. Któż zresztą z nas nie przeżył w czasie stanu wojennego stresu, mając świadomość telefonicznych "rozmów kontrolowanych". Oto pewnego dnia przychodzę do Jacka, nie mogąc się do niego dodzwonić, a ten wyjawia mi w najgłębszej tajemnicy, że dzwoniła do niego cztery razy "ubecja", ale nie odbierał. Zawdzięczam Mu wiele, bo wiem, jak nie być "etnolodżistem", jak zwykł mówić o tych, którzy jego zdaniem zbyt powierzchownie i teoretycznie podchodzą do tematów. Choć wiem, że to, co proponowal Jacek, to dziś nieco siermiężna, staroświecka i mało efektowna etnografia. Ale etnografia ciekawa, bardziej do przegadania i rozmyślania niż do szybkiego wylania na papier. Bardziej gawędziarska i przekorna niż ta mocno naznaczona konkretem teorii. Jackowi zawdzięczam wiele, ale zwykle tak jest, że osoba, którą takim brzemieniem obarczamy, nie musi wcale być o tym przekonana. Czasami sami dokładnie nie wiemy, jak to jest, skoro tam na poddaszu przy placu Krasińskich wciąż pali się lampka i Ktoś w tej kajucie czuwa, i można do Niego przyjść i pogadać. Można Go spotkać na Miodowej lub w parku, przypadkiem lub na umówionej perypatetycznej przechadzce. Ale teraz już wiem, bo coraz bardziej to do mnie dociera, że Jacka już nie ma. I choć gapiłem się wtedy bezmyśl­ nie na bezchmurne, sierpniowe niebo, podziwiając rój meteorytów, nie przypuszczałem, że rano zadzwoni do mnie Wojtek Marchlewski i powie mi o Jacku, że zderzą się wtedy we mnie te dwa wydarzenia i pierwszym skojarzeniem będzie ciemne okno na poddaszu, znak, że Go niema. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6fd8e88c1c559ae2e4935e96bded7e3.pdf a54f35436b14f405f449428ca05a9982 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2522 Title A name given to the resource Ten, który wędruje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.148-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ten, który wędruje historia pewnego przekaźnika, teraźniejszość pewnego przekazu* Krzysztof Cibor Kilkanaście lat temu pojawił się po raz pierwszy. Począt­ kowo stanowił nie lada sensację, jak zresztą wszystko, co ist­ nieje początkowo. Dziś, kiedy jest wszędzie, kiedy spotkać go można na ulicy, w supermarketach, czytelniach, autobu­ sach (zwłaszcza tam!), a nawet na uniwersyteckich wykła­ dach, nie budzi już takich emocji. Po prostu jest i , zgodnie ze swoją nazwą, SPACERUJE... Walkman.' Emocje wygasły, walkman przestał być status symbolem, a stał się zwielokrotnioną i stechnologizowaną wersją Żyda Wiecznego Tułacza, który błąka się po świecie, ukrywając przed przypadkowym przechodniem swoją prawdziwą histo­ rię. Uważam, że od kiedy odtwarzacz spacerowy przestał krzyczeć: „jestem zamożniejszy od ciebie!", jego przekaz stał się o wiele bardziej wielowarstwowy i skomplikowany. Zacznę od najprostszego pytania: dlaczego słucham walk­ mana? Kiedy zadawałem to pytanie użytkownikom odtwarzacza spacerowego, często pojawiała się odpowiedź: „aby zagłu­ szyć ulicę". Miasto ze swoim coraz częściej nieprzyjaznym, zdehumanizowanym uniwersum dźwięków postrzegane jest jako żywioł konieczny, ale obcy. Walkman w tej sytuacji sta­ je się dźwiękowym akwalungiem - pomaga zanurzyć się w nieznaną głębię, czyniąc ją na pewnym poziomie swojską. Akwalung ten nie jest jednak zupełnie szczelny. Ekspansyw­ ne miasto wlewa się w nas wszystkimi otworami ciała i nawet najlepsze słuchawki nie zapewniają stuprocentowej izolacji od jazgotu autobusów, budów czy bankowych konwojów. W rezultacie to, co zagłuszamy walkmanem, to „dźwięki na­ tury". Nie może więc taka odpowiedź stanowić wystarczają­ cego wyjaśnienia postawionej na początku kwestii. Tym bar­ dziej że wytłumaczenie znacznie bardziej popularne i oczy­ wiste brzmi: „bo lubię słuchać muzyki". 2 Rzeczywiście stosunkowo łatwo mogę sobie wyobrazić melomana, który, już to z braku czasu w domu, już to ze względu na poważne uzależnienie, słucha swoich ulubionych kawałków na ulicy. Tu jednak też muszą zrodzić się pewne wątpliwości. Po pierwsze: poruszana już kwestia niezagłuszalnego zgiełku, który może popsuć całą przyjemność wiel- * Praca ta została napisana w oparciu o rozmowy, jakie przeprowa­ dziłem ze znajomymi, oraz o moje własne doświadczenia. Siłą rzeczy nie może więc mieć ambicji do formułowania prawd ogólnych. Jest raczej opisem pewnej możliwości, i to możliwości wcale nie bezustannej n a bicielowi muzyki; po drugie: sprawa stosunkowo niskiej ja­ kości dźwięku odsłuchiwanego ze sprzętu przenośnego (szczególnie w porównaniu z dźwiękiem wydobywanym z wież Technicsa); po trzecie wreszcie: wielu moich rozmów­ ców podkreślało, że chodząc słucha się szczególnych rodza­ jów muzyki. Trzecia wątpliwość rzuca nowe światło na sprawę, którą się zajmuję. Jeżeli przynajmniej w tym samym stopniu co walkman, specyficzna jest słuchana za jego pomocą muzyka, należy przyjrzeć się jej tu bliżej. Problem polega na tym, że rozsadziłoby to ramy mojej pracy, każdy bowiem ma swoje własne idealne kawałki na miasto. To, jaki rodzaj muzyki znajdzie się w przenośnym odtwarzaczu zależy oczywiście od osobistych preferencji, które niewele odbiegają od tych kształtujących muzyczne gusta danego słuchacza w ogóle. Muzyka na spacer musi jednak według mnie odznaczać się specyficzną sugestywnością, która niezbędna jest walkmano­ wi do jego magii. Chciałbym oto postawić hipotezę, że od­ twarzacz spacerowy czerpie swoją siłę z umiejętności de­ strukcji i rekonstrukcji światów. Jak obronić to aż nazbyt śmiałe zdanie? Po pierwsze przez odwołanie do wzmiankowanego już zagłuszenia. Ma­ jąc na uszach słuchawki, likwidujemy integralność komuni­ katu, jaki nadaje do nas Świat. Dostajemy obraz, ale już bez dźwięku. Tak, jak potrawa, która nie pachnie, nie jest całą potrawą, a kształt, który wyczuwamy tylko palcami, nie w pełni staje się dotykanym przedmiotem, tak Świat, który tylko widzimy, jest tylko pół-Światem. Nie jest to jednak ofiara degradacji, a Świat w sytuacji liminalnej (już nie A, jeszcze nie B), założenie słuchawek zaś to dopiero połowa drogi. Kiedy dźwięki już do mnie nie docierają, włączam ich własne, autonomiczne źródło, które, co bardzo ważne, zale­ ży w pełni od mojego wyboru. Ta druga, audytywna połowa Świata może być zgodna z połową wizualną (kiedy jeżdżąc rowerem po zdegradowanych ekologicznie terenach wokół puławskich Azotów słucham tak zwanej muzyki industrial­ nej), skontrastowana z nią (kiedy w zatłoczonym autobusie, w połowie mroźnego stycznia z mojego walkmana wydoby­ wają się pieśni malijskie), jak też dobrana na zupełnie in­ nych zasadach (пр.: Johann Sebastian Bach do nocnego bie­ gu przez las). 3 To, co wydaje mi się tu ważne, to fakt, że muzyka słu­ chana przez słuchawki nie jest po prostu muzyką ilustracyj­ �ną. Świat, w którym nie ma dźwięków, jest tylko tym, co widzę - i to jest pierwszy etap, dezintegracja. Świat, które­ mu nadaję wybrane przez siebie dźwięki, staje się Nowym Światem, zreintegrowanym przez mnie. Kroki przecho­ dniów odbijają się echem basu czy perkusji, pasażerowie autobusu mówią do siebie głosem irlandzkiej wokalistki, ptaki krążą po szarym niebie poganiane ostrymi, gitarowy­ mi riffami. Pieśń, którą słyszę, opowiada o ulicy, którą wi­ dzę. Wizja i fonia dopełniają się we mnie, przez mój wybór (to ja decyduję o tym, co usłyszę, i o tym, co zobaczę, to ja decyduję o tym, w jaki Świat złożą mi się dwie niezależne rzeczywistości). Muszę wyjaśnić jeszcze jedną rzecz. Sformułowanie, którego użyłem, owa dezintegracja może być rozumiana dwojako. Pałac Kultury nie pasuje do żebrzącego Roma, który nie pasuje do sklepu Estee Lauder. Świat nie układa mi się w zgrabną całość, nie mogę go objąć, jest zdezinte­ growany. Chodzi mi tu jednak o inną dezintegrację, o roz­ pad postrzegania, o odcięcie obrazu od jego naturalnych dźwięków. W tym sensie włączenie walkmana jest zlepie­ niem nie przystających do siebie obrazów jednorodną Muzyką. Do tak rozumianego tworzenia porzebne jest zagłuszenie. Powiedziałem jednak już wcześniej, że całkowite odcięcie od dźwięków naturalnych jest niemożliwe. Nie widzę tu nie­ ścisłości. Czym innym jest zagłuszenie dla zagłuszenia, czym innym zagłuszenie dla tworzenia. Wycie psa, sygnał karetki pogotowia czy wrzask dziecka miesza się z materią dźwiękową płynącą z walkmana i daje nową jakość. Z dru­ giej strony naturalne dźwięki zdarzające się na taśmie potra­ fią wpełznąć w to, co widzimy. Te konfuzje podkreślają tyl­ ko zjednoczenie rzeczywistości z jednej i drugiej strony słu­ chawek. Zagłuszenie nie tyle likwiduje dźwięki naturalne, co przytłumia je, a te, których nie udało się wystarczająco przy­ ciszyć, anektuje. Igor Strawiński, w czasach, kiedy nie słyszano nawet o magnetofonie, napisał: „Nigdy nie znosiłem słuchania mu­ zyki z zamkniętymi oczyma, bez uczestnictwa wzroku. Wi­ dzenie gestu i ruchu różnych części ciała, które biorą udział w tworzeniu muzyki, jest zasadniczym warunkiem uchwyce­ nia jej w całości, gdyż wszelka muzyka tworzona czy kom­ ponowana wymaga jeszcze jakiegoś sposobu uzewnętrznie­ nia, aby słuchacz mógł ją odebrać (...). Brak przeszkód wzrokowych stwarza im [słuchaczom - K.C.] sposobność do oddania się marzeniom kołysanym dźwiękami muzyki i wła­ śnie to lubią o wiele bardziej niż samą muzykę" (Strawiński, 1974, 72). Strawiński zwraca uwagę na niepełność muzyki bez obrazu. To, że jedynym dopełnieniem jest dla niego wi­ dok wykonawcy, jest jednak dzisiaj, gdy muzykę mogą wy­ konywać komputery, niezrozumiałe. Z kolei młodszy od Strawinskiego o pokolenie amerykański kompozytor Harry Partch, twórca nurtu zwanego korporalizmem, twierdził, że muzyka to współgranie trzech warstw: dźwiękowej, wizual­ nej i rytualnej. Aby sprostać wymaganiom warstwy wizual­ nej, Partch skonstruował cały szereg nowych instrumentów muzycznych, zadziwiających nie tylko brzmieniem, ale rów­ nież formą. Moim chromatodeonem jest komin Elektrocie­ płowni Żerań. Idea związku muzyki z obrazem, żywa przynajmniej od czasu pierwszych oper, a jako niezbywalna pomyślana przez Strawinskiego i Partcha, apogeum swojej nośności osiągnęła wraz z powstaniem MTV. Telewizja nadająca przez całą dobę wideoklipy wpłynęła w sposób znaczący zarówno na postrze­ ganie muzyki, jak i na samą muzykę (Czubaj, 1995). Chciał­ bym tu podkreślić, że tak jak bez doświadczeń muzyki kon­ kretnej (która już dawno opuściła studia eksperymentalne pu­ blicznych radiofonii i wypłynęła na szerokie wody popu) szu­ my spoza taśmy postrzegane byłyby jako szkodliwe dla utwo­ ru, tak bez eksplozji wideoklipu walkman nie zdobyłby swo­ jej mocy kreatywnej. Przeżycia związane ze słuchaniem muzyki na mieście po­ równywane są często przez moich rozmówców do tworzenia teledysku. Mariusz Czubaj pisze o tym gatunku, raczej tele­ wizyjnym niż filmowym: „cięcia dopasowano do rytmu mu­ zycznego, do rzadkości należy pokazywanie całej postaci wykonawcy, został on pokawałkowany, pocięty, przestał być postacią, stał się śpiewającym, a przede wszystkim ruszają­ cym się ciałem. Osoby zastąpiono ich częściami, podobnie fragmentaryczny, a nie całościowy charakter mają stosunki międzyludzkie. Podstawowym zabiegiem rządzącym poety­ ką teledysku jest zatem metonimia" (Czubaj, 1995, 78). W teledysku tworzonym za pomocą walkmana „szybkich cięć dopasowanych do rytmu" dokonuję rzucając spojrzenia to tu, to tam. W ten sam sposób wykluczam resztę pozawalkmanowej rzeczywistości (której ani widu, ani stychu). Idąc ulicą ze słuchawkami na uszach, fragmentary żuję nie tylko ludzi i stosunki między nimi, ale także świat, w którym się oni poruszają. Dodatkowo poetyka uzupełniona jest o oksymorony, których część określana pochodzi z zupełnie innego porządku niż część określająca - fragmentaryzuje po to, aby scalić. 4 John Ellis w książce Visible Fictions zauważa, że widza telewizyjnego różni od widza kinowego rozproszenie i brak koncentracji (ewokowane przez samą gramatykę przekazu) oraz patrzenie w, w przeciwieństwie do patrzenia na. Podkre­ śla on też, że słyszenie zaczyna dominować nad patrzeniem. To dźwięk zapewnia ciągłość uwagi (Ellis, 1982). Widzę po­ ważne związki pomiędzy Ellisowską koncepcją a poetyką te­ ledysku i moim ujęciem słuchania walkmana. Istotną różnicę między wideoklipem a słuchaniem muzy­ ki przez słuchawki dostrzec można, odwołując się raz je­ szcze do artykułu Czubaja, w którym czytamy: „teledysk do­ konuje uprzedmiotowienia dźwięku, daje muzyce bardziej konkretny i uchwytny odpowiednik obrazowy" (Czubaj 1995, 78). Pseudoteledyski tworzone dzięki odtwarzaczowi space­ rowemu nie mogą być oczywiście uznane za konkretne i uchwytne. Obraz, jaki wiążę z muzyką, jest nie do opowie­ dzenia, nie może funkcjonować jako dobro wspólne, podczas gdy wizje rodem z MTV z powodzeniem karmią współczesną masową ikonosferę. 5 Rozpad rzeczywistości, nadaktywne, choć rozproszone postrzeganie, zaskakujące, niepowtarzalne skojarzenia dźwięku z obrazem, wszystko to nasuwa na myśl jeszcze jed­ ną sprawę. Walkman jest według mnie środkiem psychotro­ powym. Bardzo delikatnym i raczej nie prowadzącym do uza­ leżnienia, ale zdolnym wywoływać pewne nadnaturalne sta­ ny psychiczne. Ta właściwość przenośnego odtwarzacza nie jest tak oczywista jak jego umiejętność tworzenia wideoklipów. Nie wszyscy z moich rozmówców zwracali na nią uwa­ gę, byli jednak i tacy, którzy doświadczenia okołotransowe 149 �(związane często z transowymi właściwościami samej muzy­ ki) stawiali na pierwszym miejscu. Takie postawienie sprawy każe mi (nad)interpretować tekst z instrukcji obsługi mojego walkmana. Stwierdzenie: „zbyt głośne słuchanie muzyki może być szkodliwe" ma dla mnie obecnie przynajmniej taki ciężar gatunkowy jak ostrze­ żenia Ministra Zdrowia na reklamach wyrobów tytonio­ wych. Również fragment pewego opowiadania dotyczący niemożliwości słuchania muzyki na ulicy jest chyba czymś więcej niż tylko opowieścią o nieuważnych przechodniach i brawurowych kierowcach: „odcinając ją od wszystkich od­ głosów miasta, tych przeważnie złych, ale prawdziwych, można by ją pewnie zabić (...). Nie trzeba nawet czelesty Be­ li Bartoka, wystarczyłoby rzewne mezzoforte Vivaldiego" (Kosakowska, 1996). Chcę teraz zwrócić uwagę na relacje między kulturą słu­ chania walkmana a współczesnymi subkulturami młodzieżo­ wymi. I tu, i tu ważna jest muzyka, jako coś więcej niż tylko nośnik przyjemności czy doznań estetycznych; i tu, i tu nie bez znaczenia jest możliwość zdobywania odmiennych sta­ nów świadomości, i tu, i tu wreszcie uczestnik eliminuje nieuczestników ze wspólnoty postrzegania (subkultury - ideolo­ gicznie, słuchacze walkmana - technologicznie). Ale właśnie owa wspólnota postrzegania jest czymś, czego porównać nie można. Słuchając muzyki przez słuchawki izoluję się, elimi­ nuję wszystkich, jestem jedynym uczestnikiem, pozostali zaś są jedynie przedmiotami w moim własnym teledysku - „ja je­ stem Światem", jak powiedział jeden z rozmówców. Żeby to zrozumieć, nie trzeba śledzić moich wydumanych spekulacji. Prosty gest założenia słuchawek jest sygnałem, który znaczy: „nie chce mi się z tobą gadać", jest trzaśnięciem drzwiami, 6 przerwaniem połączenia. Jeżeli walkmanowcy są subkulturą, to jest to bodaj pierwsza absolutnie antygrupowa subkultura... jest to subkultura samotnego tłumu, do której doskonale pa­ sują słowa Rauleta o interaktywności, która zastąpiła interak­ cje społeczne (Raulet, 1995). Podsumowując, chciałbym poruszyć dwie kwestie. Po pierwsze, bez względu na to, czy słuchacze odtwarzaczy spa­ cerowych tworzą subkulturę, nie może umknąć naszej uwagi fakt, że we współczesnym społeczeństwie, uważanym po­ wszechnie za zatomizowaną zbiorowość ludzi samotnych, ale pragnących złączenia przez unifikację, istnieją jednostki, które dążą do jeszcze większej samotności, negując jednocze­ śnie uwspólnienie doznań i przeżyć. Być może jednak jest tak, że nie jest to samotność, lecz wręcz przeciwnie - chęć jej przezwyciężenia przez internalizację Świata. Czy Bóg może być samotny? 7 Druga sprawa dotyczy związku technologii z kulturą. Za­ rysowałem przed chwilą historię urządzenia, które miało być prostą kontynuacją magnetofonu. Jednak tak samo, jak telewi­ zja nie jest domowym kinem, gry wideo - animowaną wersją gier planszowych, a Internet - ulepszoną siecią telefoniczną, tak i różnica pomiędzy walkmanem a odtwarzaczem stacjo­ narnym jest różnicą jakościową. Walkman nie nadaje się do słuchania muzyki, ponieważ jakość dźwięku jest zbyt niska (aczkolwiek wciąż się poprawia), ale niedociągnięcia techno­ logiczne zostały załatane przez kulturę. Dzięki ogólnej do­ stępności estetyki wideoklipu, a także (w mniejszym stopniu) muzyce konkretnej i rozpowszechnieniu narkotyków, to, co w założeniu inżynierów było tylko mizernym ersatzem innego ersatzu, stało się kolejnym władcą naszej wyobraźni. Niedo­ skonały przekaźnik stał się oszałamiającym przekazem. PRZYPISY 1 Walkman jest nazwą zastrzeżoną dla produktów firmy Sony, czym akurat nie przejęli się twórcy najnowszego Słownika współczesnej pol­ szczyzny. Jednak już handlowcy nie mogąc pozwolić sobie na stosowanie tej nazwy, zgodnie z jej potocznym rozumieniem, do wszystkich typów przenośnych, miniaturowych magnetofonów zaproponowali inne okre­ ślenia, jak na przykład odtwarzacz spacerowy, czym wpisali się na chlub­ ną listę współczesnych słowotwórców, pozostając jednak daleko w tyle za autorami francuskiego, o wiele bardziej popularnego, baladeura, czy­ li po prostu spacerowicza. 2 Do personifikacji, którą obarczam to stosunkowo proste, masowo produkowane urządzonko, upoważnia mnie jego nazwa z symptomatycz­ nym MAN na końcu (dokładnie tak samo jak w imionach innych bohate­ rów masowej kultury: Supermana czy Batmana!). ...oczywiście również czujemy i możemy go dotknąć, dla człowie­ ka przy pierwszym kontakcie najważniejsze są jednak zmysły wzroku i słuchu. 3 4 Czubaj nie zwrócił uwagi na fakt, że teledysk jest nie tyle pokawał­ kowanym Światem, ile Nowym Światem sklejonym z fragmentów stare­ go. Pomijam tutaj oczywiste różnice w kanałach komunikacyjnych i relacjach nadawca - odbiorca. Muszę jednak zaznaczyć, że badaczy mediów elektronicznych właśnie sprawy kodu, kanału komunikacyj­ nego i rzeczonych relacji interesują bardziej niż treść i poetyka prze­ kazu. 5 6 Leksykon Tony'ego Thorna Fads, Fashions & Cults (spolszczony dumnie na Słownik pojęć kultury postmodernistycznej, jakby moda była wyłączną domeną postmodernizmu) nie informuje o istnieniu takiej sub­ kultury ani nawet o kreującym ją artefakcie. Znaczy to, że nie wszyscy podzielają moje zdanie o specyfice badanego przedmiotu. 7 Nie umyka mojej uwagi fakt pojawienia się na rynku rozgałęziaczy do słuchawek, które umożliwiają wspólne słuchanie muzyki na ulicy. BIBLIOGRAFIA Czubaj, M . 1995 Teledyskowy obraz świata, „PSL. Konteksty" nr 2 Ellis, J. 1982 Visible Fictions. Cinema: Television: Video, London. Grove 1980 The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Washington-Hong Kong. 150 London- Kosakowska, J. 1996 Historia dwóch nitek [maszynopis]. Raulet, G. 1994 Nowa Utopia. Socjologiczne i filozoficzne konsekwencje nowych technologii komunikowania, [w:] Po kinie?..., Kraków. Strawiński, I. 1974 Kroniki mojego życia. Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eed6121b29556045a08c1f3809cc248.pdf c4638b41252218e0e8c765d3df0eab0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2557 Title A name given to the resource Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.62-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie Propedeutyka wędrówki poza słownik Krzysztof Cibor Opowiem wam film. Na pewno go nie widzieliście. Na pewno go nie zobaczycie. Film o Wenecji. Wenecja nie jest zwykłym miastem. Prawdopodobnie większość miast jest niezwykła i o każdym można by powie­ dzieć wszystko, ale Wenecja nie jest zwykłym niezwykłym miastem. Wenecja jest modelem niezwykłego miasta, jest najniezwyklejszym z miast, jest wszystkimi niezwykłymi miasta­ mi, o czym doskonale wiedział choćby Italo Calvino kiedy w swym widmowym przewodniku Niewidzialne miasta powo­ ływał do życia wspomnienia Marco Polo. Wenecja jest mia­ stem na tyle niezwykłym, że jego niezwykłość rzuca się w oczy nawet tym, którzy jej nigdy nie widzieli. Mało tego: ci, którzy nigdy Wenecji nie widzieli, mogą mówić ojej niezwy­ kłości, a przeszkadzać im w tym mogą tylko ograniczenia ję­ zyka, który nie przywykł do mówienia o niezwykłościach. Wenecja jest miastem niezwykłym, dlatego z pewnością pierwsza scena filmu znaczy coś więcej niż początek podróży: Zatłoczona kawiarnia. Przy stoliku na środku sali siedzi kilkoro młodych ludzi. Rozmawiają ożywieni. Kawiarniany gwar, kawiarniany dym. Wolna wędrówka papierosów, je­ szcze wolniejsza wędrówka szklanek. W pewnym momencie jeden z rozmawiających, Brodaty, rzuca w przestrzeń: - A może ktoś pojechałby ze mną do Wenecji? - Wenecja? Świetny pomysł. Z chęcią się ruszę - odpo­ wiada drugi, zwany dalej Wawą. Kiedy mówiłem o dwuznaczności tej sceny, nie miałem na myśli stanów psychicznych, czy też intencji głównych boha­ terów. Stany te i intencje w istocie są trudne do określenia. Nie wiemy, czy Brodaty mówi poważnie, a Wawa próbuje przetestować jego konsekwencję, czy też ten pierwszy żartu­ je, a drugi nie poznaje się na żarcie. Nie wiemy i nigdy się te­ go nie dowiemy, ale też nie będziemy dociekać. W całym fil­ mie psychika głównych bohaterów jest najmniej interesująca. Znaczeniowy naddatek leży gdzie indziej. Wenecja jest miastem niezwykłym. To, że podczas głośnej i zbędnej ka­ wiarnianej rozmowy pada projekt podróży właśnie tam, otwiera nam pole do interpretacji symbolicznych. Nasi boha­ terowie nie jadą na grzyby czy po używany aparat fotogra­ ficzny („dwa razy tańszy niż w kraju, bracie!"). Oto podczas trywialnego zgiełku decydują się oni na wyprawę do jednego z najbardziej mitycznych miejsc na naszym kontynencie. Że­ by wrażenie było jeszcze mocniejsze, decyzję tę podejmują podczas jednego z bardziej mitycznych czasów: właśnie trwa karnawał. Wawa i Brodaty postanowili wziąć udział w we­ neckim karnawale. Właściwie w tym miejscu film powinien się skończyć. Planowana przez nich podróż należy do tych, które odbywa się palcem po mapie. Oni jednak grają dalej. W przeddzień wyjazdu nasi bohaterowie ostatecznie upewniają się, że nie żartowali. Trwają zimowe ferie i pocią­ 62 gi na południe są z pewnością zatłoczone, dlatego Wawa i Brodaty umawiają się na Dworcu Wschodnim, na którym ła­ twiej będzie znaleźć wolne miejsce. Następnego dnia, późnym popołudniem nasi bohaterowie odnajdują się w zupełnie pustym pociągu do Bratysławy. Ich przedział nie należy do najczystszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Pociąg rusza. Wawa informuje Brodatego, że dostał we­ necki adres dalekiego znajomego, profesora Santa Croce. Z pewnością będzie można zatrzymać się u niego. W charak­ terze gościńca Wawa zabrał typowy product of Poland: pół li­ tra żubrówki. Nasi bohaterowie wyciągają Samochodowy Atlas Europy i zaczynają planować optymalną marszrutę. Dojadą pocią­ giem do Bratysławy, potem przebiją się autostopem przez Wiedeń, Klagenfurt i Villach, żeby wreszcie skierować się pro­ sto na południe i za dwa dni tryumfalnie przekroczyć most od­ dzielający Wenecję od reszty świata. W scenie pierwszej w banał powszedniości wkraczał nie­ samowity plan. W scenach pociągowych mamy do czynienia z procesem odwrotnym: oto romantyczna podróż zostaje skażona pragmatyzmem: należy pojechać na odpowiedni dworzec, należy zadbać o nocleg już teraz, należy ustalić tra­ sę. Ta zbyt szybka konwersja ma jednak pewien cień, a wła­ ściwie trzy cienie - dziwnie tajemnicze i napawające niepo­ kojem. Myślę tu o pustym pociągu, niezwykłym nazwisku profesora i gumie do żucia, która dla naszych bohaterów mo­ że stać się tym, czym dla głównego bohatera Kosmosu Wi­ tolda Gombrowicza był powieszony patyk, czy niewidzialne strzałki na suficie. Te trzy cienie są strzelbą Czechowa. Dzię­ ki ich odpowiedniemu ukazaniu doskonale wiemy, że w koń­ cu wystrzelą. Z drugiej jednak strony nie ma nic dziwnego w żadnym z „cieni". Całkiem normalne dla filmów drogi jest takie nada­ wanie specjalnego znaczenia zupełnie normalnym przedmio­ tom. Filmy drogi mogą istnieć tylko dzięki temu, że publicz­ ność zgodziła się oglądać zwykłych ludzi, zwykłe miejsca i zwykłe wydarzenia tak, jakby było w nich coś szczególne­ go. Codzienność jest atrakcyjna i znacząca dzięki temu, że została wybrana na element drogi. Określenie, którego uży­ łem, ów „cień" doskonale tu pasuje. Cień jest jednocześnie czymś zupełnie zwykłym i niepokojącym, wytłumaczalnym i dającym pole do popisu wybujałej wyobraźni. Przyjrzyjmy się jeszcze takiemu dialogowi: Granica Państwa. Jeszcze nawet nie Słowacja, gdyż po­ ciąg do Bratysławy jedzie przez Czechy. Noc, zima. Do przedziału wchodzi celnik Sprawdza paszporty i pyta: - Dokąd panowie jadą? - Do Wenecji - odpowiada Wawa. �W tej odpowiedzi nie ma właściwie nic nadzwyczajnego. Powiem więcej - pozornie ta odpowiedź jest prawdziwa. Dla­ czego pozornie? Otóż jest noc, zima, granica dwóch północ­ nych państw, pociąg, którego pasażerowie jeżdżą do czeskich czy słowackich kurortów. W tej sytuacji słowo „Wenecja" brzmi egzotycznie. Dwóch młodych ludzi ubranych jak na wieczorny spacer, wyposażonych w niewielkie plecaki z pewnością sobie żartuje (nie wolno nam zapomnieć o gombrowiczowskiej gumie do żucia!). Z drugiej jednak strony, Wenecja istnieje realnie i jest miastem, które należy odwie­ dzić, niekoniecznie przez pośrednictwo renomowanego biura podróży. Być może nie są więc to żarty. Jak już powiedziałem, nie interesuje mnie psychika boha­ terów. Film nie ukazywał tego w sposób, który pozwalałby na prawdopodobne dedukcje. Nie wiemy, czy celnik uwierzył Wawie. Nie wiemy nawet, czy Wawa wierzy sam sobie. Uży­ łem przed chwilą słowa „żart". Pewnie lepsze byłoby słowo „zabawa" w takim rozumieniu, jakie nadał mu Huizinga. Za­ bawa nie jest prostym przeciwieństwem powagi: „w parze tej oba terminy nie posiadają równej wartości. Zabawa jest pozy­ tywna, powaga - negatywna. Zawartość znaczeniowa powagi zostaje wyczerpana przez negację zabawy... zabawa zaś jest czymś swoistym" (Huizinga, 1985: 34). W co bawi się Brodaty z Wawą? Jest to oczywiście zaba­ wa w film. Ta podróż tak jak film wciąga ich i angażuje, jed­ nak z drugiej strony nie potrafią patrzeć na nią bez pewnego dystansu, który pozwala wyjść z kina. Problem, a może cała atrakcyjność ich sytuacji polega na tym, że zabawa w film („symulacja drugiego stopnia"?) odbywa się w realnym cza­ sie, w realnych miejscach, bez możliwości zawieszenia, bez możliwości powtórzenia ujęcia. Bratysława. Bardzo chłodny, poniedziałkowy poranek. Zawieszone nisko nad horyzontem z domów i fabryk słońce nie potrafi ogrzać spieszących się do pracy ludzi. Wawa i Bro­ daty wysiadają z pociągu i idą na przystanek. Wsiądą do pierwszego autobusu i odjadą. Następna scena: trasa wylotowa w kierunku Wiednia. Wciąż zimno, wciąż świt. Brodaty macha na przejeżdżające samochody. Następna scena: ktoś się zatrzymuje. Do samochodu podbiega Wawa. Nasi bohaterowie opuszczają przedmieścia Bratysławy. Poranna wędrówka przez Bratysławę to kolejna scena za­ wieszona pomiędzy codziennością a niecodziennością, po­ między osiadłym byciem a wędrownym stawaniem się, po­ między miastem zwykłym a miastem najniezwyklejszym. W Wenecji nie ma z pewnością fabryk, blokowisk, przed­ mieść, poranki są przyjemne, ludzie nie spieszą się do pracy. W Wenecji nie ma poniedziałków. Takie zawieszenie - spróbuję sformułować to jeszcze raz - jest z kolei zawieszone pomiędzy poważną, zaangażowaną walką, a beztroską zabawą bez celu: Znowu granica. Tym razem słowacko-austriacka. Ruch odbywa się bez przeszkód (wciąż jest poniedziałkowy pora­ nek.'). Austriacki celnik podchodzi do samochodu, którym ja­ dą nasi bohaterowie. Podstemplowanie paszportu kierowcy jest formalnością, ale kiedy Wawa na pytanie celnika odpo­ wiada: „Wenezia, Italia", samochód musi zjechać na bok do bardziej szczegółowej kontroli. Jedynym podejrzanym, choć przecież w pełni legalnym przedmiotem w bagażach naszych bohaterów jest pól litra wódki: souvenir for profesor Santa Croce. Po chwili samo­ chód jedzie dalej. Tu już niczego nie trzeba dodawać. Zabawa jest jawna: Nikt na austriackiej granicy nie może znać profesora Santa Croce, nikt nie da się nabrać na odległy cel. A jednak nasi bohatero­ wie zostają przepuszczeni, dostają stemple do paszportów. Je­ steśmy w stanie w to uwierzyć tylko dlatego, że zgadzamy się na grę w fikcję filmu. Mało tego - zaczynamy kibicować nie­ realnym bohaterom. Podnieca nas subtelna rozgrywka wspo­ mnianych wcześniej dychotomii: jaką jeszcze niecodzienno­ ścią wtargnie Wawa z Brodatym w codzienność tubylców? Ja­ ką jeszcze zabawą będą oni drażnić swoje poważne plany? „Subtelna rozgrywka dychotomii" doskonale pasuje do opi­ su wędrówki i można chyba przyjąć, że każdy film drogi opie­ ra się na podobnym schemacie. Wędrówka jest czymś amor­ ficznym, kapryśnym, przypadkowym, wybiera nieznane ścież­ ki, rozkoszuje się nieracjonalnością. Z drugiej jednak strony musi ona sprostać pewnym praktycznym wymogom, musi wy­ bierać odpowiednie miejsca na nocleg, musi zadbać o poży­ wienie, musi wreszcie dokądś zmierzać. Racjonalność jest jej wstrętna, ale niezbędna, przypadkowość miła, lecz zgubna. Wjazd na autostradę, okolice Wiednia. Zimno, wiatr roz­ wiewa resztki leżącego na polach śniegu. Wawa i Brodaty ma­ chają na nieliczne przejeżdżające samochody. Następna scena - taka sama i następna, i następna. Coraz więcej złości i rezygnacji, coraz chłodniej. Wciąż wieje wiatr. Nad głowami naszych bohaterów od czasu do czasu prze­ latuje samolot (gdzieś niedaleko jest lotnisko). Niektóre z tych samolotów lecą być może do Wenecji. W końcu Wawa i Brodaty wsiadają do samochodu jadące­ go do Wiednia. W środku - dwoje miłych staruszków, milczą­ cy kierowca i jego rozgadana żona. Kiedy dowie się, dokąd jadą nasi bohaterowie, rozgada się jeszcze bardziej, pełna en­ tuzjazmu będzie opowiadać o cudach Wenecji. Wawa nie zna niemieckiego, Brodaty posiada minimum wiedzy Z tego języka. Wypowiedzi zachwyconej austriackiej emerytki podawane są bez tłumaczenia. Nowa, przypadkowa znajoma naszych bohaterów jest, mogę chyba zaryzykowć taką interpretację, figurą widza, jest naszym ambasadorem w tym filmie. Zachwyca się ona pomy­ słem podróży do Wenecji, zachwyca się Wenecją, zachwyca­ łaby się również trzygodzinnym oczekiwaniem Wawy i Bro­ datego, gdyby tylko chciała wiedzieć cokolwiek o tym ocze­ kiwaniu. Nam również podoba się niecodzienność ich wę­ drówki. Potrzebna nam ta bajka, gdy siedzimy w kinie dosko­ nale wpisanym w dzienny rozkład zajęć, potrzebne nam świę­ to, które odpokutują za nas filmowi bohaterowie. Tymczasem codzienne problemy powoli zaczynają prze­ ważać nad niezwyczajnym uniesieniem, a brak dystansu nad beztroską: Przedmieścia Wiednia. Trasa wylotowa na Graz. Przy wjeździe na nią stoi Brodaty z Wawą. Machają na samocho­ dy, ale nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: ta sama wylotówka. Brodaty trzyma w ręku tekturę z napisem „ Venezia ". Samochody przejeżdża­ ją nie zatrzymując się. Następna scena: zrezygnowani bohaterowie ruszają w kierunku Wiednia. W tym momencie z wyciem syren zatrzy­ muje się kolo nich radiowóz. Sprawdzanie dokumentów, prze­ szukiwanie plecaków, pytania dotyczące celu podróży (odpo­ wiedź standardowa). W końcu informacja, że w tym miejscu łapanie stopu jest zabronione. Wawa i Brodaty wiedzą już, że jest to także niemożliwe. Idą na dworzec kolejowy. Następna scena: marsz przez zaspane peryferie Wiednia. Nic się nie zdarza. 63 �Następna scena: Wien Sudbahnhof. Wawa idzie do kasy i pyta o bilet kolejowy do Wenecji. Pociąg odjeżdża za kilka­ dziesiąt minut, ale Brodaty i Wawa opuszczają dworzec, wsia­ dają do tramwaju. Oto pociąg, który jedzie do Wenecji kilka godzin, zostaje zignorowany. Być może nasi bohaterowie mają za mało pie­ niędzy, aby decydować się na ten środek transportu. Wolimy jednak wierzyć, że rezygnują ze zbyt prostych rozwiązań. Dalszy przebieg podróży potwierdzi obie hipotezy. Ale nie wyprzedzajmy faktów. Na razie chcę mówić o powtarzalności. Już około pięciu razy usłyszelis'my od Wawy, że celem podróży jest Wenecja. Celnicy, kierowcy, kasjer na dworcu. Przyzwyczailis'my się już do tych słów, nie brzmią one dla nas tak egzotycznie, jak podczas pierwszej sceny. Zamieszka­ liśmy w tych słowach, tak jak zamieszkali w nich Wawa i Brodaty (w istocie tylko one i butelka żubrówki dla profe­ sora Santa Croce są gwarancją jedynego pewnego noclegu podczas ich podróży). Zmierzam jednak do czegoś innego. Te same słowa, wypowiadane w podobny sposób, budzą różne reakcje. Te kilka słów jest najprostszym probierzem emocji, najłatwiejszym sposobem określenia sytuacji, w której znale­ źli się nasi bohaterowie. Ta sama, wciąż powracająca kwestia przywodzi na myśl pracę na planie filmowym: niekończące się duble, wyrwane z kontekstu, najmniejsze atomy scen, przestają być częścią większej całości, przestają być zrozumiałe tylko dla tych, którzy widzą wszystko. Oto znaczenie fundowane jest na po­ wtarzalności, na niewidzialnej grze odcieni. Dalsza wędrówka po peryferiach. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy innej wylotówce. Dużo samochodów. Nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy kolejnej wylotówce. Jeden z nich trzyma w ręku tabliczkę z napisem „Graz". Dużo samochodów, nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: pisk opon, jęk hamulców, zdenerwowane klaksony. Z lewego pasa zjeżdża na pobocze brudny VW golf. Następna scena: Brodaty i Wawa wysiadają z brudnego golfa na podwiedeńskim parkingu. Samochód odjeżdża, nasi bohaterowie stoją pod kolorowym budynkiem o niecodzien­ nych kształtach. A tutaj inny rodzaj echa. Wydaje się (a to wrażenie będzie jeszcze pogłębione), jakby ten film posługiwał się tylko kil­ koma najprostszymi elementami, których zestawianie w odmiennych kontekstach produkuje sens. Wydaje się, jak­ by ten film skonstruowany był na zasadzie spirali. Wkroczy­ liśmy właśnie w etap, gdy spirala jest skręcana - każdy jej obrót odbywa się na niższym poziomie: oto tramwaj zamiast pociągu, oto ponowne błąkanie się po peryferiach (tym razem z drugiej, jeszcze mniej atrakcyjnej strony miasta), oto zde­ sperowana tabliczka z napisem „Graz" w miejsce beztroskiej tabliczki z napisem „Venezia". Wreszcie stacja benzynowa, na której Wawa z Brodatym spędzają kolejne bezczynne godziny. Budynek, w którym mieszczą się motel i restauracja, odbiega znacznie od autostradowych norm. Jego fantazyjna, organiczna bryła wyłożo­ na kolorowymi szkiełkami i fragmentami glazury, zwieńczo­ na krzywym dachem porośniętym brzozowym zagajnikiem jest z całą pewnością produktem pracowni Hundertwassera. Dzieła owego niekonwencjonalnego twórcy, który z czynszo­ wej kamienicy potrafi zrobić bajkowy pałac, a ze spalarni śmieci piernikową chatkę, urosły już dawno do rangi archi­ tektonicznej wizytówki współczesnego Wiednia. Codziennie tysiące turystów zmęczonych imperialną czkawką Schónbru64 nu jedzie odetchnąć wśród baśniowo kolorowych krzywizn przy Lówengasse. Nie słyszałem jednak, aby ktokolwiek zwiedzał parking położony sześćdziesiąt kilometrów od cen­ trum w kierunku Klagenfurtu. Motel w Bad Fischau nie jest zabytkiem. Spirala zatacza coraz mniej ambitne kółka. Nasi bohaterowie spędzając trzy godziny na parkingu, machając na obojętne samochody, mieli dość czasu, by przyj­ rzeć się budynkowi, który gonił ich tutaj aż z Wiednia. Nie zrobili jednak tego. Nie przyjęli jałmużny, którą łaskawie ob­ darzyła ich Wielka Kultura. Już za kilkadziesiąt godzin we­ zmą wszystko, co jest do wzięcia, nie ma więc powodów an­ gażować się w nic nieznaczące drobnostki. Nadciąga zmierzch. Brodaty i Wawa rezygnują z dalszego czekania i wyruszają na poszukiwanie noclegu. Następna scena: mrok i wycie psów. Następna scena: niewielka stacja kolejowa w Bad Fi­ schau. Zawiadowca stacji informuje, że jest ona zamykana o 22.30. Brodaty fatalną niemczyzną opowiada zawiadowcy o podróży („ wir fahren nach Venedig "). Zawiadowca mówi, Że w pobliskim miasteczku łatwiej będzie znaleźć nocleg. Kie­ dy Brodaty usiłuje kupić bilety do Wiener Neustadt, zawia­ dowca (umundurowany!) macha lekceważąco ręką i mówi, że 0 tej porze w pociągach nie ma kontrolerów. Następna scena: Wiener Neustadt. Brodaty i Wawa śpią w poczekalni. Następna scena: człowiek o wyglądzie żołnierza Wehr­ machtu pokazując na zegarek, każe naszym bohaterom opu­ ścić poczekalnię. Jest 24.15. Na dworze mróz. Kolejarz mówi coś jeszcze. Zaspany Brodaty nie rozumie od razu. Kolejarz powtarza: „do otworzenia poczekalni możecie spać w pocią­ gu stojącym na bocznicy". Następna scena: Brodaty i Wawa śpią w komfortowym, zu­ pełnie pustym pociągu. W ten sposób wróciliśmy do pustego pociągu. Ten jest czystszy, lepiej ogrzewany, spokojniejszy od tego pierwsze­ go. Ma tylko jedną wadę - nie jedzie. Od kiedy nasi bohate­ rowie zaczęli traktować poważnie swoją wyprawę, od kiedy spirala zaczęła się zwijać, a racjonalność tryumfować nad nieracjonalnością, podróż stała się piekłem ze wszystkimi je­ go niemożliwościami w konsekwencji. Następnego dnia Wawa i Brodaty pobłądzą trochę po oko­ licach industrialnego Wiener Neustadt, a nie znalazłszy moż­ liwości wydostania się stamtąd autostopem, wrócą na dwo­ rzec i z wielu absurdalnych opcji wybiorą tę najbardziej ab­ surdalną - pojadą pociągiem na Węgry, a więc cofną się, roz­ poczną błądzenie. Jednak zanim tego dokonają, zapłacą je­ szcze jeden haracz rzeczywistości, która wciąż jest trochę obrażona na to, że wędrówkę chcieli zmienić w wycieczkę: Granica austriacko-węgierska. Przeszukiwanie plecaków, standardowe odpowiedzi na standardowe pytania: Wenecja, profesor Santa Croce, dokładne sprawdzanie paszportów. Wreszcie celnik wręcza Brodatemu ankietę do wypełnienia. W ankiecie znajdują się m.in. następujące polecenia: napisz swoje nazwisko, datę i miejsce urodzenia oraz imię; pokaż ile pieniędzy masz przy sobie; pokaż stronę czternastą swojego paszportu; wśród wypisanych liczb podkreśl liczbę 49; nary­ suj dwa kola i prostokąt... Przy ostatnim poleceniu Wawa 1 Brodaty wybuchają śmiechem. Mamy więc wreszcie spotkanie ze Sfinksem. Jest to oczy­ wiście Sfinks na opak (nasi bohaterowie cofają się!). Nie dość, że jego pytaniom daleko do oryginalności i subtelności pierwowzoru, to jeszcze zasadza się on na wychodzących, a nie na wchodzących. Jakakolwiek próba racjonalizacji po- �czynań celników prowadzi do jeszcze większego absurdu: sprawdzali, czy Brodaty rzeczywiście jest Polakiem (a nie kurdyjskim, peruwiańskim czy libijskim terrorystą)? Dlacze­ go jednak swój test przeprowadzali na Słowianinie, a nie na Wawie, który jest ewidentnym pół-Azjatą? Odwrócony Sfinks wpuszcza do odwróconego świata. Rozpoczyna się podróż lokalnymi pociągami przez Wę­ gry. Oto Wawa i Brodaty siedzą w zatłoczonym przedziale drugiej klasy. Wokół nich - jadący tylko kilka stacji, posługu­ jący się absolutnie nieczytelnym językiem tubylcy. Ciężko tu nawet mówić o obcości. Nasi bohaterowie wydają się przybyszmi z kosmosu, Wenecja - odległą galaktyką. Dopiero z ta­ kiej perspektywy można doświadczyć całej niesamowitości miasta, do którego Wawa i Brodaty właściwie nie zbliżyli się przez cały dzień podróży. „Dopiero tutaj", ale z drugiej stro­ ny „już tutaj". Gdyby podróż odbywała się autobusem, albo, co gorsza, samolotem, ceną za wygodę i pewność byłby za­ nik niezwykłości. Wenecja ograniczyłaby się do napisów na dworcu, rachunków hotelowych i przepisowego spaceru po San Marco. Dzięki szeregowi zmyślnie nieprzemyślanych de­ cyzji Wawa i Brodaty już teraz uczestniczą w weneckim kar­ nawale: dokładnie w momencie, gdy InterCity z Wiednia wjeżdża na dworzec Santa Lucia, nasi bohaterowie siedzą w barze na stacji o niewymawialnej nazwie: Wieczór, dworzec kolejowy w Zalaegerszeg. W dworco­ wym barze siedzą Wawa i Brodaty. Dokoła nich anonimowi Węgrzy prowadzą życie towarzyskie - piją, jedzą, rozmawia­ ją z barmanką, grają w jednorękiego bandytę. Wawa i Bro­ daty nad piwem rozmawiają o swoich licealnych przeszłos'ciach. Następna scena: pociąg do Redics. W składzie o pojemno­ ści tramwaju, na drewnianych ławeczkach siedzi kilkanaście zmęczonych osób. Za oknami ciemno. Brodaty wpatrzony w tę ciemność, Wawa ogląda podłogę. Następna scena: Stacja w Redics. Prawie zupełna ciem­ ność. Wawa i Brodaty ruszają w kierunku granicy węgiersko-sloweńskiej. Następna scena: Wawa i Brodaty mijają sznur ciężarówek oczekujących na odprawę. Następna scena: Granica. Słoweński celnik dokładnie ogląda bagaże naszych bohaterów. Kiedy już dowie się o ce­ lu podróży i profesorze Santa Croce, zapyta: - A pik-pik macie? Wawa z Brodatym niepewnie patrzą po sobie. Okazuje się, Że pik-pik wraz z odpowiednim gestem sugerującym strzy­ kawkę oznacza w języku słoweńskich celników narkotyki. Na­ si bohaterowie wybuchają śmiechem. Celnik sugeruje, że bez odpowiedniej ilości pieniędzy nie zostaną wpuszczeni do Włoch. Następna scena: Wawa i Brodaty stoją pod latarnią i ma­ chają na przejeżdżające samochody. Obok stoi radiowóz. Po kilku minutach policjanci przywołują do siebie naszych boha­ terów i żądają okazania dokumentów. Mają wielkie trudności z zapisaniem danych osobowych. Karnawał trwa. Nie ma tu już mowy o wtargnięciu nieco­ dzienności w zwyczajność. Sytuacja z początku podróży ule­ gła bilateralizacji. Pasażerowie pociągu do Redics wyglądają na wspólników Wawy i Brodatego. Ich niezrozumiały język jest językiem na opak, karnawałowym językiem, który nie służy komunikacji, lecz jedynie robieniu odpustowego hała­ su. Ich zwyczajne zachowanie i proste tobołki w pociągu do Wenecji, ich wysiadanie z tego pociągu na stacji Nagylengel jest wywrotowym żartem. Słoweński celnik używający dzie­ cinnego języka na określenie zjawisk wcale nie dziecinnych też nie może być brany na poważnie. Tak samo policjanci, którzy w nieruchomej scenie parodiują filmowe pościgi, a później parodiują samych siebie, nie potrafiąc zapisać da­ nych osobowych Wawy i Brodatego. Oczywiście uczestnikami tego karnawału są nie tylko co­ raz dziwniejsi tubylcy. To przecież my, przyzwyczajeni już przez Wawę i Brodatego do niezwykłości, skłonni jesteśmy zauważać święto tam, gdzie funkcjonariusz widzi codzienne obowiązki spełniane raz lepiej, raz gorzej. Powiem może ina­ czej: nie tyle „zostaliśmy przyzwyczajeni do niezwykłości", co odzwyczajono nas od zwykłości. Naturalny skutek ubocz­ ny wszelkich wędrówek zbliża je pod tym względem do święta. Ciągłe zmienianie waluty, portrety z banknotów prze­ wijające się w tempie teledysku, zmiany tablic rejestracyj­ nych samochodów, które nie zatrzymują się dla naszych bo­ haterów, zmiany umundurowań policjantów, celników, kon­ duktorów, zmiany języków, w których umundurowani wypo­ wiadają swoje niezmienne kwestie, coraz to nowe stemple kontroli granicznej... kalejdoskop, bezustanne naruszanie równowagi. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Lindava, miasteczko niedaleko granicy, noc. Wawa i Bro­ daty śpią na ławkach pod dworcem autobusowym. Następna scena: wciąż noc, Wawa i Brodaty wsiadają do autobusu kursowego do Lubiany. Kierowca żąda dużej kwoty pieniędzy. Nie starcza miejscowej waluty, Wawa dopłaca w markach niemieckich. Następna scena: Dworzec w Lublanie, słoneczny, ciepły poranek. Wawa pyta: „co teraz?". Brodaty odpowiada: „naj­ pierw będziemy przez dwie godziny błąkać się po mieście, później przez następne dwie godziny będziemy szukać dobre­ go miejsca na wylotówce, przez następne trzy będziemy próbowali złapać stop, a na końcu wrócimy na dworzec i po­ jedziemy pociągiem ". Nasi bohaterowie idą od razu na dwo­ rzec. Pociąg odjeżdża za kilka godzin. Można zwiedzić miasto. Następne sceny: widoczki z Lubiany. Urokliwe kamieni­ ce, rzeka wijąca się elegancko przez zabytkową dzielnicę, targ owocowy, uśmiechnięci ludzie, przedwczesny wybuch wiosny. Następna scena: peron dworcowy, Wawa i Brodaty idą do pociągu. Nagle z jazgotem pasterskich dzwonków, na peron położony kilkadziesiąt metrów od tego, na którym znajdują się nasi bohaterowie, wpada grupa karnawałowych przebie­ rańców (w zgodzie ze wszystkimi etnograficznymi normami: futra na lewą stronę, pomalowane na czarno twarze, paster­ skie akcesoria). Wawa bierze do ręki aparat fotograficzny, chwilę się waha, po czym, nie zrobiwszy zdjęcia, wchodzi do pociągu. Brodaty i Wawa zbliżyli się do Wenecji na wyciągnięcie ręki. Jest już słońce, woda, karnawał. Jest także bilet na po­ ciąg i są oni w tym pociągu. Wydaje się, że podróż została odbyta. Pokonano odpowiednią ilość piętrzących się trudno­ ści, zdobyto odpowiednią ilość stempelków, odpowiednio często powtarzano nazwę Miasta, odpowiednio często zanu­ rzano się w nieracjonalności. Na dobrą sprawę nasi bohatero­ wie powinni teraz zgubić swoje bilety, albo wręcz świadomie pozbyć się ich w jakiś z premedytacją nieekonomiczny spo­ sób. Nie robią tego. Wsiadają do wygodnego, niemal zupeł­ nie pustego pociągu i zaczynają kontemplować coraz bardziej śródziemnomorskie krajobrazy. Kiedy na dworcu w Lublanie pojawiła się grupa karna­ wałowych przebierańców, mieliśmy nadzieję na brak happy 65 �endu. Nasi bohaterowie zatrzymali się nawet, aby obejrzeć to niecodzienne zjawisko w jakże niecodziennej scenerii. Nie tylko zresztą scenerii... Także czas był niezwyczajny. Trzy minuty do odjazdu pociągu. Tak jakby ktoś' chciał za­ trzymać podróżnych, pokazać palcem: „to tu". Kolejny symbol-niesymbol, kolejna gombrowiczowska anomalia. Wawa wyciągnął nawet aparat fotograficzny, ale świadom nieuchwytności chwili zrezygnował ze zdjęcia. Zresztą być może zrezygnował z niego, gdyż znajdował się o kilka pe­ ronów za daleko od miejsca akcji, aby zdjęcie było udane. Najbardziej jednak prawdopodobne jest to, że Wawa nie zrobił zdjęcia, gdyż uznał, że nie wytrzymałoby ono konku­ rencji ze zdjęciami, które już za kilka godzin będzie mógł robić w Wenecji... Gwizd. Pociąg odjeżdża. Za oknami góry, pola, wioski, błękitne niebo. Brodaty mówi: „krajobrazy są coraz bar­ dziej śródziemnomorskie". Następna scena: „pociąg wjeżdża na stację Villa Opicina. Włochy. Wchodzą celnicy. "S ... zmiany umundurowali... в Celnicy podchodzą do Wawy i Brodatego, pytają o cel podróży, 0 bagaż... ...zmiany języków , | < 1 6 079 8 Ю | w których umundurowani wypo­ »6 wiadają swoje niezmienne kwe­ Nr stie... ...o pieniądze... I ...banknoty przewijające się w tempie teledysku... I ...w końcu celnicy każą Wawie 4 1 Brodatemu zabrać wszystko z pociągu i prowadzą ich na po­ sterunek. ...kalejdoskop, bezustanne I l i naruszanie równowagi. I! h i 1 1 3 0 - 0 2 - 9 8 0] i 5 5 I! Na dworcowym posterunku roi się od policjantów. Niektórzy z nich noszą kurtki z napisem „polizia " wydrukowanym w lu­ strzanym odbiciu. Wawa i Brodaty muszą oddać paszporty, następnie umundurowana kobieta o ostrych rysach twarzy prowadzi ich do średniej wielkości celi oświetlonej mocno ja­ rzeniówką. W areszcie przebywa już dwóch innych mężczyzn - zdziwiony Słowianin i zdenerwowany południowiec - obaj wyłącznie włoskojęzyczni. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin sie­ dzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po celi. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Za ścianą słychać odjeżdżający pociąg. Następna scena: blond policjantka o ostrych rysach wpa­ da do celi i krzyczy coś po włosku do Wawy i Brodatego, po­ kazując na tabliczkę informującą o zakazie palenia. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Wchodzi policjantka (wciąż ta sama), po­ kazuje na Brodatego. Każe mu iść ze sobą. 66 Następna scena: Korytarz. Policjantka pyta się Brodate­ go, czy ten mówi po włosku. Brodaty kiwa przecząco głową. Policjantka zaczyna mówić dużo i ostro po włosku, wtrącając czasem źle wymawiane angielskie słowa. Jej wypowiedź nie jest tłumaczona. Później każe podpisać Brodatemu jakiś do­ kument. Następna scena: Wawa i Brodaty prowadzeni są pod eskortą do pociągu w kierunku Lubiany. Nasi bohaterowie wsiadają do środka, policjantka oddaje im paszporty, pociąg odjeżdża. Wawa ogląda swój paszport. Na jednej ze stron widnieje starannie przekreślony długopisem stempel włoskiej kontroli granicznej. I w ten sposób happy end nie odbył się. Nie będzie Wene­ cji, nie będzie karnawału, choć przecież tak naprawdę było już i jedno, i drugie. Nie potrzeba być wyjątkowo wnikli­ wym, by przebraną za mężczyznę kobietę, czy napisy wspak dopa­ sować do tej karnawałowej ukła­ danki, którą ukazywałem już wcześniej. Także profesor Santa Croce, o którym nasi bohaterowie wspominali na tylu granicach, po­ jawił się wreszcie namacalnie, choć przewrotnie w postaci odmownego świeckiego krzyżyka w ich paszportach. Wszystkie te symbole, które pojawiają się, znikają i pojawiają ponownie w zmienionej formie, dialogują ze sobą na coraz bar­ dziej niewyobrażalnych pła­ szczyznach, prowadzą nas coraz to nowymi meandrami sensów, a więc wszystkie te symbole, którymi operował opowiedziany przeze mnie film, mają jedną wspólną cechę. Otóż na dobrą sprawę nie są one wcale symbo­ lami. Każdy ze wspomnianych przeze mnie obrazów daje się racjonalnie wyjaśnić i umie­ ścić w profanicznej rzeczywistości, która jest domeną utylitaryzmu, a nie symbolu. W związku z tym przywołajmy po­ nownie Gombrowicza: „Jeszcze w związku z Kosmosem: z bezmiaru dziejących się zjawisk wokół mnie, wyławiam jedno. Spostrzegam, na przykład popielniczkę na moim stole (reszta przedmiotów na stole usuwa się w niebyt). Jeśli zdołam uzasadnić, dlaczego popielniczkę akurat za­ uważyłem ('chcę strząsnąć popiół z papierosa'), wszystko jest w porządku. Jeśli spostrzegłem popielniczkę przypadkowo, bez żadnej intencji, i nie wracam do tego spostrzeżenia, też wszystko jak trzeba. Jeśli jednak, zauważywszy to zjawisko bez znaczenia, po­ wrócisz do niego po raz drugi... biada! Dlaczego znów ją za­ uważyłeś, jeśli bez znaczenia? Ach, więc jednak coś znaczy dla ciebie, jeśli powróciłeś?... Oto, jak przez sam fakt, że bezprawnie skupiłeś się na tym zjawisku o sekundę dłużej, rzecz ta już zaczyna się wyróżniać, staje się znamienna... Nie, nie (bronisz się) to zwykła popielniczka! - Zwykła? Dla­ czego bronisz się przed nią, jeśli zwykła? Oto jak zjawisko staje się obsesją. �Czy rzeczywistość z istoty swojej jest obsesjonalna? Wo­ bec tego, że światy nasze budujemy kojarząc zjawiska, nie zdziwiłbym się, gdyby u prapoczątku czasów było skojarze­ nie dwukrotne. Ono wytycza kierunek w choasie i jest począt­ kiem ładu" (Gombrowicz 1988b: 204). Patrzyliśmy o sekundę za długo na dziwne nazwisko we­ neckiego profesora, na pusty pociąg, na ludzi przebranych w mundury i oto z bezmiaru zjawisk bez znaczenia (wszystko nie może mieć znaczenia!) wyłania się sensowna całość - ko­ smos drogi. W innym miejscu w Dziennikach Gombrowicz podaje receptę na swoją literaturę. Otóż po „wejściu w sferę snu" należy zacząć pisać „pierwszą lepszą historię, jaka przyjdzie do głowy". Z zapisanych 20 stron wyławia się „mo­ że kilka zdań, które wydają się podniecające. W oparciu o te zdania pisze się kolejne 20 stron, aż z bezmiaru metafor za­ cznie wyłaniać się „szyfr właściwy", kosmos książki rządzą­ cy się swoją własną żelazną logiką. Na koniec Gombrowicz daje następującą radę: .jednakże cała rzecz w tym, abyś, pod­ dając się w ten sposób biernie dziełu, pozwalając, aby stwa­ rzało się samo, nie przestał ani na chwilę nad nim panować (...) W rezultacie: pomiędzy tobą a dziełem powstaje walka, taka jak pomiędzy woźnicą a końmi, które go ponoszą" (Gombrowicz 1988a: 124). O podobnym niekontrolowano-kontrolowanym kłuciu się sensu pisze Italo Calvino w odniesieniu do mitu: „może on [bajarz plemienny] bez przeszkód dokonywać kombinacji z jaguarami i tukanami [oraz innymi postaciami z puli ogra­ niczonej przez codzienne postrzeganie - K.C], tak długo, jak jedna z tych niewinnych historyjek nie odsłoni raptownie wstrząsającej tajemnicy: mitu, który powinien być ujawniony w sekrecie, w świętym miejscu" (Calvino 1992: 99). Nieskrę­ powana zabawa mająca na celu wybadanie, „jak dalece słowa daje się łączyć ze sobą", prowadzi do tego, że któraś kolejna bajka odkrywa nam prawdę spoza dotychczasowego słowni­ ka, odsłania tajemnice bytu. Z bezmiaru możliwych opowie­ ści wyłania się kosmos niemożliwego mitu. Na film, jako medium doskonale nadające się do neomitologizacji, zwracał uwagę nie tylko Jurij Łotman, ale to on na­ pisał słowa, które doskonale nadają się na zamknięcie tego chyba już zbyt długiego cyklu cytatów: „nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału od form krańcowo rodzajo­ wych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarza­ niem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu, nie stapiają się tak organicznie, przezierając przez sie­ bie nawzajem" (Łotman, 1983: 6). W filmie, który opowie­ działem, przez codzienne zdarzenia, sceny rodzajowe prze­ ziera głębszy sens, zużyte gumy do żucia i umundurowane kobiety stają się częściami symbolicznego kompleksu. Z bezmiaru prawdopodobnych bytów dnia dzisiejszego wyłania się nieprawdopodobny kosmos mistycznej wędrówki. Film, to mówiłem na samym początku, balansuje między codziennością i niecodziennością. Po kilku powyższych cyta­ tach to balansowanie nabiera nowego znaczenia. W „subtel­ nej rozgrywce dychotomii" odnajdujemy wędrówkę ku nie­ spodziewanym, zaskakującym sensom. Mamy więc już dwie wędrówki. Podczas tej pierwszej, materialnej, nasi bohatero­ wie błądzili, odczuwali głód i zmęczenie, aż wreszcie, w Vil­ la Opicina, musieli skapitulować. Druga wędrówka, jasna i spójna, zakończyła się tryumfalnie w mitycznej Wenecji. Je­ szcze raz przywołajmy Calvino: „oto najmłodszy syn zabłą­ dził w lesie. Widzi w oddali światło, wędruje, wędruje... Baśń rozwija się zdanie po zdaniu. W jakim kierunku? Aż do punktu, gdy coś niewypowiedzianego jeszcze, ledwie prze­ czuwanego, zjawi się nagle, chwyci i niby wiedźma-ludożerczyni rozszarpie na kawałki" (Calvino 1992: 98). Mamy więc trzy wędrówki! Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej do­ konanym w taki sposób, by przy całej fizyczności udało się zachować mityczne głębie drugiej. Może należy usystematyzować tę wyliczankę. Pierwsza wędrówka to życie, domena jaguarów, tukanów i najmłod­ szych synów. Druga odbywa się w świecie sensów, możemy ją przedsięwziąć tylko pośrednio, dzięki którejś z dwóch po­ zostałych. Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej. Dzięki niej bezmiar tukanów staje się opowieścią, w niej świat co­ dziennego postrzegania i świat niecodziennych znaczeń znaj­ dują wspólny punkt, w niej oba te odległe światy „przeziera­ ją przez siebie nawzajem". Jak to się ma do opisywanego przeze mnie filmu? Gdzie w tym przypadku szukać pierwszego członu triady? Mamy pewien kompleks sensów, mamy opis wędrówki, ale nie ma­ my życia (jeśli nie liczyć otaczającego nas bezmiaru, który oczywiście nie może być brany za wędrówkę w sensie do­ słownym). Może więc czas zrzucić jedną z masek i zdradzić pewną tajemnicę. Otóż opisywany przeze mnie film nie ist­ nieje. To znaczy istnieje (właśnie zaczął istnieć, skoro dotar­ łeś, Czytelniku, aż do tego miejsca), nie istnieją wszakże żad­ ne jego fizyczne nośniki. Film, który opisałem, odbył się ja­ ko rzeczywista podróż w lutym 1998 roku. Wszystkie opisa­ ne powyżej wydarzenia miały miejsce kilka miesięcy temu, ale do tej pory zaprzątają one myśli mnie oraz mojemu towa­ rzyszowi podróży. Pewien szczególny splot niekoniecznie szczególnych obrazów, pewne „podwójne spostrzeżenia" sprawiły, że najlepiej było mi opowiedzieć tę podróż jako film o podróży. Ostatnia scena. Po szeregu migawek z Lubiany, nocnych pociągów i Budapesztu nadszedł czas na ostatnią scenę. Sturovo, stacja na węgiersko-słowackiej granicy. Nadjeżdża po­ ciąg z Budapesztu do Warszawy. Nasi bohaterowie wsiadają do środka. Pociąg jest praktycznie pusty. Wybierają więc pierwszy lepszy przedział. Ich przedział nie należy do najczy­ stszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Jest jeszcze jeden powód, dla którego użyłem filmowej maski. Otóż część przygód, których doświadczyliśmy, nie mieści się w szufladce z napisem „prawdopodobne formy by­ tu". To, co w fikcji kina wydaje się możliwe, nie musi być za­ akceptowane w opowieści o faktach. Postanowiłem zrezygno­ wać z praw własności do przeżycia, aby ocalić ważkość meta­ for, które przecież nie są moje, przychodzą bowiem z jakiegoś „poza". Nie ja pierwszy tak postąpiłem: Śmierć w Wenecji jest ważna dlatego, że jest fikcją, a przecież: nic nie zostało zmyślone: przechodzień spotkany koło cmentarza Północnego w Monachium, ponury statek odpływający z Poli, sędziwy fircyk, podejrzany gondolier, Tadzio i jego rodzina, wyjazd, który nie doszedł do skutku z powodu zamiany bagaży, chole­ ra, uczciwy urzędnik biura podróży, złośliwy śpiewak uliczny i cokolwiek by jeszcze przytoczyć..." (Mann, 1971: 52). Gdyby Tomasz Mann wspominał jedynie swoją podróż, zapadłaby nam w głowie jej niesamowitość, ale nie doświad­ czylibyśmy tajemnicy, która zostałaby własnością jedynego podróżnika. Dopiero wciągnięcie nas w wędrówkę, uczynie­ nie z nas wspólników, którzy na równi z pisarzem biorą udział w interpretacyjnej przygodzie, sprawia, że tajemnica staje się także naszym udziałem. Poza tym powieść czy film (a nawet opis filmu) pozwala ustrukturyzować paradę ele­ mentów, nadać wydarzeniom rangę symboli. Poddając się 67 �biernie dziełu, nie przestawajmy nad nim panować! I wre­ szcie, czego najlepszym przykładem jest powieść Manna, trzecia wędrówka daje nam szansę dotrzeć tam, gdzie wę­ drówka pierwsza przestałaby istnieć. Żaden z bohaterów opisywanego przeze mnie filmu nie zginął. Ani w filmie, ani w rzeczywistości. Być może urato­ wała ich/nas umundurowana blondynka o ostrych rysach, być może śmierć czekała w Wenecji. Przekreślony stempel wło­ skiej kontroli granicznej uratował nie tylko Wawę i Brodate­ go. Uratował on również Wenecję, której z całą pewnością najlepiej robi kontemplowanie z odległości. Mit najniezwyklejszego miasta nie starł się z ponurą rzeczywistością, wciąż można wierzyć, że nie ma tam nieprzyjemnych poniedział­ ków ani ludzi spieszących się do pracy. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Jej celem zaś jest to, co niezmien­ ne. Ten cel został osiągnięty i cała przygoda odpłynęła do krainy sennych marzeń, w której nic już jej nie grozi. Zdublo­ wana guma do żucia sugeruje ostateczny powrót - nasi boha­ terowie zatoczyli koło, nic się nie wydarzyło. Warto jednak podkreślić, że ów tajemniczy artefakt oble­ piał raz ścianę pociągu do Bratysławy, a za drugim razem od­ naleziono go w pociągu z Budapesztu. Nastąpiły niewidzial­ ne przesunięcia. To, co postrzegamy jako koło, jest w istocie spiralą. To, co wydaje nam się starym porządkiem, jest w istocie nowym chaosem: „...akcja polega na tym, że insy­ nuują się pewne kształty z początku embrionalne, stopniowo coraz wyraźniejsze (...) i za każdym razem kształt zapada się w chaos" (Gombrowicz, 1992: 64). Tak jak Wenecja rozpłynęłaby się zaraz po wjeździe po­ ciągu na dworzec, tak film zniknąłby, gdyby udało mi się go zinterpretować. Podejmowane przeze mnie próby mogą mnie tylko zbliżyć do sedna, ale zawsze w ostatniej chwili zostaję deportowany do kraju istniejących słowników. Metafora, mit, film, podróż do Wenecji, czy wreszcie życie rozciągają się aż po miejsca, do których nasz język nie sięga. Ta kryjówka oca­ la to, co najważniejsze, a nas zmusza do ciągłego ruchu, do ciągłego balansowania na krawędzi. Powiedziałem film, powiedziałem życie. Teraz powiem o trzecim, najważniejszym powodzie, dla którego naszą podróż opisałem właśnie w ten sposób. Ale najpierw - ostat­ ni cytat: „aktor sceniczny sam prezentuje publiczności swój kunszt, natomiast kunszt aktora filmowego prezentowany jest publiczności za pomocą aparatury. To ostatnie ma dwojakie konsekwencje. Aparatura pokazująca publiczności grę aktora filmowego nie ma powinności respektowania tej gry w jej to­ talności. Pod kierunkiem kamerzysty ustosunkowuje się do niej na bieżąco (...), gra aktora zostaje poddana rozlicznym testom optycznym (...). Druga konsekwencja polega na tym, że aktor filmowy, ponieważ - w przeciwieństwie do aktora scenicznego - nie on sam prezentuje publiczności swoją grę, podczas występu nie może dopasowywać swojej gry do reak­ cji publiczności. Z tego względu publiczności zostaje narzu­ cona postawa oceniającego, nie obciążona jakimkolwiek oso­ bistym kontaktem z aktorem. Publiczność wczuwa się w ak­ tora wczuwając się w jego aparat" (Benjamin,1975: 79) Tyle Benjamin. A ja zastanawiam się, dlaczego mająca ponad dwa tysiąclecia metafora życia jako teatru nie znala­ zła konkurentki w postaci: „życie to cinema". Dlaczego ki­ no, które w krótkim czasie pokonało teatr w walce o władzę nad zbiorowymi wyobrażeniami, do tej pory nie potrafi we­ drzeć się do tej najważniejszej, egzystencjalnej metafory? Dlaczego Sofoklesowi, Szekspirowi, Goffmanowi i wielu innym przeciwstawione jest tylko owo proste: „tak, jak w kinie"? Mówiąc „tak, jak w kinie", stwierdzamy pewną anoma­ lię, zauważamy, że wydarza się coś, co łatwiej nam zaak­ ceptować jako filmową fikcję niż część naszego realnego życia. Metafora „teatralna" dotyczyła roli, człowiek miał tu być aktorem, który odgrywa swoje kwestie na scenie świa­ ta. W filmie nie kreuje się roli. Tworząc film odgrywa się pewne sceny w dość przypadkowej kolejności. Niektóre z tych scen powtarza się wielokrotnie z niewielkimi zmiana­ mi. Ostateczny produkt jest przede wszystkim efektem pra­ cy montażysty, który z wielu kilometrów chaotycznej taśmy tworzy znaczącą sekwencję. Gdyby metaforę „teatralną" poszerzyć o metaforę „filmową", byłoby to poszerzenie in­ tegralnej kreacji o dezintegrującą reprodukcję, auratycznej roli o przypadkowy montaż, cudownej totalności o testowa­ nie na bieżąco, znaczenia fundowanego na niepowtarzalno­ ści o znaczenie fundowane na powtarzalności, bezpośre­ dniego kontaktu z człowiekiem o kontakt z kulturową apa­ raturą. Życie to cinema. Opowiedziałem wam film. PS. Kolejną pointę do opowiedzianej przeze mnie historii napisało Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Nowym Sączu. Dwa miesiące po powrocie z podróży do­ stałem list od tejże instytucji. W liście tym wzywa mnie się do zapłacenia mandatu za jazdę bez ważnego biletu „kursem nr 243" w dniu 11.02.1998. Problem polega na tym, że tego dnia znajdowałem się w drodze powrotnej z Lubiany do Bu­ dapesztu, w związku z czym nie mogłem jechać jednocześnie z Krakowa do Krynicy Górskiej. Szybko zorientowałem się, że gapowicz musiał posługiwać się którymś z moich wcze­ śniej zaginionych dokumentów. Po chwili jednak odrzuciłem to wytłumaczenie, jako niezbyt atrakcyjne. Teraz już wiem, że w połowie lutego byłem w Krynicy, a podróż do Wenecji odbyłem tylko na ekranie. Gdzie jest ten ekran i czym on jest? Na te pytania z pewnością nie odpowie mi ani PKS No­ wy Sącz, ani włoscy celnicy. BIBLIOGRAFIA Benjamin W. 1975 Dzieło sztuki w dobie wytwórca, Poznart. Calvino I. 1992 Kombinaloryka a mit nr Gombrowicz W. 1988a Dziennik 1953-1956, Gombrowicz W. 1988b Dziennik 1961-1966, 68 reprodukcji technicznej, [w:] Twórca, jako w sztuce opowiadania, „PSL Konteksty", Kraków. Kroków. Gombrowicz W. 1992 Dziennik 1967-1969, Kraków. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Warszawa. Łotman J. 1983 Semiotyka fdmu, Warszawa. Mann T. 1971 O sobie, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eeac96093b620b33647e8ae2c418b29c.pdf 6dc07394b86e9c2db173528a0223e140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2472 Title A name given to the resource Jak nie umiera królewna Schiffer / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.60-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak nie umiera królewna Schiffer Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Krzysztof Cibor The situation has literally become definitive - not finite, infinite, or defined but definitive J. Baudrillard, L'illusion de la fin: ou La greve des evenements (cytat z sieci Internetu) Ahmedowi Śmierć w reklamach jest. Pojawiła się jakiś' czas temu i, jak są­ dzę, będzie pojawiała się coraz czes'ciej. Kiedyś'jej nie było, ale już jest (absolutna nowość!!! - wołają jak zwykle reklamowe slogany.)Trudnos'ci, jakie wiązały się z zawłaszczeniem śmierci przez topikę tej najbardziej ekspansywnej Gebrauchkunst, są stosun­ kowo proste do określenia. Lęk przed śmiercią i próby jego przezwy­ ciężenia to najbardziej elementarne i uniwersalne atomy kultury. Skoro każdy może go zrozumieć, skoro zapładnia on ludzką wyobra­ źnię od zawsze, cóż bardziej oczywistego nad wykorzystanie śmier­ ci w reklamie?! Agencje marketingowe unikały jednak długo tego te­ matu, zdając sobie sprawę, że straszenie plamą na bluzce, niepowo­ dzeniem u dziewcząt, czy nawet niepewną przyszłością dzieci posia­ da ciężar gatunkowy zupełnie nieporównywalny z tym, jaki ma stra­ szenie śmiercią. Oczywiście sformułowanie „straszenie" użyte jest tu zdecydowanie na wyrost. Reklamy nie są straszakami, nie terrory­ zują swoich odbiorców, sygnalizują jedynie, że pewne potrzeby mo­ gą być zaspokojone za pomocą reklamowanych produktów. Ukazu­ ją w tym celu reklamowego everymana w sytuacji braku czy straty, po czym dostarczają mu idealny środek, absolutną nowość, rewela­ cyjny preparat i od tej pory wszyscy (którzy staną się posiadaczami) żyją długo i szczęśliwie. Reklamowy raj nie jest jednak rajem nie­ śmiertelnych. Nie można obiecywać wieczności tym, którzy kupią pastę do zębów. Śmierć jest nieunikniona i ostateczna. Nie da się re­ klamować samochodów wołając memento mori, dlatego też lepiej nie mówić na ten temat nic. Wystarczą zdrowe zęby, lśniące włosy, zgrabna sylwetka i zadowolona z margaryny rodzina. Śmierć jednak w reklamach jest. Zakamuflowana, przezwycię­ żona, na niby, ale jest. Chciałbym tu pisać o trzech spotach, które obejrzałem niedawno w TVP. Pierwszy z nich, z najbardziej oczy­ wistymi odniesieniami, to reklamówka batoników Mars. Oto ponu­ ry, skalisty i odludny krajobraz. Widzimy dwóch smutnych Indian starego i młodego - wspinających się na jakieś wzniesienie. „Wspa­ niały dzień na śmierć, synu" - mówi w pewnym momencie starszy do młodszego. Jego słowa wypowiedziane „po indiańsku" rozumie­ my dzięki podpisom - jak w dobrym etnograficznym filmie nie ma tu lektora. Następna scena również odwołuje się do uniwersalnego etnograficznego backgroundu - stary Indianin leży z zamkniętymi oczyma, młody przygotowuje mu podróż do krainy wiecznych ło­ wów, tańczy, śpiewa, wznosi modły. Przejście właśnie ma nastąpić, gdy nagle z kieszeni młodego wypada charakterystyczny batonik. Martwy już, wydawałoby się, stary Indianin łypie w jego kierunku okiem, po czym informuje młodszego, że zapragnął spotkania z Białym Kwiatuszkiem - najprawdopodobniej wioskową piękno­ ścią. Uroczysta ceremonia zostaje przerwana, dwaj wciąż żywi In­ dianie schodzą z góry, lektor informuje nas, że „Mars krzepi". Drugi spot opowiada historię współczesnego bonvivanta, który żując gumę mknie eleganckim kabrioletem przez wspaniałe gór­ skie przełęcze. Historia nie jest zbyt długa („żyj szybko, umieraj młodo" - chciałoby się powiedzieć). W pewnym momencie hamul­ ce odmawiają posłuszeństwa (już wiemy, że nie jest to reklama sa­ mochodu) i wóz naszego bohatera zaczyna mknąć w stronę przepa­ 60 Thomalaque ści. Młodzieniec smutnieje. Lektor bezbłędnie odczytuje jego tro­ ski w ostatniej chwili ekskluzywnego życia: „szkoda - jeszcze tak wiele smaku, a tak mało czasu". Chodzi oczywiście o gumę do żu­ cia, której wartości smakowe mogą przeżyć swojego konsumenta. Na szczęście, jak w kreskówkach, okazuje się, że tuż pod skalną krawędzią rosło solidne drzewo, na którym osiadłszy bohater rekla­ my może spokojnie dożuć do końca gumę, która „smakuje dłużej". I wreszcie ostatnia reklamówka. Znowu odludzie, tym razem pustynia, jakiś doświadczalny poligon. Wokół samochodu kręcą się ludzie w białych kombinezonach, gdy nagle pojawia się Ona ubrana w kosmiczno-erotyczny strój Claudia Schiffer. Wsiada do pojazdu, pokazując nam swoje najdłuższe nogi i rusza po czymś, co przypomina pas startowy. Nagle z przeciwka wyjeżdża inny samo­ chód, następuje zderzenie (CrashV.). Widzimy skrzywioną (w nie­ pewności raczej niż w rozpaczy) twarz Operatora Eksperymentu i zwolnione zdjęcia ze środka samochodu, gdzie wzbudzające po­ żądanie ciało supermodelki otulane jest ze wszystkich stron pneu­ matycznymi poduszkami. Następna scena: królewna wychodzi ze zmiażdżonego samochodu bez szwanku (żadne, nawet mikrosko­ pijne, ziarno grochu nie uwierało jej podczas tej kilkusekundowej śmierci), Operator Eksperymentu uśmiecha się do niej promiennie, głos z offu wykłada przesłanie: „Citroen Xsara - żyć nie umierać". Zdaję sobie sprawę z tego, że nie są to jedyne reklamówki odwołujące się do śmierci. Należałoby wspomnieć jeszcze cho­ ciażby o plakatach Benettona, reklamie, w której pluszowy króli­ czek umiera (co przeraźliwym piskiem sygnalizuje nam jego EKG), po czym, dzięki wymianie baterii zostaje wskrzeszony i z miejsca gotowy jest do charakterystycznej dla elektrycznych króliczków nadaktywności, czy wreszcie o przewrotnym spocie, w którym stary i obleśny kowboj zabija w pojedynku kowboja mło­ dego, atrakcyjnego i noszącego do tego reklamowane dżinsy. Swo­ je zainteresowania zmuszony jestem jednak ograniczyć do przed­ stawionych powyżej filmów. Takiego, a nie innego wyboru doko­ nałem ze względu na fakt, że wszystkie trzy reklamówki są do sie­ bie podobne w bardzo charakterystyczny sposób. Po pierwsze ich scenariusze, tak przecież różne w szczegółach, są do siebie zbliżone, jeżeli chodzi o podstawowe założenia. Oto główny bohater (stary Indianin, młody utracjusz, czy plastikowa piękność) w sposób definitywny dąży ku śmierci. Właściwie w każ­ dym filmie tę śmierć już-już widzimy. Jednak dzięki cudownemu ar­ tefaktowi zostaje ona przezwyciężona i odsunięta daleko poza gra­ nice konsumpcji. Ów magiczny eliksir jest nie tylko środkiem, dzię­ ki któremu możliwy jest powrót z Krainy Zmarłych. Jest to również cel, dla którego się wraca. Tak jak Królewna Śnieżka ożywa, by związać się z najwspanialszym z książąt, tak Claudia Schiffer wra­ ca po swojej symulowanej śmierci, by móc ż y c z Citroenem. Druga ważna kwestia to świat przedstawiony. Reklamy batoni­ ka i samochodu w ten sam sposób przenoszą nas do nie-świata. I tu i tu widzimy jałową ziemię, której nie pokaże nam żaden inny spot. Nawet Camel umieszczając swoich dzielnych bohaterów w dzikiej dżungli umieszcza ich raczej w dziewiczym Raju, nawet młodzież �z reklam Golden Americanów, która jedzie wzdłuż tych samych pustynnych gór, na których stary Indianin miał umrzeć, jedzie tam­ tędy na radosne spotkanie z hedonistycznym mitem bitników. Jało­ wa ziemia, o której mówię, nie jest ani Rajem, ani zaproszeniem do szampańskiej zabawy w oryginalnym otoczeniu... To przedsionek Tartaru. Surowe pustkowie, na którym poza karłowatymi roślinka­ mi i s'mialkiem-bohaterem nie istnieje już żadne życie, zawsze bę­ dzie kojarzyło się z drogą do Krainy Śmierci. To pas graniczny, na który ten s'wiat już, a tamten jeszcze nie ma wpływu, to geograficzno-symboliczne przedstawienie agonii. W takiej wlas'nie agonii po­ ruszają się czerwonoskórzy i Lalka Schiffer. Jest to oczywis'cie agonia złagodzona - w pierwszym przypadku przez quasi-etnograficzny dystans, w drugim przez telewizyjny erotyzm bohaterki, nie zmienia to jednak faktu, że krajobrazy tych dwóch spotów w inte­ resujący sposób kontrastują z innymi. Już na przykład reklamówka gumy do żucia, którą także się zaj­ muję, jest zupełnie odmienna. Zarówno krajobraz, fauna, flora jak i sam bohater są tu ols'niewajaco „piękni". Napisałem ten przymiot­ nik w cudzysłowie, gdyż nie wiem, czy może on odnosić się do piękna, generowanego komputerowo, a taka wlas'nie jest rzeczywi­ stość omawianego filmu. Nie tyle odczuwamy, ile wiemy o wspa­ niałości przedstawionego s'wiata - to co cyfrowe nie może zawieść, nie zawodzi aseptyczny compact disk, czy kablowe radio. Panowa­ nie nad zdygitalizowanym s'wiatem jest szalenie proste, każdą cho­ robę, wyrwę, czy skazę likwiduje się za pomocą klawisza Delete. Bit nie pozostawia nam wyboru - zerojedynkowosć jest piękna. Jednak zarówno skrajna soczystość drugiej reklamy, jak skraj­ na suchość pierwszej i trzeciej jest nienaturalna i to je do siebie zbliża. Nie musi to być nienaturalność Wysp Szczęśliwych - rekla­ ma nie ogranicza się już obecnie do epatowania nas kolorowymi obrazkami i wesołą muzyczką. Jestes'my po prostu (?) gdzieś' in­ dziej - obraz zdaje się nam mówić: „za górami, za lasami, za sied­ mioma morzami". W ten to sposób dobrnąłem do bas'ni. Analogie pomiędzy nią a reklamą wyrażane już nawet w potocznych intui­ cjach i wykorzystywane przez copywriterów doczekały się także opisów naukowych. W pierwszym numerze Kontekstów z 1995 ro­ ku zamieszczony jest artykuł Janusza Barańskiego, w którym to au­ tor przeprowadza między innymi analizę porównawczą kilkunastu filmów reklamowych i bajki magicznej. Z trzydziestu jeden mitologemów Proppa w spotach można odnaleźć najwyżej pięć, ale są to te najważniejsze (szkoda, otrzymanie magicznego s'rodka, walka z antagonistą, likwidacja szkody, wesele). Analiza proppowska jest analizą składniową, unikającą starcia ze znaczeniem. Wydaje mi się, że dopiero rozpatrując symbolikę bas'ni możemy dojść do jej cech dystynktywnych. Jeżeli tego nie zrobimy, nawet najprostszą kreskówkę, reklamę płynu do zmywa­ nia, czy przyśpiewkę kibiców będziemy mogli interpretować w ka­ tegoriach bajki magicznej. Analiza znaczeniowa potrzebna jest również mnie. Zbliżyłem omawiane spoty do bas'ni przede wszyst­ kim po to, aby pokazać, że zbanalizowanie s'mierci, o którym czę­ sto mówi się przy okazji mediów, a szczególnie wlas'nie reklam, charakterystyczne jest również dla tej tradycyjnej i szeroko opie­ wanej formy. Banał, odstraszenie s'mierci ma polegać na jej nienaturalności, na możliwości jej przezwyciężenia, na ukazaniu jako odwracal­ nych procesów, które odwracalnymi nie są. Śmierć staje się więc tylko wydarzeniem, czymś', co ma swoje miejsce w strukturze opo­ wieści na tej samej zasadzie jak uroczysta uczta weselna, czy polo­ wanie. Przyjrzyjmy się s'mierciom Czerwonego Kapturka, bohater­ ki bas'ni o Braciszku i Siostrzyczce, czy wreszcie potrójnemu zgo­ nowi Królewny Śnieżki. Czym różnią się ich bajkowe i przezwy­ ciężane zejścia od s'miertelno-nies'miertelnej kraksy Claudii Schif­ fer? Formalnie rzecz biorąc niczym. Myślę wręcz, że kolejny z wielu trybutów, jaki kultura tradycyjna ptaci kulturze masowej, polega włas'nie na tym, że dzięki bas'niom stało się możliwe takie pokazywanie s'mierci, jakby jej nie było. Reklama może więc szu­ sować w kierunku kolejnych tabu po ścieżkach wydeptanych przez mądrość ludową. Może po nich szusować ze spokojem bonvivanta żującego gumę, która smakuje dłużej. Przy tych wnioskach mógłbym się zatrzymać, zwróciłem jed­ nak już wczes'niej uwagę na konieczność objas'nienia symboliki. Autorem, który dokonał takiej znaczeniowej analizy baśni jest Bru­ no Bettelheim. Jego wywód oparty na podstawowych założeniach psychoanalizy w jakiś czarodziejski sposób nie kastruje cudowno­ ści, dzięki czemu staje się jeszcze bardziej atrakcyjny. Bettelheim wprowadza ostry podział na baśnie i współczesne, tzw. bezpieczne opowieści dla dzieci i młodzieży. Te pierwsze operują nieprzezro­ czystymi symbolami, te drugie - jasno określonymi znakami. Wi­ dząc zaangażowanie autora w desperacką obronę baśniowości, za­ kładam, że ten sam święty gniew, który kazał mu skrytykować mo­ ralizatorskie bajki, czy filmy Disneya, które „w niefortunny sposób przydają znaczenia krasnoludkom" (Bettelheim, 1996; 312), spra­ wiłby, że odrzuciłby on jakiekolwiek próby porównania bajki ma­ gicznej z reklamą. Siła baśni dla Bettelheima leży w jej sugestywności, ale i taje­ mnicy. Nie dopowiedziana akcja, nie nazwane postacie pozwalają dziecku kształtować swoje wyobrażenia tak, aby miały one jak naj­ większą moc, która niezbędna jest człowiekowi w „staniu się pa­ nem własnego oblicza" (tamże, 539). Artefakty występujące w re­ klamie nie pozwalają złagodzić lęków czy rozwiązać konfliktów. Są one oczywiste i samowystarczalne, nie są już żadną pomocą, sa­ me rządzą „naszymi obliczami". Reklama korzysta wprawdzie z bogatej symboliki (chociażby pustkowie, o którym pisałem), jed­ nak za pomocą reklamowego hasta i cyfrowego sumienia usuwa w cień wszelką wieloznaczność. Jest dokładnie tak, jak pisał Baudrillard: „nie chodzi już ani o imitacje, ani o podwojenie, ani tym bardziej o prawdę. Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywisto­ ści znaków rzeczywistości, to znaczy o operacje, gdzie zamiast re­ alnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny so­ bowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza, bezgrzeszna, pro­ gramowalna, która oferuje wszystkie znaki rzeczywistości i w krót­ kim spięciu wszystkie jej perypetie" (Baudrillard, 1997; 177). Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której zadane symbole baśni zostają przetworzone na dane znaki reklamy. „Gdyby Królewna Śnieżka nie przeżyła i nie opanowała wiążących się z do­ rastaniem niebezpieczeństw, to nie połączyłaby się z królewiczem" (Bettelheim, 330). Spokojnie możemy dodać, że nie połączyłaby się z nim również wtedy, gdyby nie umarła, śmierć jest bowiem niezbędna do rites de passages. Pozorne przejście każdego z boha­ terów omawianych przeze mnie reklam jest tylko powrotem do konsumpcji, ich śmierć zaś - niepotrzebną przerwą. Nie ma więc śmierci w reklamie, tak jak nie ma w niej zmar­ łych, członków społeczności, którzy są już gdzie indziej, którzy nie potrzebują z tego świata żadnych materialnych dóbr, a kiedy w snach proszą nas o jedzenie czy ubranie, proszą nie o produkty PepsiCo czy Benettona, ale o modlitwę i ofiarę. Nie ma w reklamie świata, który jej nie potrzebuje, świata wartości prawdziwych, czy­ li niejasnych. Nie wypada mówić o ofierze tam, gdzie poświęce­ niem zajmują się wyspecjalizowane jednostki ratownictwa. Wybór między zasadą przyjemności a zasadą rzeczywistości, o którym mówiła baśń, przestaje istnieć - przyjemność jest twoim obowiąz­ kiem, „urodziłeś się po to, by być bogatym", urodziłeś się po to, by w swoim bogactwie „żyć, nie umierać". Śmierć w reklamie jednak jest, bo „pewność oznacza śmierć" (Bauman), a pewność zdigitalizowana oznacza śmierć przemnożo­ ną, wielokrotną, każdorazową. Jak słusznie zauważa Bettelheim, zakończenie baśni nigdy nie sugeruje wieczności. Dzięki temu da­ je się żyć. Żyć można bowiem jedynie tam, gdzie możliwa jest śmierć i błędny wybór. Bajka ukazując przekroczenie śmierci daje do zrozumienia, że istnieje coś, co może złagodzić ból związany z krótkością naszego życia (chociażby X X X I mitologem Proppa). W reklamie śmierć zostaje przekroczona, aby jej ostateczność za­ stąpić definitywną ogólnodostępną Utopią Produktów. Zla Królo­ wa przebrana za wieśniaczkę kusiła Śnieżkę zaczarowanym grze­ bieniem mówiąc: „chodź, uczeszę cię pięknie raz na zawsze"! Podobnie bezgrzeszna i omnipotencjalna „maszyna znakotwór­ cza", dając nam wszystkie ewentualności, zabija nas z częstotliwo­ ścią pięćdziesięciu herców w eleatycznym świetle monitora. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19f90524fff2b58a330eb5798c90b566.pdf 94cfe9cd805d62a32ecd1b1cca5cf795 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2998 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2802 Title A name given to the resource Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia "cud" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.46-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof; Kamińska, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud" Krzysztof Cibor A g n i e s z k a Kamińska Pod łatwo zrozumiałym kłamstwem skrywała się prawda nie do pojęcia. Milan Kundera, Nieznośna lekkość bytu Celem tej pracy jest prezentacja możliwych, funkcjonujących w Widzach i okolicy znaczeń słowa „cud", oraz próba określenia tamtejszej cudowności. „Definicje tubylcze", na których będzie­ my się tu opierać są, podobnie jak teologiczne, interpretacjami zaangażowanymi - ich autorzy nie wątpią w istnienie cudów, traktują mirabilia jako fakt fizyczny, nie tylko mentalny. To, co zbliża te dwa odległe poziomy refleksji, wydaje mi się warte podkreślenia. W terenie nigdy nie zadaliśmy pytania: „co to jest cud?". Do­ piero „w gabinecie" skupiliśmy się na tych fragmentach wypo­ wiedzi naszych rozmówców, w których użyto słów „cudowny", „cud", „cudnodziejny" i od tego rozpoczęliśmy nasze klasyfika­ cje. Można więc powiedzieć, że sparafrazowaliśmy roboczą de­ finicję Andrzeja Hemki i Jacka Olędzkiego, którzy za cud uwa­ żali wszystko, „co w świadomości jednostkowej lub zbiorowej uzyskało miano niezwykłego, niewytłumaczalnego" (Hemka, Olędzki, 1991:11). Dla nas cudem jest to, co uzyskało miano cu­ downego. Zawężenie to nie wymiotło jednak poza nawias naszej ana­ lizy ani strachów, ani fenomenów meteorologicznych, parapsy­ chicznych czy geologicznych, ani nawet innaplanecian (kosmi­ tów), okazało się bowiem, że mieszkańcy Widz i okolic mają na tyle szerokie pojęcie cudu, że często mieści się w nim również duża część tej nadnaturalności, która nie jest związana z trady­ cyjnie rozumianym sacrum (Słownik Języka Rosyjskiego Dal'a informuje nas, że nyao, to nie tylko cud w sensie religijnym, ale także każde niewytłumaczalne według znanych prawideł, nie­ przewidywalne zjawisko, jak również potwór, pokraka). Znaczenia te będą więc brane pod uwagę przy próbie zdefinio­ wania interesującego nas pojęcia. Myślę jednak, że ze względu na fakt ich oderwania od sfery jawnie religijnej możemy doko­ nać radykalnego cięcia i oddzielić cuda boże od cudów-dziwów. Cuda-dziwy, o których opowiadano nam w Widzach, to zja­ wiska szalenie różnorodne, w dużej mierze kształtowane przez współczesne media, przede wszystkim „brukową" prasę oraz po­ pularnonaukowe programy telewizyjne. Zazwyczaj opowieści te dotyczyły więc osób nie związanych ze wspólnotą lokalną - mie­ szkańców Wilna, Mińska, a nawet Indii. Zdarzały się jednak re­ lacje bezpośrednich świadków czy uczestników. Straszą i dziwią współczesne czasopisma. Kilkakrotnie wspominano nam o przypadku wyczytanym w jednym z nich. Otóż w nowym domu pewnej rodziny unosiły się przedmioty! Sytuacja była na tyle uciążliwa, że poszkodowani wezwali poli­ cjantów, którzy ledwo uszli z życiem, gdy dwie szklanki skoczy­ 46 ły w ich kierunku. Inna, również gazetowa i często powtarzana historia opowiada o przemarszu zastępu umarłych przez rodzin­ ną wieś. Pochód ten zakończył się zatopieniem „zombich"' w je­ ziorze. Następny typ dziwów to dziwy natury (o nich również wspo­ mina Dal'). Chodzi tutaj o takie zjawiska, jak trzęsienia ziemi, zaćmienia słońca albo księżyca czy też, jeszcze bardziej niepo­ kojące, znaki na niebie. Rozróżnienie na cuda i dziwy przypomina rozróżnienie św. Augustyna. Jest to podobieństwo tylko częściowe. Wprawdzie dziwy, o których mówiliśmy, tak jak dziwy Afrykańczyka, nie odnoszą się do sfery boskiej, o ile jednak on nie przypisywał im żadnego znaczenia, a ich istnienie uzasadniał jedynie żądzą sła­ wy i bogactw taumaturgów, dziwom widzkim jakieś znaczenie jest zazwyczaj przypisywane (może strachy w tym mieszkaniu, bo w Boga nie wierzyli...), zaś fakt ich występowania łączony bywa z nie boską wprawdzie, ale za to bezosobową i tajemnicza mocą (jakaś ci siła jest). Co ciekawe, siła ta może zostać czasem powiązana z siłą boską: A tak, jakie cudy, kto ich wiedzo, różneż bywali... trzęsienia ziemi. [A gdzie było trzęsienie ziemi?] No, tam gdzie buntowali sie, gdzie nie chcieli przyznać (uwierzyć w) Pana Jezusa, tam było. W takich przypadkach dziwy stają się oczywiście właściwy­ mi cudami (podkreślamy, że chodzi nam tu o interpretację, jaką nadaje wydarzeniu jego uczestnik). Warto w tym miejscu wspo­ mnieć o cudzie w Smorgonii, gdzie na szybie w szpitalu ukazali się Matka Boska i Jezus Chrystus. Jest to cud, o którym szcze­ gółowych informacji dostarczają gazety, pierwsze objawienie z tak totalną obsługą prasową. Jednak mimo że kanał komunika­ cji jest typowy dla dziwów, wydarzenia w Smorgonii są postrze­ gane jako bezwzględnie odnoszące się do rzeczywistości bo­ skiej, wyrażające moc Boga i przekazujące Jego wolę. Na drugim biegunie względem dziwów znajdują się cuda bo­ że. Bohaterem tych wydarzeń jest najczęściej Matka Boska, nie­ co rzadziej Jezus Chrystus, a nawet Bóg Ojciec (ukazujący sie. pod postacią Stańka - starego mężczyzny). Matka Boska jest opisywana zwykle dość lakoniczne. Rozmówcy wspominają, że miała ona długie włosy do ramion, ubrana była w długą, niebie­ ską lub białą suknię, czasem dodatkowo w szal lub szarfę. Takie przedstawienia Matki Bożej Majowej czy Niepokalanej są naj­ częstsze w tym rejonie. Zdarzają się jednak wizerunki niepoko­ jąco oryginalne, jak ten z Matką Bożą Karzącą (patrz niżej), ubraną w czerwoną szatę (jak Jezus Chrystus podczas Sądu Osta2 3 �rowała jo, że ona tak. Ja mówię, że ludzie teraz już wszystkie uczone i czarowników nie ma. Ja mówię: Jeden tylko jest Bóg. No i tedy tak, tak. Cały ten cech, te wszystkie moje, tak uwierzyli, tak zaczęli bać się i mówić, i wspominać i święty swoje. Ja aż dziwię się. Prosto tak, z tego tak nawrócili się te ludzie, który nigdy nie znali nijakaj wiary, nic (Opsa). Trzecia rzecz, o której trzeba powiedzieć przy okazji tej opo­ zycji, to antonimiczność kary wobec łaski. Są to dwie przeciw­ stawne (i komplementarne) strony tej samej hierofanii. Pokora, która buduje kaplicę, może spodziewać się w niej uzdrowień, py­ cha, która burzy, musi liczyć się z okaleczeniami ; pokora działa z boskiego poruczenia potwierdzonego objawieniem, a pycha opiera się na porządku czysto ludzkim, nie odnoszącym się do sacrum, a wręcz negującym jego potrzebę. Po omówieniu kary bożej przejdziemy teraz do omawiania najbardziej nas interesujących cudów-łask. Opowiemy tu 0 trzech „miejscach", w których następuje kontakt z łaskotwórczą rzeczywistością mirakularną. Po pierwsze możemy wyróżnić objawienia „publiczne". Mamy w tym przypadku do czynienia z szeregiem miejsc cu­ downych - znacznie oddalonych od Widz (Fatima, Lourdes), jak również nieco bliższych, takich jak Ostra Brama, Budsław (Bia­ dziewczynka szła wkoło krowy przywiązywać. Taka młoda, łoruś), Parynga (Litwa), Zarasay (Łotwa), aż wreszcie (co sto­ może szesnaście, może siedemnaście lat i jej światłość pokazała sunkowo rzadkie) zupełnie lokalnych (np. Widzę Łowczyńskie się. Ona zlękła się i uciekła. Gdzieś tam ona sprawiła się. Tedy przysiółek odległy o trzy kilometry od Widz). Również na osi przychodzi na drugi wieczór i znów jej światłość, Matka Boska czasu istnieje rozpiętość" od illud tempus po współczesność ukazała się, „nie lękaj się" i Matka Boska takim pięć kopiejek, (22.12,95 - cud w Smorgonii). Opowieści o tych wydarzeniach takie wielkie pieniędzy, płakała (lała łzy wielkości monet pięcio- są często dość krótkie: kopiejkowych - aut.) Matka Boska ukazała się na tym miejscu [w Budsławiu aut.]. Tedy zostali się ślady jejne. Na tych śladach postawili ko­ Interesująca pod tym względem jest już wspomniana opo­ ściółek. I teraz Matka Boża co poprosisz, we wszystkim pomaga. wieść o Matce Bożej, która nie jest tu Orędowniczką czy Pocieszycielką, lecz Srogim Sędzią. Opisywany sen (czy też widzenie Zdarza się jednak, że przybierają formy znacznie bardziej - rozmówczyni sama nie była pewna) stoi w zasadzie na pogra­ okazałe, jak opowiadanie o Matce Bożej Fatimskiej, czy też re­ niczu kary i łaski, zdradzając tym samym ich genetyczną jed­ lacja z cudu zarasayskiego, o tyle ciekawa, że łącząca objawie­ ność: nie publiczne z prywatnym, a nawet z cudownym snem. Przed samą wojną... Co ona tam mnie ukazała się (Matka Ona (M.B. Fatimska)pokazała się, powiedziała: „Dużo ludzi Boska), w stroju macierzyńskim. Bo zawsze, kiedy ja widzę Mat­ zbierzcie!", powiedziała: „Modlić się, różaniec, modlić się za kę Bożą, to zawsze w stroju Niepokalana. A tedy to przyszła je­ grzeszników!". I modliły się, dzieci te miały umróć. Tylko Łucja dynie u macierzyńskim stroju, suknia taka na czerwono malowa­ została, jeszcze i teraz ona żywa. (...)A oni (dzieci) mówili, że ta na... Wzgóreczek taki, u Burtyszkach, nu i taka pałeczka (roz­ tajemnica nie powiemy rodzicom. No to ich męczyli, męczyli, oni mówczyni pokazuje rękoma podłużny kształt ok. 30 cm nad zie­ wszystko jedno nie wydali. Że Matko Boska powiedziała, przy­ mią - aut.). Może trochę wyższa i stoi ona na tej pałeczce. chodzić na to miejsce trzy razy, modlić się. No, tedy kaplice poA wszyscy zgromadzeni, tak jak u sądnym dniu u jej pad nogami. stroili tam, modlili się i Matka Boska Cudowna dała cud. Powie­ Ja pokręciła się, patrzę... Widzę, Że siecze biezunem takim gru­ działa, żeby zebrało się bardzo dużo tysięcy narodu i tylko bym i wszystek u supełkach. Może mnie nie dosięgnie. A mnie jak chmurka taka nadeszła, cud taki zrobiła, chmura taka czarna, sieknęła, dwoma supełkami takimi, to ja krzyczała nie swoim czarna. I deszcz, deszcz, taki wielki deszcz, wszystkie zmokli. I za głosem. Tedy ona mówi do mnie: „Nie jęcz, nie jęcz, ja cię bić nie dziesięć minut słoneczka wyszła i wszystkie suche stali. To cud będę, ja tylko wszystkich samogońszczykow, kto wódkę pędzi i pi­ zrobiła Matka Boża. A potem jeszcze taka chmura nadeszła, że je"' (1. 86, N.Wieś). tiemno, tiemno zrobiło się. Nic nie widać. No, to ludzie mówią: „Aj, chmura leci, już my umieramy, już śmierć z nami". I wszy­ Drugą ważną sprawą jest funkcja kary. Otóż nie jest ona je­ stkie na kolana padli. I chmura ta rozeszła się. To cud też poka­ dynie objawieniem się bożej mocy tam, gdzie ktoś próbuje zała, że wszystkie zginiecie. O tak. podważyć jej wartość. Objawienie to bowiem znacznie częściej niż w przypadku cudu-łaski pełni funkcje pedagogiczne, prowa­ dzi do pogłębienia, ugruntowania wiary, a nawet do nawrócenia, No jeziorko niewielka i rzeczka (w Zarasay). Jechali na mo­ tak jak w przypadku pracowników fabryki, dla których bodźcem tocyklu. Chłopiec wioz dziewczynę. No i przyjechali na mościk, do powtórnego zawierzenia była choroba psychiczna pewnej ko­ rozpsuł sia, rozstroił. No, chłopiec prawił ten motocykl, a dziew­ biety zinterpretowana jako kara za zbesztanie staruszka chcące­ czyna uwidziała Matku Bosku nad jeziorom. No i uwidziała w ta­ go ofiarować jej święty medalik. Oto jak nasza rozmówczyni re­ kim promieniem wielkim. A potem zaprowadził motocykl i oni po­ lacjonuje swoją, niemal apostolską, mowę w tej sprawie: jechali. No i wo, rozpowiadali ludzi, co oni byli komsomolcami, to przy Sajuzie było. No, przeszło tam może niedzielje czasu i jej Ja mówię: Ot widzicie, jej Boh dał rozum, żeby ona pojęła i uwierzyła. A ona jeszcze tego Pana Jezusa, tego Boga wyruga- sen śni się: czemu nikomu nie rozpowiadasz? Ona zaczęła rozpo­ ła, ten Krzyż i odebrał rozum. A co jest straszniejszego, kiedy wiadać wszysjkim, no i ludzie zaczęli chodzić, obraz tam posta­ człowieku odbierze się rozum? Tak wszystkie [pracownicy fabry­ wili, modlili się, świece stawiali, uzdrawiało. No i my tam byli pajechałszy. Dużo ludzi jeździło. Tam taki byl cud prosta, ja nie ki - aut.] cicho, cicho, ni jeden nic na mnie przeciw nie powie­ dział, że ja tak powiedziała. Tylko jeden kamsamolec mnie po­ widzieł. Staryk tam jeden mówi, śpiom i śni się mnie: wstawaj wiedział, jak czarownica, on na mnie powiedział, jakby ja zacza­ 1 idź na tamta miesta, miejsca, gdzie rzeczka ta przechodziła. No tecznego), która w ręku, zamiast szkaplerza, ratunku dla dusz czyśćcowych, trzyma potępiający bicz. Cuda boże dostarczają łask i o takich będziemy tu przede wszystkim mówić. Nie można jednak nie wspomnieć tu o karze. Nasi rozmówcy opisywali bardzo często różne przypadki kary bożej, nadając jej miano cudu (taki mu Pan Bóg cud zrobił, że mu rękę urwało). Pragniemy zwrócić uwagę na parę zjawisk, najle­ piej uchwytnych chyba właśnie z perspektywy opozycji łaska kara. Po pierwsze, trzeba zdawać sobie sprawę z faktu, że opozy­ cja ta nie jest zbieżna z podziałem nafascinosum i tremendum. Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że ambiWalencja sacrum znalazła doskonałe potwierdzenie w widzkich opisach oberwanych palców, nóg i głów - wszystko bożą mocą, warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że sacrum przeraża również jako łaska: Matka Boska tym pastuszkom powiedziała: "Nie lękajcie się, dzietki moje, nie lękajcie się, tylko modlicie się". Oni przelękli się, uciekać zaczęli, a ona do ich podeszła bli­ sko i zaczęła z nimi rozmawiać, nie tak, a tak, tak oni zaczęli i jej rozmawiać. 5 6 7 47 �i tam będzie ryba, pójdzi Z tej rzeczki i gdzie ästanowi się... On mnie to opowiadał. Gdzie ona ästanowi się, ryba, tak adlicz ad niej jakie może dziesięć metry i wykopaj. Tam będzie krzyż. No i onprzesnuł sia.(...) Przychodzi na tamta miesta, stoi wielka ry­ ba. Taka. Potem zachciał ja paruchać ta rybu. Wziął ręcami no i nie ma nic.(...) Adliczył te dziesięć tych kroków i zaczął kopać. I wykopał tak kamień, na kamieniu wybity krzyż i tam litery ja­ kieś. No i potem on [ów starik - przyp. aut.] w niedzielę przycho­ dził, tam ludzie szli, on rozpowiadał wszystka. Pokazywał, gdzie Matka Boska była pakazauszy się nad jeziorem, takie drzewo stojało prosto palone, jak promieniami jakimi (St. Dwór). W opowieści o objawieniu w Zarasay dwukrotnie podkreślo­ ne jest, że Bóg (czy Matka Boska) chcą, aby wizjoner poinfor­ mował społeczność o cudownym wydarzeniu. Informacja ta ma być zarówno werbalna, jak i materialna (krzyż, obraz, kaplicz­ ka). Tak samo Matka Boska, która ukazuje się pastuszkom w Fa­ timie lub Bernadetce w Lourdes, oczekuje po pierwsze modli­ twy, po drugie uczczenia w specjalnie w tym celu zbudowanej kaplicy. Oznaczenie przestrzeni świadczy o jej pozytywnym, sa­ kralnym, związanym z objawieniem wartościowaniu. Kapliczka musi stanąć na miejscu objawienia i vice versa - jeśli jest ka­ pliczka, znaczy to, że musiało w tym miejscu nastąpić objawie­ nie: Kościół to już na tym miejscu zawsze stoi, gdzie była zjawa jaka. No jak coś pokaże się, tak coś ci i stawia się. Krzyż, kaplicz­ kę... (St. Dwór). Warto tu zwrócić uwagę na fakt, że cudowna kaplica, kościół, krynica wskazana przez Matkę Boską czy święty obraz są „bar­ dzo czudnodziejne" - dokonują się w ich obecności liczne uzdro­ wienia, rozpaczliwe prośby spełniają się, utrapionym „robi się lekcej", niewierzący odzyskują wiarę. Co ciekawe, rozmówcy nie czynią rozróżnienia na „cud założycielski" i „cuda wtórne": jedni pytani o wydarzenia w świętym miejscu opowiadają o ob­ jawieniu, inni wspominają uzdrowienia, jeszcze inni pamiętają oba rodzaje zdarzeń i wymieniają je „jednym tchem". Można więc przyjąć, że Bóstwo objawiając się, pragnie stworzyć pew­ ną rzeczywistość, która swoje ontologiczne korzenie posiada w Nadprzyrodzonym, zaś dzięki namacalności ma realny wpływ na świat ludzki - prowadzi do ciągłego ponawiania „cudu zało­ życielskiego". Agenda Niebieskiego Jeruzalem dzięki swojemu usytuowa­ niu na granicy dwóch światów- pomaga w interpretacji wydarze­ nia, które dokonało się w jej obliczu, jako wydarzenia cudowne­ go. Czasem zdarza się, że dane zjawisko jest wytłumaczalne em­ pirycznie, jednak bezpośrednia obecność sanktuarium czy świę­ tego obrazu sprawia, że interpretacja taka traci znaczenie na rzecz eksplikacji mirakularnej: Tylko mój mąż opowiadał jeszcze, wzięli go sowiety do Brasławia, jakiegoś tam naczelnika zawieźć, a tutaj za Jelnią była taka kapliczka i tam wielki krzyż postawiony i tam panowie po­ chowane i temu zachciało się schodzić, zobaczyć do tej kaplicz­ ki, a mąż, mówił, czekał. A jak on przyszedł, przyszedł bez czap­ ki. Wot, jaki cud - wziął czapkę i spadła jemu. On tak przez wierzch chciał zobaczyć i mu czapka sarwała (1. 93). Zwraca uwagę ścisły związek, jaki łączy ten cud z opowie­ ściami o Matce Bożej w Ostrej Bramie, przed którą każdy, kato­ lik, prawosławny, a nawet Tatar, żyd, czy niewierzący zdejmował czapkę. A oto historia cudownego uzdrowienia. Matka widząc, że dziecko umiera, zerwała ze ściany obraz Matki Boskiej i bie­ gała z nim po domu „jak szalona", otwierając jednocześnie wszystkie okna. Lekarka po odratowaniu chłopca pochwaliła trzeźwość umysłu kobiety, która zadbała o dopływ tlenu i bardzo szybko przywiozła chorego do szpitala, ta zaś w pełni przypisu­ je zasługi Maryi: / tak Pan Bóg i mnie cuda dawał. Że, znaczy, zachorował ten chłopczyk, w dwóch stawnie zapalenia. Tylko jednom razom 8 9 48 oczka tak przewrócili sia białe i wsio i gatowa. Ja, jak zakrzyczała: „Aj, mój mąż, leć prędzej, wraciej zażywaj". Ta mówią ani, co on już pomarł. Ja tylko Matka Boska Ostrobramska obraz, on u mnie i teraz jest, ksiądz nas tak ślubował i pobłogosławił: „Niech będzie ten obraz Matki Boskaj Ostrobramskiej u waszej życie cudem", żeby mnie stał się cudem, to mnie pawiedział. I wot ja ten obraz chwyciła, Matko Bosko, da siebie i łatam pa chacie. Ta baba myśleli, co ja trąciła sia, co mnie już zrobiło sia drenie. A chłopczyk leży tutaj ja z obrazom. Mówię: „Matko Bo­ sko, ten jeden dziecioneczek, Matko Bosko, ratuj mi jego. Padaruj mnie tego mego dziecionka ", a niedowiarków było u chacie wiele, Maskalów, tych starawierów, wiele nabrauszy sie u chacie ludzi. I tedy tak ja poleciała na swego dziada, mówię: „Leć, dzwoń tam w Dukszty, żeby przyleciała skoraja pomoszcz". Ja tak, a już baby mówią: „A, Józefka, nie kręć, mówią, jego, aj, on umarwszy, dziecionek, co ty robisz, on umarwszy"• Ja mówię: „Atchodźcie wszystkie, u mnie, wo, Matka Boska, tak ja gadam, u mnie Matka Boska" i ja podejmuje dziecionka swego. Zakręci­ ła sama dziecionka, ja tego chłopca tak na kolany posadziła, a tutaj on paru koni zaprząkłszy i kilometry trzy koni pędził, a skoryj, z Dukszt jest trzydzieści kilometry da nas, skoryj prze­ leciała na droga, na droga przeleciała ja skora, a moj dziecionek zagadał: „Mama". No, jak Boga kocham, wszystka wioska to znała, ja jeszcza wszystko to zbierała sia księdzu to rozpawiedzieć. Nu i tak, wot ja swoim, tym, dziecianeczkam... „mama", zagadał, ja jego szczatyła, a wraćka tylko mnie tak chwyciła rencami, abnięła zrazu i nic nie mówiła. Pocałowała w jedna szczoka, w druga szczoka, pocałowała „Razumnaja mać, szto dała je­ mu kisłarod, gęba nie zakryła, powietrza", a jeszcze była serca zdrygała jego, jak ja jego para koni, konie pędzili, wieźli. A kto tu pamog, kiedy nie Matka Boska pamogla, to Matka Boska mnie dziecionka mego padnieła, że dała mnie u głowu, że rób to co mnie chce się to i rób. I mnie mąż to robił, co ja chciała (Dalekie). Szczególnie wartościowa wydaje się tu wypowiedź widzkiego zamawiacza, autorytetu intelektualnego, który w innym miej­ scu racjonalistycznie i bezwzględnie demaskuje strachy, tu zaś, posiadając nawet naukowe objaśnienie, jest zmuszony uznać cu­ downość procesu odnawiania się obrazów. Leszek Kołakowski mówi, że język sacrum jest nieempiryczny, ale sensowny - gdyż „nie ma żadnego zniewalającego powo­ du, aby za sensowne uznawać tylko to, co empiryczne" (Koła­ kowski, 1987:109). Mieszkańcy Widz też mają swój język sa­ crum, związany jednak z empirią, pozwalający na jej interwen­ cję, ale odbierający bezwarunkowość - to, co się zdarzyło, moż­ na wytłumaczyć „naukowo", ale nie wolno zapominać, że mogło się to zdarzyć tylko dzięki boskiemu wspomożeniu. Teolog Marian Rusecki pisze, że pewne zjawiska wyjaśnione przez nau­ kę mogą zostać uznane za cud, należałoby jedynie wykazać na podstawie „religijnego kontekstu", że „choć ich istnienie bez specjalnej interwencji bożej jest możliwe, to hic et nunc miały one miejsce dzięki tej interwencji" (Rusecki, 1988). Dla posiada­ jących wrażliwość mirakularną mieszkańców Widz „kontekstem religijnym" o bezwzględnej wartości dowodowej jest kościół, kaplica, ikona. Drugim „miejscem" spotkania jest objawienie prywatne. Nie wymaga ono z reguły znaku przestrzeni. To oczywiście automa­ tycznie pozbawia go niepodważalności (chociaż z drugiej strony właśnie tu możemy się przekonać, że kapliczka ani nie jest nie­ zbędna do zawierzenia, ani nie jest ostatecznym dowodem cudu - wszak nigdy nie zrozumiana kobieta z Nowej Wsi czy pastu­ szek zza Karakońskiej Góry zachylali brzózki i wiążąc ze sobą ich wierzchołki, tworzyli prowizoryczne ołtarzyki ku chwale Matki Bożej! ). Objawienie prywatne (w związku z tym?) w zasadzie „jedno­ razowe" - nie pociąga za sobą łańcucha cudów, a jest jednostko111 11 �Mamy tu więc sny jako łaskę sensu stricto, znacznie częściej wym i osobistym, ale bardzo ważnym darem Łaski (nagrodą czy sny jako znaki, jako dobre rady, zapowiedzi pewnych wydarzeń wyróżnieniem - ci, którzy nie dostąpili objawienia, podkreślają czy ostrzeżenia (mama rozmówczyni, której śniła się Matka Bo­ często swoją niegodność, mówiąc jednocześnie o „świętości", la­ ska w wielkim sadzie, twierdziła, że widzenie świętych we śnie tach modlitw i udręczeń wizjonerów). Oto kilka najbardziej zapowiada nieszczęście) i wreszcie sny, które wchodzą w scena­ spektakularnych opisów prywatnego objawienia: Ja, (...) urodzona w domu (...) opowiadam, że gdzieś w tysiąc riusz objawienia publicznego. Cud-łaska ma rzadko wartość dowodową. Teoretycznie dziwięćset sześćdziesiąt siódmym roku, kiedy ja mieszkała we wsi mógłby potwierdzać istnienie Boga, ale raczej nie bywa on Wiezgieluny, szła do pierwszej klasy, to na pewno jesień, bo była ciemno, gdzieś o godzinie ósmej i od domu gdzieś za metrów udziałem ludzi niewierzących - Ja to mówię, że jak by więcej cu­ trzysta jest taka góra, gdzie granica ziemi Laudańskich z daw­ dów Bog zsyłał tym sowietom to może i oni byliby lepsi. Owszem, nych czasów. Na tej górze widziała postać biała, w białej szacie cud może zdarzyć się prawosławnym, czy nawet staroobrzędow­ Z podnietą ręką na znak błogosławieństwa. Twarz był zmęczony, com, ale Tatarowi już raczej nie, a i „sowieci" mają nikłe szanse oczywiście broda i przelękła ja się i opuściła oczy. Ta postać by­(jak tu cuda mają być, jak tu takie niekościelne ludzie). Cud po­ ła ode mnie za metrów trzydzieści i tak patrzyła na mnie. Mnie kazuje się bowiem ludziom godnym, jest Łaską dla wierzących, była straszno i jak opuściła oczy, jak je podniała później, ja nic jest danym tu, na Ziemi, Królestwem Bożym, idealną rzeczywi­ nie widziała, tego więcej nie była. Przez jakiś czas ja powiedzia­ stością, która w pełnym wymiarze będzie dostępna dla wybra­ nych dopiero po śmierci, zaś tu musi istnieć, jako zapowiedź i erła mamusi (1. 36, Karasino). Ja... Widziała jeszcze... Do mnie wiele razy Matka Boska by­ satz (bez wartościowania), ale musi istnieć, gdyż człowiek nie ła przyszła... Przyjdzie, popatrzy... Ja już się pugam jej podcho­może bez przerwy uprawiać swej nieatrakcyjnej i bezsensownej dzić. A ja lękała się wojny, ja pytam się: „Statujko mileńka, po­ przyziemności (w której dodatkowo, pod sowiecką wlastią po­ wiedz ty mnie, czy będzie wojna ? ", a ona mnie: „Na razie nie bę­zbawiony był możliwości elementarnego kontaktu z sacrum, dzie, a co z Polską będzie, to jeszcze nie wiadomo". I tyle prze­ podczas chociażby mszy świętej). Cuda nieustannie odnoszą nas wrotów w Polsce, o... Zupełnie tak, jak stoją pod kościołem te do innej rzeczywistości, ale zawsze jest to odniesienie, które coś statujki, wyglądała, ja ją i zowie „Statujka". I wot ona u mnie znaczy. Tam, gdzie przesłanie nie narzuca się samo, podejmowa­ była ostatni raz już dawno... dawno... Pożegnała się ze mną, trzyne są próby interpretacji. Oto dwie z takich prób - obie dotyczą razy mnie rękę podała bez przerwy i już więcej nie przyszła (N. objawienia w Smorgonii: • Teraz tam szpital, na oknie w 22 pokoju było i to interesnie Wieś). Tamten obraz, bardzo piękny, ona tu wisiała, ja każda noc, było i w tym oknie wyrysował się ósemka, ósmy numer, tak i w ni­ jak łożyła się spać, ja ją widziała,modlila się do niej, może za to żu najpierw 22 grudnia ukazała się Matka Boska z Dzieciątkiem ja ją prawdziwie widziała na lilijce, ona taka cudowna Matka na ręku (...). No to trwało gdzie to nie pamiętam już wiele go­ dzin, a 24 na wigilię, o 7.30 ukazał się Pan Jezus w tej ósemce... Boska. Jednej kobiecie w Widzach Matka Boska pokazała się, ona Ot nijak rozgadać tego, w ósemce... No to jak ukazał się, to był sama mnie mówiła, ona juz przysięgała tak, i obraz całowała. Z wieczora 7 godzin trzydzieści minut, aż do 9 rano. To wszystko. I mówili, widzieli, krople widzieli na twarzy, a taki mróz był, tam Ona mnie była do domu zaprowadziwszy, pokazała ta miejsca, ta ściana pokazała, gdzie Matka Boska była pokazawszy się jej. pozwonili, tam wszystek ten szpital zleciał, tam nie wiadomo co Iwszystko, gdzie słońce, gdzie gwiazdeczki... „I wtedy tak ładnie, ludzi już tam zleciało się i niektóre pozwonili i z domu niektóre ona mówi, i oczkami mrugała, i stała przede mną. Ja juz pacie­ przylecieli i wszystko. No i tego, wtedy ktoś powiedział, a może rzy mówiła, ana mówi, na kolanach stała przed jej. I uwierz to nie Jezus, czemu krzyża nie ma, i mówi, od razu rysował się mnie, co ja od serca mówię i prawdę, co ja nie kłamię. Ja myśla­ krzyż nad głową i z prawej strony, dwa krzyże wot. Ale prawo­ ła, może tylko mnie pokazała się, może zniknąć, i tak ja pa niko­ sławne krzyże, nie takie jak nasze. I to tyle całą noc patrzali (...). go nie paszła, do końca dopatrzyła jo ". Ona tut żywio, u Widzach I teraz tam codziennie odprawiają mszę w szpitalu, w tym poko­ ju i na tej oknie, wot. No mówi, nie to co czyste szkło zostało się, (St. Dwór). ale coś ci takiego zostało się na tym oknie. To wszystko znikło, I wreszcie trzecie „miejsce" to cudowny sen. Tu bodaj naj­ o coś takiego zostało się, wot ślad jakiś. No i my mówim co zna­ częściej można spotkać się z rzeczywistością mirakularną. Sny, czy ósemka, a moja wnuczka mówi: „A wiesz, babcia co, to prę­ jak powiadają nasi rozmówcy, biorą się od Boga, od diabła, albo dzej będzie tak, że on w niżniej ósemce, czemu w niżniej ósemce, „z krwi". Te cudowne, z Matką Boską, czy Jezusem pochodzą bo teraz poszed satanieńskij czas, że zabiwajo, mordujo, nad oczywiście wyłącznie od Boga. ludźmi dzikujo się, to satanieńskij czas i dlatego Chrystus sljozy Przyśnił się mnie sen. Wot, dziś jest sobota, a na jutro nie­ dziela. Przyśnił się sen mnie... Doszła ja do poczty tutaj, koło po­ przelewał w tej ósemce, a ósemka jeszcze może być, że w ósem­ czty objawiła się Matka Boska, ale na obraz, wysoki, na kołkach, ce końca nie ma, znaczy się Chrystusu końca nie ma i ten wie, że takich, jak wo dawniej dzieci chodzili, na palkach [szczudłach - końca nie ma. aut.]. Ina pałkach Matka Boska idzie. Tu obraz i na palkach Mat­ Krzyż się pokazywał prawosławny. A pokazał się katolikom. ka Boska idzie i ja koło niej idę i wot ana mnie wprowadziła na A to tut nawet w gazecie pisali. Prawosławny krzyż, bo za to co cmentarz. Przyszła na cmentarz i ja przyszła na to miejsce, co Pan Bóg może chce, żeby katoliki z prawosławnymi razem byli, krzyż na cmentarzu stał dawniej i ona przepadła. Tolka wprowa­ Żeby razem świętowali... Żeby Boże Narodzenie razem, czy co... dziła na cmentarz i przepadła. I ja przeczknęła się (następnego No to coś ja tak... Bo to tak, widzisz, pokazywało się przed na­ dnia kobieta, której śnił się ten sen, mogła po raz pierwszy od szym świętem. No może żeby z nami mieli, no ja nie wiem jak. wielu lat na jawie wejść do kościoła - władza postanowiła wre­ I tu powróćmy do wspomnianych na początku definicji teo­ szcie zakończyć prześladowania wobec katolików - aut.). logicznych. Otóż, według nas, widzkie cuda boże nie są, tak jak tego chciał święty Tomasz z Akwinu, przekroczeniem sił całej Mnie to dawna była, przyśniwszy się Matka Boska. Dawnobezdawno! Nu, ot wielki sad, sad wielki i kwitnie, biało, biało. To natury (przez co dowodem na istnienie Boga, gdyż tylko On jest mnie przyśniło się, to już nie u prawdy, to już we śnie widziałam. w stanie zawiesić prawa przez siebie ustanowione). Co więcej, I zda się Matka Boska tak wysoko, wysoko stoi, ręce tak złożyw­ jak zobaczyliśmy, wcale nie muszą one być niewytłumaczalne szy stoi. Tedy, mamusia moja jeszcze żyła: „Mama, ja widziała czy nadnaturalne. To, co je wyróżnia od zjawisk dnia codzienne­ Matka Boska". A ona mówi: „Aj, niedobrze, jak świętych wi­ go, to specyficzne znaczenie wpisujące się w mniej lub bardziej konkretnie pojmowany Boży Plan. Widzkie rozumienie cudowdzisz". A w sadzie tym tak pięknie, pięknie. 12 49 �Warszawie, Krakowie lub Moskwie, Francji, A n g l i i , Stanach Zjedno­ czonych). Matka Boska Fatimska jest stosunkowo popularna w Widzach i okolicach. Dobroczynna Fundacja Matki Bożej Fatimskiej wydaje po białorusku czasopismo „Ave Maryja". Wielkim czcicielem Matki Bo­ skiej z Fatimy był poprzedni, pierwszy „posowiecki" proboszcz widzkiej parafii, co często podkreślali nasi rozmówcy. 7 8 Wyrazem tego pragnienia jest chociażby cud w Boginie (lub Kozianach), gdzie święty obraz nie dawał się wywieźć z „upatrzonej" świątyni, jak też opowieść o tym, że kościół widzki jest nieszczęśliwy, gdyż budo­ wę rozpoczęto nie na tym miejscu, na którym objawiła się Matka Boska. Odwołujemy się tu do Grzegorza Wielkiego, który napisał, że do­ świadczenie Bożej obecności manifestowanej w cudzie jest „ujawnie­ niem się na ziemi Niebieskiego Jeruzalem". Oczywiście sformułowanie „agenda" pochodzi od nas. Zdajemy sobie sprawę z tego, że może się ono źle kojarzyć, uważamy jednak, że dosyć dobrze opisuje ono sytuację, w której pewne zjawisko jest jednocześnie tylko sobą i czymś z zupełnie innej (tu transcendentnej) rzeczywistości. 9 1 0 Należy tu chyba wspomnieć w ogóle o obrazach i o tym, jak na nie patrzeć. Wiele wskazuje na to (np. obrazy płaczące, sen z Matką Boską na szczudłach - patrz dalej, wreszcie sama forma i „teologia" ikony), że obraz bywa jednocześnie objawieniem i Agendą. " ...dowodzi bowiem - i to też tylko wierzącym - kapliczka, która już istnieje. Ta ostatnia relacja to nie opis cudu, ale opis opisu. Kobieta, o której mowa, dostąpiła kilka lat temu bardzo spektakularnej wizji. My także wysłuchaliśmy jej opowieści, postanowiliśmy jednak nie umie­ szczać jej tu, gdyż nie da się samym tekstem opisać tego niesamowite­ go widowiska, jakiegoś wręcz mistycznego tańca, który zaprezentowała nam rozmówczyni, pokazując gdzie były chmurki, gdzie anioły, którę­ dy płynęła rzeczka, a gdzie szumiał wodospad i wreszcie - jak wyglą­ dała Matka Boża. 1 2 Św. Antoni, wyk. A Mickiewicz (awers i rewers) nos'ci zbliża się więc raczej do definicji s'więtego Augustyna i współczesnej apologetyki - cud to w istocie dialog pomiędzy światem a Bogiem, dialog, który nie musi uciekać się do olśnie­ wających form, gdyż najważniejsza w nim jest prowadząca do zbawienia treść. PRZYPISY ' Uważamy, że ta współczesna nazwa rodem z filmów grozy lepiej nadaje się na określenie bohaterów wspomnianej historii niż terminy tra­ dycyjnej demonologii, w zasadzie zupełnie już zapomniane. Brak dodatkowych informacji przy przypisie oznacza, że rozmów­ ca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w W i ­ dzach. Objawienie w Smorgonii nie jest przypadkiem jednostkowym, podobne wydarzenia miały miejsce również w wielu innych białoruskich (a także polskich!) miejscowościach. Charakterystyczne jest to, że naj­ częściej miejscem „cudu na szybie" jest szpital. Picie wódki, szczególnie przez kobiety, jest jednym z najczęściej wspominanych w Widzach grzechów. Dotyczy to wszelkich wystąpień przeciwko Boskiemu Porządkowi, którego kaplica, czy kościół są wizualizacjami. ...poza granicami oswojonego kosmosu, stąd problemy z okre­ śleniem przez rozmówców dokładnej lokalizacji danego objawienia: Lourdes znajduje się koło Częstochowy, Fatima na Litwie albo w Buł­ garii, inne cuda zdarzały się „gdzieś na Litwie", „w Mińsku", „pod Warszawą". Oczywiście nie mamy zamiaru oceniać elementarnej wie­ dzy geograficznej mieszkańców Widz - liczy się nie tyle zgodność wypowiedzi z rzeczywistością empiryczna, ile prawda o rzeczywisto­ ści mentalnej, która jest w niej zawarta. W tym sensie Częstochowa czy Litwa mówi dużo o widzkim świecie (por.: widzki kościół, jako je­ den z trzech takich samych - dwa pozostałe znajdują się w Wilnie, 2 3 4 5 6 50 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efe497a83e340f61161a4140d552f545.pdf ccf8a6db0ab9d866c5201256124af0ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6645 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Subject The topic of the resource Afryka Wschodnia - rozwój Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6213 Title A name given to the resource Cultural shift in East Africa: developments, biographies, (im)materialities Description An account of the resource Develpoment in East Africa 3, 373 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cichocki, Piotr (ed.) Ząbek, Maciej (ed.) Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Mkwawa University College of Education, a Constituent College of the University Dar es Salaam Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DEV ELO P M E N T IN EA S T AFR I CA 3 Cultural Shift: Developments, Biographies, (Im) materialities edited by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek �Development in East Africa ��Development in East Africa Cultural Shift in East Africa: Developments, Biographies, (Im)materialities edited by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek Mkwawa University College of Education (MUCE), a Constituent College of the University of Dar es Salaam (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw (Poland) Iringa – Warsaw 2018 �© Copyright by Piotr Cichocki, Maciej Ząbek 2018 Reviewers: Prof. Hayder Ibrahim Ali Prof. Jacek Pawlik Proofreading by Iwona Handzelewicz Cover design by Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-639-1 Printed in Poland WDR, Włocławek �CONTENTS Introduction – Piotr Cichocki & Maciej Ząbek . ...............................     7 Part I DEVELOPMENTS Chapter 1 KAWONGA GERVAS AND WAKATI MALIVA East African Development: Language as a Forgotten Factor .....    31 Chapter 2 MAXMILLIAN J. CHUHILA Commerce or Food? Development Narratives of Maize Farming in Ismani, 1940s to the Present ................................................    57 Chapter 3 MLOWE N.P. AND JUSTIN K. URASSA Formalization of Customary Land Rights on Rural Household’s Livelihood Outcomes: A Case of Handeni District, Tanzania ......    91 Chapter 4 MACIEJ ZĄBEK Ujamma. Contemporary Discourse about Julius Nyerere Socialism . ................................................................................ 143 Chapter 5 AMBILIASIA PENIEL MOSHA AND STEVEN KAUZENI Social Cultural Habits and Climate Change: The Untold Stories of Climate Preservation From Kilimanjaro .................... 167 Part II BIOGRAPHIES Chapter 6 ANNA CICHECKA Gender agenda and development in Tanzania ......................... 207 �6 Contents Chapter 7 ANNA WIECZORKIEWICZ “Black women” as a rhetorical tool of persuasion ...................... 223 Part III (IM)MATERIALITIES Chapter 8 ASHURA JACKSON African Independent Churches as a Threat to the Survival of Historical Churches in Mbeya .............................................. 245 Chapter 9 MUSSA KASSIMU Foreign Religions and Wanyamwezi Traditional Religious Rituals; Influences and Absorption of African traditionalists’ Mind in the Third Millennium . ................................................. 271 Chapter 10 PIOTR CICHOCKI African electronic music in church and beyond. Dialectic relation of religion and development . ....................... 303 Chapter 11 ANTONIO ALLEGRETTI The religious (and political) materiality of development among Christian Maasai in contemporary Tanzania . ............... 325 Part IV VARIA Chapter 12 KLAUDIA WILK MHAGAMA Efficiency and utility of Polish Aid projects in Tanzania: Socio-cultural aspects of cooperation between local partners and external donors and its impact on development . .............. 359 �INTRODUCTION This collection of articles aims to bring closer the problem of current dynamic changes taking place in East Africa, something we may call cultural shifts, that actually incorporates transformations in every sphere of life from social, economic, through religious and linguistic to the rapid changes in environment and climate. A quick look at the table of contents proves that the collection is in the strict sense interdisciplinary, but the common ground for this meeting is founded by anthropological theory. By starting to investigate the problem of a cultural shift, it is adequate to trace the constellation of academic theories referring to that question. Among concepts that are most frequently used in academic debate and outside academia are development, globalization and modernization. In the course of the book we refer to them ambiguously: at the same time we use them as analytic tools and polemicize with them, criticize them and ask them uncomfortable questions. The good example is the concept of the development, very often used in relation to African context, but not only by Africanists or anthropologists. The development is a paradigm for thinking and acting about and through an African state, a society or even a personal life of Africans. Moreover, the concept is not only an analytical tool used to describe processes but rather it became a persuasive political tool used to redefine and reshape social and economic life of individuals, communities and regions. The example of how this concept manifests on the level of individual �8 Introduction biographies comes from ethnographic fieldwork. Number of Tanzanians and Malawians with whom we had opportunity to talk during our independent research projects planned or fantasized about their further lives similarly as they would write a developmental plan. Furthermore, similar observations from the fieldwork illustrate how communities or local institutions address to and organize according to the notions of development. Most of orations of traditional authorities in public or semi-public occasions were related to a development as more or less hypothetical but always desirable future. But developmental is not only, or even not mostly, discursive. It is rather an element of effective, embodied, shared imagination of powers, hierarchies and prosperities. As above mentioned examples suggest, we propose the perspective on the cultural shifts that reflects their local diversifications and negotiations. We argue that specifically ethnographic methods, with their focus on unmediated experience play a crucial role in understanding the phenomenon as multilayered rather than universal and homogenous. Due to ethnographic methodology, we – and most of the authors from this volume – had an opportunity to observe and understand contradictions, multifariousness and spottiness of shifts and changes, that are often seen as monolithic and leading one universal way of life in the spacious and diverse continent and region. This book has been organized into three sections, each of which contains the set of interrelated articles. The division reflects some theoretical orientations in modern African studies, but even more, the categories of institutions and experience of everyday life in East Africa. We have proposed three points of view: throughout the already discussed concept of the development, through the perspective of biographies and narrations on the body, then through the scope of (im)materiality. �Introduction 9 The first part presents papers that focus on what is usually discussed, within the public debate on the issues of development of states and economies. Their configuration, however, addresses the intersection of economic, political and environmental issues. We have no doubts that dynamics of these relations is essential to regional and state politics in the region, putting the environmental problems as central actor in the composition of the social1. The second point of view – connected with eponymous biographies and narrations – is driven from methodological orientation on the individually embodied experience. By these we want to stress the importance of cultural shifts as seen from the perspective of the embodiment on individuals. One of the leading attempts of the problematization of the embodiment in today’s anthropology is the gender theory. It is arguable through reading of current African studies2, that the gender theory applies to both the reinterpretation of what was and is African society from one side, and a deep change, that eventually may bring the cultural shift from postcolonial structures from the other. The perspective of the biography, especially in relation to women experience and their struggles in colonial and post-colonial social settings, questions the official historical discourse and suggests that cultural shifts we focus on, might be multidirectional. The example of this multi-directionality comes from modern history of independent Tanzania. As literature informs3, the ideological and economic reforms – establishment of Ujamaa, suahilization and generally development of African socialism – was parallel to puritanism in 1 B. Latour, Politics of nature: how to bring the sciences into democracy, Cambridge 2004. 2 African gender studies: theoretical questions and conceptual issues, ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005. 3 A.M. I v a s k a, Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s Dar es Salaam, Durham 2011. �10 Introduction spheres of attirement and behaviour of Tanzanian women. The state ideological control over women’s bodies was implemented under the ideology of Africanness freed from western corrupted influences. The more present struggles of women, who aim to broaden the space of political and personal agency, prove that the previous reform supported only part of Tanzanians in their de-colonial aspirations. The last part of the book concerns phenomena of the religious realm, understood, however, not only from the perspective of beliefs and systems, but also as networks set by people, material and immaterial elements. We decided to define it by the concept of (im)materiality, referring to the anthropological literature on religion, that highlights the importance of a material component and an embodied experience of a ritual, a faith or a morality4. To be exact, the mentioned authors stressed the ‚materiality’ of the religion (and the art). By adding ‚im’ to the ‚materiality’, we like to highlight the importance of mediated and technologic5 elements in network established by religious rituals and communities. The other reason for implementation of the prefix refers to an active role of imagination and spiritual phenomena that are essential in the religious realm as defined by church attendants and ritual goers. The notion of (im)materiality ties also “human experience and technical of (im)material objects”6, which refers to wider spheres of culture outside the religious. Therefore, we aim to address religion by defining it through used elements and also through links that 4 A. Gell, Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998; B. Meyer, Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 227–228; Idem, Media and the senses in the making of religious experience: an introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134, 2008. 5 Cargo/(nie)materialność. Katalog. CARGO/(im)materiality. The Catalogue/ CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016. 6 Ibidem, p. 44. �Introduction 11 it is creating with seemingly other spheres of social life: economy, technology, politics or art. Shift or shifts? Before we elaborate on the content of particular chapters, it is required to define more precisely the concept of ‚change’ – or ‚shift’. In the context of colonized regions and southern Africa more precisely, these concepts were fundamental for scholars from the so called Manchester school, in fact centered around Rhodes – Livingstone Institute in today’s Zambia. Scholars who worked in Rhodes – Livingstone Institute, led by Max Gluckman were interested mostly in the cultural shift7 manifested on both material and symbolic aspects of newly formed urban communities. The example of the thematic scope was the relation between political units of „tribes” and working class. Another distinctive novelty from Max Gluckman’s group was a method of the research and the description, based mostly on case studies that are ideal lenses to observe the process of shift. However, it is worth noting that deep dynamic and instability were a constant feature of African social landscape. At the same time, which is not contrary, the current processes create unprecedented situation of cultural, demographic, ecologic and technologic shift. Researchers8 proved by certain case studies that Africans in precolonial and colonial times manifested a great deal of attach7 E. Colson, Tonga religious life in the twentieth century, Lusaka 2006; M. Gluckman, Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an autobiographical introduction, London 2004 (1963); J.C. Mitchell, The Kalela Dance, Manchester 1956; R.P. Werbner, The Manchester school in south-central Africa, „Annual review of anthropology”, 13(1984), no. 1, pp. 157–185. 8 R. Natvig, Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), �12 Introduction ment to cultural and spatial mobility. Phenomena like migrations, (sometimes very dynamic and creating new communities like mfecane), crossover of groups, religious pluralism or culture creativity were a remarkable feature of people throughout the whole continent. By far, Africans do have their own antiquity, but they also do have magnitude of history. Another question that attracts attention of scholars9 is a comparison of modern African cultural shifts to economic, political and cultural transformations from other continents. The remarkable discussions on the African working class and its similarity – or distinction – to European or American labour, again was a deal of the discussion of Manchester School. As Max Gluckman insisted ‘An African townsman is a townsman; an African miner is a miner”10, stressing the universality (or rather the process of universalization) of the capitalism. We do not deny, however, that the changes are not a transnational phenomenon. As James Ferguson argues, Africa is a part of world order11, call it neoliberal or, if we decide to call it with the newer denotation, any global network of power, defining its certain elements by its own logic. The interesting approach that compares the African (post)modernity and (neo)liberation/liberalism comes no. 4, p. 669; T. Ranger, The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The Invention of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge: Cambridge University Press, 1983, pp. 211–262; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. 9 The objects of life in Central Africa: the history of consumption and social change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden 2013; L. Vail, The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. 10 M. Gluckman, Anthropological problems arising from the African industrial revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall, London 1961. 11 J. Ferguson, Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham 2006. �Introduction 13 from theoretical writings of Immanuel Wallerstein12. Wallerstein argues that the modern interconnected world – the world system in his nomenclature – is indeed universal and overwhealming (or at least widely and aggresively expanding), but its terrain is heterogenous and hierarchically systematized into core, semi-peripheries and peripheries, the latter two equated to post-colonial states13. The connection and the hierarchy are strengthened by the global division of labor, where the peripheral areas are sentenced to less paid, less specialized and more strenuous labour. National states are in fact subordinary in this process, only administrating the division and in case of peripheral areas weakly structured and marginally autonomous. As far as we draw a lot from two mentioned perspectives we would like to propose a slightly different perspective that compares the global perspective and the local social and ecological environment. As most of presented papers can be described as case studies based on particular localities, we cannot underestimate the locality, the difference, the uniqueness. On the field of social studies the defiance of the local and the singular is at best a methodological limitation, and ignorance at worse. At the same time the lack of the perspective on the global processes is a lapse as well. The example from Tanzania refers to the twilight of the African socialism, when Julius Nyerere declared the end of the politics started by Arusha Agreement. It is widely known that the change of politics was an effect of pressures from International Monetary Fund and other global institutions. This decision though affected in many ways numerous localities in Tanzania. After the national change, the particular territories of Tanzanian state evolve economically in I.M. Wallerstein, Africa and the modern world, Trenton 1986; Idem, Africa: the politics of independence and unity, Lincoln 2005. 13 Idem, World-systems analysis: an introduction, Durham 2004. 12 �14 Introduction different directions. A good example of the analysis of Tanzanian transformations diversified among different localities comes from ethnography of Pat Caplan, who described variously how communities of Mafia Island changed separately underway of historical changes of the state14. Another perspective that necessitates scholars to link global and local perspective and to diversify cultural change into a bundle of transformations comes from the study of environment and climate change. As far as we understand the source of the problem – and some of its solutions – we know that particular realizations and effects of the climate change are always local. This collection of texts, as the variety of fieldworks, themes and approaches, aims to represent a certain epistemological value. This juxtaposion, however, corresponds with the theoretical approach toward social shift, elsewhere reffered to as the development or the modernisation. We understand this shift as a non-linear, non-homogenic, stratified, multi-dimensional phenomenon. It is clearly a too much distanced perspective to talk about an “African development”. Even if financial politics or technical innovations concern wider areas (or rather construct global areas e.g. ‚global south’ or ‚third world’ by the political, economic distinctions and hierarchies), they are each time shaped by local social environment, which differentiates their role, meaning and outcome. Hence, we tend to describe ‚developments’ instead of a single ‚development’, ‚modernisations’ as a contrast to the vision of homogenised modern Africa and even more broadly: ‚Africas’ instead of homogenous ‚Africa’. Moreover, we argue that not only national policies and institutions differentiate the ‚developments’. As proved by a numP. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003; Idem, Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia Island, Tanzania, 1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007), no. 114, pp. 679–694. 14 �Introduction 15 ber of theoreticians and researchers15, the remarkable feature of African states lies in their internal incoherency and juxtaposition. Observing countries like Tanzania and Malawi, we might see that there are numbers of factors that affect the differentiation between regions, social groups or social identities. If we take the example of relations between Northern and Southern Regions in Malawi, we consider different ethnic composition, geographical environments and landscapes, economic traditions and projects, historical backgrounds, languages used and many others factors that apart from the general condition of economy of shortage and higher administrative belonging, brings to mind more an image of contrast than a homogeneity. Developments As it was mentioned, the first part of the book directs us to problems of the development, understood in the context of dynamic configurations of social and natural phenomena. We argue that to address these phenomena, the interdisciplinary approach is needed, and the chapter reflects this confidence. The first chapter by Wakati Maliva and Gervas Kavonga concerns the link between what is understood as development, the power and the language. Authors argue that “a foreign language is not a proper tool for development”. The thesis is based on the observation, how the education of certain languages differs the faces and dynamics of African states and current developments of the region. Good enough example comes from the comparison of two neighboring countries: post-socialist Tanzania, where Kiswahili promoted – or A.I. Asiwaju, Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international boundaries, 1884–1984, London 1984; A. Mbembe, On the postcolony, Berkeley 2001; A. Mbembe and S. Nuttall, Public Culture, „Public Culture”, 15(2003), no. 1, pp. 11–40. 15 �16 Introduction enforced as critics may say – the cultural homogeneity despite the extreme linguistic and ethnic differentiation; and post-authoritatian Malawi, where the domination of Chewa group had not translated onto domination of Chichewa language and often English still is a lingua franca, at least among educated population. It is unauthorized to foretell political and economic future to both countries, but it clearly depends on the level of social integration of certain regions, the development of which is highly differentiated. Authors make a clear statement, that “a foreign language is not a proper tool for development” and “imperative education [should] be delivered in the language that everyone is conversant with to enable educated people in the society to translate theories into practice”. It is remarkable, though, that the relationship between colonization, decolonization and language used by state institutions became precisely proven. Moreover, authors connect the possible wider spread of Kiswahili as the language of higher education16 as the factor that contributes to the development of the region, the African Union and the EAC. By this, we can see how the language becomes somehow institutionalized and materialized as an actor in the process of the cultural shift. The author of the next chapter, Maximilian Chuhila presents an in-depth historical analysis of rural transformations in Tanzania, more precisely maize farming in Ismani, part of the present day Iringa District. By the precise perspective of the Ismani locality, the author presents contradictions of development in the sphere of agriculture: simultaneous large size of faring as an informal sector of employment in Tanzania and its relative and limited technological means involved in it and vast land resource in rural areas contrasted with inability to adequately utilise the land. Chuhila shows the slow process of development of accessibility to market 16 For now English is still the language of higher education in Tanzania. �Introduction 17 outlets, improving of seeds and accessibility to farm-loans parallel to political and economical changes in Tanzania. Factors that play the most crucial role in this entanglement are the physical environment and the government interventions. Due to climate change, the agriculture finds worsening conditions and the shifting stability is secured only through the administrative support (or remittances from relatives). Through the article it is clearly visible how the local versions and practices of development varied from a number of independent factors. The land ownership, right to use it and knowledge on it – is the subject of the paper by Napoleon Saulos Mlove and Justin K. Urassa. The specific location of the study is Handeni District in northeastern Tanzania. Authors study the legal aspect of land ownership and estimate its demographic, economic and quotidian effects. The important aspect of the control over the land in the district are Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO), which is the legal model of formalization of customary land rights. The customary rights, however, are playing a certain role within the neo-liberal economy, for example they may enable owners of the land to access bank credits and loans. The context of Mlowe and Urassa research also relates to the growing demographic and social mobility, both affecting the notions of land as a commodity or a passive capital. The authors prove, however, that Certificates of Customary Right of Occupancy enhance tenure security, reduce border conflicts and support ownership of land by vulnerable groups. At the same time formalised customary land rights do not affect positively household incomes and capital accumulation. The study, though, brings an interesting and based on precise data perspective on the entanglement of three systems: the so-called ‚traditional’, legal based on the state and neo-liberal. By these the article brings a question of how the growth of social and economic mobility interferes with earlier social structures of rural communities. �18 Introduction Maciej Ząbek’s article also refers to the Tanzanian socialism, more specifically to rural Ujamma communities. The author is especially interested in the role of Ujamaa in forming Tanzanian social relations and identity. The analysis of the historical context, carefully studied by the author, reveals the ideological, political and economic environment in which Ujamaa project emerged, along with reforms concerning the gender roles (regulation on the attire of women) and the educational reform supporting the spread of Kiswahili as the national language. Ujamaa was part of the wide front of reforms, which, purposely thank to Julius Nyerere’s political project, had to establish the new ideological, economic structure of decolonizing state. Though, the ujamaa undoubtedly had the most tremendous effect on unevenly inhabited rural areas of Tanzania. The realization of ujamaa policy brought the relocations of whole village populations, technologization of agricultural work, but what is most interesting for Ząbek, also effects on the cultural practices, discourses and a sense of individual identity. The paper concerns the today’s look at the ujamaa past. Not surprisingly the memories about ujamaa are ambiguous and differentiated depending on which class comes from and what age group he or she represents. The vision of the past is also reshaped by today’s experiences of new economic order and unequal development deepening inner diversification of Tanzanian society. Perhaps this is one of the reasons why ujamaa still takes a central role in debates on political identity of Tanzanians in media, hiphop music or academic conferences. Certainly the ujamaa and general Nyerere’s policy shaped the modern notions of Tanzanianess, altogether with later economic reforms, which led to (neo-)liberalisation of the market. As Ząbek mentions, it is interesting to compare eastern European memories about the socialism, despite the contrasting differences between their historical contexts, realisations and effects. Perhaps among �Introduction 19 few similarities is the fact that both of the systems were replaced by the realm of capitalism. The next chapter written by Ambiliasia Peniel Mosha and Steven Kauzeni concerns seemingly different phenomenon, namely the issue of climate change, but observed from the local point of view. Mshiri village population, as authors argue, has the set of procedures to preserve the climate of their environment on the slopes of the Kilimanjaro elevation. This perspective, however, concerns wide spectrum of modern life in a postcolony. The status of local, indigenous knowledge reflects the relations of power and hierarchies of certain practices toward the environment. Moreover, the shape of social cultural deeply rooted interventions that helped to preserve the climate is interrelated with moral and religious beliefs and practices. In the context of colonial and postcolonial Tanzania we can understand how the local knowledge was first neglected, administrative attitudes toward the environment modernized and only recently some projects make an effort to restitute and re-appreciate what is now called ‘traditional knowledge’. Without a doubt Mosha and Kauzeni fit into the engaged approach. They urge to re-conctruct (or construct) that environmental conversation should be “faith-based, collectively held, and engraved in peoples’ hearts in the adoration of the creation which takes us back to the theories of moral realism”. By this, the paper is an interesting proposition of project between African philiosophicaly grounded social work and modern science and it brings an economic and political vision of what the development can be. Biographies The second part of the book regards the relations between narrations, the role of body and gender in eponymous cultural shifts. �20 Introduction The body and gender, as authors prove, are the effect of social and historical processes. It would be a lapse, however, to easily identify gender roles for example in rural Tanzania as only effect of the so called ‚traditional African culture’. Although we do not underestimate the historicity of African indigenous social roles, we must be suspicious for a crucial part of colonizing institutions in creating the dominant gender ideology, that justifies the masculine hegemony among most of the communities in East African states. We would rather propose to trace how gender roles were and are constructed by many different actors in the historical process. Anna Cichecka traces the social and political entanglement of gender equality and women’s empowerment as from the perspective of representatives of the NGO sector and political circles in Dar Es Salaam, Tanzania. The author compares and juxtaposes the gender equality understood both as global, political project and as the social and existential struggles of local women for better and equal opportunities in their everyday life (or very often an alternative to injustice or even violent social environment they are been born into). In Cichecka’s view the non-governmental sector reflects this suspension and contradictions determining roles of Tanzanian women in current rural and urban communities around the country17. From European perspective, women’s movements ability to act autonomically and to control social, political and economic resources faces certain contradictions in Tanzania. One of the tendencies here is a ‚neopatrimoniality’ ideologically driven from ‚African traditions’ but at the same time its current ideology is constructed by colonial and postcolonial policies. Describing the realization of the gender equality policy, Cichecka addresses indirectly the cultural shift, that contains also the quesIt is worth mentioning that the promotion of gender equality becomes an agenda in most developing countries as a key strategy for balanced development. 17 �Introduction 21 tion of gender roles and gender stereotypes. Gender equality as seen through the policy makers and from bottom-up perspective may influence the dominant ideology of development in many different ways, for example support it when it comes to the strengthening of the agency, or contest it, when it tends to concentrate social and economic capital in hands of (mostly masculine) proprietors. Anna Wieczorkiewicz asks a question about a body and a gender from a different perspective. In her paper ‚„Black women” as a rhetorical tool of persuasion’ she is interested mostly in relation that binds various cultural subjects and social theories. By these the article links the view of researchers with the embodied perspective of certain human actors, namely two women signified within the colonial and postocolonial realm as ‘black’: Saartije Baartman and Waris Dirie. Baartman, known also under an objectifying name ‘Hottentot Venus’ in XIX had performed or rather was exhibited for white audiences in Britain and France, as phenomenon of natural world, one can interpret. Waris Dirie, on the other hand, is a Somali-born model, who escaped an arranged marriage to a much older man, moved to London and by chance was discovered by a professional photographer who started her stunning career, during which she became an activist for women’s rights, especially regarding campaigns against female genital mutilation. Wieczorkiewicz compares biographies of these two ‘black women’ and analyses how they were narrated in several juxtaposed ways by varied subjects and constructed, shaped by social and political factors. In effect these two biographies became persuasive tools for negotiating and contesting different ideologies and hierarchies. The thematic scope of Wieczorkiewicz’s chapter crosses the boundaries of the East African region, media and discourses transmitting biographies of Baartman and Dirie as global but locally reinterpreted. These two cases give an example of a cultural shift that is processing parallel in many localities. Within this shift the �22 Introduction narratives deterritorialize and their meanings become multilayered. It is another premise to understand the analyzed cultural shift as ambiguous, multidimensional and juxtaposed. (Im)materialities The third part of the book gathers four articles related to African religious life in the process of a historical shift. However, as it was noted earlier, the approach to the religion is extended by the sphere of materiality – and also immaterial objects that are conceptualized not as a sphere of belief, but as actors affecting the network of elements they belong to. We also want to emphasize the role of the religion in the processes of cultural shifts in East Africa and beyond. It is addressed by authors within this section: Ashura Jackson and Mussa Kassimu write about the political and social consequences of Christian missions establishment, these two chapters approach religion from the historical perspective; Piotr Cichocki and Antonio Allegretti refer to the technical development and changing material infrastructures in context of a shift in the religious life. To be more precise, Ashura Jackson compares African ���������������� Independent Churches (AICs) to what she calls historical churches, initiated outside Africa. The comparison refers to the area known today as Mbeya region. Author shows skilfully how the administrative region was constructed by the establishment and the activity of missions, setting the first colonial structures of power. Moreover, the African Independent Churches, which were emerging relatively early in this area (from 1920s), were seen as not only religious communities but also as a political threat to colonial administrative hegemony. In fact the religious practices were not completely separated from political realm, by the way how they address issues of the subjectivity, the race, the power, the competence of human and non-human actors. �Introduction 23 The rivalry between African Independent Churches and historical (colonial) churches were clearly seen in the spheres of everyday life of Mbeya inhabitants and issues like family life (monogamy or polygamy), individualism, secularism and consumerism. The conflict had not finished with the colonial period, but remains vivid in post-colonial Tanganyika (and furthermore Tanzania). As Jackson writes: “Post-colonial threats were on the economy, different doctrine, followers, and teachings, things they provide to people, freedom of praising and worshipping and the way they considered faith with culture”. Mussa Kassimu in his paper refers to a particular group from Central-Western Tanzania, namely Wanyamwezi. The analysis also concerns the colonisation and transformation of religious life and beliefs. Same as Arusha Jackson Kassimu writes about the conflict between “African beliefs” and incoming religious systems. In case of Wanyamwezi both Christianity from white missionaries and Arab traders played a role. Kassimu generally defines their role as somehow negative in relation to identity crisis that started to undermine the consistency of community (the oneness of the group – Unyamwezi18). The precolonial group was divided into Wanyamwezi Christians and Wanyamwezi Muslims, which led to conflict and therefore weakened political meaning of the group. The social split was also the result of the forsake of “important traditional ritual practices” which were dissolved in religious practices of new denominations. By this, the paper brings an interesting comparison of religion, politics and political identity. Kassimu argues that the change of religious life, especially when the shift undermines the homogeneity of community, may cause the political destabilisation in case of pre-colonial communities. In fact, the analysis is a model of thinking about the role of monotheisms in the process of 18 R.G. Abrahams, The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967. �24 Introduction colonisation. The case of Wanyamwezi can be compared to the process of colonisation of what is now Central African Republic, where the influences of Christianity and Islam dominated over the traditional beliefs. From this perspective it seems to be justified to evaluate the religious systems and practices as politically effective. The effectiveness is also the subject of the next chapter, whose author is Piotr Cichocki. This time the main fieldwork concerns Northern Region of Malawi where a Christian mission in Livingstonia was established as far as in 1894. From that time on, the influence of Christianity has an indisputable influence on every sphere of life of local Tumbuka and Ngoni people. Cichocki is interested mostly in the connection between Christianity and the technological development, and traces these bonds through religious and ritual practices connected with music. He makes a comparison between pentecostal and presbyterian Christianity and local cults of spirits named vimbuza. The comparison reveals close phenomenological relationship between Christianity and electricity along with other modern technological facilities and connection between local ritual life with handcraft, and what is called in case of music – acoustic sound. The case of two types of religious practices (Christianity and Vimbuza) reflects the relation between religion and development which is in both academic and colloquial discourse somehow oversimplified. Instead of contrasting the developed technology and the religion, it is more accurate to observe and interpret ways in which they are entangled. The juxtaposed attitudes toward the technology and its relationship with religious rituals complicate and diversify the allegedly homogenised image of global development. Moreover, the analysis of the technological aspects of rituals emphasises the material and dynamic aspects of religion in lieu of static approach focused on systems of beliefs. �Introduction 25 The next chapter by Antonio Allegretti brings a similar perspective on the relations between religion and the development. The author comments on the very distinct group of Tanzanian society – Maasai, and questions the role of Christianity in the transformation of the social, cultural and material landscape of Maasailand. The analysis is concerned mostly with the material aspect, which again binds the issues of technological and material shift with the overall aspects of changing culture. Allegretti, as Cichocki in previous chapter, argues that there is a need to change anthropological perspective on religion from a set of internal or immaterial beliefs to practices involving networks of social relations and materialities19. Using this approach the author shows the development of Christianity among Maasai, which is a relatively current phenomenon, comparing to the role of Christianity among other groups in former Tanganika. This phenomenon however should not be discussed as external to what can be called Maasai traditional culture. Rather the religious sphere is understood as a space in which relations of power between individuals, communities and spheres of society compete. To the general idea of the book the chapter contributes also by theorising cultural shift not as much as a generational change, but rather as a construction of new spaces (both material and imaginary) like religion, which become “sites of negotiations” for hierarchies, access and generally development. Methods The method shared by authors, whose papers build this volume,is worth mentioning. As it was underlined we have been tracing the T.G. Kirsch, Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709; B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. 19 �26 Introduction local and embodied ways of changing the social realm of current East Africa. Obviously, the perspective of analysis does not stand apart from the character of the knowledge. The source is obviously based on everyday life of social actors and the local knowledge. Most of research projects presented in papers are based on the ethnographic fieldwork including the participant observation of fluctuating dailiness in certain localities and ethnographic interviews. By conducting semi-structured ethnographic interviews authors aimed to understand local conceptualizations and emic classifications. The method of the participant observation addresses problems of the embodiment, the materiality, the cultural practice and the imponderabilia of dailiness. Moreover, it also helps to understand ways in which technologies and media take part in mundane everyday life and the human experience. Some authors, however, decided to research the developmental and cultural shifts through the historical archives or official documents (chapters by Maximilan Chuhila and Arusha Jackson) or through the narratives on historical past as seen and experienced by individual social actors (chapter by Maciej Ząbek and to some extent – Anna Wieczorkiewicz). Others interspersed also the quantitative methods used especially to present the economic aspect of research problems. As final remarks we invite readers to explore these multi-accentual, multilayered perspectives and reverberations of shifting Africas. We hope that tracing the way how this mosaic or polyphonic symphony fuses into a wider composition will be epistemically and practically enriching. Piotr Cichocki & Maciej Ząbek REFERENCES Abrahams R.G., The Political Organization of Unyamwezi, Cambridge 1967. �Introduction 27 African gender studies: theoretical questions and conceptual issues, ed. O. Oyěwùmí, Houndmills – Basingstoke – New York 2005. Asiwaju A.I., Partitioned Africans: ethnic relations across Africa’s international boundaries, 1884–1984, London 1984. Caplan P., Between Socialism & Neo-Liberalism: Mafia Island, Tanzania, 1965–2004, „Review of African Political Economy”, 34(2007), no. 114, pp. 679–694. Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. CARGO/(nie)materialność. Katalog; CARGO/(im)materiality. The Catalogue/ CARGO/(非)物质图录, ed. P. Cichocki and W. Plińska, Warszawa 2016. Colson E., Tonga Religious Life in the Twentieth Century, Lusaka 2006. Ferguson J., Global shadows: Africa in the neoliberal world order, Durham 2006. Gell A., Art and agency: an anthropological theory, Oxford – New York 1998. Gluckman M., Anthropological problems arising from the African industrial revolution, in: Social change in modern Africa, ed. A. Southall, London – Oxford, 1961. Gluckman M., Order and rebellion in tribal Africa: collected essays with an autobiographical introduction, London 2004. Ivaska A.M., Cultured states: youth, gender, and modern style in 1960s Dar es Salaam, Durham 2011. Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. Latour B., Politiques de la nature: comment faire entrer les sciences en démocratie, Cambridge: Harvard University Press 2004. Mbembe A., On the postcolony, Berkeley 2001. �28 Introduction Mbembe A. and Nuttall S., Public Culture, „Public Culture”, 15(2003), no. 1, pp. 11–40. Meyer B., Materializing religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 227–227. Meyer B., Media and the senses in the making of religious experience: an introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–134. Meyer B., Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. Mitchell J.C., The kalela dance: aspects of social relationships among urban Africans in Northern Rhodesia, Manchester 1956. Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669. Ranger T., The Invention of Tradition in Colonial Africa, in: The Invention of Tradition, eds. E. Hobsbawm and T. Ranger, Cambridge 1983, pp. 211–262. Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. Ross R., M. Hinfelaar, and I. Pesa, Introduction: Material culture and consumption patterns – A Southern African revolution, in: The Objects of Life in Central Africa: The History of Consumption and Social Change, 1840–1980, eds. R. Ross, M. Hinfelaar and I. Peša, Leiden 2013, pp. 1–13. Vail L., The creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkley 1989. Wallerstein I.M., World-systems analysis: an introduction, Durham 2004. Wallerstein I.M., Africa: the politics of independence and unity, Lincoln 2005. �PART I DEVELOPMENTS ��Chapter 1. KAWONGA GERVAS, WAKATI MALIVA EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE AS A FORGOTTEN FACTOR No country has developed on the basis of a foreign language, a language mastered by only a few elite. Brock-Utne, 2014 ABSTRACT Development is a process which is anticipated to involve the whole society. In order for every individual to participate fully, it is imperative that the language used in accessing education be understood by all stakeholders involved in the development process. The argument of this paper is that appropriate language for communication and language of education is the uppermost requisite for development to be achieved. The skills of saving, investing and taking risks cannot be accessed by majority if they are provided through an education system whose language of instruction serves the interest of the few elites. The conclusion given is rooted from critical literature review and the authors experience in learning and teaching in higher education through foreign language and Kiswahili, an African language of the majority in EACs countries. This paper intended to show the extent to which a foreign language is not a proper tool for development; not only in East Africa but to any society. Language of instruction has a great role in development since the kind of education provided by the nation determines her path of development, KAWONGA GERVAS – Faculty of Humanities and Social Sciences. WAKATI MALIVA – Faculty of Education, Mkwawa University College of Education. �32 Kawonga Gervas, Wakati Maliva the emphasis of this paper is that it is imperative education be delivered in the language that everyone is conversant with to enable educated people in the society to translate theories into practice for the development of East African region. The suggestion which is put forward is to replace a foreign language as a language of instructions with indigenous languages of wider communications such as Kiswahili. Kiswahili is being advocated for because it has two main characteristics. First is the advantage of being nobody’s language throughout East Africa despite its widespread use in the region. Second, Kiswahili is linguistically related to the most indigenous languages creating necessary condition for easy acquisition. Furthermore, the language has also gained a status of an official language in the African Union and the EAC. Introduction The sociolinguistic situation in East Africa is characterized by the widespread use of Kiswahili as a lingua franca, ethnic languages at local scale and foreign languages, particularly English and French among the few elites. Since the 1960s Kiswahili became an official and national language in Tanzania and Kenya1 while a number of other indigenous languages are left aside. Uganda has 40 indigenous languages and English, making a total of 41 languages but only English has been given a status of both official and national language. Selection of any indigenous language to become a national and official language in Uganda would mean that other tribes are sidelined. Unfortunately, national and official language, English, is estimated to be spoken by only 21% of Uganda’s population. Given that situation, only Kiswahili belongs to none of the ethnic groups. The choice of Kiswahili, being ethnically neutral and widely spoken in the country, as a national language and subsequently LoI would V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma of Ugandan language policy, „Asian and African Studies”, 5(1996), no. 2, pp. 158–170. 1 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 33 improve the quality of education and eventually sustainable development in the country. In Kenya the state of Kiswahili is better. Kiswahili enjoys the constitutional status of both an official and a national language. By 1996, 70% of Kenyans were estimated to speak Kiswahili along with other ethnic languages2. Although a number of ethnic languages in Kenya is not well established, they are estimated to range between 40 and 603. Despite the variations, the fact is that the country’s language which can serve as LoI and that is widely used in the East African region apart from English is Kiswahili. Provided that Kenya has accorded Kiswahili a national language status, making it LoI, may not be as difficult. Tanzania has a unique experience with Kiswahili. Despite having 120–155 ethnic languages4, Kiswahili is spoken all over the country. The language is a LoI in primary education, certificate in teacher education and is taught as a compulsory subject in Certificate of Secondary Education (CSE). Kiswahili is also learned at university level as a discipline. However, Kiswahili is not used as LoI in secondary and higher education in Tanzania. Kiswahili was to start to be used as LoI at all levels of education in Tanzania by 1990’s as recommended by the Makweta commission of 1984 but for no apparent reason it was delayed to date. It is estimated that only less than 5% of Tanzanians are fluent in English language. Although English is mastered by that small population in the country, it is used as a LoI in post primary education. Ibidem. L. Muaka, Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in: Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics, ed. G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011. 4 H.R.T. Muzale & J.M. Rugemalira, Researching and Documenting the Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”, 2(2008), no. 1. 2 3 �34 Kawonga Gervas, Wakati Maliva Rwanda has Kinyarwanda as the only ethnic language where more than 90% speak it and this has made it easier for the nation to make the language both national and official. It is also the LoI in primary school education. Rwanda had three official languages until 2008 when French was officially dropped from being an official language. This change was caused partly by the political disagreements between Rwanda and France. Prior to that change, both English and French were used as LoI in secondary education and used as a criterion for selection into university. Since Rwanda joined the East African Community in 2009, it has made Kiswahili, which is an official language of the community, its official language, too. Burundi is as linguistically homogeneous as Rwanda where it is estimated that 98% of its population speak Kirundi, a national language. French is an official language and is used in secondary and higher education. Kiswahili is a trade language but has not been given any status by the state. Kiswahili and English are now taught in schools as subjects from as early as the first year of their primary education. Given the sociolinguistic situation in this section, it is apparent that two issues are noted. First, languages used in post primary education in East African region are foreign and ill mastered by both teachers and students. Second, Kiswahili has received a special attention across EAC countries. With this trend of Kiswahili, communication challenges among people of the EAC can be eliminated. Moreover,, LoI issue in the region can be appropriately addressed. The solution to communication and LoI will pave the way to the majority to engage in the discussion and implementation of development plans in the region. There is a close and indispensable relationship between language and development. Arguing in line with this view Laitin and Ramachadran had the following to say: “... we assume that increasing distance and lower exposure [to LoI] results in increasing learning costs and consequently reduces the �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 35 level of human capital in society. We see in Africa a combination of elite access to the official language and widespread popular ignorance of that language. We can infer from this combination that the failure of newly independent African states to choose local languages as official increases manifold times the costs of effective participation in political and professional roles [both factors affect development] for much of the local populations. Similarly the use of a distant language increases the cost of acquiring and processing pertinent health information, [development information in this case], and acts as a barrier to fostering desirable health behavior, as well in affecting access and quality of health care provided. These differences in physical and mental human capital in turn translate into differences in productivity and wealth”. [Squared brackets and emphasis is ours]5. As can be noted from the quotation above, the concept of official languages does not solely exclude the LoI especially when it is associated with development. The reason behind is that education has a vital role for human development. Before any further discussion, the concept of development is introduced here with argument on the importance of appropriate LoI for development to be achieved. The term development is oftentimes used to denote physical infrastructure such as better roads, railway lines, electricity, better houses and of course, better education. Okonkwo observes that if a nation in present age does not have education as its prime project, there must be an agenda of underdevelopment as its alternative6. Every nation tries to educate its citizens to the best of their capacities. A massive amount of money is being spent by nations on education. New curricula are being crafted to keep pace with the global development in science and technology. Despite all investment and concerns in 5 D.D. Laitin, R. Ramachandran and S.L. Walter, Language of instruction and student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon, in: 15th SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015, p. 3. 6 J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education, in: Giving Space to African Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146. �36 Kawonga Gervas, Wakati Maliva education, less discussion is devoted to language of instruction (LoI) in our education. The LoI is so crucial in fostering development in all areas of human wellbeing. Development in all sectors cannot be disassociated from the language that is used by the people to acquire knowledge and skills. The importance of language, particularly LoI in our schools holds a key role to development because decision about development requires right information on concepts, theories and practices through quality education. We all agree that our children must get a good education. But what is a good education? Through which medium should our children be educated? For whose benefit are they educated? The answer to the first question is difficult even to the developed world to date. Lessow-Hurley puts it clearly how difficult it is for Americans to decide what good education is: Everyone agrees that children are our most precious resource, that they should all have access to a good education that they should achieve. But in a multiethnic, multidenominational, multilingual society with broad geographic, socioeconomic, and value spectra, what constitutes a good education, what children should achieve, and how they should achieve it, isn’t at all clear7. East African region has a great diversity when it comes to languages as many African nations do. The diversity naturally came in place since language is made of arbitrary symbols. Colonial powers divided Africa on their own criteria, not based on the languages spoken by people of the particular area. Those who inherited the political leadership from colonialists took over diverse population groups with distinct languages and cultures alongside alien and haphazard territorial boundaries8. Since the colonial masters educated J. Lessow-Hurley, Meeting the needs of second language learners: an educator’s guide, Alexandria 2003, p. 61. 8 S.Y. Hameso, The language of education in Africa: The key issues, „Language, culture and curriculum”, 10(1997), no. 1, pp. 1–13. 7 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 37 few Africans through the medium of their language, new governments inherited and continued to educate their citizens through the same. During colonialism, using colonial languages to educate Africans was aimed at obtaining few colonial assistants to facilitate their administration. Any attempt to remove this great language and cultural diversity into a single, foreign language and culture is too great undertaking. In the midst of this language diversity, there is Kiswahili, a language that is spoken by majority of East Africans. Genetically Kiswahili shares all main linguistic features with most languages found in EAC. This is to say that most languages including Kiswahili belong to the Bantu Family languages. That being the case, a child with a Bantu mother tongue will learn Kiswahili as a second language more easily than learning English which belongs to the Germanic Language Family. This assumption is consistent with Laitin and Ramachandran argument that a foreign language to be used for instruction, must be in proximity to the indigenous language9. They further insisted that there are more economic gains for using local languages as opposed to using a foreign language. According to Rubanza, most children in Tanzania acquire their mother tongue plus Kiswahili simultaneously to the extent that no clear line can be drawn when a child finishes learning mother tongue and starts to learn Kiswahili10. Astonishingly, our citizens are educated, not even through the second language (L2) but through the foreign languages (FL). The difference between the two is given by Kecskâes & Papp when he explains: In the second language environment (SLE), language learners have full exposure to the target language (not only to the language system, but to its frame as well) because it is the dominant or the only language of the community. This is not the case in the foreign language environment D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit. Y.I. Rubanza, Can a three-tier language policy model work in Tanzania? A new perspective, „Ufahamu: A Journal of African Studies”, 24(1996), no. 1. 9 10 �38 Kawonga Gervas, Wakati Maliva (FLE) where students’ experience and activities in the target language are almost always restricted to the time spent in the classroom11. And the way English is used in East African states, Tanzania, Kenya and Uganda secondary schools is exactly what Kecskâes and Papp refer to as FLE. The situation is also similar to the French speaking countries in EAC such as Burundi and Rwanda. Students do not use a foreign language beyond the four walls of their classrooms. This situation makes the LoI new throughout their schooling years. As a result, this deficiency in LoI is carried over to university. This is evidenced by Komba who studied communication skills among Third Year university students at the Sokoine University of Agriculture and found that most students had little skills for essay writing12. He measured several aspects and concluded that 89.1%, 88.6% and 85.1% were unable to use appropriate tenses, conclude essays and use examples or illustrate ideas respectively. This deficiency in communication skills among Third Year university students suggests that despite English being used for six years of secondary education in Tanzania as LoI, its mastery is poor. If these are university students, what about those who could not make to this level? It can be implied from the study that the LoI is not understood among students and instructors even at university level. There are many more who could not make it to the university because of a language barrier. This could also mean that those who have lower language abilities are left without education. It should be remembered that the more the people get educated, the more the development the country or region achieves. Therefore, if many citizens in East Africa are dropped from education due to the language barrier, development I. Kecskés and T. Papp, Foreign language and mother tongue, New Jersey 2014, p. 2. 12 S. Komba, The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine University of Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of Dar es Salaam 2012. 11 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 39 becomes a daydream to the region. Technological advancements in agriculture, manufacturing and other sectors cannot be developed if fewer people in the region become educated. When East Africa insists on educating its citizens through foreign languages, it is insisting on underdevelopment. Language and development defined Scholarly works have put forward very clearly to explain why some countries have developed and others have not. Putting forward factors which facilitate or constrain development, Moyo classifies them as geographical factors, historical factors, psychological factors and cultural factors13. While these general factors hold water, the role of a language has not been given a desired attention which this paper has devoted to address in the context of EAC countries. The vital role of a language for development falls in the wider concept of communication. As it can simply be defined, communication is a process of sending and receiving information. The emphasis in this context is on effective communication which helps to create social networking for socio-economic development. People need to make informed decisions on issues regarding development. When zonal economic communities like EAC lack effective means of communication, development cannot be attained. For example, among the EAC countries, Kenya is regarded to be at the top in English fluency. However, the number of English speakers in Kenya is less than 30% of the total population14. It means that the majority are marginalized in the development agenda. Within the Community the relationship created among its people is that D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, Vancouver 2010. 14 V. Pawliková-Vilhanová, Swahili and the dilemma..., op. cit. 13 �40 Kawonga Gervas, Wakati Maliva of superior and inferior just because of a language and not on the bases of genuine contribution on how to eradicate social-economic challenges. According to Wanyama, the dialect of Kiswahili known as Sheng’ emerged in Nairobi in 1960s and 1970s among the youth in their efforts to find an effective means of communication15. The language employs vocabulary from African languages and English while using Kiswahili syntax. There are several sociolinguistic reasons for the emergence of that dialect but in the context of this paper, the youth sought for their communication freedom to push forward their development agenda and define their destiny in their own environment. The weak language policy of Kenya failed to address the language problem among the Kenyans not unknowingly but deliberately to exclude majority in the development agenda for the benefit of the few elites, “elites of English Language”. Based on the communication setbacks among the citizens of the same nation or across the region, development is far from achievement. Indigenous knowledge which is important for socioeconomic development of the society cannot be harvested using a language not familiar to the society. The similar observation is given by Laitin and Ramachandran that: One institutional factor distinguishing “developed” from many “developing” nations today is their official language. The official language in developed nations is typically one which is spoken and used widely by a majority of the population. Even in developed states, when official languages/ Loi were selected, they were not universally accepted. On the other hand, in most developing states today, the official language is often one that is neither indigenous nor spoken by citizens outside of an elite minority16. L.L. Wanyama, Language Communication And Marketing: Contextualising the Rise of Sheng’Language in Advertising Platforms in Kenya, „New Media and Mass Communication”, 32(2014). 16 D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit., p. 5. 15 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 41 Based on that argument there is a great correlation between the nature of the language employed in seeking development and the level of development attained by a nation or a region. Language of Instruction conceptualized This refers to the language used to implement a formal curriculum in or outside the classroom. This is the language used as an instrument of passing over knowledge, norms and beliefs of the society to its new generation17. According to UNESCO mother tongue or language of the wider communication is the most recommended as LoI18. The research by UNESCO insists that a language which is familiar to the children is wealthy for teaching and learning. Mkude has a view that it is a burden to make people struggle for their life using a foreign language because they are required to restructure their thoughts about the reality19. Several research20 findings agree that teaching and learning through unfamiliar language result into poor performance and low quality in education. East African countries are still in the chain of colonial languages particularly English and French as LoI. Warning has over time been provided that there 17 A. Masudi, The need for an appropriate medium of instruction in secondary education and institutions of higher learning in Tanzania, „Papers in Education and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41. 18 UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003. 19 D.J. Mkude, Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania: Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30. 20 B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, „International Review of Education”, 53(2007), no. 5–6, pp. 509–530; M.A.K. Halliday, Explorations in the functions of language, London 1977; Z.S.M. Mochiwa, Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya Elimu Tanzania. Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 40–53; Z. Babaci-Wilhite, Language, Development Aid and Human Rights in Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015. �42 Kawonga Gervas, Wakati Maliva is a little possibility of maintaining the objectives of education in a specific society while the language used is not familiar to the majority. In other words, at a moment you change the language of instruction to unfamiliar one, it is the time you change the objectives of education. In order to attain this aim, communication between teacher and pupil must be smooth. Most pupils in schools in East African Countries are passive participants almost in all levels of education including universities. Academic Audit report of the University of Dar es Salaam of 2008 revealed an acute language problem among the university students. The report suggested to the university management to switch to Kiswahili as a medium of instruction in order to improve the quality of education. On the contrary, the same report suggested the university to continue using English based on the international demands and trends in science and technology. The fact here is that Tanzanians learn poorly in English as their fellows do across the EAC member states. This is what is observed by Babaci-Wilhite that some African languages are well established in both scientific and technological terminologies yet they are not used as LoI in secondary education21. The similar views are put forward by Laitin and Ramachandran that “Secondary education, the key to joining the modern sector in Africa, is almost entirely conducted through the media of non indigenous languages throughout Africa, with possible exceptions of Somalia (before state collapse) and Mauritania”22. Kiswahili is the most pointed language in Africa which can afford the responsibility of being a LoI. Kiswahili being a lingua franca in East Africa could be adopted in all member states as LoI. Kiswahili is the right LoI we ought to use as EAC in education and based on what is argued by Babaci-Wilhite23 on the Ibidem. D.D. Laitin, R. Ramachandran, and S.L. Walter, Language of instruction..., op. cit., p. 5–6. 23 Ibidem. 21 22 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 43 importance of localizing instruction and curricular. Kiswahili can accommodate the linguistic diversity in East Africa because of having common linguistic features with most ethnic languages and its being sociolinguistically neutral as it is argued elsewhere in this paper. Historical perspective of LoI (imperial legacy) Much is said in favour of foreign LoI in Africa. Many argue that global languages such as English are inevitable if Africa and the developing world throughout the world want to achieve development. The thesis is that science and technology is better accessed through the medium of English. This idea is strongly opposed by Language-Power-Pedagogy which argues that no language is inherently and permanently designed for science and technology24. And if science and technology was inherent to certain language or languages, it would not spread to other nations that speak a different language and therefore nuclear technology that began with western nations would not be present in North Korea where the West opposes their possession. We witness many nationalities from around the globe such as the Chinese, undertaking great projects in road construction, industrialization and mining in Africa. Do they construct the roads in English? Do they manufacture industrial goods that are scattered all over Africa in English? It is time for East Africans to realize that it is the skills that matter and not language. When that is realized, education in this region will aid the development we aspire to achieve as opposed to the current practice where education acts as barrier to development due to FL being its vehicle of delivery. There is another claim by parents on the use of English as LoI in primary school in Tanzania, Uganda and Kenya. They educate their 24 J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146. �44 Kawonga Gervas, Wakati Maliva children in the medium of English because secondary education is provided in English and therefore primary education in English paves the way for smooth education at secondary level. However, there is no evidence to support this claim because even the children who learn through their L1 need to learn more grammar and new ways to communicate in academic arena. What makes a foreign language even worse to be a LoI is its limited use outside classroom walls where more free communication and language learning takes place among students. Also a foreign language cannot mold the psychological part of the human being. Language and mind / thought The term mind is synonymously related to brain. The WebsterDictionary defines a term mind in three different ways: (a) the element or complexity of elements in an individual that feels, perceives, thinks, wills, and especially reasons. (b) the conscious mental events and capabilities in an organism (c) the organized conscious and unconscious adaptive mental activity of an organism. All these definitions are in line with the fact that language has a direct link to the brain for production, processing and comprehension. According to Caplan, brain consists of a large number of regions each of which contributes to motor function, thought, emotion and other functions in special ways25. However, mind operates from actual experiences which an individual acquires from her/his environment. Mind absorbs information through various senses of organs to build a base for thoughts. Aspects of culture, norms, beliefs and traditions impose significant effects on thoughts produced by an individual. The uppermost strong mechanism which brings cultural D. C a p l a n, Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction, Cambridge 1987. 25 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 45 aspects in the mind is language. Language is both the most effective means of communication among the human species and the means of inheriting values to the new generation. This is to suggest that a thought is produced after its conception through overtime experiences acquired from specific context through language. The proper language is the one which has arbitrarily emanated from the specific context in which individuals found themselves. However, we are aware of the controversial debate raised by Whorf26 about what is to start between language and thought. Despite the debate taking egg and chicken model, the possibility suggested in Whorfian hypothesis of linguistic relativity cannot be ignored. According to Whorfian hypothesis of linguistic relativity, language is not simply a reporting device for our experience, but a defining framework of it. This assumption suggests that people of different linguistic background think and understand concepts differently. In the context of this paper, the concept of development has different conception among different races of various backgrounds in linguistics, their conception must be respected. People understand concepts in their right way as they are shaped through their languages. Krashen in the theory of social interaction insisted on the importance of resources available in the speech community for language development27. Interpretations of meaning to most language expressions are culturally constructed. Taking example of idiomatic expressions, the meaning interpreted is not a result of the total words available in the expressions but rather culturally constructed, produced, interpreted and defined. Studies in second language learning have suggested that a learner cannot attain a native speaker’s competence. All these suggest that conB.L. Whorf and J.B. Carroll, Language, thought, and reality: selected writings of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011. 27 S. Krashen, Second Language Acquisition and Second Language Learning, Oxford 1981. 26 �46 Kawonga Gervas, Wakati Maliva cepts like development must be rooted in the specific culture to be well understood and accepted. The superimposed definition and practices of poverty alleviation programmes in Africa and among EAC countries in particular, will never become sustainable and multiply to the grassroots. This is because thoughts and concepts are culturally constructed and understood. Arguing in line with Social semiotic theory, Kress (2007:18) had the following to say: The sign is a social semiotic entity because the process of realization and making meaning is based on choices that are contingent action by the speakers in a social environment. Shifting modes of representation results to profound changes in our stance towards how we make sense of the world28. Based on that view, the emphasis is that people should discuss their challenges using the signs of communication they are competent in. Using a foreign language is to change the mission of the society for the benefit of the few. This view is consistent with Ellis (2016) who argues thatlanguage and social context play an important role in conceptual processing29. This means that the context cannot fully be shared or transferred to the new context expecting to yield the same results. Using a foreign language to address poverty alleviation in EAC and elsewhere is to shift the mode of representation of reality and constrain the development process. This is because representation and communication is always a social matter which responds to social change30. Development must be conceived and addressed through language and culture of those who want development. Foreign languages especially 28 G. Kress, Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and Education, eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London 2007, p. 18. 29 C.A. Ellis, How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd Thesis (unpublished), Bangor University 2016. 30 D. Caplan, Neurolinguistics and linguistic aphasiology, op. cit. �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 47 English and French have caused communication difficulties over African countries including EAC. The result of such a situation, development agenda are only understood by the few elites. Borrowing from the dependency theory, discussion on development in developing countries involves the centre of the core and the centre of the peripheral while the majorities are marginalized through language31. Since discussion about development is inevitable, our concern is that in which language and for whose benefit the discussion is held. How many people are aware of several conferences being held within EAC on development every year? To what extent are the resolutions being disseminated to common people who are important for development? In whose language are the resolutions disseminated? These are questions that need to be addressed while discussing development in the EAC and elsewhere. This section has addressed the relationship between language and mind/thoughts. We have emphasized the importance of specific cultures for concept creation and understanding at a significant degree to yield the desired impact. This is to say, foreign languages cannot bring development in the foreign context. Taking example of EAC, the lingua franca is Kiswahili which is not used in education to familiarize the development theories. This is contrary to the principles of psychology, education and sociology in language and education32. Language and Education Education is related to language because it is through language that education is provided. For education to be meaningful, the D. Moyo and N. Ferguson, Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, op. cit. 32 K.K. Prah, Going native: Language of instruction for education, development and African emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and South Africa (LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34. 31 �48 Kawonga Gervas, Wakati Maliva language that is used to deliver it has to be familiar to both the teacher and the learners. Corson shows how language is related to education: A school curriculum is a selection of knowledge from the culture: all those things in the culture (or from other cultures) considered worth passing on through schooling. Since all forms of knowledge are „filtered” through language, the chief item of knowledge in any culture is its language. The chief object of the school is to encourage the complete mastery of the language of the culture, since without this mastery children are denied power and influence over their own affairs and an opportunity for success in education33. It is difficult to educate people of one language using other people’s language. Language performs both positive and negative roles. It can be used to unite people, strengthen relationships and the like. However, language can be used to discriminate, dominate and block people’s access to political and economic progress34. East African region needs to rethink the way languages in education are used in their respective nations; whether they are used for domination or emancipation. For if language of education is used in the same way the colonial masters used against us, the possibility of development is narrowed by the fact that very few citizens will get meaningful education necessary for development. Learning is a demanding activity, it becomes more demanding when the learner has to learn the language and the content at the same time and hence be faced with double tasks35. This is because every language divides its world differently. This means that the current practice in East African region, where the languages of D. Corson, Language policy across the curriculum, Clevedon 1990, p. 3. S.Y. Hameso, The language of education in Africa..., op. cit., pp. 1–13. 35 W. Maliva, Challenges encountered by teachers in implementing the advanced level competence based English language curriculum in Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar es Salaam 2013. 33 34 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 49 education are foreign, creates a drawback to educational development which in turn leads to underdevelopment in other areas as well. The problem is that we view education only through western lens and so believe that it can only be provided in English36. In West Africa the situation is the same and Okonkwo further notes that since education is provided in the language alien to learners37, the education attained is just surface level compartmental education and it results into poor national development. Despite English being used for 200 years and now LoI in Nigeria, less than 20% of Nigerians are able to speak and write it38. Research on local LoI A significant number of researches have revealed that local languages are most appropriate for teaching and learning in schools. According to UNESCO there are three main factors which make local languages more appropriate as LoI39. These factors are psychological, sociological and educational. Psychologically, local language like other languages is a system of signs which can be comprehended more easily and accurately in the brain of a learner. This means that a learner having acquired native competence of his/her language uses a little energy to follow what is being taught compared to using a second or a foreign language. Sociologically local languages are devices to establish relations and friendship in the society which is important for experience sharing. People in EAC are not free to interact due to J.I. O k o n k w o, Appropriate Language in Education, op. cit., pp. 131–146. Ibidem. 38 E.M. Emenanjo, Languages and the national policy on education policy on education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html [Accessed: 02-Jan-2018]. 39 Education Position Paper, op. cit. 36 37 �50 Kawonga Gervas, Wakati Maliva communication barrier. Kenyans, for example, are regarded to have high level of competence in English language. Ugandans can be regarded the second. In both countries English is the second language based on sociolinguistic analysis. Tanzania and the rest, English and French are foreign languages. These differences create unnecessary inferiority among member states just because of less or more mastering foreign language. The attitude is that knowing English or French means possessing knowledge. Using a foreign language for education alienates the elites from their society and makes them belong to the foreign culture and nation. That being the case development can be difficult to attain in the region. Educational wise, local languages simplify learning and teaching. Reaserchers have suggested that a teacher and a student must use a language they well master40. On the one hand, it suggested that the university switches to Kiswahili as a LoI. On the other hand, it suggested continuing using English due to global trends in Science and Technology. In our opinion the first suggestion is valid because it is absurd to think of global solutions to local challenges. Thinking in that way violates the hierarchy of needs as suggested by Maslow. According to him, a human being strives most for the basic needs towards the less basic needs. Development must adhere to that hierarchy. A critical community cannot think of external world while its own people are starving. Language serves as a vehicle for transmission of knowledge and skills among members of the community. This function is best performed when the language is familiar to both parties involved in communication. Any deficiency in either party hampers the communication process, and worse in the education provision. B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, op. cit., pp. 509–530. 40 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 51 When education is provided through the language both the teacher and the learners master, the result is greater than when it is only the teacher who masters the language. The situation is worse when it is not only the students who do not master the LoI, but teachers as well. What is expected from students even when the teacher does not master the LoI? There are several constraints of using a foreign language as LoI. One of them is exclusion of learners in teaching and learning process. Those who do not master the foreign language especially English and French for the case of EAC countries are regarded as fools, slow learners and hopeless children. The second impediment is incomprehension of content even to those few who seem to master the language. Over years researches have suggested that most language of education in Africa is a curse to the intellectual development of the young people. According to Senkoro, using a foreign language results into the intellectual “genocide” of African children41. That being the case, education provided does not help people to master their environment and thus development cannot be attained. Innovations and discoveries in foreign language have rarely been reported on earth. Conclusions and recommendations The society’s language is one of its most treasured possessions. When that language is used in education, the results are great. Those who defend English for education in Africa say that the language carries with it science and technology42, and if that was the F. Senkoro, Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha ya Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008. 42 R.A. Foyewa, Language attitudes in Nigeria: Implication on General English in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”, 3(2012), no. 2, pp. 28–36. 41 �52 Kawonga Gervas, Wakati Maliva case, the Chinese would not have achieved their vast technological development just from 1949 using their own language. Since language is used by examination agencies to determine children’s educational fate43, it is important to ensure that the language that is used to assess what these learners use to display what they know is familiar to them. Our students may be unable to understand what they are taught not because it is difficult, but because the language used in the process of teaching and learning is not familiar to them. We must be able to discern when learners cannot understand what is taught because of their aptitude or that the language is the barrier. The LoI has to change if we want East Africa to develop and it is the people who belong to the elite group that are to lead this movement. The elite has to lead the movement because it is this group that perpetuates the use of foreign languages, not because of the benefit of their country they live in, but because of their own children44. Speaking of LoI shift from foreign to native, BrockUtne further argues that most African academics know that the majority of Africans cannot learn well if the learning is going to take place in the language they do not master. Although the fight against the belief that the use of foreign languages in higher education is hard, we have to be bold enough and start it. Okonkwo argues that language is power and an explosive that can explode in many directions and can affect people positively or negatively45. He further sees that knowledge and education are also powers that are totally inherent and interpretable through the forms and concatenations of language. By that D. Corson, Language policy across the curriculum, op. cit. B. Brock-Utne, Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, op. cit. 45 J.I. Okonkwo, Appropriate Language in Education..., op. cit. 43 44 �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 53 observation, nations have to be careful in selecting LoI in order to avoid negative impact on the learners and the nations. The reason we should select our local languages such as Kiswahili to be used as LoI is well said by Okonkwo: Since all languages have the natural endowment to construct and deliver knowledge, the knowledge so far delivered becomes a ‘Form of Life’ for the producers. The fact here is that as long as you use a language that is by nature not yours, you have imported a ‘Form of Life’ that is not yours either. Language is the determiner of the kind of life people lead46. It should be clear that the argument here is not a total rejection of other languages. Learning a second and even a third and fourth language is an asset. What is being advocated here is that other languages are worth learning and we should learn them to the best proficiency possible. In order for these foreign languages to be learnt well, deliberate efforts to train competent teachers in these languages is needed and the students can learn these foreign languages and become more competent than the current students are. What is suggested here is that foreign languages should not be used as LoI. Their use implies inability of students to master these languages and thus becomes a barrier to access education. Tanzania has an education policy of 2014 that assigns more roles to Kiswahili in education. If that move continues, a leap in education and subsequently in development can be achieved. Makweta commission of 1980s recommended the use of Kiswahili as LoI from primary school to university. It was suggested to be implemented in phases such that secondary education was to begin using Kiswahili from Form One, and therefore English medium would phase out in the same order. This recommendation was not implemented and no clear explanations were given for its rejec46 Ibidem, p. 137. �54 Kawonga Gervas, Wakati Maliva tion. However, logical analysis brings the conclusion that linguistic imperialism has succeeded to dominate the cultures of the world. The starting point has to be primary education where all primary schools should educate children in the language that is better known to them than foreign languages such as English, and for East Africa, Kiswahili can serve that purpose. East Africa and Africa have to understand that it takes knowledge and skills to develop, not language. Clinging to languages the learners and perhaps the teachers cannot master is detrimental to development. REFERENCES Babaci-Wilhite Z., Language, Development Aid and Human Rights in Education: Curriculum Policies in Africa and Asia, Basingstoke 2015. Brock-Utne B., Language of instruction and student performance: New insights from research in Tanzania and South Africa, „International Review of Education”, 53(2007), no. 5–6, pp. 509–530. Caplan D., Neurolinguistics and linguistic aphasiology: An introduction, Cambridge 1987. Corson D., Language policy across the curriculum, Clevedon 1990. Ellis C.A., How Language Culture and Emotions Shape the Mind, Phd Thesis (unpublished), Bangor University 2016. Emenanjo E.N. Languages and the national policy on education policy on education: Implications and Prospects, Retrieved June 18, 2011, from http://fafunwafoundation.tripod.com/ fafunwafoundation/id9.html [Accessed: 02-Jan-2018]. Foyewa R.A., Language attitudes in Nigeria: Implication on General English in Higher Institutions, „Journal of Language and Applied Linguistic”, 3(2012), no. 2, pp. 28–36. Halliday M.A.K., Exproration in Function of Language, London 1973. �EAST AFRICAN DEVELOPMENT: LANGUAGE... 55 Hameso S.Y., The language of education in Africa: The key issues, „Language, Culture and Curriculum”, 10(2001), no. 1, pp. 1–13. Kecskâes I. & Papp T., Foreign Language and Mother tongue, New Jersey 2000. Komba S., The Predictive Validity of the Communication Skills Examination on Students’ Overall Academic Performance at the Sokoine University of Agriculture (unpublished PhD Thesis), University of Dar es Salaam 2012. Krashen S., Second Language Acquisition and Second Language Learning, Oxford 1981. Kress G., Meaning, Learning and Representation in a Social Semiotic Approach to Multimodal Communication, in: Advances in Language and Education, eds. A. McCabe, M. O’ Donnel and R. Whittaker, London 2007, pp. 15–39. Laitin D.D., Ramachandran R. and Walter S.L., Language of instruction and student learning: Evidence from an experimental program in Cameroon, in: 15th SAET Conference on Trends in Economics, Cambridge, UK, 2015. Lessow-Hurley J., Meeting the needs of second language learners: An educator’s guide, Alexandria 2003. Maliva W., Challenges encountered by teachers in implementing the advanced level competence based English language curriculum in Iringa municipality-Tanzania (unpublished M.A. Education dissertation), University of Dar es Salaam 2013. Masudi A., The Need for Appropriate Medium of Instruction in Secondary Education and Institutions of Higher Learning in Tanzania, „Papers in Education and Development”, 2006, no. 26, pp. 32–41. Mkude D.J., Ujenzi wa Demokrasia na Sera ya Lugha Nchini Tanzania: Kiswahili/Kiingereza Dhidi ya Lugha za Jumuiya Ndogondogo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, p. 14–30. Mochiwa Z.S.M., Utotoni hadi Ungumbaru: Matatizo ya Elimu Tanzania. Ktk. Tumbo Massabo na Chiduo, in: Kiswahili katika Elimu, Dar es Salaam 2007, pp. 40–53. �56 Kawonga Gervas, Wakati Maliva Moyo D. and Ferguson N., Dead aid: why aid is not working and how there is a better way for Africa, Vancouver 2010. Muaka L., Language Perceptions and Identity among Kenyan Speakers, in: Selected Proceedings of the 40th Annual Conference on African Linguistics, ed. G.E. Bokamba [et al.], Somerville 2011, pp. 217–230. Muzale H.R.T. & Rugemalira J.M., Researching and Documenting the Languages of Tanzania, „Language Documentation & conservation”, 2(2008), no. 1, pp. 68–108. Okonkwo J.I., Appropriate Language in Education, in: Giving Space to African Voices: Rights in Local Languages and Local Curriculum, ed. Z. Babaci-Wilhite, Rotterdam 2014, pp. 131–146. Pawliková-Vilhanová V., Swahili and the dilemma of Ugandan language policy, „Asian and African Studies”, 5(1996), no 2, pp. 158–170. Prah K.K., Going native: Language of Instruction for Education, Development and African Emancipation, in: Language of instruction in Tanzania and South Africa” (LOITASA), Dar es Saalam 2003, pp. 14–34. Rubanza Y.I., Can a Three – Tier Language Policy Model Work in Tanzania? A New Perspective, „Ufahamu: A journal of African Studies”, 24(1996), no. 1, pp. 82–97. Senkoro F.E.M.K., Mauaji ya Halaiki ya Watoto wa Tanzania Kupitia Lugha ya Kufundishia Sekondari na Vyuoni, Dar es Salaam 2008. UNESCO, Education Position Paper, Paris 2003. Wanyama L.L., Language Communication and Marketing: Contextulising the Rise of Sheng’ in Advertising Platform in Kenya, „New Media and Mass Communication”, 32(2014), pp. 66–69. Whorf B.L. and Carroll J.B. , Language, thought, and reality: selected writings of Benjamin Lee Whorf, Mansfield 2011. �Chapter 2. MAXMILLIAN J. CHUHILA COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES OF MAIZE FARMING IN ISMANI, CA. 1940S TO THE PRESENT About 60% of gross domestic product is earned in the agricultural sector, and so we find 80% of total employment and 80% of total export earnings originating there. G.K. Helleiner, 1979:188. ABSTRACT Farming is a major informal sector employer of more than 80 per cent of the active labour force in Tanzania. This has been the case since independence and will slightly change in a course of a long time. Rural transformations in Tanzania will depend on modernisation of agricultural development, improvement of accessibility to market outlets, guarantees on improved seeds and access to farm-loans. Amidst the existence of vast land resource in rural areas, the land is inadequately utilised for farming because of various challenges facing the rural sector. Most of such land is either less fertile or receives less rainfall with no possibilities for irrigation. This paper provides an overview of the development of maize farming in Ismani, part of the present day Iringa District. It argues that the development of maize farming in Ismani depended on government interventions on the one side and on the other the physical environment. When the government encouraged production, maize farming was for both food and commerce but when the physical environment hindered MAXMILLIAN J. CHUHILA (Ph.D.) – Lecturer Department of History University of Dar es Salaam – Mwalimu Nyerere Main Campus. �58 Maxmillian J. Chuhila production, even that small supply for food fell short. In recent years especially from the year 2000 to the present Ismani remains unpredictable in as far as food security is concerned. Once a prosperous zone for maize farming that used to feed a large part of Tanzania, today, an area with recurrent food insecurity that depends on government relief food or remittances from relatives outside Ismani. The paper explores the dynamics of maize farming in the area to provide a detailed historical understanding of the present day situation in the area. This paper uses archival sources, fieldwork interviews and secondary sources collected between 2012 and 2013 and 2017. Key words: rural modernisation, agriculture, Ismani, development, maize farming, environmental history, Ujamaa. Introduction The above extract shows the importance of the rural sector in most of the third world countries. Although the statistics were specific for the year 1979 nothing substantial has reversed the situation completely up to the last decade. The contribution of the rural sector to the economy of less developed remains significant. The quotation indicates that for a successful economic planning and development to occur effort should be made to liberate the rural sector from unnecessary strings limiting its progress1. This will help to modernise the rural sector and contribute intensively to the national gross income through export of cash crops and assurance of food supplies. In Tanzania, according to the 2013 agricultural policy, the average annual growth rate of agricultural productions was 4.4% compared to population growth that was 2.6%. This trend of agricultural and population growth is G.K. Helleiner, Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979, p. 188. 1 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 59 not enough to reduce poverty and solve the challenges of food security in Tanzania. An average agricultural annual growth of at least six to eight per cent would sustain a healthy and more progressive rural sector. The other challenge in the statistics of the agricultural policy is the combination of food and commercial crops in the estimations of annual agricultural growth2. Commercial crops like coffee, cotton and sisal are entirely for the market while crops like maize, groundnuts, rice, beans and many others are divided between the market and the kitchens. This implies while cash crops are entirely for the market, food crops are at a risk of going to the market especially in areas without alternative cash crops. In the period between the 1980s and 1990s, there was a primary school textbook3 used all over Tanzania for school children. In this book there were case studies on different crops how they were grown and the required climatic and weather conditions for optimal growth. These were sampled from different areas of rural Tanzania. One of its chapters was on maize farming in Iringa District that used Ismani as an example of the areas where modern and prosperous agriculture existed. It was during the heyday of maize farming in Ismani. Unfortunately, the conditions that brought fame to maize farming in Ismani are no longer in place. The historic maize farming in Ismani has now remained in the minds of the people of Ismani as well as the minds of many Tanzanians. Some of them still consider the pride of maize in Ismani still continues while some understand that it was a nostalgic past. Media reports have repeatedly reported what currently happens in Ismani as opposed to what was the case in the 1970s and 1980s. Refer National Agricultural Policy, Ministry of Agriculture, Food Security and Cooperatives, 2013, p. 2. 3 Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne, Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983, pp. 26–28. 2 �60 Maxmillian J. Chuhila Background Classified agro-ecologically, Ismani falls in the Lowland and Midland climatic zones of Iringa District. Most villages of Ismani division fall in the lowland zone. The Lowland zone lies between 900m to 1200m above the sea level. It always receives low amount of rainfall between 500mm to 600mm per annum with a mean temperature of between 20°C and 30°C. It was endowed with fertile soils that had a high potential for agriculture from 1900s to 1980s, however, farming was hindered by unreliable rainfall and the fact that other areas of Iringa District were used for farming. Out of the four wards of Ismani Division, only two fall in the Midland zone. The Midland zone is comparatively more suitable for cultivation than the other zones. The zone lies within an attitude of 1200m and 1600m above the sea level. The landscape of the midland zone is characterised by scattered mountain hills, plateaus with swamps and ponds. This zone receives an annual rainfall between 600mm and 1, 000mm per annum and a mean temperature between 15°C to 20°C. The two wards of Ismani division that fall in the midland zone are Kising’a and Kihorogota4. In Tanganyika agricultural activities that might have culminated in rapid production and environmental change were observed in the 1930s. Farming became particularly noticeable during this time when the British colonial government intensified production of crops by launching the ‘grow more crops campaign’. Through this campaign, peasants were encouraged to open new fields to take advantage of price incentives provided by the colonial government5. Enough food crops were required for labourers who were in various estate and settler farms such as sisal plantations Iringa District Profile, 2011. B.D. Bowles, The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961, in: Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980, p. 168. 4 5 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 61 in Morogoro and Tanga. Also during the same time there were several British soldiers who camped in Kenya for the Second World War6. The intensity of production increased remarkably soon after the Second World War as a result of the modernisation campaigns of the colonial government. After the war Ismani became under intensive considerations for maize farming and more settlements were opened in the area during this period. The modernisation campaigns in Ismani resulted into major success in maize farming. Specifically after the Second World War and the two decades of independence, during the heydays of maize farming, the area was regarded as a national grain basket. Despite all this historic significance of area, in the recent decades, Ismani has been characterised by recurrent shortage of food and difficulties in farming as will be discussed later in this paper. Farming during the 1940s to 1961 Intensive farming did not start in Ismani until the 1940s. Before the 1940s Ismani was not heavily settled as peasants occupied land elsewhere in the region. Also before this period the area experienced some challenges that hindered settlement and farming in the area. The challenges included the absence of perennial crops, the introduction of Lupa Goldfields in Mbeya which attracted labourers from Iringa District to work in European firms, the predominance of livestock keeping over subsistence farming, the poor knowledge on the potentiality of the soil and fear of wild animals7. The post-Second World War period and especially the 1950s witnessed what some historians have called the period of Ibidem. A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania, ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975, p.52. 6 7 �62 Maxmillian J. Chuhila ‘new colonialism’8, ‘second colonial occupation’9, or ‘the beginning of the end of the great colonial epoch’10. Generally, it was a period of struggle against environmental, political and economic constraints to realise greater hopes for recovery from the depredations of the war. It was characterised by all these names because of the new strategies and campaigns implemented in the colonies to improve the livelihood of the colonised people and compensate the loss of the war. The post World War II period was also partly characterised by shortage of food and edible oil. This prompted the British colonial government to encourage establishment of large scale farming in the territory so as to cater for the demands of food and cash crops. This culminated into the opening up of large areas of land in different parts of the colony for production. For instance, tobacco farms were established in Urambo, cattle ranches were opened up in Dodoma, and a groundnut scheme was established in Nachingwea11. Most of these schemes failed due to poor conceptions and failure to consider environmental specifications and the availability of labour. They were conceived in 1940s and were abandoned in 195012. During the same period new settlements were established in Ismani and heavy investment in maize farming continued. Awit, Goran Hyden and Finn Kjærby acknowledge this period as an important interlude for colonial agricultural developments in the colony. Strategic J. Illife, A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979, pp. 436–484. D.A. Low and J.M. Lonsdale, 1976, as Cited in Illife 1979, p. 436. 10 N.R. Fughes-Couchman, Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960, Stanford 1964, p. 5. 11 G. Hyden, Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured Peasantry, Nairobi 1980, p. 63; J.S. Hogendorn and K.M. Scott, Very Large Scale Agricultural Projects: The lessons of the East African Groundnut Scheme, in: Imperialism, Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg, Massachusetts – Toronto, pp. 167–192. 12 J. Illiffe, Modern History, op. cit., pp. 436–484. 8 9 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 63 cash crops such as sisal and rubber were encouraged on large-scale farming. At the same time more emphasis was on the production of food crops to reduce dependence on imported food supplies13. Food grains were produced on large-scale farms in two zones; that is, wheat in the Northern highlands, notably West Kilimanjaro and Mbulu, and maize chiefly in Ismani14. Some scholars have seen this period as experiencing the ‘peasant mode of production’ where large and small-scale farmers engaged in farming activities15. Tanganyika peasants were at advantage as compared with peasants in other British colonies like Kenya and Zimbabwe. Peasants in Tanganyika were allowed to produce cash crops while they were prohibited in settler-dominated colonies like Kenya and Zimbabwe. Most European colonial governments left economic development to private enterprise and the governments contributed indirectly through establishment of infrastructure, legal provisions and taxation systems16. The British colonial government in Tanganyika did not commit itself to too much economic intervention until after the enactment of the Colonial Development Act of 1929. After the Act the British government started to show interests in overseas development and development approach in the colonies received a new dimension17. Government intervention started with the A. Coulson, Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013, pp. 78–79. H. Ruthenberg, Agricultural Development in Tanganyika (Afrika-Studies, no. 2), Cited in G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., p. 63; F. Kjærby, The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania, in: Tanzania Crisis and Struggle for Survival, eds. J. Boesen [et al.], Uppsala 1986, pp. 175–178. 15 G. Hyden, Beyond Ujamaa, op. cit., pp. 12–18. 16 J. Tosh, The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94; J. Illiffe, Africans: The History of a Continent, Cambridge 1995, pp. 202–208. 17 M. Jennings, ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical Studies”, 40(2007), no.1, p. 74. 13 14 �64 Maxmillian J. Chuhila improvement of transport and communication infrastructure. Later during the 1930s the efforts were extended to cover social welfare18. The role of the government in supervising the economy continued to be significant throughout the 1930s and 1940s. The establishment of Colonial Development and Welfare Act (CDWA) in the post World War II period had a considerable impact on the role of the state in stimulating development. It was after the Second World War that the government assumed a major role in economic planning and implementation through the creation of marketing boards, institution of price controls and use of by-laws to enforce agricultural practices19. Like many other parts of colonial Tanganyika, Ismani did not fall into an immediate target of colonial production in the early days of colonial occupation because of the dynamics and the challenges already examined. During this period other areas of Iringa District were under colonial production and they produced cash crops like tobacco. Before the introduction and the extension of colonial production, Ismani was characterised by small-scale subsistence farming. They used broadsheet-planting technique, later hand hoes, then ox ploughing20. Despite the use of these unsophisticated methods of farming, they were able to harvest 8 to 15 sacks of maize per hectare21. The transition from small scale subsistence farming based on low level technologies into large scale commercial farming of maize in Ismani was marked by increased demand for maize during and soon after the Second World War. Also the establishment of the 18 Ibidem. E.F. Twinning (Lord Twinning), The Last Nine Years in Tanganyika, „African Affairs”, 58(1959), no. 230, p. 15. 19 Ibidem. 20 Broadsheet planting technique included spreading the maize seeds randomly without tilling the land. Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro, 17.11.2011. 21 See TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972, Interviews with, Aloyce Mpagama (Nyang’oro) and Daniel Musa Kavindi, Ismani Tarafani, 18.11.2011. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 65 Revenue Ordinance in 1943, which amended the War Revenue Act, encouraged peasants to produce more maize for the market in order to get money for payment of taxes22. This was the first initiative that stimulated commercial maize production by peasant producers. There were no alternatives to get cash for tax than producing maize or seeking wage labour outside Iringa District. To meet the wartime and post war demands the colonial government instituted measures that led to the production of sufficient food. One of those measures was the provision of subsidies in terms of free grants of shillings 7.5 to farmers who produced maize on land of over 25 hectares23. Peasants in Ismani were encouraged to open more arable land to benefit from free grants. The second measure was the use of guaranteed return for farmers who would get loss as a result of intensive capital investment in food crop production. They were to be refunded by the colonial government24. This encouraged intensive investments in food crop production in one way or another as farmers were insured against any loss. Peasants with capital expanded farming activities to the limit of their capital. This increased both the acreage under maize farming and maize produces. In addition to guaranteed return upon loss in agricultural investment, the government provided acreage grants that were different from free grants. Through acreage grants, the government issued a list of names of farmers who first applied for them in each District. Selected farmers were given planting orders and conditions to sell their maize to the colonial Grain Storage Department25. After selling their produce, 22 Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es Salaam 1944. 23 „The Tanganyika Standard”, Saturday, February 12, 1944. 24 „The Tanganyika Standard”, Thursday, August 30, 1951. 25 TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949). �66 Maxmillian J. Chuhila the farmers were paid dues in the manner outlined here by the director of Grain Stores: It is emphasized that the Director of Agriculture will only consider payment of acreage grant to planters who can produce either Grain Storage Department purchase receipts in respect of delivery to Government or Agents Stores or written permission by Provincial Produces Officers or District Commissioners’ in respect of direct sales26. In Ismani, only few farmers qualified for the grants in the period between 1947 and 1950. They included few big farmers in Nduli who were eligible beneficiaries for acreage bonus in the 1948/1949 growing season27. Under the acreage grants scheme, the maize that was to be used by producers either individually or as a producing company or institution or even a group of corporate producers, had first to be sold to Unga Limited, the only buying agent by the time and then bought back by producers. This was a condition for all farmers who received grants from the government. After harvest, producers declared the quantity of maize they harvested plus the amount that was enough for their food and the surplus to be sold to Unga Limited28. The condition to declare the amount of food enough for the producer and the surplus for sale had little significance to the producer. As regardless of the amount they required for food they had to sell all the maize to Unga Limited before they could buy them back. Interestingly, during this time producers were even allowed to sell their crops on the farm. Therefore, the incentives given to maize producers, price guarantee, guaranteed return and acreage grants stimulated maize farming for the market. Progressive farmers, as we have seen, did this, while small-scale peasant producers continued to produce for subsistence. Ibidem. Ibidem. 28 TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain. 26 27 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 67 The establishment of the Land Bank in 1947 had a significant contribution to large-scale maize farming in Ismani. On inception the Bank provided loans to large-scale cash crop farmers such as tobacco farmers in Nduli. Later, the loans were extended to maize farmers, although most of them were non-African farmers29. It was not until the 1950s when African farmers started to access the loans. African peasants obtained loans from two sources of funds that were established at the end of the 1940s. These sources included the Local Development Loan Fund (LDLF) and the African Productivity Loan Fund (APLF). These loan schemes accelerated differentiation in the rural areas. Some peasants expanded production by use of modern agricultural inputs, such as tractors obtained through loan money30. The Bank provided loans only to farmers whose farmlands were 50 acres and above. Those whose farmlands were below 50 acres were encouraged to expand their farms in order to qualify for the loans31. Government intervention in supervising and encouraging maize production especially in the 1950s was a catalyst towards expanded commercial production of maize. The provision of acreage grants, loans, guaranteed returns and the introduction of a new taxation system accelerated extensive rather than intensive cultivation. Colonial intervention in the production process also contributed towards the replacement of the traditional food crops, such as millet and finger millet, by extensive production of maize. Prior to this period maize was produced in small scale. Therefore, by the 1950s Ismani had become one of the most important places for maize production in Iringa District. There was sufficient rainfall and the L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974, p. 2. 30 Ibidem, pp. 4–7. 31 TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956. 29 �68 Maxmillian J. Chuhila fertility of the soil was suitable. These facts were acknowledged in a monthly report of the agricultural field officer who noted; From reports and personal observation it is noticed that the most advanced area in the District is Ismani where rains broke early and cultivation have taken every opportunity to push forward with cultivation and planting. Their zeal and enterprise is providing itself worthwhile as excellent germination can be seen in almost every shamba32. Ismani was a potential maize production area by this time and there were no signs of crop failure33. In the 1950s, Ismani had no alternative cash crop to depend on apart from maize. Therefore, maize served dual purposes, as a staple crop and cash crop. Another effort by the colonial government to transform Ismani into a colonial food granary was the establishment of demonstration farms in 1956 in the area. Under this new programme farmers were given land and money. By this time there were already indications that farmers from other places of Iringa District were moving to Ismani to benefit from the advantages of demonstration farms. As a result it was stated that for one to be given a demonstration farm was to be a resident in Ismani. Many people did not meet this condition but were still given the farms because of the need to produce as much maize as possible34. Demonstration farms acted as units for teaching farmers the best practices for maize cultivation35. They were expected to have a trickle-down effect to the rural sector at large and boost productivity in the main. As a consequence of all those efforts, Ismani came to be 32 TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month Ending June 1951-114/IV/20. 33 Ibidem. 34 TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani, 21.12.1956. 35 Ibidem. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 69 under intensive colonial production in the last decade of colonial rule in Tanganyika. It is notable that during this period the colonial approach to peasant production changed significantly. Previously, the government concentrated on peasantry production as whole that changed into a new ‘focal point approach’. This change was partly a colonial response to the 1950s nationalist movements and the need to reduce production costs in the after war period. It was thought that promoting African peasantry entirely would create wealthy Africans who, in turn, would increase political consciousness and stability in rural areas36. In practice this would disadvantage the smooth functioning of the colonial enterprises. The new approach focused on the promotion of progressive farmers at the expense of the larger peasantry sector37. Through this method, the colonial government was able to get sufficient maize from few progressive farmers. The change of approach to rural development resulted into narrowing down all colonial projects. They became small in scale, sometimes based on a clan or a village, or a group of few enterprising individuals38. Small-scale projects would benefit from the few extension services provided by a small number of extension personnel. Extension personnel were reduced to match with the budgetary constraints that faced the peasantry sector at the time39. Farmers on individual bases did not get assistance from the central government but were instead supervised by the Native Authorities40. 36 J. Illife, Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi 1971, p. 37. 37 Ibidem. Lord Twinning, Nine Years in Tanganyika, op. cit. p. 15. 38 ‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January 1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG 9/36/011. p. 1. 39 Ibidem. 40 Ibidem, p. 2. �70 Maxmillian J. Chuhila In the post World War II period, especially in the 1950s, there came what John Illife calls the ‘cash crop boom’. The boom promoted production of not only the crops earlier considered marginal cash crops but also food crops such as maize. The colonial government declared, ‘the United Kingdom will require increased quantities of maize and will be able to absorb any increases in export in this Territory’41. To get assured with high output of maize the government started to supply maize seeds for free or at much lesser subsidised prices. Also, the government continued with campaigns for increased maize production and made advertisements on newspapers, steamers, buses and railway stations42. The boom years were characterised by the emergence of new commercial growers. These included the Maize Growers of Ismani, Wheat Growers of Mbulu, Pyrethrum Growers of the Southern Highlands and Cashew nut Growers of the southern part of Tanganyika. Also there was mushrooming of farmers associations such as the Ismani African Maize Growers Association43, which later changed into Ismani African Maize Growers Cooperative Society44. The associations later became instrumental in negotiating prices for their produced crops. Most prosperous progressive farmers benefited more from the associations as they had more to sell than ordinary peasants. The production of maize in Ismani was very profitable in the last decade of colonial rule in Tanzania. It made producers own tractors after farming for few seasons. This profitability continued to attract more and more farmers to the area. After only six years 41 B. Bode and D. Wu, The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International Tanzania, 2011, p. 16. 42 Illife, Agricultural Change, op. cit., pp. 39–40. 43 Ibidem. 44 Illife, Modern History, op. cit., p. 465. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 71 (1959 to 1965), more than 16, 000 hectares were under maize cultivation in Ismani45. The number of producers reached 367 and each owned more than four hectares, and 29 farmers who each owned more than 40 hectares46. These acreages per individual producer kept on increasing as the indigenous people allocated plots to foreigners only by measuring the width of the plots and did not bother about limiting the length. This tendency led to rapid expansion of arable land in Ismani47. Farming During 1961–1971 The rural sector in Tanzania at independence experienced continuation of the implementation of colonial development policies for a long time. The implementation of colonial plans, as were suggested by the International Bank for Reconstruction and Development (IRBD), manifested in the entire period covering the 1960s to the 1980s. The first Five-Year Development Plan articulated clearly the need to improve and transform the rural sector48. The First Five Year Development Plan was ambitious and wished that the development of the country could be realised as soon as possible to satisfy people’s expectations of independence. Through the First Five Year Plan, Tanzania encouraged, and anticipated a massive flow of foreign investments in agricultural and industrial sectors49. In the mid 1960s it became apparent that the anticipations were not materialising. As a consequence of this Ibidem, p. 457. Ibidem. 47 Interview with, Benitho Masangula, Nyang’oro, 17.11.2011. 48 The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year Plan for Economic and Social Development, 1st July, 1964 – 30th June, 1969, vol. 1, General Analysis 1964, pp. ix–x. 49 Ibidem, p. viii. 45 46 �72 Maxmillian J. Chuhila frustrating situation, the government was inclined in 1967 to resort to a new path towards development. This shift was officially enunciated in the Arusha Declaration of February 1967. The Arusha Declaration, unlike the First Five Year Development Plan, did not put much emphasis on foreign grants, loans and investments but emphasis went on using internally available resources for development. Political slogans such as ‘Uhuru na Kazi: Freedom and Work’ and ‘Uhuru na Maendeleo: Freedom and Development’ served as catalysts towards popular participation in development. The implementation of those slogans concentrated much on selfhelp projects that included construction of roads, bridges, schools, dispensaries and initiation of agricultural activities. Participation in community or self-help projects was a credit to responsible citizens50. It was held that improvement or development at the local level was a contribution to the entire national development51. Popular participation was highly encouraged during the period. The adoption of the Arusha Declaration in 1967 symbolized two major things for the newly independent Tanzania. In the first place it implied a change in economic planning from reliance on what Michael Jennings called the colonial development paradigm to a nationalist rural oriented development paradigm. Also the Arusha Declaration signalled the transition of the economy from one that was highly dependent upon foreign assistance to an economy based mostly on the utilization of internal resources. However, the declaration did not reject outright gifts and loans, but emphasised that these would be accepted if and only if they were being made in the interest of national development. To show the contrasts between the pre-Arusha Declaration situation in economic planning and the newly anticipated system, the declaration pointed out that; 50 51 M. Jennings, Very Real War, op. cit., pp. 86–87. Ibidem. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 73 Our government and different groups of our leaders, never stop thinking about methods of getting finance from abroad. And if we get some money or even if we just get a promise of it, our newspapers, our radio, and our leaders, all advertise the fact in order that every person shall know that salvation is [was] coming or is on the way. If we receive a gift we announce it, if we receive a loan we announce it, if we get a new factory we announce it-and always loudly. In the same way, when we get a promise of a gift, a loan, or a new industry, we make an announcement of the promise. Even when we have merely started discussions with a foreign government or institution for a gift, a loan or a new industry we make an announcement-even though we do not know the outcomes of the discussions52. This shows dissatisfaction with externally oriented economic thinking. The Arusha Declaration provided principles by which the system would be changed towards self-reliance. By this time Ismani was still under commercial farming of maize. The adoption of the Arusha Declaration in one way promoted the large-scale production of maize as it encouraged progressive farmers. On the other hand however, it gave way to restrictions on continued intensive capital investment in agriculture by individuals in favour of communal development approach. This follows from the fact that the gap between rich progressive farmers, small peasants and labourers was increasing fast. During this period rich farmers enjoyed expansion to areas formerly owned by small farmers through purchase of land. In implication, the few rich farmers owned and controlled the economy at the expense of the impoverishment of the majority of peasants; something that was not the priority of the declaration. Small peasants continued to be landless and poor while the number of labourers working for progressive farmers continued to increase. Small producers also started to be labourers as the only way available for their subsistence. TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968, p. 22. 52 �74 Maxmillian J. Chuhila Villagization and maize farming, 1971 to 1985 State-led and externally controlled economic policies and development have in most counts resulted in several impacts in the communities and the environments where they are implemented. Such impacts originate from the failure to recognise local environmental conditions and the reality on the ground that does not necessary reflect the expectations of state bureaucrats53. State control of rural development in Tanzania is historically rooted. It started during the colonial period and went on through the postcolonial period. State control on the economy was challenged after the collapse of the East African community in 1977 a period that went together with several other economic and political problems. There was the 1978 Tanzania – Uganda war, the global oil crisis, disturbance in the balance of trade in Tanzania and the poor weather of the 1980s that brought general crop failure. These led into an impoverished economy and poor livelihood of a majority of the population. The government failed to provide the necessary supplies such as medicine, food and other consumables54. During the same period of the 1970s political and economic crisis, the government overcommitted itself into the very expensive villagization projects that were implemented in the rural – centred development model. As a result, the government’s defiance to liberal policies and the conditions of the Breton wood institutions (IMF, World Bank and WTO) was challenged. The unexpected retirement of Julius Nyerere from presidency on one side resulted from his failure to contain the pressure of change enforced by the Breton wood institutions See the analysis of how several state controlled projects failed to modernize the rural sector in J.C. Scott, Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, New Haven – London 2008, pp. 1–8. 54 K. J. Havenevik, Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es Salaam 1993, pp. 29–62. 53 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 75 and on the other side he was not ready to accept them. The only option remaining was stepping down. In 1982 the government softened its hand on its control of the rural sector. A new agricultural policy was launched in 1982, the same year with the launching of the Structural Adjustment Programmes. The agricultural policy aimed at improving the rural sector mainly by allowing private investment in agriculture and private ownership of land. When this was happening countrywide, its impact varied from one area to another55. Commercial farmers benefited from liberal policies. Large-scale capital owners and producers in Ismani moved their capital from the area to other areas of Tanzania. State control of the rural sector through Ujamaa in Tanzania took both courses, that is, direct and indirect coercion on one side and voluntary on the other. Compulsory resettlement included total planning and movement of people’s settlement into closer proximities to each other to facilitate service delivery. Under this category, poor ecological knowledge of the environments affected the new residents. On the second count, indirect coerced resettlement included joining Ujamaa villages to receive relief food from the government especially in areas with food insecurity. When villagers faced famine they had no option than joining into an Ujamaa village56. In areas where peasants voluntarily moved, they were able to find suitable areas for agricultural activities and agriculture continued without many problems. The areas like Songea under the famous Ruvuma Development Association and Handeni – Tanga experienced both coerced and voluntary movement at the same time. In the areas with voluntary associations with Ujamaa villages, the Ujamaa projects succeeded and failed in the areas where force Ibidem, pp. 56–62. Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, op. cit., pp. 202–206. 55 56 �76 Maxmillian J. Chuhila was used57. In Urambo, in western Tanzania, tobacco farming was both boosted on one side in terms of extensive farming – increase of acreage but on the other side it faced challenges. Large – scale tobacco farmers were confiscated of their land and machinery in favour of communal farming that resulted into extensive farming but reduced productivity58. In Ismani where forced resettlement took place and large progressive farmers ran away, Ujamaa projects did not achieve much59. In the Iraqwland, where ecological considerations were not given priority, the programmes under Ujamaa were not successful60. In general the villagization policy in Tanzania had varied impacts depending on the area where it was implemented. We have explored the production side of the impact in various areas of Tanzania. On the environmental side, villagization had far reaching implications because there was no feasibility study done to assess the environmental impact of the programme. Yusufu Lawi, Helge Kjekshus, Esbern Friis-Hansen and Idris Kikula provided a general evaluation of the environmental impact of villagization and resettlement schemes of the 1970s61. They argued that the 57 Refer to Havenevik, Tanzania, and H. Ndomba, The Ruvuma Development Association and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014, pp. 54–88. 58 S. Ayo, Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010, forthcoming MA Dissertation, University of Dar es Salaam. 59 Details in M.J. Chuhila, Maize Farming and Environmental Change in Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam 2013, pp. 64–79. 60 Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African History”, 48(2007), pp. 75–83. 61 Idem, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals: Local Knowledge and the Political Ecology of Natural Resources Use in the Iraqwland, Tanzania, 1900–1985, Unpublished PhD Thesis: Boston University 2000, p. 319; Idem, �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 77 impact resulted from the concentration of people in small areas due to clearing of new areas for settlement and farming. Lawi adds that it destroyed the social ecological considerations which people regarded when choosing settlement areas in Iraqwland. On the whole, as a result, the failure to control ecological conditions of the new areas affected the communities that were relocated into other areas62. Although the period from the 1970s experienced several socioeconomic and political challenges throughout the country, the villagization programme created a new history in Ismani and it is highly remembered in the area. It is remembered not only because of the environmental impact but also the influence on the production of maize. It changed the history of maize farming in Ismani at large. The villagization programme was preceded by the implementation of the Iringa Resolution that was another big step towards improving the rural sector. To reflect its emphasis on agriculture, the Iringa Resolution of 1972 was commonly referred to as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics). The Iringa Resolution came up with four principles to promote agriculture. Siasa ni Kilimo enabled the organisation of agricultural production in a way which ensured food self-sufficiency to peasants, improved quality of food through production of nutritious food, production of exportable crops and production of sufficient raw materials for industrial development63. At almost the same time, the Ismani Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit.; H. Kjekshus, The Tanzanian Villagisation Policy: Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”, 11(1977), no. 2, pp. 270–272; E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The Case of Southern Highlands, Copenhagen 1987, pp. 9–20; Idris Kikula Lessons From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years of Research Initiatives in the Kondoa Highlands of Central Tanzania, „Ambio”, 28(1999), no. 5, p. 445. 62 Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji, op. cit. 63 TANU, Siasa ni Kilimo. �78 Maxmillian J. Chuhila Maize Credit Programme was introduced to boost maize productivity. The credit scheme had three main objectives. The first was to replace large-scale capitalist oriented (market – oriented) farmers by cooperative communal based farmers. Although the objectives for this were not articulated, communal farming involved the production of both food and commercial maize64. However, production for the market was hindered when large-scale farmers decided to reallocate from Ismani. As a result neither food nor market based maize was produced sufficiently. What followed in the 1980s, 1990s and 2000s was a struggle for survival that was a transition from proud producers of maize in Tanzania. The second objective of the Ismani maize credit was to increase productivity of maize produce in the area. This was done through the application of better crop husbandry, fertilisers and improved seeds. Unfortunately, all these attempts to increase productivity failed because the people who were forced to join in Ujamaa villages sabotaged Ujamaa production. This was done through stealing seeds and produces and at the same time working with obvious laxity in Ujamaa farms65. All these led to the decline of production in Ismani instead of encouraging and promoting its production. Also, as pointed out earlier, maize farming in Ismani depended on large-scale capital-intensive farmers who at the time of these modernisations had decided to move from Ismani. Modernisation involved the distribution of hybrid seeds and chemical fertilizers where the seeds were distributed for free in one growing season and in the subsequent seasons producers prepared their own improved seeds66. Some farmers in the 1970s did not opt for chemical fertilizers; instead they used Farm Yard Manure (FYM) A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, op. cit., pp. 217–218. 65 Interview with, Andephice Mahali, Mikong’wi, 14.11.2011. 66 Interview with, Aloyce Mpagama, Nyang’oro. 64 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 79 that was also a new experience for farming in Ismani67. They could not adopt chemical fertilisers while they had not even used FYM – from their livestock on farms because the soil was fertile enough to allow cultivation. The reorganization of settlements and production in Ismani during the villagisation programme was not supported by the will of the majority. The traditional land tenure was abolished through the implementation of the villagisation policy. Villagers wondered to find and occupy new land in the new areas. As a result, it went on to happen that peasants lived in Ujamaa villages but went out to work on their previous farms. This lost a considerable amount of their time walking to and from and hence reducing the working time on the farms. The Villages and Ujamaa Villages Act of 1975 formalised the abolition of traditional land rights that implied a new struggle for land ownership68. On the whole, ujamaa farming in Ismani is remembered to have been a problem rather than a solution to peasant’s problems. Working in ujamaa farms was not as productive as working on individual farms. The big farmers who owned tractors were forced to work on ujamaa farms before they could start working on their plots. This decision was unpopular among large-scale maize farmers. The last objective of the Ismani maize credit scheme was to improve the incomes of the wajamaa through guaranteed crop prices that were regulated by cooperative societies. This was unrealistic because not all villages were given credit and even those given credit did not manage to improve the livelihood of the people because the repayment rates of the loans were high. In the early days of the scheme 1971/72 and 1972/73 growing seasons some successes were registered by maize farming. However, the sustainability of both Ibidem. E. Friis-Hansen, Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania..., op. cit., pp. 23–28. 67 68 �80 Maxmillian J. Chuhila food and commercial maize farming was threatened. There emerged loan-serving farming, sabotage of Ujamaa projects and continued decline in the acreages cultivated because of lack of capital and machinery equipment after the withdrawal of large-scale producers69. In the end, the villages given the credit produced a loan – serving maize while those that did not receive loan produced both maize for food and market70. To indicate the inefficiency of operation Ismani, in 1971/72 it was revealed that an average of 595 kilograms per hectare was produced on Ujamaa fields while at the same time and in the same environment, individually owned farms produced an average of 869 kilograms per hectare71. This example demonstrates that the success in maize farming in Ismani did not depend on the investment of industrial inputs. It rather depended on the knowledge of the environment, soil, locally determined growing seasons and market incentives. All these conditions existed during the colonial period and were discarded during Ujamaa period in favour of state directed agriculture. Closely related to the decline in productivity, another challenge was on how to distribute the produces amongst the members of a particular Ujamaa village. A number of villages failed to distribute produces to members or the income coming from selling Ujamaa produces. This situation resulted from the low harvests that were also sold to repay the loans in Ujamaa villages. In turn, this discouraged members from committing themselves in Ujamaa projects. Due to this challenge and of course, the national commitment towards agriculture, the National maize Programme was introduced in 1973. The programme aimed to increase maize acreage and reduce the import of food72. Interview with, Innocent Mtakidunga Wilomo, Mangawe, 19.11.2011. A.T. Mohele, The Ismani Maize Credit Programme, op.cit. 71 B.Ch. Nindi, Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull 1978, p. 267. 72 Ibidem, pp. 274–280. 69 70 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 81 Apart from the Ismani maize credit scheme the government also established agricultural credit schemes, which were given to middlemen to enable them to buy crops from producers, while the producers received production credits73. This was generally applied countrywide and started in 1962 through the Agricultural Credit Agency (ACA). The ACA provided loans to individual farmers, to groups of farmers or to government institutions that embarked on agriculture. The second loan scheme was through the National Development Credit Agency (NDCA) that came into being in 1964. NDCA did not register achievements, as up to its dissolution it had only reached one ujamaa village. The establishment of the Tanzania Rural Development Bank (TRDB) in 1971 was the most comprehensive programme to finance agriculture in the rural areas. It covered many sectors of the rural economy by supporting ujamaa villages especially those engaged with the production of food crops, such as maize and wheat74. TRDB was therefore committed to modernising the rural sector. TRDB reiterated that; ‘the Tanzania Rural Development Bank was therefore instituted as a means of providing a comprehensive credit system for transforming the subsistence living into a modern cash economy with its attendant increased employment opportunities and income distribution’75. The villagisation campaign of 1974 was the first transformative wave for Ismani. It propelled the area’s change from a prosperous place to an impoverished one. The 1974 Villagisation campaign discouraged progressive farmers in favour of communally owned 73 L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development..., op. cit., p. 1. 74 Ibidem, p. 12. 75 Tanzania Rural Development Bank, Annual Report and Accounts for the Year Ended 30th June 1971 – 30th June 1972, Quoted in L.A Msambichaka and R. Mabele, Agricultural Credit and the Development..., op. cit., p. 11. �82 Maxmillian J. Chuhila farms and cultivation that were small in scale and faced several challenges to operate the farms. Ownership of large farms was shifted to villages while some were distributed to former labourers at the rate of three hectares per head. The evidence at hand shows that it was difficult to incorporate the former progressive farmers into ujamaa cooperative work as we have pointed earlier76. The most remembered incidence of ujamaa farming in Ismani was the murder of Dr. Wilbert Kleruu, then Regional Commissioner for Iringa. Dr. Kleruu is claimed to have been a committed socialist who wanted everybody to live on socialist principles. On Christmas day 1971, Dr. Kleruu went to Ismani to see how production was going on. Unfortunately, he found one of the large-scale farmers of maize in Ismani called Said Mwamwindi cultivating his privately owned farm. Mwamwindi had worked for most of his time on ujamaa plots but during the holiday he wanted to cultivate his private shamba. Nevertheless, Dr. Kleruu ordered him to stop. This action is believed to have made Mwamwindi angry, hence his decision to gun down the Regional Commissioner at Mkungugu village77. The death of the Regional Commissioner created tensions amongst all big producers of maize in Ismani and the implementation of villagization in the area78. Mwamwindi started farming in Ismani together with other progressive farmers in the Interview with, Aloyce Mpagama. The main reasons that resulted into his death are varied in local articulations. Some point out that he was insulted in front of his wives others; claim that Mwamwindi became angry when he was told to stop working on a privately owned farm. Generally, the death of a regional Commissioner indicated the extent to which progressive farmers in Ismani were committed to realise profit out of maize farming. The regional Commissioner was seen as a threat to many of the progressive farmers. Interviews with, Henry Mkayula Likoko, Kising’a, 15.11.2011, Speditho Magidanga, Uhominyi, 14.11.2011, Omary Chunga and Bayati Mkwama at Mkungugu, 20.11.2011. 78 Interview with, Omary Chunga, Mkungugu. 76 77 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 83 1950s. During this period he owned only three acres of land and worked as a lorry driver. He continued to buy land and expand his cultivated plots that by the 1970s he had over 160 acres79. This indicates that he was one of the most progressive farmers in the area that operation Ismani targeted. It also shows the type of anger that a person could have when his assets and wealth were threatened with being confiscated or nationalised. Bad enough the aftermath of the death of the Regional Commissioner brought more mess than progress in the area. It became increasingly difficult to convince people to work in Ujamaa villages. Local leaders and state technocrats feared that what happened to Kleruu could happen to them. As a result production in Ujamaa villages continued to decline. Maize farming and the challenge of Environmental Change, 1985 to Present Environmental change in Ismani has been a gradual process and was generally unnoticed until the second half of the last century. This was partly contributed by the presence of extensive and fertile arable land, which made it easy for peasants to abandon exhausted areas in favour of new ones80. Environmental change in Ismani manifested itself in various forms, including changes in vegetation cover, soil exhaustion, unreliability of rainfall, drought and decline of crop yields. It has been argued in the preceding discussion that commercial production of maize was responsible for the change of the socio-economic relations in Ismani from the 1950s. Through commercial production of maize, Ismani gained fame and became a conceited feeder based 79 80 B.Ch. Nindi, Agricultural Change, op. cit., pp. 259–264. A. Awiti, Ismani and the Rise of Capitalism, p. 53. �84 Maxmillian J. Chuhila on the agricultural output by large producers. Smallholders were also not left behind, as they were assured of food from the small areas they cultivated. The fame of Ismani changed in the recent years. While in the 1950s up to the 1980s it had famous names because of its capacity to feed a large part of the country with maize, from the last decade onwards things have turned upside down. The production of maize is no longer tenable and villagers live on food insecurity and abject economic poverty. This situation is evidenced by both media reports and oral articulations81. For example, the high productivity of maize in the 1970s called for the Iringa Resolution, famously known as Siasa ni Kilimo (Agriculture is Politics) to boost productivity82. The resolution recognised the declining trend of productivity of maize in the area from 20 to 25 sacks of maize grains per hectare in the 1950s to only 7 sacks in the 1970s83. However, the trend of production continued to decline throughout the 1970s to 1980s despite the modernization of the methods of production. The situation worsened much starting from the 2000s. During this period peasants were unable to produce either for sale or for their food sufficiency. This can partly be evidenced by Lukelo Kihogota, a smallholder producer in Ismani, who recalled the practices of Siasa ni Kilimo and then added that ‘we have no alternative than to depend on relief food’84. Mr. Kihogota used to be a good producer over the years, sold surplus maize to those 81 Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne Wageuka Balaa Kuu la Njaa, Mawazo Malembeka, ‘Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga za Majani’, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs. 82 TANU, Siasa ni Kilimo. 83 Ibidem, pp. 11–12. 84 Tumaini Msowoya, Ukame wa Miaka Minne. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 85 who were in need, but now fails even to produce enough for his family. This is not a unique situation for him alone as it cuts across the majority of the families in Ismani. All this indicates the degree to which Ismani in recent years starting from the 2000s has become the home of food shortage. The government takes initiatives by providing regular relief food to starving villagers nearly every year. Starvation in Ismani resulted from regular crop failure as an outcome of unpredictable weather conditions, shifting in farming preferences from maize to commercial crops like sunflower and tomatoes. Tomatoes and sunflower have no ban when it comes to exporting them to foreign markets. But if surplus maize is produced, the government limits its export in favour of domestic market. Most families in Ismani in recent years face hunger and in some cases they depend on green vegetables as their food especially during the rain season where food shortage is at its peak. The most affected areas are Malengamakali Ward and Ikengeza village in Nyang’oro Ward. Food insecurity in Ismani was at some point given emphasis in the parliament when a Member of Parliament, Ms. Pindi Chana commented, ‘the District Council agricultural projects should target to increase productivity especially in those areas with hunger such as Ismani where every year there is a need to send relief food’85. Such statements demonstrate the extent to which what was formerly a national grain basket is now a place with acute food shortages. Other news headlines in recent days include: ‘Four Years Drought turns A Great Hunger in Iringa’86, ‘Hunger: Malengamakali, 85 Bunge la Tanzania, Majadiriano ya Bunge, Mkutano wa Ishirini, Kikao cha Kumi na Tatu Tr. 22 Juni 2010. The MP, Pindi Chana said ‘Eneo la Mufindi katika mashamba ya chai, zao la Biashara, wameomba wapewe vocha katika zao hilo la Biashara. Miradi ya Halmashauri ya Kilimo ilenge kuongeza uzalishaji hususani maeneo ya Njaa kama Ismani ambako kila mwaka hupelekwa Chakula’, p. 162. 86 Tumaini Msowoya. �86 Maxmillian J. Chuhila People Live on Green Vegetable’87, ‘9,000 People Face Hunger in Iringa’,88 and ‘Ikengeza to Face Severe Food Shortage’89. Conclusion There is no way we can generalise the impact of state interventions in rural sector development in Tanzania. The impacts varied depending on several factors based on the production side and the environment. On the production side, it depended on the incentives that peasants received out of what they produced that in turn intrinsically motivated them to produce more. Environmentally wisely, it depended on the specific environmental conditions for a specific crop. The case presented by Ismani is an example of both positive and negative outcomes of state interventions in rural development. Colonial interventions boosted productivity as production based on individuals unlike the communal production relations advocated by the postcolonial government. However, we should not take for granted that the colonial government was keen enough to boost productivity, we must also understand the fact that Ismani was opened for intensive farming in the 1940s, thus it was still fertile enough to allow high productivity in the entire colonial period. In the postcolonial period especially from the 1970s, 1980s and 1990s soil fertility deteriorated and when coupled with other problems resulting from the political economy of the time Mawazo Malembeka, Njaa: Malengamakali, Wananchi Wanaishi Kwa Mboga za Majani, Radio Report, htt://radiofreeafricatz.com/2011/njaa_malengamakali_ wananchi_waishi_kwa_mboga_za_majani- Accessed on 21.10.2011, at 1300hrs. 88 http://www.ippmedia.com/fronted/?!=29291, ‘Watu 9, 000 Wamekumbwa na Balaa la Njaa Iringa’, Accessed on 21.10.2011, at 1330hrs. 89 Irene Mwakalinga, Wakazi wa Ikengeza-Iringa Kukumbwa na Uhaba wa Chakula, http://www.tbc.go.tz-tbc_local_general/1501_wakazi_wa_Iikengeza_iringa_kukumbwa_na__uhaba_wa_wa-_chakula.html. Accessed on 22.10.2011 at 0953hrs. 87 �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 87 and environmental change, it limited the progress of maize farming. The future of peasant farming in Ismani will depend on the control of population growth and control of the rapidly changing environment through rampant charcoal burning and opening of more fields for agriculture and settlement. REFERENCES Archival sources TNA, EC B. 833/III/313: Department of Grain Stores, 1949. Guaranteed Prices of Maize Acreage Grants and Reduced Prices (1949). TNA, 24/A3/21: African Staples, Permits to Retain. TNA, 24/52/3/13: Monthly Report for May 1956. TNA, D3/4: Development: Ismani Development, Report for the Month Ending 31st December, 1951-114/IV/29/552, Report for the Month Ending June 1951-114/IV/20. TNA, D3/4: Folio: Letter-P/SCH/ISM, Demonstration Farm, Ismani, 21.12.1956. ‘Memorandum No.10 for Provincial Commissioners’, Conference, January 1957: Focal Point Approach in Agricultural Extension Work, LG 9/36/011. Secondary sources Awiti A., Ismani and the Rise of Capitalism, in: Rural Cooperation in Tanzania, ed. Lionel Cliffe, Dar es Salaam 1975. Ayo, S., Tobacco Farming and its Influence on the Social Cultural Transformation in Urambo District, Western Tanzania, 1950s to 2010, forthcoming MA Dissertation, University of Dar es Salaam. Bode B. and Wu D., The Legacy of Underdevelopment in Tanzania: A Case Study from Morogoro, Research Paper, Report for Care International Tanzania, 2011. �88 Maxmillian J. Chuhila Bowles B.D., The Political Economy of Colonial Tanganyika 1939–1961, in: Tanzania Under Colonial Rule, ed. M.H. Kaniki, London 1980. Coulson A., Tanzania: A Political Economy, Oxford 2013. Chuhila M.J., Maize Farming and Environmental Change in Iringa District: The case of Ismani, 1940–2010, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2013. Friis-Hansen E., Changes in Land Tenure Use Since Villagisation and their Impact on Peasant Agricultural Production in Tanzania: The Case of Southern Highlands, Copenhagen 1987. Fughes-Couchman N.R., Agricultural Change in Tanganyika: 1945–1960, Stanford 1964. Havenevik K.J. and Ndomba H., The Ruvuma Development Association and Ujamaa in Songea District, 1960s–1990s, Unpublished MA Dissertation: University of Dar es Salaam, 2014. Havenevik K.J., Tanzania: The Limits to Development from Above, Dar es Salaam 1993. Helleiner G.K., Agricultural Export Pricing Strategy for Tanzania, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Hogendorn J.S. and Scott K.M., Very Large Scale Agricultural Projects: The lessons of the East African Groundnut Scheme, in: Imperialism, Colonialism and Hunger: East and Central Africa, ed. R.I. Rotberg, Massachusetts – Toronto 1983. Hyden G., Beyond Ujamaa in Tanzania: Underdevelopment and Uncaptured Peasantry, Nairobi 1980. Kjærby F., The Development of Agricultural Mechanisation in Tanzania, in: Tanzania Crisis and Struggle for Survival, eds. J. Boesen [et al.], Uppsala 1986. Idris Kikula, Lessons From Twenty-Five Years of Conservation and Seven Years of Research Initiatives in the Kondoa Highlands of Central Tanzania, „Ambio”, 28(1999), no. 5, pp. 444–449. �COMMERCE OR FOOD? DEVELOPMENT NARRATIVES... 89 Illife J., A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1979. Illife J., Agricultural Change in Modern Tanganyika: An Outline, Nairobi 1971. Illife J., Africans: The History of a Continent, Cambridge 1995. Iringa District Profile, 2011. Jennings M., ‘A Very Real War’: Popular Participation in Development in Tanzania the 1940, „The International Journal of African Historical Studies”, 40(2007), no.1, pp. 71–95. Kjekshus H., The Tanzanian Villagisation Policy: Implementation and Ecological Dimensions, „Canadian Journal of African Studies”, 11(1977), no. 2, pp. 269–282. Lord Twining [E.F. Twining], The Last Nine Years in Tanganyika, „African Affairs”, 58(1959), no. 230, pp. 15–24. Mohele A.T., The Ismani Maize Credit Programme, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Msambichaka L.A and Mabele R., Agricultural Credit and the Development of Ujamaa Villages in Tanzania, „ERB, Paper”, no. 74.10, 1974. Nindi B.Ch., Agricultural Change and Rural Class Formation in Iringa District, Tanzania, Unpublished PhD Thesis: University of Hull, 1978. Scott J.C., Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, New Haven – London 2008. Suleman Sumra, Problems of Agricultural Production in Ujamaa Villages in Handeni District, in: Papers on the Political Economy of Tanzania, eds. K.S. Kim, R. Mabele and M.J. Schultheis, Nairobi 1979. Taasisi ya Elimu, Wafanyakazi wa Tanzania: Jiografia kwa Darasa la Nne, Kitabu cha Wanafunzi, Wizara ya Elimu ya Taifa, Dar Es Salaam 1983. TANU, The Arusha Declaration, in: J.K. Nyerere, Ujamaa: Essays on Socialism, Oxford 1968. TANU, Siasa ni Kilimo, Dar es Salaam 1972. �90 Maxmillian J. Chuhila Tanganyika Territory, Ordinances Enacted During the Year 1943, Dar es Salaam 1944. The United Republic of Tanganyika and Zanzibar, Tanganyika Five-year Plan for Economic and Social Development, 1st July, 1964–30th June, 1969, vol. 1, General Analysis, 1964. Tosh J., The Cash Crop Revolution in Tropical Africa: An Agricultural Reappraisal, „African Affairs”, 79(1980), no. 314, pp. 79–94, Yusufu Q. Lawi, Tanzania’s Operation Vijiji and Local Ecological Consciousness: The Case of Eastern Iraqwland, 1974–1976, „Journal of African History”, 48(2007), pp. 75–83. Yusufu Q. Lawi, May the Spider Web Blind Witches and Wild Animals: Local Knowledge and the Political Ecology of Natural Resources Use in the Iraqwland, Tanzania, 1900–1985, Unpublished PhD Thesis: Boston University, 2000. �Chapter 3. NAPOLEON SAULOS MLOWE JUSTIN K. URASSA FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL HOUSEHOLD’S LIVELIHOOD OUTCOMES IN HANDENI DISTRICT, TANZANIA ABSTRACT Access to land is central to the livelihoods of many Tanzanians. The study specifically aimed at assessing people’s perception on formalization of customary land rights; determining the contribution of CCRO1 in enabling owners of land to access credit and ownership of CCRO, and a household’s income and asset accumulation. And to identify challenges faced by CCRO holders in accessing credit. The study adopted a cross-sectional research design whereby data were collected from four villages in Handeni District. Multi stage sampling was employed to select 184 household with and without CCRO. Findings show that, having a CCRO has enhanced tenure security, reduced border conflicts and has enhanced ownership of land by vulnerable groups. However, CCRO ownership has not significantly contributed to a household’s livelihood outcomes in terms of income and asset accumulation. Major challenges facing formalization of customary land rights in the study area include existence of land conflicts, lack of capital to investing in agriculture and male dominance on land ownership. The paper recommends more research on better land ownership schemes for improvement of rural livelihoods. NAPOLEON SAULOS MLOWE, JUSTIN K. URASSA – Corresponding Authors Sokoine University of Agriculture, Tanzania. 1 Certificates of Customary Right of Occupancy (CCRO). �92 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Introduction Land is of utmost importance for socio-economic development in both developed and developing countries. Land includes resources such as arable land, and surface and sub-surface resources. According to Poteete2 “everyone has a relationship to land”. Literature3 shows that the entire life of an average African revolves around land” and that “realistic discussions of poverty alleviation in Africa need to be addressed in the context of land”. The Tanzania National Land Policy and Tanzania’s Development Vision 2025 recognize the critical importance of land for poverty reduction. According to URT4, 70% of land in Tanzania is under customary land ownership and 80% of the population living in rural areas depends on land for their livelihoods. Property rights to land and dwellings in developing nations are, according to de Soto5, notoriously insecure, a fact that has led to impoverishment of the citizens in those nations. Land laws in Tanzania recognize customary rights as having equal legal force and effect as rights acquired through grant or purchase from the state. In practice, customary rights are stronger because they are held and registered in perpetuity whereas statuA.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. 3 J.C. Franco, Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development Studies”, 44(2008), no. 7, pp. 991–1022; S. Razavi, Engendering the political economy of agrarian change, „The Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226; R.V. Murthy, Political economy of agrarian crisis and subsistence under neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1. 4 URT (United Republic of Tanzania), National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, URT 2011. 5 H. de Soto, The mystery of capital, New York 2010. 2 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 93 tory rights have a limited term. Nearly 70% of the land area is “village land” and to which the Village Land Act applies. Each village as a legal entity has rights to define its village land area, and the village government is the lawful controller and manager of those lands6 (URT, 1999). This includes the right to set up its own Village Land Register, register collectively owned areas, and issue titles of Customary Rights of Occupancy over house and farm plots. In Tanzania when it comes to village land registration, the government recognizes both formalized customary land rights and informal indigenous land ownership rights7. In 2006, Tanzania initiated a program called Property and Business Formalization Program (PBFP), popularly known in Kiswahili as MKURABITA (Mkakati wa Kurasimisha Rasilimali na Biashara za Wanyonge Tanzania). PBFP Programme carried out a pilot customary land right titling project in Handeni District in 2006 by providing certificates of customary right of occupancy (CCRO) through implementation of the Village Land Act No 5 of 1999. One of the objectives of introducing land reforms in Tanzania was to improve customary tenure system for the rural poor communities. The existing customary system basically operates more effectively when land is relatively abundant and population is low such that people involved in the transactions have regular and direct contact8. High population growth in Sub Saharan Africa, land markets expand and transactions increase between individuals who are not closely related therefore, certainty over the entitlement of 6 URT, National Land Policy (1997). 2nd (ed.). The Ministry of Lands and Human Settlements Development (MLHSD), 1999. 7 URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report 2011. 8 C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. �94 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa the owner to transfer land rights becomes increasingly relevant9. The government relies on the expectation that documentation of land rights will increase tenure security, access to formal financial institutions for credit, and finally promote investment. Since the introduction of rural land registration under the Village Land Act (VLA) of 1999, there has been a vast mobilization on land registration taking place at a promising rate (for instance in Handeni from 500 CCROs in 2006 to 1 007 CCROs in 2016), land holders together with other land users are expecting to use CCRO as collateral to access credit. Therefore, the current study aimed at exploring the influence of formalizing customary land rights on rural household livelihood outcomes. Rural households generally face a number of hindrances when it comes to accessing credit from formal financial institutions, the major one being the lack secure property rights. Therefore, formalizing land rights has been promoted as a way to enhance credit access, encourage investment, stimulate land markets, and improve livelihoods10. However, there has been little improvement in those aspects; for example, Handeni District council has reported that access to credit through formal financial institutions in rural settings is still low at about 3%11. Formalization of customary land rights (CCRO) and access to credit do not give consistent outcomes; researches carried out in Tanzania, Kenya Ghana and Rwanda showed that, CCRO ownership had no clear impact in improving livelihoods12; On 9 E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization? Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013. 10 F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, „The Guardian Series”, 2007. 11 URT, Handeni District Profile, 2013. 12 E.C. Fairley, Upholding Customary Land Rights through Formalization?..., op. cit.; F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 95 the contrary, a study conducted in Latin America, Honduras, Paraguay, and Brazil showed positive impacts on access to credit and improvement of household’s livelihoods13. So it is debatable as to whether formalization of customary land rights can really lead to improved rural livelihood outcomes, through access to credit from the formal financial institutions available in the study area. Hernando de Soto hypothesizes that, government land titling establishes secure property rights and leads to the associated positive benefits. However, literature14 on the effects of land titling finds mixed results. Moreover, the Tanzanian government piloted the PBFP program in the District in 2006, but since then, no study has been done in the area to empirically determine the impact of the CCRO’s on livelihood outcomes of the rural households in the District. The study on which the manuscript is based aimed at gathering some empirical evidence on the impact of CCRO on rural household’s livelihood outcomes in Handeni District. Previous researches15 in the District have dealt with issues of land and rural livelihoods in isolation. Hence, there is so much emphasis on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega districts, „Land Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373; M. Lyons, Pro-poor business law? On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague Journal on the Rule of Law”, 5(2013), no. 1, pp. 74–95. 13 C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. 14 F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.; Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts of Dar es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam 2009; M. Lyons, Pro-poor business law?..., op. cit., pp. 74–95. 15 PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999, A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO (Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007; F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, op. cit.. �96 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa of some issues at the expense of others or overlooking of some topics (e.g. more weight on land at the expense of livelihoods). Generally, findings from such kind of works might mislead policy makers leading to erroneous policies and programs. Therefore, the need for a more specific study on formalized customary land rights and rural livelihood outcomes, which needs to be analysed simultaneously. The importance of the study was also based on the fact that land and livelihoods issues remain major concerns of development policy both at the national and international levels. Thus, the manuscript represents a crucial body of reference which will assist the decision makers on appropriate steps to be taken in Handeni District in poverty reduction and land administration and management. Moreover, the study is in line with the National Strategy for Growth and Reduction of Poverty (NSGRP) and the former Millennium Development Goals (MDGs); goal number one which was to eradicate extreme poverty and hunger with a target linked to reduce poverty and reduce income inequality16 and also the study is linked to the current Sustainable Development Goals (SDGs) especially 1–3 which emphasize poverty eradication17. Results from the study could therefore benefit rural communities, policy makers, development practitioners, researchers, and planners in their endeavor to alleviate rural poverty. Generally, the study aimed at exploring the influence of formalizing customary land rights on rural household livelihood outcomes. Specifically, it determined people’s perception on formalization of customary land rights; assessed the influence of CCRO in enabling owners of land to access credit in formal URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 17 URT, Press release; The United Nations in conjunction with the Government of Tanzania officially launched 17 Sustainable Development Goals (SDGs) also known as Global Goals, 2015. 16 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 97 financial institutions; determined how ownership of CCRO has influenced household income and asset accumulation and identified challenges facing land owners in using land as a tool to improve rural livelihood outcomes. Conceptualization of Key Terms What is land? There are controversial statements about the definition of land, as some people confine the term only to the soil, thus separating other components attached to it. This has led to misconceptions about the term. However, Sumberg18 argues that land includes much more than just the physical soil or substance. Studies by Sumberg, Njogu and Dietz19 have pointed out that land encompasses a range of resources the scope and influence of which transcends private property. These lines of thinking correspond to that by UNHABITAT20 which states that ‘land involves a wide range of rights and responsibilities’. Hence, unlike other resources, land consists of a diversity of resources such that to entrust all land rights exclusively to a single individual is difficult. This is particularly true in Africa where different people tend to have different rights over the same piece of land and over different land resources21. In the J. Sumberg [et al.], Young people, agriculture, and employment in rural Africa, 2014. 19 J.G. Njogu and T. Dietz, Land use and tenure: entitlement rights for community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta, Nairobi 2006. 20 D. Antonio, United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative tools for land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat), 2012. 21 A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sci18 �98 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa current study the term ‘land’ is defined as: “a physical resource that consists of many attributes of the biosphere that support life, ranging from arable land, landforms, surface and sub-surface hydrology, forest, minerals, pasture, and both human and animal populations”. Land tenure system Like the land concept, also the term land tenure is perceived differently by different authors. According to Maxwell and Wiebe22, land tenure is defined as a system of rights and institutions that govern access to and use of land and other resources. On the other hand, FAO23 defines land tenure on legal grounds, to refer to the bundle of both rights and obligations – the right to own, hold, manage, transfer, or exploit resources and land, but also the obligation not to use these in a way that harms others. Moreover, Münkner24 has argued that, the term land tenure has a very broad meaning and cautions that one should be careful to avoid misconception. To him it includes the social, economic, legal and technical relationships of persons (individuals or groups) to land and to other individuals or groups. It also covers relations concerning family, kinship, labour and access to resources, and is influenced by natural/physical factors as well as man-made rules regarding the man/land relationship. Perhaps, these are kinds of arguments that make Poteete25 and ences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. 22 D. Maxwell and K. Wiebe, Land tenure and food security: Exploring dynamic linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849. 23 FAO, Land tenure and rural development, Rome: Food and Agricultural Organization, 2002. 24 H.H. Münkner, Synthesis of Current State and Trends in Land Tenure, Land Policy and Land Law in Africa, Eschborn 1995. 25 A.R. Poteete, Analyzing the politics of natural resources..., op. cit. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 99 FAO26 consider land tenure as an institution. As it includes roles invented by the society to regulate behaviours on how to utilize land resources. Based on the above definitions, land tenure can generally be defined to include terms and conditions under which land resources are governed and regulated. It constitutes legal or customarily defined bundles of rights and the obligations entrusted to an individual or groups as a whole regarding access to and use of land and other resources. These bundles of rights are defined based on existing social, legal, economic and environmental conditions. Hence, it should be clear from the outset that the rights on land resourcesmay be derived through customary or statutory laws, marriage and inheritance and through power and control. The land tenure system can therefore be classified into three main categories as detailed below. Statutory or formal tenure system Statutory land tenure system is a system whereby the rights to ownership or occupancy of land are defined according to formalized national legal or constitutional process. They are most effective when land values are high and transactions among strangers are frequent27. Informal land tenure This type of land holding is where means of access is vested through unsanctioned occupation, allocation by local leaders, inheritance and purchase from those who own the land28. Here people own land without having acquired it through the customFAO, Land tenure and rural development..., op. cit. F.N. Lugoe, ‘Tanzania’s Experience in Land Administration..., op.cit. 28 Ibidem. 26 27 �100 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa ary or statutory channels; a common situation in developing countries. Customary land tenure Customary land tenure is the mode of holding land rights which exists through historical agreement among people within the community without written laws. These unwritten laws are often based on the experience of the elders and are aimed at defending the interest of the group/clan/tribe/family29. In this system land belongs to the whole community or clan and not to an individual. The clan head is the custodian of the land rights on behalf of the community. Once the rights are granted to an individual they are held in perpetuity as long as the grantee conducts are in a manner satisfactory to the grantor30. Community leaders play a major role when determining allocation, use, transfer and other activities related to land and they do this on behalf of the entire community, the determinant being the need rather through payment for acquisition of land. The distinction often made between statutory and customary land rights is now becoming blurred in a number of countries, particularly in Africa where provision of formal legal customary land right (CCRO) is practised31. Rural livelihood The term livelihood comprises people, their capabilities and means of living, including food, income and assets32. Thus, rural M. Wanyama, L.O. Mose, M. Odendo, J.O. Okuro, G. Owuor, and L. Mohammed, Determinants of income diversification strategies amongst rural households in maize based farming systems of Kenya, „African Journal of Food Science”, 4(2010), no. 12, pp. 754–763. 30 D.A. Atwood, Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671. 31 FAO, Land tenure and rural development..., op. cit. 32 R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods: practical concepts for the 21st century, Institute of Development Studies (UK), 1992. 29 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 101 livelihoods include different means of gaining a living in rural areas which to a large extent are connected to their capabilities, assets (including both material and social resources) and activities required for a means of living. Livelihood outcomes Livelihood outcomes are the results or outcomes of livelihood strategies. Livelihood outcomes include: increased household food security through improved and productive livestock and crop production, increased household income, increased employment opportunities, enhanced social and human capital, reduced livelihood vulnerability, ensured social inclusion, ensured good governance, increased equal access to information, communication, education and all forms of empowerment in general. Batterbury33 defines livelihood outcomes as the achievement or outputs of livelihood strategies, such as more income, increased well-being, reduced vulnerability, improved food security, and more sustainable use of natural resources. Therefore, the study’s operational definition of livelihood outcomes focuses on household income improvement and accumulation of assets through the use of land as natural resources available under the new scheme of land ownership in the customary land rights. The study’s Conceptual Framework The study’s conceptual framework is a modification of Batterbury34 diagnosis on sustainable livelihood framework (SLF) which assumes that the livelihood of any community comprises capabilities, assets, and activities required for a means of living35. S. Batterbury, Sustainable livelihoods: still being sought, ten years on, 2007. Ibidem. 35 R. Chambers and G. Conway, Sustainable rural livelihoods..., op. cit. 33 34 �102 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa The Sustainable livelihoods framework therefore examines the different elements that contribute to people’s livelihood strategies. It analyses how forces outside the household or community in ‘the external environment’ affect them. The framework looks at the interaction between individuals, their capabilities and the different types of assets or resources they have access to the activities through which they gain their livelihoods36. This study has borrowed some ideas from the Sustainable Livelihood Framework (SLF) to uncover the influence of CCRO on rural livelihood outcomes. Therefore, customary land rights (CCRO) are considered as one of the assets in natural assets of the DFID model. Elements of the DFID were adopted under the following assumptions. Household vulnerability context; households with CCRO as a legal and formal customary land rights document are less vulnerable than households without a CCRO. This is because it is expected that such households are likely to have better livelihood outcomes reflected from their income compared to the households without CCRO. Households with CCRO are expected to access credit in the formal financial institutions, engage more into livelihood activities and ultimately improve their incomes. Improved social, financial and natural capital; households with a CCRO are likely to have more assets as compared to the households without a CCRO. This implies that households with a CCRO have received training on various issues concerning land benefits (improved human capital) including access to credit in financial institutions (financial capital), Land tenure security enhanced through CCRO (improved natural capital) as compared to household without CCRO. The role of PBFP project to issue CCRO is assumed to be the transforming structures and processes. This is because the general R. Smyth, Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool: a researcher’s reflections, „Issues in educational research”, 14(2004), no. 2, p. 167. 36 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 103 objective of PBFP pilot project is to secure rural land as a livelihood resource to improve the concerned household livelihood activities and ultimately improve their livelihood outcomes. METHODOLOGY Description of the Study Area Description of Handeni District The study was conducted in Handeni District where the customary land titling pilot programme was implemented in 2006. Seven (7) villages of Mzeri, Sindeni, Kweisasu, Bongi, Nkale, Mbuyuni, and Kwamkono were involved with a total population of 19 73737. Handeni District Council covers an area of 7,080 km2 and occupies the south-western part of Tanga Region. The district is administratively divided into 7 divisions, 19 ward and 112 registered villages and it lies between 4.9° – 6.0°S and 36.8° – 38.5°E and an altitude of between 600 and 1000 metres above sea level, the district has an average temperature of 28.8°C. The district experiences two rainy seasons per year (bi – modal). Short rains fall between October – December and the long rains between March and May. Average annual rainfall is between 500–1000mm38. The reason for selecting Handeni Districts for the study rests on the fact that it was among the two pioneer districts (Mbozi and Handeni) to be involved in the pilot project of the National Property and Business Formalization Programme (populary known as MKURABITA (Mkakati wa Kurasimisha Rasimali na Biashara za PBFP And The implementation of The Village Land Law – Act No 5 Of 1999, A participation Report of The MKURABITA Pilot Project in Handeni District, TAPHGO (Tanzania Pastoralists, Hunters and Gatherers Organization), 2007. 38 URT, Handeni District Profile, 2013. 37 �104 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa wanyonge Tanzania) in Swahili. The above is not true for the other districts of Tanzania, though some districts have started to practice formalization of customary land rights by providing Certificate of Customary Right of Occupancy. Likewise, even other districts that are endowed with land in customary land tenure system do not have such a great number of CCRO as those provided in Handeni District 1 007, Mbozi has about 300, Mbarali 250 CCROs and the rest of districts has less than 100 CCROs issued so far39. These conditions motivated a study which looks at the interdependence of formalization of customary land rights and rural livelihoods outcomes. Research Design The study adopted a cross-sectional research design whereby data were collected at one point in time. According to Onwuegbuzie and Leech40, the cross-sectional research design is also cost effective. Therefore, the choice of this design was based on the ability to allow data collection that meets the study’s objectives within the duration of the study and available financial resources. In addition, a mixed-methods approach was chosen for gathering, analysing, interpreting and validating results. A mixed method research refers to a type of research, which combines elements of quantitative and qualitative research approaches for the broad purposes of breadth and depth of understanding and triangulation of information. Thus, instead of relying on just one method such as quantitative or qualitative methods, both approaches were employed to gather, cross-check, analyse and interpret data. By 39 A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, Dar es Salaam 2014. 40 A.J. Onwuegbuzie and N.L. Leech, On becoming a pragmatic researcher: The importance of combining quantitative and qualitative research methodologies, „International journal of social research methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 105 combining the strength of each method the research and its subsequent results are generally improved. Study Population The target population of this study was all households with CCRO granted through the PBFP pilot project in Handeni District and individuals without CCRO in the study villages. The strategy of having respondents with and without CCRO was adopted to capture the impact of CCRO on rural livelihood outcomes. Sindeni WEO, VEOs in the four villages, District land Officer, village land committee members (8; 2 from each village) and Extension Officers (8:2 from each village) were included in the study as key informants during In-depth Interviews to enrich information collected through household survey questionnaires. Moreover, representatives from formal financial institutions (FINCA, BRAC, Vision Fund, CRDB, PSPF and NMB) were also included as key informants in the study population, making a total of 32 key informants interviewed in the study area. The study’s unit of analysis is the household. Sample Size and Sampling Technique The sampling unit was a household since the benefits and ownership of CCRO are shared within the household. The study employed a multi-stage sampling technique. From the main sampling frame of 19 737 households the sample size of 188 households has been obtained (details in Appendix 4). Then sampling fraction was computed and sub-samples compiled per village. Among seven villages involved in the project, four villages were randomly selected as the community is relatively homogeneous, followed by stratified proportional random sampling across household with and without CCRO sub-samples. Based on the formula as pointed above 188 respondents were to be surveyed and interviewed for the study but only 184 re- �106 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa spondents were interviewed because it was difficult to meet all the respondents as it was farming time for most of the household members. According to Baker41, the sample size should range from 30 to 60 respondents with 30 respondents being the minimum number of respondents. Nevertheless, the sample size of 184 respondents is satisfactory to run rigorous statistical analysis. Stratified random sampling was used to select participants for the focus group discussions (FGDs) across socio-demographic groups. Then participants were organized in groups of eight to twelve participants, however these respondents were not included in the individual interviews; and a sum total of four (4) FGDs one from each village were conducted. Data Collection Methods and Tools Nature and type of data Both qualitative and quantitative data were collected. The Sustainable Livelihood Framework (SLF) by DFID (1999) was useful in determining the nature and types of data to be collected. Different livelihood resources which are found in rural settings together with livelihood strategies were identified. These are natural resources, physical capital, economic capital and social capital. However, more weight was given to livelihood strategies that mostly depend on land as many people (66%) still rely on agriculture42. Thus, data on crop cultivation and livestock keeping activities were gathered. Attention was also given to finan41 S.E. Baker, R. Edwards and M. Doidge, How many qualitative interviews is enough?: Expert voices and early career reflections on sampling and cases in qualitative research, 2012. 42 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 107 cial capital, physical capital and human capital components of livelihood resources. In respect to financial capital, data related to income, savings and credit cooperation societies, village community banks, financial institutions, remittance and pensions were gathered. Data on household annual income and asset value were collected as estimated figures from the respondents. However, social capital information was not collected due to limited time. Likewise, off-farm income generating activities such as petty trading, handcraft activities and the like were included. Regarding natural capital, weight was given to land ownership and its associated tenure security. Data collection methods Primary data were collected using a household survey questionnaire (Appendix I) with open and close-ended questions in order to collect a wide range of information. The primary data focused on households’ ownership of land with or without CCRO and rural community livelihood outcomes. In addition, FGDs and In-depth Interviews with key Informants were used to compliment information on rural livelihood outcomes in terms of challenges facing CCRO owners in improving their livelihood. The FGDs and In-depth Interviews were guided by an FGD guide (Appendix II) and In-depth interview guide Appendix III. Four FGDs were conducted, one for each village in the study area. Data Analysis Data analysis was mainly done using the Statistical Package for Social Sciences (SPSS) Program. After data cleaning the data was analysed. Multiple linear regression analysis model and Independent sample t-test were employed to capture information on objective three of the study about the influence of CCRO on livelihood outcomes (household income) against the selected predictor �108 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa variables between household with and without CCRO (Table 1). Multiple linear regression was used in the study because the dependent variable household income is a continuous variable and it was regressed against eight independent variables. Therefore, based on the R2 of 0.410, this means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the dependent variable. Descriptive statistical analysis was employed to determine means, frequencies, and percentages on selected household’s characteristics. Reliability of the results obtained from the qualitative data was checked by triangulation methods; whereby, the same issue is checked or supplemented through different ways to ensure authenticity. In addition to the above model, Independentsample t-test was used to compare estimated value of assets based on the current prices owned between the two groups (household with and without CCRO) independently. For objective one data were analysed using Likert Scale while objective (ii) data were analysed using descriptive statistics by establishing percentages and frequencies. Ethical Considerations Respondents were entitled to privacy and confidentiality both on ethical consideration and protection of their personal data. In addition, respondent’s participation in the study was voluntary. The research details were properly and clearly communicated to each respondent before the interviews. Participants were informed of their rights, assured of confidentiality and that their identity would be kept anonymous throughout the interview and study results unless well communicated and agreed upon between the researcher and the respondent. Researcher entry to the District followed administrative procedure set forth by the government and by Sokoine University of Agriculture. Pre-arrangement was made through the District Administrative Secretary’s (DAS) office, �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 109 District Executive Director, Ward Executive Officer (WEOs), Village Executive Offices (VEOs) in the respective study areas. Hence, the risk associated with improper entry and safety matters to the researcher and respondents were adhered to. RESULTS AND DISCUSSION Socio-demographic Characteristics of Respondents and Land Ownership Household head’s age and land ownership Study findings as presented in Table 1 show that the majority (86%) and (84%) of the household heads with and without CCRO group belong to the age group of 18–60 years respectively and a few (14%) and (16%) in both groups were above 60 years of age and the overall mean age of 44.6. The results suggest that the majority of the household heads were in the active and productive age group. According to URT43, about half (49%) of the Tanzania population in the economically productive age range (15–64), a substantial burden is placed on these people to support older and younger members of the population. Cross tabulation results of household head’s age groups with average land size show that more than a half (51%) and (62%) of land belongs to those above 60 years for both household heads with and without CCRO respectively. This is because customary land acquisition is mainly based on inheritance and therefore the active age inherits land from their parents who are fewer generally but yet they still own big chunks of land as compared to the younger ones (i.e. those below 60 years). Moreover, results suggest that since the aged own big chunks of land, this could be among the 43 Ibidem. �110 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa other reasons why most of the land in the rural areas of Handeni are not developed or are underutilized resulting into poor improvement of the rural livelihood outcomes. Similar observations were reported by ILC44 in Mbozi Tanzania that the majority of land owned by those aged 60 years and above were underdeveloped. This observation was supported during the FGDs whereby a concern was raised about elders owning large pieces of land which is also not fully utilized as quoted below; “These elders own big chunks of land; however, they don’t use it as whole and they don’t allow us to use their land for crop production instead they want to sell it to people outside the village or from town” (A 32 years old male FGDs participant Kweisasu village, 08/03/2016). Table 1: Household head’s socio-demographic characteristics and land ownership Households heads owning land with CCRO (n=92) Characteristic Categories Frequency Average land size owned (acres) Frequency Average land size owned(acres) Household head’s age (years) 18–35 36–60 >60 12(13) 67(73) 13(14) 14.9 10.4 69.5 9(10) 68(74) 15(16) 12.4 11.2 60.3 Household head’s sex Male Female 74 (80) 18(20) 18 18 71(77) 21(23) 23 3.7 Married Divorced Single Widow 57(62) 8(8.6) 12(13) 15(16.4) 21.8 5.2 33.4 6.1 68(74) 4(4.3) 12(13) 8(8.7) 22 4.6 20.1 3.5 Household size 1–4 5–8 >8 22(23.9) 44(47.8) 26(28.3) 19.1 13.9 28.4 22(23.9) 49(53.3) 21(22.8) 25.5 14 25.6 Household head’s education level No formal Primary Secondary College 18(19.6) 70(76.1) 3(3.3) 1(1.1) 26.8 18.3 3.5 4 20(21.7) 58(63) 14(15.3) — 18.8 21.4 8.5 — Household head’s marital status NB: Numbers in the brackets indicate percentage A. Hart [et al.], Participatory Land Use Planning to Support Tanzanian Farmer and Pastoralist Investment: Experiences from Mbarali District, Mbeya Region, op. cit. 44 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 111 Household head’s sex and land ownership status The study findings show that male headed households (MHH) were the majority (87%) and (77%) with and without CCRO respectively as compared to females headed households (FHH) (20%) and (23%) as shown in Table 1. According to URT45, in the year 2011/12 FHH in Tanzania represented 22% of all households. Generally, women who head households tend to be widowed, divorced or separated. A similar observation was made by Songoro46 in a study on west Usambara about land, forests and livelihood in Tanzania whereby a total 254 household heads were randomly sampled for investigation whereby about 80 % households were headed by men, and 20% by women. In addition, Paaga47 in the study about customary land rights in Ghana observed that more than two third (68%) of the household heads owning land were males. Results from cross tabulation of a household head’s sex and land ownership status in terms of CCRO ownership show that most (96%) and (78%) of land in households with and without CCRO respectively was owned by MHHs as compared to FHHs (14%) and (22%) respectively. Results further show that generally over three quarters (80%) of land was owned by MHHs while only 20% of land is owned by FHHs. Similar results were observed by EFG48 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 46 A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in West Usambara, Dissertation: Giessen University 2014. 47 D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie, „International Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014), no. 18, pp. 263–270. 48 Baseline survey of female entrepreneurs in Temeke, Kinondoni and Ilala districts of Dar es Salaam, Tanzania, Dar es Salaam, 2009. 45 �112 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa that land ownership by women in households was a problem, of all female respondents only 9.2% of respondents owned land individually and 10% owned land jointly with their spouses and or other household members. It was clear that ownership of land by women, either individually or jointly, was low49. The above results suggest that FHHs were adversely affected in terms of control to land, hence, most of them continue to remain in the poverty vicious cycle trap with poor livelihood outcomes. On the other hand, women in the households headed by males may not necessarily be poor but their face a similar challenge with FHHs when it comes to control over land50. Results from the study suggest that although formalization of customary land rights promotes land ownership to vulnerable groups, the challenge of control over land still holds. Generally, males inherit land from their parents based on the patriarchal system practiced in most African countries, including Tanzania. Land is simply divided between male heirs who enjoy full rights on such lands and who may then dispose of it to any one at any time. Land in most of the households is said to be owned by members of the household or jointly owned by married couples based on verbal terms and in case of marriage break up or divorce most women lose access and control over the land, this observation coincides with what had been observed by Navrotzki51 in the a study about rural livelihood and access to natural capital in Madagascar. During the FGDs a concern was raised about male dominance in land ownership as shown below; Ibidem. D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 51 R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter, and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access to natural capital: Differences between migrants and non-migrants in Madagascar, „Demographic research”, 26(2012). 49 50 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 113 “Generally land is owned and shared between husband and wife when love is sweet, but when love turns bitter and the woman gets divorced, land remains in the hands of the greedy men. I am now happy after my name was included on the land certificate (referring to the CCRO). I hope that whatever happens I will still own the land together with my ex-husband”. (A 54 years old female FGDs participant at Mbuyuni village 05/03/2016). CCRO provides a formal and legal binding agreement between household members in terms of land ownership. The PBFP pilot project through CCRO has promoted gender mainstreaming on matters pertaining to land ownership across gender categories in the study villages. Table 2 shows a picture of participatory mapping of gendered rural livelihood resources ownership and decision making regarding use of such resources at Kweisasu village only in Handeni District52. Table 2 analysis for one village only (Kweisasu) shows that men own and decide on the use of houses, farms, radio, bicycle, cattle and the farm harvest while women own only chickens. Again, men decide on the use of all such livelihood assets they own, only labour seems to be shared equally across gender categories53. Land ownership under CCRO scheme provides an avenue for women to formally own land and ultimately own what is upon that land; house, crops and animal grazing areas. This implies that most of the household socio-economic resources are controlled by males. Therefore, use of such resources depends on males priorities of which in most cases marginalize the needs of the women and other vulnerable groups in the household thus adversely affecting women’s well-being. URT, Handeni District Profile, 2013. URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 52 53 �114 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Table 2: A gendered analysis of livelihood assets ownership and power for decision making to use such assets Livelihood asset Who Owns Male Female Male House V V V V Land V V V V Farm V V V V Cows V V V V Goats V V V V V V V Chicken Female Male Who decides on use V Female V Bicycle V V V V Radio V V V V 8(88) 8(50) 8(50) Total scores 1(12.5) 7(87.5) 1(12) NB: Numbers in the brackets indicate percent Source: Data from village file (Opportunities and Obstacles to development Programme (O&OD) at Kweisasu village, 2012. Household head’s marital status and land ownership The study findings in Table 1 show that more than a half (62%) and (74%) households’ heads with and without CCRO respectively were married couples while only (38%) and (26%) were not married (divorced, single, widows, widower). According to URT54, in Tanzania Mainland, the percentage of adults who are married or living together has declined from about 60% in 2007 to about 57% in 2011/12. Results of the study indicate a low number of separations which suggest that the majority of families are intact across all the four villages in the study area. Findings on the comparison of land ownership reveal that married couples own the largest part of URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 54 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 115 the land (70%) and (84%) of households with and without CCRO. These findings suggest that the majority of the respondents were married couples and they are at the productive age, hence the need to inherit land from the grandparents. Since all the households had an equal chance in the pilot project to acquire CCRO then, study results suggest that the majority of the village population consists of married couples as compared to other marital status groups. Similar results were observed by Foukona55 in the legal aspects of customary land Administration in Solomon Islands, whereby 71% of respondents were married couples among which 64% and 45% of the households had CCRO and without CCRO respectively. Again literature56 found that during marriage separation or death of a husband, land that is jointly owned by both married couples using CCRO provides legal opportunity for women to have access and control over the land for their well-being. The results of this study together with other authors observation emphasize the importance of CCRO towards women and other vulnerable groups well-being with regard to access and control over land. Household head’s education level and land ownership Results in Table 1 show that majority (80.4%) and (78.3%) of all household heads with and without a CCRO had formal education (primary, secondary and college) while a few (19.6%) and (21.7%) respectively had no formal education. Moreover, results show that a large part of land (72%) and (63%) was owned by the household’s heads with primary education for both categories. This result suggests that literacy level in the study area is higher as compared to the National literacy level of 65.9 in rural J.D. Foukona, Legal aspects of customary land administration in Solomon Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72. 56 Ibidem; F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit.; D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 55 �116 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa areas in 201057. Generally, literacy is believed to be an important aspect in livelihood strategies, activities and its associated outcomes. Knowledge associated with primary education level has been observed to promote wise use of natural resources and its associated property rights of which land is of utmost importance livelihood resource. The results further suggest that the majority of the population in the study area have accessed formal education. The slight difference in ownership of CCRO among formal education household heads is due to PBFP pilot project procedure in provision of CCRO which provided an equal chance to all household’s heads to acquire CCRO. According to Jeannette et al.58, a household head’s education level is one of the important demographic characteristics which influences the choice and good performance of a livelihood activity. Literate households are expected to easily access financial capital in the form of rural credit. Again literate households are expected to easily adopt new innovations and therefore, increasing probability of improving their livelihood outcomes as compared to their non-formal educated household heads. Household size and land ownership Results presented in Table 1 show that about half (48.8%) and (53.3%) of all the household heads with and without CCRO interviewed had 5-8 household members (medium household size) while the rest 52.2% and 46.7% had 1 to 4 and more than 8 household members. The results also revealed that population in the study area had an average household size of 6 members per URT, National Strategy for Growth and Reduction of Poverty: Poverty and Human Development Report, 2011. 58 V. Jeannette, A. Notenbaert, S. Moyo, and M. Herrero, Household livelihood strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011), no. 3, pp. 560–572. 57 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 117 household. Similar results have been observed by Songoro59 in a study about Usambara forest and livelihood outcomes whereby out of 254 study respondents (67%) had average household size of 6 and above with average household size being 7. The study results suggest that households in the study area had higher household size as compared to average household size of 5 members of the Tanga Region and 5.3 household members of the rural Tanzania60. These results imply land ownership is not directly related to household size but household size is an important household economic characteristic. This is based on the fact that the larger the household size the higher the need for more resources especially land and possibly improved technologies to allow intensification of agriculture production as an important livelihood resource. In addition to the above, results show that there is a slight difference in the number of respondents owning land with CCRO across household size categories; low (1-4), medium (5-8) and high (9 and above) own land around one third to each category, i.e.24%, 34%, 42% with CCRO respectively. A sSimilar observation was revealed in the household heads without CCRO that household size categories: low (1-4), medium (5-8), high (9 and above) own land about one third to each category (31%), (39%) and (30%) respectively. The study result suggests that household size has little influence on land ownership but it is an important demographic characteristic for assessment of household livelihood strategies, activities and outcomes61. 59 A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods and forest management in West Usambara, op. cit. 60 URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 61 S. Batterbury, Sustainable livelihoods..., op. cit. �118 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Household Socio-economic Characteristics and Land Ownership Household occupation and land ownership In the study villages main occupations observed were crop production, livestock keeping, businesses, government employment, bodaboda operators as shown in the Table 3. The majority (73% and 67.9%) of the household heads with and without CCRO respectively engaged in crop production. Considering livestock keeping and crop production together as agriculture, this made the majority’s main occupation to be agriculture in the households with and without CCRO. The rest of the respondents engage in business and other types of occupation such as formal employment and petty businesses as their source of income. According to URT62, more than two thirds (66%) of the rural Tanzanians depend on agriculture as the main employer and source of income. The study result indicates that agriculture is the main rural employer for the majority of the population in the study area and source of income for their livelihood. Moreover, the relationship between household head’s occupation and land ownership are as shown in Table 4, the majority of household heads with (70.1%) and without (65.5%) CCRO respectively own land under crop production and livestock keeping. The results suggest that a large part of land is owned by households engaging in agricultural related activities. In addition, the PBFP pilot project mainly aimed at providing CCRO to farms rather than land for other uses such as settlement. A similar observation was made by Mwangi63 in the study about URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 63 L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011. 62 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 119 process of land acquisition by large scale farmers in Sub-Saharan Africa, whereby it was revealed that over three quarter (76%) of land in Sub-Saharan Africa is owned by households engaging in agricultural activities. Table 3: CCRO ownership and socio-economic characteristics of respondents (n=184) Characteristic Occupations Business and other occupations of HH Without CCRO With CCRO 5(5.4) 2(2.2) 2 (2.2) 0 (0) 7(3.9) 2(1.2) Without CCRO With CCRO 3(3.2) 3(3.2) — — 3(2) 3(2) Crop production and Without CCRO livestock keeping With CCRO 16(17.4) 16(17.4) 4 (4.4) 3 (3.2) 20(10.9) 19(10.9) Crop production Without CCRO With CCRO 60(65.2) 65(70.7) 2(2.2) 3 (3.2) 62(67.9) 68(73) Female Without CCRO With CCRO 18(19.5) 12(13) 3(3.2) — 21(22.8) 12(13) Male With CCRO Without CCRO 84(91.3) 56(60.8) 3(3.2) 8 (8.6) 87(94) 64(69) Livestock keeping Sex of HH Access to credit Land ownership No (n=92) Yes (n=92) NB: Numbers in the brackets indicate percentage Respondent’s Perception on CCRO and Community Livelihood Outcomes Respondent’s perception on land ownership and CCRO issues were determined by computing mean and percentages of respondent’s perception on selected characteristics shown in Table 4 using a five summative Likert scale analysis. Overall results show that both groups (household heads with and without CCRO) recognize the importance of CCRO in their livelihood. Specifically, more than a half (61%) had a positive perception on the role of CCRO in improving tenure security, decreasing land conflicts, enhancing vulnerable groups, land ownership, promoting awareness on �120 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa land administration and enhancing community’s participation in decision making regarding land. A minority (15%) had a negative perception on CCRO; they thought that CCRO could enable them to access credit, an aspect which was not realized since inception of CCRO in the study area. In addition, the other 24% of the respondents had a neutral perception on CCRO which suggests that other community members with and without CCRO lack awareness on the potential values of CCRO on their livelihood. These results suggest that formalization of customary land rights does not always result into positive economic benefits in the modern market as postulated by de Soto but it depends on the environment and the actors involved. Again, literature64 studies done in Tanzania, Peru, Kenya and Ghana respectively show mixed results on the de Soto argumentation. These imply that environment and actors involved differ and ultimately outcomes of such land formalization differ and therefore the need for creating enabling environment for de Soto’s argumentation to work in the study area. Households’ perception on CCRO and access to financial services The majority (93.5%) and (83%) of household heads with and without CCRO respectively, strongly disagree that CCRO promote economic investment through more access to financial services. In addition, the existing land conflicts deter financial institutions to offer loans in rural areas using land as collateral. The slight dif64 O.M.L. Kosyando, Mkurabita and the Implementation of the Village Land Law-Act No 5 of 1999, TAPHGO, Arusha, Tanzania, http://www. tnrf. org/files/e info_taphgo_report_on_mkurabita_Handeni_land_registration_0. Pdf, 2007; C.B. Kerekes and C.R. Williamson, Propertyless in Peru, even with a government land title, op. cit., pp. 1011–1033, 2010; D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana..., op. cit., pp. 263–270. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 121 ference between the two groups was based on the fact that both groups had not accessed financial services using land as collateral despite other households having CCRO. On the other hand, a minority (6.5%) and (17.4%) of those with and without a CCRO agreed thatownership of CCRO promoted economic investment since they accessed credit from the formal financial institutions. This observation is contrary to what was expected from the PBFP program which believed that formalization of customary land rights could enable land owners to access credit and promote economic investment. According to a study done in Ghana by Paaga65, it was shown that ownership of a CCRO promoted access to credit whereby more than a third (38%) of the households with a CCRO accessed credit in formal financial institutions. Table 4: Surveyed household’s perception on CCRO impact to rural livelihood outcomes (n=92) Statement HH owning land with a CCRO SD CCRO promoted access to financial services Yes No 76(83) 86(93.5) CCRO decreased land conflicts Yes No 0(0) 3(3) CCRO maintained traditional land tenure Yes No CCRO ownership promoted Yes land tenure security No D 4(4) 0(0) 13(14) 15(16) 56 (61) 6(6.5) 10(10.9) 70(76.6) 8(9) 3(3) 10(11) 11(22) Yes No 6(6.5) 0(0) 4(4) 0(0) CCRO enhanced community Yes awareness on land No 0(0) 0(0) 5(5.4) 26(28.3 9(10) 12(13) 2(2) 0(0) Ibidem. 2(2) 0(0) 4(4.3) 1(1.2) 76 (83) 81 (88) 4(4) 0(0) 8(9) 62(67.5) 12(13) 12(13) 80 (87) 0(0) 0(0) 66(71.7) 6(6.5) 81 (88) NB: Number in brackets indicate percent. SD-strongly disagree, D-disagree, N-neutral, A-agree, SA-strongly agree. 65 SA 0(0) 0(0) 5(5.4) 76(82.6) 0(0) 75(81.5) 0(0) 6(6.5) A 12(13) 0(0) 0(0) 0(0) CCRO enabled vulnerable groups to own land N 0(0) 0(0) �122 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Community perception on CCRO and land conflicts Results of this study as indicated in Table 6. show that the majority (76.6%) and (61%) of respondents with and without CCRO thought issuing of CCRO could decrease land conflicts in the study area. However, a few (14%) and (6.5%) from the above groups respectively argued that land conflicts still exist in the study area despite issuing of the same. The study result suggests that in general terms CCRO has positively contributed to minimizing land conflicts but not their eradication. The low percentage of respondents reporting existence of land conflicts despite introduction of CCRO pinpointed that among other reasons which cause land conflicts in the villages is the government’s failure to properly administer land laws and bylaws. This was emphasized by one of the male pastoralist participant during one of the FGDs as pointed in the quote below; “Village Land Use Plan (VLUP) and CCRO are good for our livelihoods. However, effectiveness will depend on whether VLUP bylaws and CCRO will be respected by all stakeholders; village leaders, district leaders, regional, national and all village dwellers; both farmers and livestock keepers”. A male FGDs participant at Bongi village, 10/03/2016). The observation from the study suggests that land conflicts exist in Handeni and Tanzania in particular. Conflicts over land in many parts of Tanzania are to a large extent not related to land scarcity or even ethnicity and political pressures as commonly reported in other countries such as Kenya, Somalia and Rwanda66. Instead, land conflicts in Tanzania arise from what is 66 J.K. Nyerere, Freedom and a new world economic order, op. cit.; R.R. Simiyu, Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008, p. 80 (Institute for Security Studies Monographs, no. 152); C. Médard, ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study of Chebyuk, Mount Elgon district, Kenya 2010; M. Mghanga, Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 123 called by FAO67 overriding interest; failure by government and developing investors to take into account the needs of local people (i.e. ignoring collective and customary rights over land of local people); lack of adhering to procedures as stipulated in land laws; corruptive behaviours and mismanagement by the government. These factors are compounded by ineffective land use planning that fails to accommodate different land users, inefficiency in land administration as manifested in inadequate capacity to plan, compensate, map and issuance of land to different users. Also increase in human activities due to population increase that outstrip the government’s capacity to render land services a situation contributing into land conflicts. Similar challenges are facing the community in the study area with regard to land conflicts, a situation which adversely affects rural livelihood outcomes, since households will incur costs in terms of time and finances in conflict resolutions. PBFP was formulated to curb this problem in rural community to empower them with CCRO as a tool to minimize such problems. Households’ perception on CCRO and traditional land tenure The study findings (Table 4) show that the majority (88%) and (83%) of respondents with and without CCRO thought that CCRO land tenure system does not maintain traditional land tenure system. The respondents pinpointed one main reason for the above argument that traditional land tenure maintains land to the clan lineage but CCRO promotes individualization on land ownership. On the other side, a few (11%) and (22%) of the above respondents respectively thought that CCRO could maintain traditional land tenure system by protecting land ownership under clanship rather 67 FAO, Land tenure and rural development, Rome 2002. �124 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa than individualization. These results suggest that formalization of customary land rights promotes individualized ownership of land rather than by the clan as in the case of traditional land system. The same perception was observed by other scholars and experts in Tanzania who challenge formalization of customary land rights for example68. The above have challenged the government’s formalization of customary land rights, despite the argument that such changes are in favour of the interests of rural poor Tanzanians. The duo maintain that amendments in the land laws will compromise the welfare of many citizens in the near future by leaving many landless69. Similarly, although the formalization program (PBFP) sounds good in terms of poverty reduction, a close examination leaves a lot of doubt as to whether it would bear benefits to the poor. Some scholars70 have also argued that “amendments, especially those made in the land acts, were largely backed by the World Bank which to a large extent favours liberalization policies on land and a class of commercial farmers”71. The IMF/ World Bank’s agenda on land since 1980s has been to replace customary systems with private land tenure system72. According 68 W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania: for whose benefit, A study prepared for Hakiardhi, Dar es Salaam, www. hakiardhi. or. Tz, 2005; P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on the Pastoral Land Tenure, presented at the Pastoral Week, Arusha, 2010. 69 W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit. 70 R.R. Simiyu, Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, op. cit., p. 80; M. Mghanga, Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, op. cit.; L.H. Mwangi, Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors..., op. cit. 71 Ibidem. 72 P.K. Olengurumwa, 1990’s Tanzania Land Laws Reforms and its Impact on the Pastoral Land Tenure’, presented at the Pastoral Week, op. cit.; P. Peters, Challenges in land tenure and land reform in Africa: An anthropological perspective, Cambridge: Harvard University 2007. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 125 to the study results, people’s perception on the CCRO land tenure system is that it destroys traditional land tenure. This concern was also raised during key informant interviews as shown in the quote below that; “Formalization of customary land rights promotes more individualization of land rights and makes it easier to sell land rights to other individuals as compared to the former traditional land tenure system. CCRO has now promoted many individuals from outside the villages and even districts to acquire large tracts of village land. This may lead into some poor rural households to lose their land and remain poor of the poorest landless people” (a female Key informant (land officer) Handeni District Office, 16/03/2016). Surveyed households’ perception towards the socio-economic role of CCRO Apart from understanding the general perception of people on land issues it was also necessary to understand their perception towards the role of CCRO economically in terms of impact on their livelihood. In this regard, mixed results (Table 5) were observed. A considerable number of respondents (85.3%) saw the indirect role of CCRO economically through enhancement of tenure security which supports investment in agricultural activities. Study findings in Table 6 show that the majority (71.7%) and (88%) of households who own land with and without CCRO respectively agree that CCRO promotes land tenure security. On the other hand, a few respondents (5.4%) and (28.3%) with and without CCRO respectively do not see the importance of CCRO in tenure security. The above findings suggest that the CCRO tenure security is important, however, it is not enough to convince everyone to see the importance of CCRO on rural livelihood outcomes. Hence, both tenure security benefits and the direct CCRO use value should go hand-in-hand. Similar observation has been made by �126 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa other authors’73 studies done in Tanzania; and Migot-Adhola74, 2012 in Kenya have revealed that households with CCRO who accessed financial services using land as collateral have positively influenced others to inquire CCRO for their land. This indicates that households owning land without CCRO have been positively motivated to obtain CCRO because of its use value. Table 5: Likert scale analysis summary on overall surveyed household’s perception on CCRO and rural livelihood outcomes (n=184) Range Percentage Positive Perception 21–30 61 Neutral 11–20 24 Negative 0–10 15 Contribution of CCRO to the Surveyed Households’ Livelihood Outcomes This section examines in detail the surveyed households’ livelihood outcomes using a multiple regression model and independent sample t-test. The models are based on the hypothesis that some household characteristics such as: sex, age, marital status, occupation, land size owned, ownership of CCRO, household size and household head’s education level may have influenced household livelihood outcomes. A sum total of eight independent variables were used which are: sex, age, marital status, occupation, farm size owned, ownership of a CCRO, household size and household head’s education. All the above mentioned independent variables were included in the models to determine their contribution to F.N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration..., op. cit; W. Olenasha, Reforming land tenure in Tanzania..., op. cit. 74 F. Place and S.E. Migot-Adholla, The economic effects of land registration on smallholder farms..., op. cit. 73 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 127 the household livelihood outcomes especially household income and accumulation of assets. In addressing the above, a multiple linear regression model was used. Before running the model, the dependent variable (household income) and independent variables recorded at the ratio level (farm size cultivated, household size, and age of the household head in years) were checked for normality by computing their distribution curves and checking the curves visually to find whether they were skewed or not. The variables: household income, farm size cultivated were found to be skewed; hence they were transformed using base-10 Logarithm to normal distributions. The transformed variables were used in the regression model together with the other variables which were not transformed because they already had normal distributions. Multi-collinearity was checked by computing variance inflation factors (VIFs) and tolerances of the explanatory variables. Multi-collinearity is an undesirable situation which exists when some pairs of variables are so closely related that if both such variables are included in the regression equation, the resultant regression coefficients will be unstable75. Tolerances below 0.1 imply multicollinearity and VIFs values that are greater than 10 denote the presence of multicollinearity76. Multiple linear regression results for average household income are shown in Table 6. Therefore, based on the R2 of 0.410, this means that the independent variables entered in the model explained 41% of the variance in the dependent variable. Among the eight independent variables (household head’s sex, age, marital status, education level, household size, land ownership status, farm size and occupation) regressed against household income A. Bryman, Social research methods. Place of publication not identified: Oxford Univ Pr Canada, 2013. 76 S. Landau and B.S. Everitt, A Handbook of Statistical Analyses using SPSS, 2004. 75 �128 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa only three variables; household head’s age, marital status and farm size for both household heads’ with and without CCRO were positively significantat P≤0.05 and p≤0.1. Generally, the above observation seems to suggest that households with CCRO and those without CCRO had no significant differences in terms of average annual household income, since having a CCRO had no significant contribution on the household income. This is because most of the household as indicated in the earlier sections had not accessed credit and still financial literacy is very low in rural areas. These findings are similar to what was observed by Lugoe77 in a study conducted in Uganda, Kenya and Zambia; whereby it was reported that formalization of customary land rights had no significant contribution on the rural livelihood outcomes where the conditions for effective use of CCRO face a number of bottlenecks. Table 6: Multiple linear regression analysis results for predictor variable influence on household income Unstandardized coefficients Predictor variable (B) S.E Standardized coefficients (B) T Sig. Tolerance VIF Sex of household head 2.98 2.213 0.836 0.665 2.151 0.736 1.532 Age of household head 0.004 0.012 0.001 0.657 0.075* 0.686 1.847 Education of household head -0.978 1.078 0.867 0.443 0.851 0.363 1.568 Marital status of household head 0.664 1.335 0.231 0.354 0.004** 0.791 1.345 Household size 0.155 0.075 0.352 0.664 0.008** 0.868 1.349 Household occupation -0.425 0.342 0.256 0.376 0.257 0.686 1.954 Land ownership status with or without CCRO -0.161 0.154 3.234 0.762 0.531 0.774 1.232 0.222 2.111 0.123 0.001** 0.989 1.168 Farm size owned 0.586 NB: B=Coefficient, S.E=Standard Error, Sig.=degree of significance (p value), *=significance at p=0.1, **= significance at p=0.05. R2=386, Adjusted R2=0.410, Standard Error of estimates=0.3405. 77 F. N. Lugoe, Tanzania’s Experience in Land Administration...,op. cit. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 129 According to the multiple linear regression results (Table 6), a household head’s age was positively associated with an increase in household income. An additional increase in one’s age meant also more income. The main reasons could be the fact that 18 to 60 years of age comprises youth and mature productive adults. Similar observations were made by Jayne et al78. These scholars narrated that ‘poverty reduction in countries where 70–80% of the rural population draws their income from agriculture will depend on the distribution of assets ‘in particular land’ across age categories since households income are associated with the age of the household head’s age. This observation was made after conducting a study on smallholder income and land distribution in Kenya, Ethiopia, Mozambique, Rwanda and Zambia. The study revealed existence of strong correlations between landholding size, household head’s age, education levels and household income. Further to the above, study results show that farm size has a positive and significant contribution to household income and that households with small farm size in acres had lower incomes as compared to households with larger farm size. The same kind of argument is given by the Economic Commission for Africa (ECA) that certainly most households who own small size farms have limited potential to break out of poverty and that ‘an attempt to address poverty in Africa should be centred on reinforcing the rights of the poor people on land’79. Marital status was also considered as an important household head’s characteristic that influences household livelihood outcomes. T.S. Jayne [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa: implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003), no. 3, pp. 253–275. 79 Land Tenure Systems and their Impacts on Food Security and Sustainable Development in Africa, Addis Ababa, 2004. 78 �130 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Results as shown in Table 8 show that marital status was positively and significantly (0.05) associated with a household’s income for both household with and without CCRO. Similar observation has been reported by URT80 in 2011/12 Household Budget Surveys (HBS) that income poverty rate was higher for those who were separated or divorced than in other categories of marital status; in 2007 HBS a similar picture was seen for widows. Moreover, a study conducted in Ethiopia by the African Union81 reported similar results that married couples had better household incomes as compared to other marital status categories because of stable families and networking among married couples as they complement each other. Ownership of a CCRO and Household Assets Estimated value of assets owned by households with and without CCRO was compared. From the results of Levene’s test for equality of the variance as shown in the Table 9 below the first line was selected because the probability shown in Levene’s test was 0.140 which was not statistically significant and therefore obeyed the assumption of equal variance. Moreover, the results from the second line (t-test equality of means) show that the probability at t-value 0.578 with 182 degrees of freedom and probability (p=0.578) which was also not statistically significant. These results suggest that there was no statistical difference between estimated values of assets owned by household head’s with and without CCRO in the study area. The population in the study area mostly depend on agriculture for their livelihood and they have never accessed credit which could probably improve agricultural productivity URT, 2012 Population and Housing Census: Population Distribution by Administrative Areas. National Bureau of Statistics, Office of Chief Government Statistician, 2012. 81 Land policy in Africa: a framework to strengthen land rights, enhance productivity and secure livelihoods, Addis Ababa, 2009. 80 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 131 and ultimately asset accumulation. This could possibly explain why both households with and without CCRO had no significant difference in terms of asset accumulation. Table 7: Independent sample t-test for the surveyed households assets values based on ownership of a CCRO (n=184) Asset value Levene’s Test for equality of variance F Sig. t-test for equality of means T df Sig. Mean Std Error (2tad) Difference difference Lower Upper Equal 2.199 0.140 -0.578 182 variances assumed 0.564 -279663 483945 -1234528 675202 Equal variances not assumed 0.564 -279663 483945 -1234682 675356 -0.578 177 Household head’s assets owned were again cross tabulated between households with and without CCRO as shown in Table 8. It was revealed that there were no significant differences between the household head’s with and without a CCRO in all assets listed. More than half (59%) and (52%) of the household head’s with and without CCRO respectively had houses roofed with grasses. Again, Table 10 shows that the majority (90%) and (88%) of the household heads with and without CCRO respectively own furniture. While less than a quarter (12%) and (8%) household heads with and without CCRO own a motorbike respectively. Moreover, more than half (78% and 82%) of the household heads had a bicycle for transport respectively. Further to the above, the study findings also show that only a few, 10% and 11% of the household heads with and without CCRO respectively, had solar system for electricity at least for household lights and phone charging. In addition, only (2%) and �132 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa (3%) of the household with and without CCRO respectively owned a television set. These results (Table 8) show that there is no statistical significant difference between assets owned by household heads with and without CCRO and therefore, ownership of a CCRO did not make a significant difference in terms of household livelihood outcomes, especially asset accumulation. These results suggest that both households mentioned above face similar opportunities and challenges with regard to accumulation of assets types despite existence of CCRO. Households having a CCRO were expected to use a CCRO to fetch some socio-economic benefits to enable them to have better assets as compared to their counterparts, a reality not realized. Table 8: Surveyed household’s list of assets owned (n=184) Asset Household heads with CCRO (%) Household heads without CCRO (%) Bicycle 78 82 House with grass roof 59 52 Furniture 90 88 Cattle 33 45 Poultry 67 54 Radio 98 95 Motorcycle 12 8 Solar system 10 11 Television set 2 3 Factors Hindering the Surveyed Household’s Use of Land for Improving Livelihood Outcomes The respondents to the study, both those with and without a CCRO, identified six (6) factors hindering land owners in using �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 133 land as a tool for improving livelihood outcomes as presented in the Table 9. Factors identified are: existence of land conflicts, household male dominance on land ownership, lack of awareness on micro-credit facilities available, poor knowledge on credit use and management, lack of capital for better investment and poor performance of the agricultural activities, in particular crop production. The majority (75%) and (68%) of households with and without CCRO respectively, claimed lack of capital to initiate or invest in agriculture as the main factor hindering improvement of the livelihood outcomes. Study findings further show that more than half (71%) of the respondents in the households without CCRO claimed the existence of land conflicts as the second major factor that affects their livelihood as compared to only a few (22%) of respondents in the household with CCRO. Findings from the current study are similar to a study conducted in Namibia by Paaga82 where it was reported that land owners who are also smallholder farmers in rural areas of Namibia are mostly affected by lack of capital to invest and access credit in formal financial institutions despite such lands being formalized or not. According to URT83 (2012), about 36.2% of businesses’ main source of start-up capital were obtained from own savings. One percent (1%) of the household members involved in business in Tanzania Mainland secured loans from financial institutions for starting their business. In addition to the above, results in Table 9 show that about a half (48%) of the respondents in households without CCRO argued that male dominance on land ownership is a stumbling block to households break out of poverty, as compared to under a third (28%) of D.T. Paaga and G. Dandeebo, Customary land tenure and its implications..., op. cit. 83 URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit. 82 �134 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa the respondents in the households with CCRO who pointed out that male dominance in land ownership is still a problem towards households livelihood improvement. This result implies that in both groups male dominance hinders household economic activities and hence blocks efforts to achieve better household livelihood outcomes. Widows and orphans are being dispossessed of their lands after the death of the male head of household. Under customary practice, a widow rarely inherits land upon her husband’s death, as the land (and oftentimes the family’s livestock, furniture, and all productive assets) is reclaimed by her husband’s family, goes directly to her adult sons, or is held in trusteeship by the widow or by uncles and other male relatives until her sons are of age. In the past, widows were usually allowed to continue to live on the land of their husband’s family for the rest of their lives, or until they remarried. This also emerged during key informant interviews as shown in the quote below; “I own land together with my husband about 20 acres. Last year I wanted to use CCRO to access credit from NMB to start poultry project for our household, but my husband refused without giving any reason and he said he doesn’t want to hear about it again. Or else he is going to remove my name from our CCRO”. (A 40 years female participant, Sindeni village, 16/03/2016). In addition, some literature, a study on “Rural livelihoods and access to natural capital in Madagascar and the Poverty Institute84, have reported that male dominance over resources especially land is currently declining due to increase in literacy level and women involvement in socio-economic activities. This has enabled women to acquire assets or resources of their own and in case of joint ownership, they inquire a formal and legal ownership as exemplified by land rights ownership through a CCRO. R.J. Nawrotzki, L.M. Hunter and T.W. Dickinson, Rural livelihoods and access to natural capital, op. cit. 84 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 135 Table 9: Factors affecting land owners in Handeni District (n=184) Factor Household Household head’s with CCRO (%) head’s without CCRO (%) Lack of capital to invest 75 68 Existence of land conflicts 22 71 Male dominance on land ownership 28 48 Low financial management education 86 88 Lack of awareness on micro-credit available 23 25 Poor performance of agriculture 69 58 Table 9. in addition shows that more than three quarter (86%) and (88%) of the respondents in the households with and without CCRO respectively correspond with the claim that low access to financial services in rural areas hinders household improvement of livelihood outcomes. The increasing microfinance services provided by SACCOS, micro-credit organizations (VICOBA, SEDA, BRAC) and mobile phone banking provide a window for rural communities to access financial services but yet not enough to access higher loans for bigger investment especially in the agricultural sector. For example, according to URT85 SACCOS provided about 0.5% of loans in rural areas. A similar observation made by Songoro86 shows that the number of credit facilities operating in Handeni is low and many villagers are not aware of their existence. For instance, only (23%) and (25%) of households with and without CCRO respectively were aware of the existence of local credit facilities such as Savings and Credit Cooperative Societies (SACCOS) and the Village Community Bank (VICOBA). Also, the financial capacities of these facilities in terms of providing loans are thin. Thus, they have not managed to assist a large section of the com85 86 URT, 2012 Population and Housing Census..., op. cit. A.E. Songoro, Land scarcity, rural livelihoods..., op. cit. �136 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa munity. The situation is compounded by lack of bank facilities in this area, currently the whole Handeni District is served by one bank – the National Microfinance Bank (NMB) which has a branch operating in Handeni town. The current study also aimed at understanding the willingness of the community to borrow from credit facilities if such opportunities are introduced. More than three quarters (86%) and (88%) respondents in households with and without CCRO respectively showed interest to borrow money. However, they were suggesting proper education to be given to them first before being given such credit. These results suggest that lack of financial management education is a major factor that hinders household’s access to financial services using land as collateral. A similar observation was made by Sumberg87, whereby it was reported that majority 68% respondents did not only have low financial literacy, lack of entrepreneurial spirit but also the fear to lose their possessions were found to be among other factors that hinder youth from accessing credit in formal financial institutions. On the other hand, CLKnet88 in the study about “Access to finance by majority of Tanzanians: a dream or reality?” whereby it was reported that there was an increase in women access to financial services in the VICOBA schemes. The findings from the study show thatwomen revive their entrepreneurial spirit when they are together in a group and the training received before given credit equips them with financial literacy. Finally, study findings in Table 9 show that over half (69%) and (58%) of the respondents for both households with and without CCRO respectively claimed that the low agricultural productivity was among the major factors that result into poor livelihood outJ. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit. Access to Finance by Majority of Tanzanians: A Dream or a Reality?, CLK. net, Audience Forum Report Number 8. 87 88 �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 137 comes. The low productivity and unreliability of agricultural activities (90% of rural agriculture is rain fed and rainfall is unreliable) were claimed to be among the many factors deterring financial institutions to offer credit in agricultural investments. According to CLKnet89, other factors that hinder financial institutions to offer credit for agricultural investment include: challenges of market for agricultural produce, low prices of agricultural produce, poor infrastructures for transport and communication networks from the farms to the market and poor technologies on agricultural produce processing and storage. On the other hand, Sumberg90 reported that higher interest rates provided by the financial institutions deter farmers to access credit for agricultural investment. These studies above suggest that there is a gap between farmers, government, other development partners and financial institutions that needs to be filled for rural livelihood improvement. CONCLUSIONS AND RECOMMENDATIONS Conclusions The general objective of the study was to explore formalization of customary land rights and rural livelihood outcomes in Handeni District. Based on the findings of the study it is concluded that people’s perception on formalization of customary land rights has been proved to improve land security of tenure as land rights are being formally registered, decrease land conflicts, enable vulnerable groups to some extent own and access land as a livelihood resource, and enhanced community awareness on matters pertaining to land administration and management. On the other hand, it is further 89 90 Ibidem. J. Sumberg [et al.], Young people..., op. cit. �138 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa concluded that formalization of land rights did not promote economic investment, access to financial services and traditional land tenure system. It can also be concluded that males (men) still dominate land ownership in the study area. Women and other vulnerable groups face a chronic problem of deprivation from access to land which is a major livelihood resource. This is because in customary land system land ownership is through inheritance and it is the male children who inherit land from their parents. Therefore, formalization of customary land rights simply formalizes male dominance on land ownership and women continue to suffer from gender specific poverty and remain in the poverty viscous cycle trap due to lack of control of the most important means of production (land). The study further concludes that formalization of customary land rights had no statistically significant influence on household’s income and asset accumulation. Despite ownership of CCRO the majority of the household heads had low access to financial services and hence low economic investment and ultimately poor livelihood outcomes. Lastly, it is concluded that despite its benefits mentioned in the earlier chapters, formalization of customary land rights and rural livelihood outcomes in the study area faces a number of challenges which include: existence of land conflicts among land users, lack of capital for investing in agriculture, male dominance on land ownership, low financial management education, lack of awareness on microcredit available and poor productivity of agriculture. Recommendations Based on the study’s findings and discussions, the following are recommended in order to improve the influence of formalization of customary land rights on rural livelihoods in Handeni District. 1) As observed from the current study, lack of capital for agricultural investment was identified as the most serious constraint to �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 139 land owners in both households with and those without CCRO in achieving livelihood outcomes. Therefore, it is recommended that the government and other development partners need to conduct research and come up with suitable and affordable capital support schemes in Handeni District such as VICOBA and other related schemes. 2) The study results revealed that existence of land conflicts hinder improvement of rural livelihood outcomes since households incur costs in terms of time and finances in land conflicts resolutions. Moreover, land conflicts hinder intensive and extensive agricultural investments. Therefore, it is recommended that the village government, district authorities, central government, other land stakeholders and the community at large, work together to minimize land conflicts in Handeni District. 3) Observation from the current study shows that male dominance on land ownership and access is among the stumbling block towards household livelihood outcomes improvement. To ensure that the government at all levels will advance individual interests and promote equal opportunity for all members of society, vulnerable groups should be encouraged to be granted the right of occupancy on land in separate certificates (CCRO) from other household/clan members. 4) Lastly, it is further recommended that formalisation of customary land rights should be encouraged as it pointed out earlier that CCRO promotes land tenure security and still holds the potential for accessing the modern market capital. REFERENCES Antonio D., United Nations Human Settlements Programme, and International Institute of Rural Reconstruction, Eds., Handling land: innovative �140 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa tools for land governance and secure tenure. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat), 2012. Atwood D.A., Land registration in Africa: The impact on agricultural production, „World development”, 18(1990), no. 5, pp. 659–671. Fairley E.C., Upholding Customary Land Rights through Formalization? Evidence from Tanzania’s Program of Land Reform, Minneapolis 2013. Foukona J.D., Legal aspects of customary land administration in Solomon Islands, „Journal of South Pacific Law”, 11(2007), no. 1, pp. 64–72. Franco J.C., Making land rights accessible: Social movements and politicallegal innovation in the rural Philippines, „The Journal of Development Studies”, 44(2008), no. 7, pp. 991–1022. Jayne T.S. [et al.], Smallholder income and land distribution in Africa: implications for poverty reduction strategies, „Food Policy”, 28(2003), no. 3, pp. 253–275. Jeannette V., Notenbaert A., Moyo, S. and Herrero M., Household livelihood strategies and livestock benefits dependence in Gaza province of Mozambique, „African Journal of Agricultural Research”, 6(2011), no. 3, pp. 560–572. Kerekes C.B. and Williamson C.R., Propertyless in Peru, even with a government land title, „American Journal of Economics and Sociology”, 69(2010), no. 3, pp. 1011–1033. Lugoe F.N., Tanzania’s Experience in Land Administration and Land Policy, „The Guardian Series”, 2007. Lyons M., Pro-poor business law? On MKURABITA and the legal empowerment of Tanzania’s street vendors, „Hague Journal on the Rule of Law”, 5(2013), no. 1, pp. 74–95. Maxwell D. and Wiebe K., Land tenure and food security: Exploring dynamic linkages, „Development and Change”, 30(1999), no. 4, pp. 825–849. Médard C., ‘Indigenous’ land claims in Kenya: A case-study of Chebyuk, Mount Elgon district, Nairobi 2010. �FORMALIZATION OF CUSTOMARY LAND RIGHTS ON RURAL... 141 Mghanga M., Usipoziba ufa utajenga ukuta: land, elections, and conflicts in Kenya’s Coast Province, Nairobi 2010. Mwangi L.H., Processes of Large-Scale Land Acquisition by Investors: Case Studies from sub-Saharan Africa, Sussex 2011. Murthy R.V., Political economy of agrarian crisis and subsistence under neoliberalism in India, „The Nehu Journal”, 11(2013), no. 1, pp. 19–33. Nawrotzki R.J., Hunter L.M., and Dickinson T.W., Rural livelihoods and access to natural capital: Differences between migrants and non-migrants in Madagascar, „Demographic research”, 26(2012). Njogu J.G. and Dietz T., Land use and tenure: entitlement rights for community-based wildlife and forest conservation in Taita Taveta, Nairobi 2006. Nyerere J.K., Freedom and a new world economic order: a selection from speeches, 1974–1999, Dar es Salaam 2011. Onwuegbuzie A.J. and Leech N.L., On becoming a pragmatic researcher: The importance of combining quantitative and qualitative research methodologies, „International Journal of Social Research Methodology”, 8(2005), no. 5, pp. 375–387. Paaga D.T. and Dandeebo G., Customary land tenure and its implications for land disputes in Ghana: Cases from Wa, Wechau and Lambussie, „International Journal of Humanities and Social Science”, 3(2014), no. 18, pp. 263–270. Place F. and Migot-Adholla S.E., The economic effects of land registration on smallholder farms in Kenya: evidence from Nyeri and Kakamega districts, „Land Economics”, 74(1998), no. 3, pp. 360–373. Poteete A.R., Analyzing the politics of natural resources: from theories of property rights to institutional analysis and beyond, in: Environmental Social Sciences: Methods and Research Design, eds. I. Vaccaro, E.A. Smith, and S. Aswani, Cambridge 2010, pp. 57–79. Razavi S., Engendering the political economy of agrarian change, „The Journal of Peasant Studies”, 36(2009), no. 1, pp. 197–226. �142 Napoleon Saulos Mlowe, Justin K. Urassa Simiyu R.R., Militianisation of resource conflicts: the case of land-based conflict in the Mount Elgon region of western Kenya, Pretoria 2008 (Institute for Security Studies Monographs, no. 152). Smyth R., Exploring the usefulness of a conceptual framework as a research tool: a researcher’s reflections, „Issues in educational research”, 14(2004), no. 2. Wanyama M., Mose L.O., Odendo M., Okuro J.O., Owuor G., and Mohammed L., Determinants of income diversification strategies amongst rural households in maize based farming systems of Kenya, „African Journal of Food Science”, 4(2010), no. 12, pp. 754–763. �Chapter 4. MACIEJ ZĄBEK UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT JULIUS NYERERE SOCIALISM ABSTRACT This article is devoted to the history and specific character of Tanzanian socialism and the opinions of the contemporary Tanzanians on the rural Ujamma communities which were to constitute the basis for the future development of their society. The paper was written based on short ethnographic research of the selected group from among Iringa University students and inhabitants of the neighbouring villages. The cited accounts from the interviews illustrate ambiguous opinions of the interlocutors on the topic in question. Despite the consensus on the negative economic impact of the very project, the interlocutors defend its social advantages. The main reason of such a standpoint seems to be the dissatisfaction with the current socio-political situation, unemployment, extremely high prices and primarily the increasing social anomie, family dissolution and decay of traditional values. Introduction The word ujamaa stemming from the Swahili1 language is a term defining the Tanzanian model of socialism formed in the 1960s by MACIEJ ZĄBEK – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw. Ujamaa, from Swahili u- ‚condition, quality’; jamaa ‚family’, from Arabic.; the term introduced by the President Julius K. Nyerere in his book Uhuru na Ujamaa ‚Freedom and socialism’, Nairobi, 1968. 1 �144 Maciej Ząbek the former Tanzanian President Julius Nyerere2 and based mainly on agricultural cooperatives. During my last visit to Tanzania in 20153 I had the opportunity to convince myself that memory about that regime called „the system of social justice” was still alive both among the older and younger generations of Tanzanians and was the core subject of their discussions. The system, which was to lead to modernisation and guarantee justice, safety and political independence of the country, despite common awareness of its shortcomings, still evokes a great deal of genuine sentiment among people regardless of their education, age and ethnic identity. Thus, I would like to dedicate this paper to recollecting the history and the specific character of Tanzanian socialism by referring to relevant accounts of contemporary inhabitants of this country in this regard. Their accounts may be also interesting for the Polish readers who have their own recollections from the socialist period. How is it possible that people still miss and recollect with sentiment the times of socialism or communism which have always meant the systems of Economics of Shortage4 while for many years 2 Julius Kambarage Nyerere (1922-1999), the founder of the Tanzanian country and its president between 1964–1985, an ideologist of the concept of the African socialism, a Servant of God in the Catholic Church. 3 In February, 2015 I participated in the Polish-Tanzanian conference devoted to the idea of sustainable development at the University of Iringa. The conference was accompanied by research on the socialist project executed in the Tanzanian villages during the Nyerere’s rule and the contemporary capitalistic transformations. There were two stages. In the first stage the Iringa University students were asked to write essays on villagization and collectivisation of the Tanzanian villages in the 60s and 70s of the previous century. The second stage embraced quality research in the form of group discussions conducted in two selected villages (one of them underwent collectivisation) in the district of Kilolo. Apart from the guests from Poland, the Iringa University employees also participated in the research as the translators of the Swahili and commentators. 4 The term “Economics of shortage” was coined by the Hungarian economist János Kornai in 1980 as the centrally controlled communist economics. He stated �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 145 now contemporary Tanzania has been considered a quite stable and relatively fast developing country? By answering this question it should be stated that the model of the so called free-market capitalism which has brought relative material well-being to some people is unfortunately at the same time the system which causes growing cultural changes the effects of which are not generally positively perceived. The negative consequences include among others the dissolution of African strong and conservative extended families, further stratification of egalitarian societies and emergence of unknown until then ecological problems affecting the natural environment. Repercussions embrace the Tanzanians’ sense of lack of security which is the primary need for majority of people, sometimes even more important than their personal freedom. Unfavourable situation is further hindered by worries about the increasing control of the Western powers over domestic natural resources and internal economy as well as a growing penetration of politics, economy and ideology. Juliusa Nyerere’s model of socialism In the post-colonial Tanzania, contrary to the Marxist theoreticians, socialism did not have socio-economic background, neither did it gain social support from young elites of the country. In Eastern Africa there were no prominent groups of proletariat or even rebellious peasants. Social classes5, so characteristic of Asia and Europe, have not been developed there except Ethiopia and Great Lakes Region. Moreover, Marxist philosophy, strongly based on materialism, was to a great extent incomprehensible that shortage is its inherent feature. See.: J. Kornai: Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985. 5 P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects of Villagization in Tanzania, Draft 2011, www.econ.yale.edu/conference [Accessed: June 2015]. �146 Maciej Ząbek even to the well-educated and deeply religious Africans. Moreover, according to the British historian Martin Meredith, people in Tanzania did not share common expectations towards such radical changes and there were no organisations or influential groups (it also regarded the very governing party) in favour of that idea6. If it had not been for one man – Julius Kambarage Nyerere – a future Tanzanian President7, who was very determined in following his dreams, socialism in Tanzania might have not developed at all. Nyerere, compared with other African leaders known for their extravagance or even cruelty, seemed to be exceptionally righteous, modest and religious8. Leading a one-party state he did not possess authoritarian manners and his speeches resembled sermons of a priest rather than political speeches of a country’s head. Defending himself against allegations of violating human rights he kept on saying: „Until we win our battle against poverty, ignorance and diseases, we will not allow any foreign powers to destroy our unity!”. Both Margery Freda Perham, a historian of, and writer on, African affairs, and Ryszard Kapuściński, a Polish reporter 6 M. Meredith, The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2005, pp. 228–237. 7 Theoretical (according to the assumptions of Marxism) lack of favourable conditions for the development of socialism in Sub-Saharan Africa did not hinder its development on this continent, especially after the conference of the newly independent countries in 1955 in Bandung, Indonesia. Nyerere was one of its first theorists and pioneers along with Kwame Nkrumaha from Ghana and Ahmed Sekou Toure from Guinea; see: W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism, Redwood City 1964. 8 Nyerere was baptised only at the age of 20 in the Roman Catholic Church after graduating from Makerere College in Uganda. First, he became a teacher in the missionary school and then he went to study history and economics in Great Britain. Since the beginning of his adult life he actively participated in social life forming the future ruling party TANU (Tanganyika African National Union); see: J. i K. Chałasińscy, Bliżej Afryki, Warszawa 1965, pp. 271–273. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 147 and writer, regarded Nyerere as a role model and an example to follow, and described him as a perfectly balanced and warm man, the most reliable of all African leaders9. In fact, he pacified the political opposition but he managed to achieve this by bloodless methods10. Fascinated by Maoist revolution and Israeli kibbutz he decided to combine those ideas with the African tradition of community11. He held the firm conviction that power should result from the achieved consensus like in traditional Africa where the elders discussed current affairs „in the shade of a big tree” trying to reach unanimity12, rather than from confrontation and outvoting minority. He pursued his objective with an admirable missionary passion persuading his „nation” to his idea for five years before finally implementing it. It should be noted, however, that in his understanding „socialism” meant a universal idea of brotherhood among people and in Africa, where the concept of private ownership was unknown, socialism existed long before Marx in the institution of a tribe. According to Nyerere, socialism was a natural African system which had only been affected by colonialism but after gaining independence it should be reinstated there not by adopting strange to Africans Marxist philosophy, but by reviving the tribal institution as a socialist unit of a society. He associated socialism mainly with the countryside where collective settlements (familyhood) in the form of ujamaa villages were created to conM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 229; see also: M. Perham, The Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in The Light of British Experience, New York 1962; R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka..., Warszawa: Agora, 1969. 10 Nyerere, after dissolving the army which made an attempt to overthrow him in 1964, formed a “party army”, the so called Tanzania People’s Defence Force from among members of Tanu League of Youth on which he based his power; P. Johnson, History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991, p. 704. 11 See: A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013. 12 R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po roku 1800, Warszawa 2007, p. 347. 9 �148 Maciej Ząbek stitute the basis for the future development of a country and thus they were also called „development villages”: Development villages are villages to which people moved so as to work together for their own sake and for the good of the community. Ujamaa settlements were created for people to enable the agricultural progress and infrastructure growth thanks to the support of the state. In contrast to other villages, they differentiated themselves by the communal character of management.... Villages formed the modern network of settlements and gave new possibilities providing the individual unit growth. Development villages aimed at the strategic advancement of the country and particularly the agricultural economy. Thanks to the communal work supported by the state communities were formed on the basis of which locals could develop themselves without external aid.... This led to the unification of both the citizens and the nation [based on the interviews with students from the University of Iringa]. In his famous book „Freedom and Unity” (Uhuru na Umoja), Nyerere wrote: „Ujamaa, in other words Familyhood, constitutes the basis of our socialism and the objection to capitalism, constructing a happy society free from the exploitation of man by man. However, it also means the opposition to dogmatic socialism based on the philosophy of constant fight of man against man”13. Besides, the choice of this political system was for Nyerere equivalent to opting for national autonomy and independence from foreign development assistance and the status of a customer of Western powers14. Nyerere himself, because of his popularity (sometimes 13 J.K. Nyerere, Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka – Addis Ababa 1996, p. 170. The essence of the “African socialism”, in contrast to the “classical socialism” was the rejection of class struggle and ideological materialism, and concentration on the development of public sector, preventing the creation of social classes and promoting a traditional African identity; see: W.H. Friedland, C.G. Rosberg, African Socialism , op. cit. 14 He spread the idea of self-reliance relating it with the principle of „freedom and work (Uhuru na Kazi) and the policy of non-involvement pursued by �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 149 even called tanzaphilia) was the favourite of many Western providers of development aid (especially from the European left-wing circles), gaining from them much more aid measures per capita than any other African countries had ever received. However, he was perfectly aware that it meant subordination and limited possibilities to undertake independent decisions and actions. He claimed, fully justified, that: „Independence means reliance upon oneself. Independence is not complete when it is dependent upon donations and loans from other nations on its development path”15. Ujamaa meant working together. The government ordered people to collectively join ujamaa. All the villagers were asked to work together for the good of all. In practice, some plots of land were designated for communal farming. The concept of ujamaa assumed that there should be an equal division between families. Every family had its share and altogether all the people formed a community and shared everything equally supporting each other. Once it had finished, a lot of problems occurred. Nowadays, it is a great challenge to restore the same community spirit, which is our greatest loss. I want to pinpoint, however, that from the economic point of view it was pointless [based on the interview with members of the non-governmental organisation in Kilolo]. Nyerere published his development blueprint in the so called Arusha Declaration on 7 February, 1967 in which he called for the national independence stressing that external assistance would not suffice to develop economy. He underlined the need of fundamental work from basis, i.e. the development of village communities and the right of a given country to control all major means of production and exchange. By this last statement, without plans, discussions and preparations, he implemented a large-scale process of nationalisation of banks, insurance companies, food handling industries, Tanzania. In practice, he could not, however, do without external aid; H. Zins, Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986, p. 339. 15 Cit.: M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 230. �150 Maciej Ząbek export companies, cement plants, tobacco plants, footwear plants, breweries and other types of real estate including valuable houses, rental houses and apartments. However, the basis of the village development was to be formed by the above mentioned ujamma – self-sufficient, developmental socialist collective villages. By supporting the concept of ujamaa he listed the following arguments: „Our agricultural organisation will be mainly based upon communal life and work to the benefit of all the people concerned. [People] will live together in villages; will collectively cultivate land; will collectively trade in the marketplace and satisfy minor, essential needs...”16. Ujamaa villages were to have access to water and road connections, be provided with schools, health centres and basic services whereas people were to be accommodated in spacious, modern, brick houses. In order to understand the meaning of the changes put forward by Nyerere it should be explained that settlement in East Africa was highly dispersed and basically there were no big villages with service infrastructure and facilities such as schools or health centres17. Small-sized, self-sufficient family communities did not maintain any contacts either with towns or with the country’s authorities18. Thus, since the very beginning the political goal was as important as economy. By „villagization” of the country, which meant the concentration of dispersed people from various ethnic groups in big villages being local centres of agricultural production and various services, Nyerere expected not only an increase in agricultural output and improvement of farmers’ conditions, Ibidem, p. 232. It was the result of the centuries-long domination of Maasai pastoral tribes in Eastern Africa. 18 J. Herbst, States and Power in Africa: Comparative lessons in authority and control, Princeton 2000; A.V. Chayanov, The Theory of the Peasant Economy, Homewood 1966. 16 17 �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 151 but also „creation of the Tanzanian nation”, high above ethnic and tribal divisions, which was and still is the ambitious objective of numerous African politicians. He wanted to achieve his goal by unifying the patriotic state education, implementing Swahili as the obligatory national language and developing tight bonds between the province inhabitants and the central authorities. „Nationalisation” also entailed an obligation of physical work and a two-year stay of secondary schools graduates in para-military labour corps known as National Service with an aim to teach the youth the socialist attitude to work19. Failure of socialist villagization Ujamaa villages, contrary to the compulsory collectivisation in the USSR and other countries of Eastern Europe, basically were to be formed on a voluntary basis. Nyerere believed that people would trust him and attracted by modern facilities would settle new villages in large numbers. Socialism should stem from the villagers’ willingness to accept it. Moreover, socialism was against forcing people to establish such communities. In reality, much to his astonishment, people did not respond the way he had expected. Neither farmers nor peasants listened to him and supported him. Until the end of 1968 no more than 180 villages were formed under that project. First ujamaa was established in 1968. Our leader was a woman. Her name was Lamuna Niemba. She had a daughter, Joisi, and thus she was called Mama Joisi. She persuaded people to, in line with the government’s will, start collectively cultivate land. So, we started to grow wheat. In the beginning, we collected seven sacks per one acre. Everything was initiated by women who nagged people and only later they were supported as a community by the government. That women’s movement was called „Nation’s call for ujamaa”. 19 H. Zins, Historia..., op. cit., p. 339. �152 Maciej Ząbek When we started to work together the government started to assist us. First, we were given a tractor. Only then men joined us although they were initially against that concept. It may be said that ujamaa was created by women who triggered the whole process. Firstly, they won one acre of communal farmland and after receiving a tractor they could take eight acres [based on the interview with the community from Luanzi]. It meant a great change for people although the crops were not as high as expected. Nevertheless, it was certain that ujamma would sell part of its output. If the yields were satisfactory, part of the crops were sold and everybody got the equivalent of the number of days he had worked. Afterwards they built houses and lived happily. Trade took place between ujamma villages. One ujamma produced rice whereas another ujamaa grew grain and they exchanged the crops. They received a machine park from the government. The state delivered aid in the form of machines or land. The assistance was dependent upon the amount sold abroad. The amount was conditional upon the volume of production in a given ujamaa. If we were given a tractor we had to pay it back through the sale of grain. Then, cows and chickens were brought to villages, which enabled us to become less dependent upon other ujamaa villages. There were five hundred families and we had to acquire five thousand sacks of rice, not individually but from another ujamaa or directly from the government. There was a list of people registered in a given ujamaa. Those, who were not registered, did not receive anything. Service infrastructure in ujamaa villages was further developed, to the detriment of individual producers. Many farmers who could not sell their crops on the market and buy necessary goods agreed to join ujamaa in the hope to gain access to water, new schools and houses. The government encouraged people to build brick houses. Yet, to erect them you had to have bricks. Authorities gave instructions how to produce bricks and ujamaa villages were to create them from local clay. Engineering works including constructing roofs were provided by the government. All the houses were built in the same way. We treated those buildings as some kind of presents. We would never have built them if it had not been for ujamaa. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 153 Until mid-1973 the number of villages which underwent collectivisation in Tanzania rose to five thousand embracing 15% of the country’s population20. Majority of those villagers still preferred, however, to administer ujamaa in a traditional way. Thus, in November 1973, Nyerere disappointed with the situation made a decision about the compulsory resettlement into the development villages. He realised that it was impossible to forcefully transform people into socialists but his government could make everyone live in a village. “To live in a village is a command”, he declared21. At first people were encouraged but later on they were forced to move there. It was especially difficult to persuade men to join ujamaa. In order to reduce their reluctance they were given new houses and flats. Then, all the people together sang Ujamaa... Joining ujamaa was not voluntary in 100%. Some people were seduced with brick houses because they had only small huts but it was not sufficient to persuade everybody so the government had to take further steps to force them. Finally, people had a choice either to move into ujamaa or end up in a prison. Thus, people started to pretend that they were really working together. It was organised in such a way that people were given something to start from and then they could work on their own to sell grain and develop themselves but it was necessary for the government that all the houses were exactly the same. All of us had to work in the same way and the houses were to be identical. You could join that system or you had to face the consequences... Coercion to live together was closely linked to the possibility to attend schools. Nobody was allowed to stay alone in a field as all the people had to be together in ujamaa in order to collectivise. If people continued to work on their own they stood no chance of assistance. The government supported ujamaa but never individual farmers. If you wanted to have a new house or a flat you had to join ujamaa and eventually people acquiesced to it. Those staying outside the system were not supported by the government. You were allowed to live wherever you wanted but you needed 20 21 M. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 233. Ibidem, p. 234. �154 Maciej Ząbek the permit to build your house and if you did not belong to ujamaa you were not granted the permission. And in ujamaa you could get a new house [based on interviews with the community from Luanzi]. That way, within three years until 1976 the governing party managed to collectivise almost half of the village population, sometimes resorting to the use of force. It facilitated the construction of new schools and health centres but on the other hand, the collectively cultivated fields occurred to be a failure as they yielded much less crops than they had before the collectivisation process. At the same time transport continued to decline, inflation advanced and the strategy based on villagization paradoxically led to enormous waves of villagers fleeing to urban areas. The country which was to base its economy mainly on the village development policy, paradoxically became an example of one of the fastest growing urbanisation phenomenon in the whole world (above 10% annually)22. It was not taken into consideration that goods in deficit such as land, sources of water and forests are always usurped as otherwise they become exhausted or dilapidated. Secondly, whenever a man does some work he becomes individually responsible for it which means he acquires a type of ownership. In fact, in Eastern Africa, unlike in Europe, there was no individual land ownership with succession rights but it obviously did not mean that land or water could belong to anybody. First of all, it was owned by ancestors of a particular tribe, a particular community so it could be used only by their descendants whom a given community represented by local heads gave for temporary use designated plots of land which could be farmed individually. Even „strangers” could sometimes enjoy that form of”lease” but there was a clear distinction between primary and secondary users, the latter being given less rights to 22 J. IIife, Africans: the history of a continent, Cambridge 1995, p. 317. �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 155 joint ownership. People often benefited from their neighbours’ help but such help was always to be compensated for in various ways. In reality, there was no communal work under joint ownership with identical gains. In ujamma those general rules were not respected so eventually ujamaa villages were doomed to failure, followed by state shops, industrial plants or banks, etc. Ujamma concept was likely to fail in all spheres administered by state service officials devoid of individual responsibility for the entrusted assets. The situation was exacerbated by other factors such as lack of managerial skills or improper use of entrusted modern farm machinery. We could not effectively use the equipment, which was a great problem. Although we continually enlarged the cultivated area we only managed to harvest 25 sacks per 8 acres against 56 sacks predicted, like today when we gathered 3 bags per acre. When we had only one acre we were able to cultivate it better than when we had more acres. Moreover, the land efficiency declined but nobody cared. The main problem was that nobody monitored that area. Nobody took responsibility for it and nobody took care of it. Reduced agricultural productivity resulted in the intervention of authorities but eventually blame was put on the local management represented by Mama Joisi. She was called to appear before the District Council and she had to explain herself. I remember her say she was an average person... Her position of a leader was assumed by her brother who seized power from her [based on the interview with the community from Luanzi]. Nyerere bitterly complained about laziness, total ineptitude and indifference of his fellow-citizens, but to no avail. His threats, requests and calls for greater discipline occurred to be ineffective. State economy, despite immeasurable international support, estimated in the 70s at three billion, still generated losses. For instance, the Chrysanthemums cultivation cost more than the value of flowers sold to Europe. At the end of the 70s, with the increase in oil prices and decline in the value of coffee and istle, income from export in Tanzania �156 Maciej Ząbek covered only 40% of its import whereas its external debt rose astronomically and the average living standard dropped by almost 50%. Nyerere was compelled to admit: „Now we are poorer than in 1972”. Yet, he still rejected all the suggestions implying that the choice of his favourite system might have been a mistake. He defended the system even at the beginning of the 80s comparing it to the vaccination immunising against inequality and excesses of capitalism23. In reality, Tanzania increasingly needed assistance. The World Bank and International Monetary Fund agreed to help Tanzania but in return they required painful structural reforms. Finally, in 1985 Nyerere voluntarily retired and apologised the nation for his final failure to implement his ideas. International community was totally surprised, not being used to peaceful transfer of power on this continent or to the leader admitting his mistakes. Nyerere died in 1990 and was declared, without objection, as „The Father of the Nation” and the Servant of God’s Catholic Church24. The party that he formed is still in power although it has already abandoned the concept of ujamaa in favour of the so called neoliberal solutions which are to bring that country to modernity. No sooner had Tanzania embarked on a path of Americanisation and global capitalism than Tanzanians started to miss socialism. Contemporary discourse on ujamaa communities Memory about ujamaa in Tanzania, as I could personally notice, is still alive being the centre of numerous discussions especially in the context of contemporary politics and morality. Moreover, it became the source of inspiration for young reporters and hipM. Meredith, The State of Africa, op. cit., p. 235–237. Definition used to the deceased person the Beatification process of whom has already started. 23 24 �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 157 hop artists in the streets of Tanzanian cities25. To a certain extent it was a reaction to the disappointment people experienced in Tanzania after Nyerere’s death. Memory about ujamaa became a form of opposition to rapidly increasing prices and growing unemployment rate also affecting the well-educated citizens. It was a manifestation of a great shock at scandals, nepotism and corruption of an old and the same a new political class trying to enfranchise the state assets. Hip hop, which came to Tanzania along with globalisation, became an artistic form of opposition to those changes and recollection of Nyerere’s Times during which, according to many interviewed people, honesty, modesty, equality and family values were in force. Lyrics written by hip-hop artists are inspired by Afro-American celebration of Kwanzaa26 and promote the cooperative movement, family business, fair trade and sustainable development. They adopted its seven core principles: 1. Unity (umoja) of family, nation and race; 2. Self-determination (kujikhagulia); 3. Collective work and responsibility (ujima) in the process of building our community; 4. Cooperative economics (ujamaa) in building and maintaining our own shops and companies; 5. Creativity (kuumba); 6. Purpose: (nia) restoration of our race; 7. Faith (imani) in our people, our parents and teachers, our leaders, in justice and victory of our struggle. General perception of socialism in Tanzania seems to be completely different from that in Poland mainly because it was a native and anti-colonial project. As a matter of fact, interlocutors generally confirm that in economic terms the great project of Mwalim 25 L. Sidney, Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in: The Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, eds. D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006, pp. 230–254. 26 A week-long holiday and movement of the African diaspora in the USA formed in the 60s by a black nationalist Maulane Karenge (born as Ronald McKinley Everett). �158 Maciej Ząbek (i.e. their teacher, as they commonly called Nyerere) failed but it does not mean that it was bad. They admit that currently their standard of living is a bit higher and that they may enjoy greater freedom in many areas, especially in business. When asked to compare their present situation with that from the 70s they claim: In economic terms, it must be stated that nowadays we lead better lives. Everybody can work on their own, can act in a group or individually. Productivity is higher now. Smaller groups are more effective than ujamaa villages [the interlocutor refers to work within non-governmental organisation]. Now you do not have to do what they ask you to do but you can choose what is profitable and in line with your business. We like the idea that greater responsibility lies with us and that everybody can fully exploit their own opportunities. Thanks to it you can see the results of your activities. You realise that you did something and succeeded in earning some money. In ujamma you could not see that. Nobody knew who was responsible for what and anyway greatest profits were acquired by the government. Work in ujamma was certainly of collective nature but I did not like the fact that I did not know what I had done and what my neighbour had. People stood no chance of self-development and could do nothing about that. Nowadays, it is up to me to choose whether to take up carpentry or start growing fruit and vegetables or keeping pigs and I can see that I am responsible for my activities, my final success or failure. I also feel better when I do not have to be subordinate to somebody and listen to their orders [based on the interview with people from Kilolo]. Nowadays, people are also satisfied, contrary to the times of Nyerere, that they can buy in shops whatever they want. There is a greater variety of goods than in the past and they are no longer limited. That is one of the most noticeable changes positively rated in contrast to the past: In the past all the services were centralised in ujamaa. Sale of goods could be held only there. For example, Ujamma decided to purchase sugar and the day it arrived a shop was opened in a village so that everybody could buy sugar. Yet, there was a list of people entitled to buy that sugar. People who did not belong to ujamaa or did not �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 159 work in ujamaa could not buy anything [based on the interview with community people from Luanzi]. Some students from Iringa regret nowadays that: as a result of this programme... respect for private ownership was violated,... poverty spread over Tanzanian province and the spirit of private entrepreneurship, which was banned then, was eradicated, although [they add after a while] the unity was strengthened which positively influenced the process of creating our nation [based on interviews with students from Iringa]. All in all, contemporary interlocutors do not deny obvious shortcomings of the programme forming development villages, yet they do not condemn socialism as they can notice its numerous advantages when compared with the current system. It should be added that the number of people with whom we conducted the interviews on that topic and who positively evaluated ujamaa was significantly higher than those who focused on negative aspects. A surprising fact for us, Poles, may be that Africans from Tanzania distinctly stressed the non-economic aspects of life they suffer from. Their basic problems were not salaries, still much lower in comparison with the developed countries (like in the case of Poles), but the fact that they experienced the imbalance or even decline of traditional system of social control, binding in every African village for centuries. Additionally, they noticed a growing and expanding social anomy which let people live for their own and realised that capitalistic system further encouraged people to lead such lives, incur loans in banks and have as few children as possible. That is the most radical change which Africans do not eagerly accept though they themselves let capitalism seduce them. From our perspective, the greatest tragedy was the violation of natural social balance. We lacked that balance which could help us face ujamaa and could give us hope to fight that challenge together. Your child was part of ujamaa. That challenge starts with small things. If your child misbehaved and I could see that then everybody from �160 Maciej Ząbek ujamma could come to a child and reproach them as that child belonged to ujamaa and all the people formed ujamaa and the nation. Ujamaa meant creating the nation. Look at us. We were raised in ujamaa and we know how to respect the elders. If we go to other ujamaa villages we can see that they also show respect to old people as these are natural rules of upbringing. Nowadays, nobody pays attention to what an old man says. Everyone wants to follow their own paths and you are not allowed to reproach their children because parents will say that these children are theirs and you should not interfere in their affairs. The worst of all is the fact that everybody goes their own way and children choose their own way of life and do not care what is good for the community. The truth is that it was more difficult to earn money but people respected it more. When you earned some money you had to share it with your relatives, grandfathers and ujamaa. You had one thousand shillings to live on and buy clothes. It was to suffice. Today, you can even earn ten thousand but it means nothing as the time spent on earning that money is priceless. At present there are hundreds of various schools and everybody goes to a different one so it is not possible to compare the knowledge gained. The same applies to the question of safety. In the past we were together and ujamaa monitored the area. Now, in case of an accident the police may come but a lot of time will pass and we do not even know that policeman as he does not belong to ujamaa. He is an anonymous representative of unknown authorities. Look at how divided we are nowadays. Everybody represents different values and follows their own paths. But after all, if it had not been for ujamaa we would be still living in small huts. Thanks to our communal work and power all of that development took place. Nowadays, nobody stands a chance to buy a big house because they will not be able to earn for that on their own. Thus, because of the community breakdown we think that the times of ujamaa were despite everything better. Sentiment towards ujamaa is so great among old people because they knew that everybody had the same salaries and they followed the same rules. A drift away from ujamaa broke social ties and young people migrate to cities as they do not feel attached to their villages... �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 161 Earlier ujamaa meant a family but youth today do not like their families and do not want to be limited by their families... The young do not perceive agriculture as a source of business. They think that the only business they can do is in the cities [based on the interview with the community from Luanzi]. Opinions on the causes of the failure of the ujamaa programme and the general breakdown of socialism in Tanzania may also attract our attention. It occurs that Tanzanians, mainly young and quite well-educated last year students, do not think that the idea was bad. In their opinion the failure was caused by weak planning and poor execution. They can easily list its numerous advantages and achievements: People were more interested in one another than today. The state provided social services, which strengthened unity of the nation. Tribalism declined. People living in ujamaa showed more solidarity and were more sensitive to others’ needs. The programme could not achieve success as it was badly planned. They often underline that the reason of failure existed not only inside the system, but also outside it. The ujamaa experiment was finished in 1982 because the villages, on one hand, were formed on the inappropriate legal basis and on the other hand the International Monetary Fund demanded structural liberalisation in return for assistance: Ujamaa ceased to exist as a result of growth of the global capitalism which came to power... Additionally, activities of the World Bank and United Nations added to its collapse. Domestic economy had to undergo changes and become compatible with the global economic system. Some of the statements resemble the then existing propaganda: Ujamaa ceased to exist because Tanzania was attacked by Western capitalism and individualism. Those ideologies spread all over the world by the imperialists took control of the Tanzanian authorities and forced them to complete the ujamaa project. Foreigners compelled the state to transform its system, which was facilitated by �162 Maciej Ząbek lack of national unity, selfishness and egoism of some state members who wanted to grow rich to the detriment of others. The idea of capitalism was spread in Tanzania [based on the interviews with Iringa University students]. Only those pragmatic ones admit that: the system could not defend itself because of its low economic efficiency along with continuous population growth and conflicts between the developing global market and inefficient economic system of Tanzania. Yet, almost everybody regrets the collapse of the system claiming that the moment it collapsed they lost a considerable lot: We achieved the economic unity, we enjoyed equal access to education and medical care as well as other social services. We gained national identity. And now people have stopped working together and living in communities. The government does not care about people, which affects social inequality [based on the interviews with Iringa University students]. Many representatives of intellectual and political elites are sceptical about their prior criticism of the villagization programme. In their opinion, although the programme collapsed it greatly contributed to the process of establishing ties of villagers with the state. They think that the programme should be considered not only in economic terms but also from social and cultural point of view as in these areas it evoked significantly greater changes than in economy. Thanks to the ujamma programme a dense network of local administrative offices was established, health care and effective tax systems were implemented and new modern law became applicable. In villages where ujamaa programme was implemented the level of trust grew and the cooperation between authorities and citizens who know their local leaders better and are more attached to their region and country strengthened. It is also noticeable that in the villagized areas people more eagerly �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 163 participate in parliamentary elections and greatly support the governing party (currently CCM previously TANU27) with only slight support for the anti-government opposition. People living in development villages remember that they owe access to health centres and possibility to educate their children to socialism. In their opinion, the general level of development grew due to the increase in per capita income and cereal production, with a visible decrease in illiteracy. As a result of dissemination of education (100% of 13-year-old teenagers and 95% of 17-year olds learn at schools) average age of people getting married has become on average higher (20 years for women and 25 for men), with a slight fertility decline. Most importantly, however, a country, which was previously devoid of villages, gave rise to the development of huge rural settlements equipped with basic service infrastructure28. Experience from the 70s and 80s connected with the name of Nyerere and the ujamaa programme transformed Tanzanian villages. According to the socialism enthusiasts, despite the failure of the programme it led to the considerable changes in a country with long-lasting effects vital for that country’s development. Conclusions Tanzania (known as Tanganyika before it unified with Zanzibar) has been a formally independent country since 1961 29. 27 TANU, Tanganyika African National Union, the main political party in Tanzania formed by Julius Nyerere in 1954, at present Revolutionary State Party (Chama Cha Mapinduzi – CCM). 28 P. Osafo-Kwaako, Long-run Effects, op. cit. 29 The United Republic of Tanzania was formed only in 1964 as a result of union of Tanganyika and People’s Republic of Zanzibar and Pemba (earlier the Sultanate of Zanzibar). �164 Maciej Ząbek Nyerere was in power for 24 years. The historical experiment of combining African traditional community values with socialism in the form of the ujamaa project of villages reorganisation lasted just 10 years as it developed on a full scale in 1973 and ended in 1982. The changes brought about by the project are still visible not only in the architecture and landscape of today’s Tanzanian villages but most of all it left a long-lasting mark upon mentality and culture of the country’s inhabitants. The experiment’s consequences are highly inconclusive and opinions about it are indeed ambiguous. Tanzanians share the same opinion only on one point stating that in economic terms the project was completely unsuccessful. It remains an open question to the majority of Tanzanians whether the project stood no chance of success because it did not focus on human nature or due to its poor planning and having been deliberately led to collapse by hostile external forces. Distinctive weakness of the current political system alternative along with the futile social effects caused by neoliberal globalisation make many people defend the previous regime and search for its positive sides. Objectively speaking, it is hard to achieve as the common knowledge has it that all positive changes introduced in Tanzania under Nyerere‘s rule in infrastructure, education and building construction cannot be attributed to Tanzanians only but mainly to the international aid. However, the fact remains that today’s Tanzanians are much better educated, united and prone to solidarity with their country than the ethnically diversified tribal societies in the neighbouring countries. Tanzania has been up till now a peaceful, safe and relatively well-organised country. Up to the present day it has not been affected by civil wars and ethnic or religious tensions being a real nuisance for most of the African countries. In Tanzania they do not constitute a problem. Can it be, therefore, concluded that Tanzanian national identity may be attributed to ujamaa at least �UJAMMA. CONTEMPORARY DISCOURSE ABOUT... 165 to a certain extent? I leave this question to the potential readers and researchers of this problem. Similarly, the question remains why for majority of people safety (socialism) is more important than freedom (liberal capitalism)? Maybe because there is no real freedom without safety? REFERENCES Chałasińscy J. i K., Bliżej Afryki, Warszawa 1965. Chayanov A.V., The Theory of the Peasant Economy, Homewood 1966. Friedland W.H., Rosberg C.G., African Socialism, Redwood City 1964. Herbst J., States and Power in Africa: Comparative lessons in authority and control, Princenton 2000. Iiffe J., Africans: the history of a continent, Cambridge 1995 Johnson P., History of the world – from 1917 to 1990s, London 1991 Kapuściński R., Gdyby cała Afryka..., Warszawa 1969. Kornai J., Niedobór w gospodarce, Warszawa 1985. Leszczyński A., Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013. Meredith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, London 2005. Nyerere J.K., Freedom and Unity – Uhuru na Umoja, Nairobi – Lusaka – Addis Ababa 1996. Oliver R., Atmore A., Africa Since 1800, Cambridge 1967. Osafo-Kwaako P., Long-run Effects of Viligization in Tanzania, Draft 2011, www.econ.yale.edu/conference [Accessed: Jun 2015]. Perham M., The Colonial Reckoning: The End of Imperial Rule in Africa in The Light of British Experience, New York 1962. �166 Maciej Ząbek Sidney L., Ni Wapi Tunakwenda (Kultura Hip Hopu i dzieci Arushy), in: The Vinyl Ain’t Final. Hip Hop and the Globalization of Black Popular Culture, eds. D. Basu, S.J. Lemelle, London 2006. Ząbek M., Wsie wspólnotowe w Tanzanii – wspomnienia po afrykańskim socjalizmie, „Zeszyty Wiejskie”, 21(2005), s. 43–58. Zins H., Historia Afryki Wschodniej, Wrocław – Warszawa 1986. �Chapter 5. AMBILIASIA PENIEL MOSHA STEVEN KAUZENI SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE: THE UNTOLD STORIES OF CLIMATE PRESERVATION FROM KILIMANJARO ABSTRACT Climate change has been one of the indispensable topics to international conferences and local ones, academics and streets, old and young, male and female and the stratification may go on, simply because its effects engulf all facets of man’s life regardless of heterogeneity. Most academic endeavors so far focused on the scientific preservation measures of climate change forgetting the other untapped and invisible side of traditional knowledge that helped to preserve the climate that recent generation wasn’t lucky to find. This paper goes deeper and explores the traditional untold measures used for environmental conservation and poses it as a challenge to modern generation. Using Qualitative approach the researchers conduct an in-depth interview to the purposeful selected elders of Mshiri Village and bring out the worked truths on how the villagers once imbibed interesting environmental conservation mechanisms which preserved the world they lived in. The key findings reveal that the question of environmental conservation and climate change is or should be faith-based, collectively held, and engraved in peoples’ hearts in the adoration of the creation which takes us back to the theories of moral realism. Having observed that most academic endeavors so far focused on the scientific measures to control climate change while neglecting the AMBILIASIA PENIEL MOSHA, STEVEN KAUZENI – Assistant Lecturer, The Mwalimu Nyerere Memorial Academy. �168 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni other untapped and invisible side of social cultural deeply rooted interventions that helped preserve the climate; this paper focuses attention on Traditional Knowledge as was used previously by Mshiri village natives and suggest how this can be used complementarily with modern scientific measures to conserve the environment and boost economic development as a result. The paper recommends that there should be deliberate efforts to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring back the once felt connection between man and nature which as a consequence will arouse conscious environment conservation spirit that will be backed up by the fusion of belief and reality of what is societal good. Introduction Once upon a time climate change was a foreign topic in academia and students struggled hard to understand concepts like weather, temperature, draught, floods and many others. Nowadays, these concepts are easily understood as what was only to be known theoretically is now practical and easily observed. Environmental degradation is vivid and harnessed by man. Population growth resulting in overconsumption and technological advancements, resulted in degradation of biophysical environment and ultimately change in climate with vivid global effects like melting glaciers and rising sea levels resulting in floods, extreme weather, shifting rainfall patterns, extreme draught, human health defects, wildlife catastrophes and costs for society and economy. According to WWF1 for instance, the average temperature in arctic region has increased by 5 degrees C over the last 100 years and they suggest the disappearance of ice cover in few decades to come. This has disastrous effects on polar species and the world climate in general. In Tanzania consequences of climate change are also vivid. As reported by Patric Lameck (n.d.), climate change has several 1 WWF, Soil Erosion and Degradation, 2016. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 169 impacts like invasion of salt water to freshwater bodies in Bagamoyo, submergence of Maziwe Island in Pangani and Tanga, land slidding in Same District and loss of soil fertility. Yussuf I.2 further reports effects like water salinity and scarcity, increase in rainfall intensity in different places, declining fish stock, beach erosion, rising temperature and changing wind. Governments all over the world are trying hard to control the rapid pace of climate change and dealing with resultant consequence. Several counteracting measures provided include scientific approaches like beach nourishment, agro forest, climate proofing of critical infrastructure, desalination and developing sustainable ground water management policies. However, it is evident that traditional African societies had own unique ways of conserving the environment and hence built conducive ecosystem that enabled them to survive for many years, having enough to eat and store, and have consistent weather patterns which were predictable and beneficial for their daily lives. Despite presence of this treasure, its documentation is scarce3. This paper uses qualitative approach and conducts a purposeful in-depth interview to Mshiri natives and brings out the worked – truths on how the Kilimanjaro traditional societies imbibed interesting environmental conservation mechanisms which preserved the world they lived in. Statement of the Problem Despite the fact that traditional knowledge played a great role in conserving the environment, it is currently minimally utilized. This is the knowledge that was revealed in social cultural practices interconnected with people’s belief in supernatural God and gods who I. Yussuf, Tanzania: Assessing Impact of Climate Change On Environment, Human Health, Food Security, 2016. 3 L. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017. 2 �170 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni were the providers and enforcers of the rules of nurturing nature. It was voluntary, cheap and collective hence simplified enforcement of mutually agreed measures and created belongingness and ownership of efforts. Its documentation is also scarcely available and its practice is about to disappear in the long run. Presence of extreme climate change indicators in rural Tanzania which was once well conserved raises questions as to what might have gone wrong. This has escalated to urban areas as well. For instance, the 2005/2006 draughts reduced economic growth by 1% GDP and affected livelihood enormously; change in crop yields and labor productivity is estimated to affect the economy causing losses to annual global GDP in 2060 by 0.8% and by 0.9% to more vulnerable regions according to OECD (2010); deterioration of aquatic systems; land degradation; lack of accessible, good quality water for rural and urban inhabitants, environmental pollution, food shortage, eruption of diseases and loss of wildlife habitats and biodiversity are all indicators that modern scientific environmental conservation knowledge is not sufficient to control climate change (Tanzania environmental policy). So far lots of money has been invested in scientific interventions to conserve the environment and deal with climate change (UKaid). Tanzania has joined global initiatives and signed protocols like Kyoto protocol and various donors such as Denmark, Finland and Sweden are also supporting the initiative. The government also has established institutions and policies to deal with environmental conservation, launching various campaigns like alternative energy campaigns and others despite the piecemeal results. However, there is the untapped traditional knowledge secreted in social culturally deeply-rooted interventions that helped to preserve climate in African natives. This is scarcely researched upon and documented, neither its usage is sufficiently employed. If well tapped, the researchers believe that it can complement the modern scientific �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 171 knowledge and robust environmental conservation and control climate change and its consequences as it used to be previously. The research investigated the significance of traditional knowledge in conserving the environment in Mshiri village in Kilimanjaro region. So, it is the standpoint of this paper that the use of traditional knowledge would significantly complement the present scientific methods of which some have been proved to accelerate further problems to environment. Purpose of the Study The purpose of the study was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental conservation using a case study of Mshiri Village at Kilimanjaro region. Objectives of the Study The study was based on the following objectives: – To determine traditional knowledge practices which were used to preserve the environment in the study area. – To find out the significance of traditional knowledge in conserving the environment in the study area. – To identify indicators of climate change at Mshiri Village in Kilimanjaro. – To analyze factors influencing climate change in the study area. – To assess people’s awareness on day-to-day implication of climate change. Significance of the Study There is a need for complementary measure of conserving the environment in Tanzania, especially on the re-adoption of social cultural habits or practices that once worked. This information is currently scarce on literature and neither are there formalized efforts directed to such measures in Tanzania’s conservation undertak- �172 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni ings. This knowledge will be useful three-fold. One, to the people of Tanzania and elsewhere, it will impart them with complementary home-made measures of conserving climate and hence appreciate its consequences; two, for environmental and climate change activists it will provide a challenging countermeasure that they can incorporate in their interventions and three, it offers a unique opportunity for government to rethink and formally acknowledge the role of traditional knowledge in conserving the climate. Literature Review Introduction The need for traditional knowledge in preserving climate cannot be overemphasized. Gleb Raygorodetsky4 emphasizes the indispensability of traditional knowledge in environmental conservation. This traditional knowledge is embodied in traditional ways of life which contribute little to climate change; moreover it is the base for ‘‘community based adaptation and mitigation actions that sustain resilience of socio-ecological systems at the interconnected local, regional and global scales’’ according to Raygorodetsky5. Definition of Traditional Knowledge/ Indigenous Knowledge as used in climate change The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) conceptualizes traditional knowledge/ Indigenous knowledge or local knowledge as adaptation strategies held by indigenous people G. Raygorodetsky, Why Traditional Knowledge Holds the Key to Climate Change, United Nations University. Abrufbar unter: http://unu. edu/articles/ global-change-sustainable-development/why-traditional-knowledge-holds-thekey-to-climate-change (Zugriff am 19), 2011. 5 Ibidem. 4 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 173 worldwide which are cost-effective, participatory and sustainable. This is to say that indigenous societies have own ‘know how’ which is adopted, instituted and transferred from one generation to another through the informal education mechanism such as experiential learning and storytelling. This definition will be used in this paper to represent traditional methods and techniques that were used previously by the indigenous forefathers around Mount Kilimanjaro in Mshiri village and whose traces still remain but suffocated by contemporary adverse anthropological activities which are hazardous to the environment and modern scientific control measures. Theoretical framework: Moral Realism Theory The questions of ontology (theory of being/existence) and epistemology (theory of knowing/ methods of knowing what exists) split when it comes to science and religion as they both have different assumptions. Religious ontology from Realist perspective for example confers the existence/ truth to Moral realism, i.e. truth exists beyond what we think of it while scientific ontology ascribes the truth to experiments and facts which lay proof for what exists. This paper focuses on realism. Assumptions of realism as pointed out by Ron White (n. d.) are as follows: There are at least some timeless universal facts or timeless universal values that serve as the foundation for our true beliefs. 1) Moral realism argues that ‘there at least some prescriptive beliefs that are similarly true, that correspond to values that are universally good, and independent of what individuals or communities think about those values’ (ibid). 2) The timeless and universal moral truths, are founded on timeless and universal foundation that is rooted in a theory of Truth ‘Value based on a one-to-one correspondence between belief and reality’. �174 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni 3) True beliefs correspond to the dictates of foundational reality and false beliefs contradict that reality. 4) The role of supernaturalism especially divine command theory which demands that universal moral truth is based on the word of God whose main presupposition is that all humans belong to same God who is unstoppable, all powerful and all pervading (i.e. omnipotent/unstoppable/all powerful, omnipresent/all pervading/universal and omniscient). 5) The unquestioned authority of God is usually supported by the inability to escape God’s timeless and universal vigilance to detect non-compliance with universal rules, and the inability to resist God’s timeless and universal enforcement of those rules’. The correspondence between belief and reality has been nurtured by the African traditional societies as regard to environmental conservation6. Environmental conservation practices were a positive externality of mixed rituals and beliefs that was held dear to peoples’ hearts and passed from one generation to the next. Being constructed by communities they then became venerated as traditions (White ibid). This theoretical stance elaborates clearly the foundation of the beliefs that existed in Kilimanjaro and which consequently provided the ecosystem that was favorable to the dwellers. The fact that indigenous people of Kilimanjaro held true beliefs that was found on the reality that the environment provided their physical needs which were connected to their religion and the fear of the supernatural God’s punishment and gods; they automatically abode to the collecL. Sati, Traditional Practices Key to Environmental Conservation, op. cit.; S. Asiimire, The Unwritten Law: Traditional Ways Of Conserving Environment. [Online], 2014. Available: https://www.newvision.co.ug/new_vision/ news/1316940/unwritten-law-traditional-conserving-environment. [Accessed: 02-Jan-2018]. 6 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 175 tively agreed norms which were traditionally instituted as will be envisaged in the coming sections. Environmental Destruction in Tanzania The multitudinal impacts of climate change are vividly felt worldwide and Tanzania is not exceptional. The extent of environmental destruction has escalated the qualitative and quantitative short term and long term effects to living and non living things on earth. Stiftung Konrad’s (2016) for instance has provided a chaineffect of prolonged draughts in Tanzania which has reduced the mean annual temperature resulting in fall of cash crop production which has led to lower agricultural yields resulting in a whole set of social, political and economic difficulties to the country. Anthropological environmental destruction activity has resulted in consequences like reduced precipitation and underground water; dried wells, reduced springs and lakes like Victoria, Manyara and Rukwa; reduced dams like Nyumba ya Mungu in Kilimanjaro. This has led to food insecurity resulting in famine, desertification and the prolonged conflict between farmers and pastoralists. Land degrading encounters have facilitated soil erosion, desertification and salinization. This is due to activities like overgrazing, wild fires, deforestation and inappropriate agriculture practices. Forests and wetlands are suffering from deforestation caused by increasing need for timber and energy. According to Tanzania Environment and Climate Change Policy Brief (2010) as quoted, ‘The wetlands are threatened by increasing population, land clearance and deforestation of swamp forest and surrounding woodlands, poaching, pollution and eutrophication, and modification of natural flow regimes. The ecosystem services are impaired by infestation of alien species, declining fish populations, habitat destruction and loss of biodiversity’. �176 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Biodiversity which plays a great role in supporting life on earth has been affected in numerous ways. For instance, aquatic life has been vulnerable to manned – harmful activities like destructive fishing, unregulated costal tourism and over-exploitation of aquatic resources. Deforestation is said to disturb forests potentials like purification and regulation of water, climate regulation, and carbon sequestration. It is also accused of being responsible for global climate change mainly facilitating erosion, siltation and loss of ecosystem services7. Impacts of Environmental Destruction in Tanzania Environmental destruction has a lot of impacts. Some of these include but not limited to overheated temperature from global warming which has led to melting icecaps like that of Mount Kilimanjaro with long-term threatening effects of total diminishing. It is estimated that the snow at the top of Mount Kilimanjaro will disappear in 10 years time to come. Consequent to this are economic impacts like lack of tourists who bring foreign currency that is directed to development interventions in the country. This impact trickles down to enhance family poverty especially to dependants of tourist activities of Mount Kilimanjaro. There has also been an outbreak of pests and diseases which have affected coffee production by 20% in areas which will experience heavy rainfall and maize production has declined by 33% on the national level leading to consequential effects of prize escalation impacting the poor who cannot afford the prize. The Tanzania Environment and Climate Change Policy (2010) has reported that Tanzania’s water resources’ flowing is being J. Andersson and D. Slunge, Tanzania – Environmental Policy Brief, Gothenburg 2005. 7 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 177 reduced and hence affects lives of the users in many ways; for instance domestic usages and hydroelectric power production. Rivers like Pangani River which supports life in Kilimanjaro and Moshi, the Ruvu River which supports Dar es Salaam are also affected. It is estimated that ‘‘the reduced flows of the Pangani will impact the 17.4% of the country’s hydropower generated in that basin, while the increased flows in the Rufiji basin may cause damage to the Mtera and Kidatu hydropower installations, which generate 50.3% of the country’s hydropower’’8. Different Remedies Given In fighting environmental degradation and preserving climate Tanzania has joined forces with global initiatives like signing the UN Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) in 1992 and ratified it in 1996; signed the Kyoto Protocol in 2002 and established a National Adaptation Program of Action in January 2007. Deliberate efforts have also been put by institutionalizing environmental conservation by establishing various sectors like ministry to deal with environment in Vice President’s Office Division of Environment, Ministry of Energy and Minerals, Ministry of Water and Irrigation, Ministry of Agriculture, Food Security and Co-operatives and Ministry of Natural Resources and Tourism, National Climate Change Steering Committee (NCCSC), Tanzania Meteorological Agency and others. Moreover, the establishment of several policies like National Environmental Policy (NEP, 1997), the National Environmental Action Plan (NEAP, 1997), the National Adaptation Program of Action (NAPA, 2007);, the Environmental Management Act (EMA, S. Mkhandi and J. Ngana, Trends analysis and spatial variability of annual rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River Basin: Challenges and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 21–29. 8 �178 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni 2004), a legislation providing for legal and institutional framework for sustainable management of environment, prevention and control of pollution, environmental compliance and enforcement, etc., the Environmental Impact Assessment (EIA) and Strategic Environmental Assessments (SEA) have been accomplished. Tanzania has also instituted measures like use of alternative sources of energy like improved sources such as biodiesel charcoal and stoves and donors likewise have been invited and they play a great role in saving the climate. The Government of Norway for instance has pledged US$100 million for work related to Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (REDD); Denmark through DANIDA is conducting a lot of projects in various areas in the country, Finland supports forest and environment, and Bioenergy, and European Union also plays a key role. Traditional Knowledge for Environmental preservation General Overview Traditional social cultural habits of preserving climate and environment have been carried and demonstrated in traditional/ indigenous or local knowledge. In 1992 the UN Conference on Environment and Development (UNCED) positioned this knowledge in the centre of attaining sustainable development though protecting earth’s biological diversity. Moreover, many international development agencies are recommending the integration of scientific and traditional knowledge which entails linking culture, environment and development in management of natural resources and conservation of biological diversity. This knowledge is said to be community based, collectively held and useful on complementing scientific interventions in climate change. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 179 insists on the indispensability of indigenous knowledge in developing adaptation and resource management strategies and that it is cost-effective, participatory and sustainable. Furthermore, the United Nations, Traditional Knowledge Initiative (UN-TKI) in Partnership with IPCC recognizes the importance of involving indigenous people in climate change debates. Other global organizations like UNDP, UNESCO, and CBD in recognizing the importance of local or traditional knowledge are campaigning to involve local people in developing local, regional and global policies in addressing climate change. Lastly, the 2011 Mexico City workshop has recognized the importance of local knowledge in agro forest, traditional medicine, biodiversity conservation, customary resource management, impact assessment and natural disaster preparedness and response9. It has to be noted that as mentioned in the background information and in the theoretical framework this traditional knowledge is backed up by existence of traditional beliefs that manifest themselves through fear of supernatural God or gods/goddesses whose abode lied in rocks, streams, trees, rivers and others and that these gods can protect them from harm, famine, draught, epidemics and war, and that it happens that these gods avenge their anger on however disobey them. Moreover, these beliefs have been merged with legal institutions of the community which in turn make people obedient10. G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit. R.J. Chacon, ‘Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics of Anthropology and Amerindian Research: Reporting on Environmental Degradation and Warfare, eds. R. Chacon and R. Mandoza, New York 2012, pp. 311–360; S. Krech, Reflections on conservation, sustainability, and environmentalism in indigenous North America, „American anthropologist”, 107(2005), no. 1, pp. 78–86; P.A. Cox, Will tribal knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000), no. 5450, pp. 44–45. 9 10 �180 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Traditional Knowledge Practice in Africa African traditional knowledge on environmental conservation is interconnected with religious practices as it was widely believed that ‘everything which belongs to ecosystem and environment had strong spiritual meaning for humans’11. It is widely believed that African communities have incredible knowledge on conserving climate and that Africans are excellent observers and interpreters of change in the environment12. African traditional knowledge has proved useful in conserving climate and providing subsistence for the dwellers over years as demonstrated in different ventures. Humans have relied on plants for multipurpose aspects such as food, clothing, construction materials, cosmetics and medicines, and this has sustained for years because ‘traditional value systems have guided the sustainable use of wild plants in Africa over the years’ (conserveafrica. org n. d). Also some African rituals set forests as ‘no go’ areas as they were regarded as Gods and gods’ residences as hence cannot be contaminated by community members who were not religious leaders. Moreover, unnecessary tree cut was forbidden and one has to acquire special permit to do so. Sati (2013) for instance posits that forests were made part of the community who had feelings for them. This cultural practice lets forests robust and as a result regulates climate by attracting rainfall, wind barring and cool the areas. In tribal communities of Urhobos in Delta Central in Ghana and even in Nigeria for instance there exist certain taboos on killing or eating an animal totem which has played a key practice of inS. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. G. Raygorodetsky, Why traditional knowledge..., op. cit.; L. Sati, Traditional Practices Key..., op. cit. 11 12 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 181 digenous knowledge for conserving biodiversity. This is practiced in the belief that there is supernatural connection between people and environment. In his own words Asimiire S. posits that ‘natural phenomena were seen as possessing spiritual powers, and the natural force that supplies food seen as superior and accorded respect and veneration; and therefore sacred and endowed with healing powers’13. Certain trees, for instance, could not be fell because they were considered as (God’s trees) and this shows the strength of traditional habits intrinsically connected with religion in environmental conservation. Land in African societies was also seen as a goddess. On Sunday or even when the community member has died, one could not farm the land; this regulated man’s impact on the land and thus secured its fertility. Land in these traditional societies belongs to clans and not to the individuals, and because the clan consisted of the living, the dead and even the unborn, it enhanced the idea of sharing and caring or nature. Generally, rivers and seas were also seen as abodes of the gods and as divinities, certain human activities that marred their beauty were considered abominations; therefore, pollutants and human waste could not be discharged into these water bodies lest the culprits were punished by gods. Traditional Knowledge Practices outside Africa Not only in Africa but also all over the globe traditional or local knowledge has way back been beneficial and used by indigenous people for survival and conserving the climate. The following case of Philippines, as demonstrated by UNESCO (2013), shows how traditional knowledge was used by the Philippines to enable them survive; 13 S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. �182 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni The Philippines used traditional knowledge in building social cohesion and cooperation networks using traditional supporting systems involving reciprocal exchanges of valuables with stories associated with them. These took place as rituals and provided the forum for the whole community to agree and transfer worked knowledge of resource management and environmental conservation. In Ranau S a b a h traditional knowledge on environmental conservation has been manifested through agriculture and traditional healing activities. In agriculture, for instance, hilly areas were protected from erosion by planting and avoiding cutting down trees and mixed farming and shifting cultivation methods were employed to retain fertility. Also, there were certain prohibitions like observing dreams and listening omens from birds. If, for instance, one had a bad dream when he/she is about to open a new piece of land it signaled bad luck unsuitability of place for farming; likewise certain birds’ sounds signaled good or bad omen and one had to strictly follow it hence limit land use. Vitality of certain food crops used for medicinal practices allowed plenty of trees to be found around native homesteads and hence regulated climate. Red rice water, for instance, was a medicine for women who have just given birth and its leaves were believed to increase blood content. In I n d i a several practices accompanied by religious practices have taken place whereby for instance certain forests are named as sacred and protected by customary laws. Such forests are potential for herbs and other medicinal plants. All these evidences of presence of traditional knowledge prove that it is not to be neglected. In Tanzania, however, there is scarce literature on this knowledge despite the fact that the remnants of its existence are still evident to indigenous societies to date. Moreover, no research has been conducted to study its existence in �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 183 Mshiri village and pose it as complementary measure to preserve environment to modern generation. This is the gap that this paper has attempted to fill. Research Methodology Introduction Methodology denotes a systematical way of solving Research problems. It contained various steps that have been generally adopted by research in studying this research problem along with logic behind them. This paper was set to find out whether traditional environmental conservation methods can be helpful to complement the modern and scientific methods of which its effectiveness is proving ineffective and adding further problem to the planet Earth. The process of achieving this involved investigation and exposed various methods of traditional environmental conservation that can be utilized to help the large mass of Tanzanian population to conserve environment in more distressful conditions of environment destruction that is in persistence today. Research design The study employed Case study research design with the view that it would provide an opportunity to study the aspect of the problem in some depth within some limited time scale, the research maximized qualitative approaches and quantitative approaches to ensure quality. Study Area The study was based on Kilimanjaro region; the focus was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental conservation using a case study of Mshiri Village which in recent �184 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni years has lost its virginal condition of coldness and instead high level of temperature is being experienced. Study population has focused on the elder people of Mshiri village in Kilimanjaro region as well as some few middle aged people to air out their views on how properly traditional knowledge can be utilized to help and complement the current methods to achieve the promising environmentally friendly conditions to man’s life. This population is chosen because they have the treasure of the knowledge from experience and they are eye witnesses to climate change in the village and so reliable information was obtained from them. Sample size and sampling The study optimized purposive/judgmental sampling because researchers believed that it would provide the necessary and rich information relevant to the study problem. R a n d o m s a m p l i n g was used to complement purposive sampling whereby the sample size included 10 respondents who were the elders that in distant time utilized traditional methods in course of environmental preservation; 5 individuals of middle age, 2 of them being forest specialists aimed to provide technical experience on environmental conservation. Data collection methods and Analysis The study was optimally designed to use both primary and secondary data, however utilization of secondary data method found it difficult given that sources on traditional methods of environmental conservation were limited especially in Tanzanian context, however documents from other African countries were utilized. However, the study used n-depth interview method which involved face to face conversation between interviewer and respondents with the purpose of eliciting information from the respondents. This helped researchers to follow up ideas, probe responses and investigate motives �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 185 and feelings in relation to environmental conservation methods. Secondary data were obtained from books, journals, institutions statistics and reports for theoretical analysis. Data obtained from the field were recorded, summarized, operationalized and data from documents were subjected to content analysis. Presentation of Data was in the form of text and elaborations and qualitative elements were presented in the form of percentages and tables. Data quality control (Reliability and Validity) Reliability of data is the extent to which a test or procedures produce similar results under constant conditions on all occasion, on the other hand, validity tells us whether an item measures what is supposed to measure or describe. To ensure these a careful operationalization of research instrument was employed including employing multi methods in data collection. Data Presentation and Findings Discussion This section presents and discusses the findings of the study. They are presented following the sequence of research objectives. A number of questions were posed regarding environmental preservation and climate change in Mshiri village. Questions included asking the respondents to mention practices and significance of traditional knowledge used to conserve the environment, to mention practices of climate change in their village, to point out factors influencing climate change in their area, and to show their awareness on the implication of climate change in their day to day lives. Results are presented and discussed below. Practices and Significance of Traditional Knowledge in Environmental Conservation in Mshiri Village In answering the question on practices and significance of traditional knowledge on conserving the environment, it was found �186 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni out that traditionally local knowledge was paramount in preserving climate change for Mshiri village residents. This was facilitated by their homogeneity in race, language, religion and even leadership style whereby people were under patronage of their political and religious leaders. The fear of gods and God (Ruwa) for enforcing and punishing the law breakers of what was communally agreed has been one of the strongest reason for preserving the environment in the village. This is summarized in the table below, presented and discussed thereafter. Table1: Key Practices of Traditional Knowledge in Preserving the Environment Element Number % Religion 15 100 Solidarity works (Jumatatu) 13 86 Respect to Leaders and Sanctions Traditional Healing Homogenous Leadership Others Practices 5 15 14 93 2 13 15 100 Source: Field Data 2017. Religion From the table above it was revealed that Religion was the basic element that serves as the foundation of environmental conservation at Mshiri village supported by all 15 participants, i.e 100%. It reflects the traditional cultural heritage where by customs were ascribed to worship of gods and one God for Chagga people (Ruwa) who was the enforcer of truth. This God spoke to people vividly on the dos and dont’s in the society. He punished the law breakers by killing them, bringing famine of diseases to their clan/ homesteads and to this end everything was looked from religious perspective (Mbiti ibid). God provided nature and human realized this and so �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 187 was in good relationship with it14. There were several avenues that connected environmental conservation and religion as follows: All 15 respondents (100%) discussed about the existed belief that God and gods resided in specific major avenues like big trees or mountains. For instance, some trees were not supposed to be cut or touched. They grew in various places in the village and it was an abomination for anybody, to approach the tree zones except the elders. Trees like ‘Mkuu’ and ‘Mfuranje’ were considered sacred and every homestead had them. As a result the trees grew big attracting shades, preserving ecology, and acted as wind breakers making the area well-conserved. This traditional knowledge and belief are synonymous with Mkenda (n.d) findings that African society big trees like fig and baobab were a manifestation of the powers of Supreme Being and used as shrines. Not only in Africa but even outside Africa big trees have been considered sacred and kept for veneration. For instance, the Bothi tree is considered as a sacred fig tree by Buddhist, Hinduism and Jainism. This is according to Mkenda that “indigenous people knew that they had religious and moral responsibility towards the environment and that if they destroy environment it would imply destroying themselves” Moreover, big rivers were also preserved and adored as they were perceived to have supernatural powers. Big rives had ‘basin – like’ places traditionally known as ‘Nduwa’ which were considered to be the gods residence and so were inaccessible to ordinary villagers except for religious leaders who were authorized by gods to enter. These were used for rituals and intercession between people and gods in cases where for instance there were calamities caused C.V.O. Eneji [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and Natural Resource Research”, 2(2012), no. 4, p. 45. 14 �188 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni by man disobedience. These places were approached to remove bad omen and by pleading to the ‘mizimus’ i.e. ancestral spirits. These places were normally surrounded by big trees, grasses and tree bushes. As the place was well conserved it was never dry and it maintained rivers that flew to the village throughout the year. Solidarity works (Jumatatu) Another traditional practice which reflected people’s traditional knowledge in environmental conservation was existence of solidarity works. This was mentioned by 13 respondents equivalent to 86 %. Frequent meetings on how to conserve the environment were facilitated with religious leaders and political leaders. It was a tradition for village leaders to have a session after every Sunday service to give announcements and allocate ‘Jumatatu’ tasks (community solidarity works) and religious leaders would wind up by adding emphasis insisting Gods enforcements on top of legal ones. This practice still happens but to lesser extent and also these solidarity works are greatly affected with rural-urban migration whereby most of youth have shifted to urban areas in Moshi, Arusha and even Dar es Salaam leaving elderly people who are not as energetic to tender these works. Moreover, solidarity works were demonstrated in the act of guarding forests in turn against the stubborn and law breakers. As it was noticed that law breakers were always trying to enter forests for reasons like fuel searching, felling trees, honey harvest and others, and by noticing that these harmful activities will endanger their environment, they agreed to guard the forests in turn. The village leaders knew all members of the community and they were each assigned a day to guard the forests, failure to do so would attract sanctions like fines. For those who were caught destroying the forests punishment included beating in public, fines or confiscating personal property like baskets, cattle and anything available. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 189 This was associated with the belief that forests were provided by God for caring his people, so it was collectively agreed to respect that by preserving what He has given them. Among the interviewees, 3 respondents (20%) mentioned demonstration of traditional knowledge in keeping tree nurseries. Leaders, both political and religious were champions in ensuring that trees were planted in every homestead and open places. It was even agreed that every Monday to be a community working day and one of the activities was planting trees all around the places that were identified by the leaders. This made the village to be so full of trees and fruits that served for shades, food and good climate. As pointed out by moral realists that true beliefs correspond to the dictates of foundational reality and false beliefs contradict that reality; it was easy for community members to place their belief in what they knew was true and this was reciprocated by having a good climate which supplied them with everything they needed. There was also unique knowledge on keeping water sources. One of them included guarding seriously ways that lead to Mount Kilimanjaro to prevent bypassers and those who would try to enter without permission as these were main sources of bush fires that frequently attacked the area and destroyed the natural forests for about 41 km2 between 1952 and 198215. It was also reported by almost 98% of the participants that all village men would on every Monday attend all water sources like springs, wells and rivers to make sure that they are not blocked and are clean and anyone who missed that activity was fined. Another activity was digging, directing and frequent cleaning of P.Z. Yanda and E.K. Shishira, Forestry conservation and resource utilization on southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions, in: Water resources management in the Pangani River Basin: challenges and opportunities, ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117. 15 �190 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni canneries (mifereji asilia) that were made from the water sources directly to homesteads in the village for purposes of irrigation, domestic uses like washing, cooking and bathing and for taming harmful animals like wild rabbits (‘panya buku’) locally known as ‘fuko’ that destroyed banana trees and other crops. It was collectively agreed and enforced that no one has to do any private activity that dirty the water or prevent these waters from entering other people’s homesteads. This means that it was shared by all villagers equally. These made the water sources last for years and there was enough water for everybody’s use. Respect to Leaders and Sanctions Traditional knowledge was also manifested by existing sanctions like prohibiting animal grazing from water sources, in the forests and in private properties. Areas which were believed to be gods residence were no entry zones and fairy tales had it that when animals entered these areas they vanished. Also, if any community member, who was not even a leader, witnessed a law braking act, he/she went to report it to the leaders and appropriate measures were taken like public beating, fines or total confiscation of the cattle. Explaining keenly one old woman of about 70 years narrated that cattle rearing, being one of the major activities for every homestead, it was women’s major task to find fodder for cattle. Sanctions were the same that these no go areas like water sources and ‘Nduwas’ were no go areas and if caught same sanctions mentioned above would apply. It was very common to find women being slashed publicly in front of everybody including their children. As this was a humiliating and shaming activity women had to ask for permission and followed instruction to only enter the permitted zones. She narrated a case where she and her friend spent the whole night in the forest just to avoid being apprehended by the �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 191 villagers who noticed them entering the forbidden zone. They had to come out the other day afternoon and still face the humiliation and according to the woman, they never dared to repeat the act and it became a lesson to the rest, and this was so because leaders were highly respected. This practice has to be reintroduced. People have to be involved in formulating strict rules to conserve the environment in which they will feel ownership and hence implement as their own as it has been proved that people must have voice on deciding their fate, being listened, respected and empowered to implement what they collectively agree so as to bring ownership and sustainability16. Traditional healing Fourteen (93%) of respondents reported traditional healing practices as an area which demonstrated high knowledge in conserving the environment. This refers to knowledge that existence in varieties of trees and other plantations that were identified to have healing powers. These existed in planted trees’ seeds, leaves and roots of vegetations. It was learnt that some trees were not fell for traditional medicinal purposes both for humans and animals. Homesteads were also full of human medicine plantations like: ‘mpasi’, ‘kitolo’ and ‘mareremu’ for treating coughing’, ‘mamboko’ for curing broken bones or injured nerves, ‘ratune’/aloevera for wounds and ‘mapfuna’ for cuts. Leaves of a tree known as ‘Ringiri’ were also special for feeding domestic animals such as goats when they give birth; and it was found in every homestead. Other researches done elsewhere in Africa found the same kind of belief that there were supernatural powers behind vegetations R. Chambers, Rural development: putting the last first, London – Lagos – New York 1983. 16 �192 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni which originated from the link between religion and natural phenomena Asimiire17. These practices still remain in some societies to a lesser extent like Maasai Tanzania and Kenya. Researcher’s observation in Mshiri Village witnessed people walking a long distance deep in Kinapa forest to search for these herbs and some have disappeared altogether. Provided that this traditional practice served the multipurpose and its benefits are indispensable, still there is a need to recapture this knowledge and exercise it in modern generation. Homogenous Leadership Two, i.e. (13%) of respondents complained about presence of multi-partism which has brought division to the villagers. Presence of one common political affiliation has facilitated discipline and commitment to the agreed customs and traditions. This was ascribed to the sense of belongingness between the leader and the led whereby leaders were considered to share the same feeling and understanding with the led. Moreover, having respected clan heads, who were taken as God’s representatives and who gave direction to the community, facilitated togetherness and hence common understanding. This has been proved to be so; that division in party affiliation brings disagreements, prolonged meetings and even creation of opposing camps opposing each other hence delaying agreement and implementation of decisions. Other Domestic Activities Respondents also mentioned a number of other domestic practices where traditional knowledge was demonstrated. One of them was fuel uses. Most rural households live on fuel from trees, and this has been one of the major causes of deforestation and deser17 S. Asiimire, The Unwritten Law..., op. cit. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 193 tification in Tanzania recently. It is intriguing how Mshiri, being one of these villages in rural areas, maintained sustainable use of trees for fuel purposes. Traditional knowledge played a great role in ensuring this. First, this was a custom to have all trees a family will need inside its Kihamba. This included trees traditionally known as ‘meresi’, ‘msonobari’ and ‘mtarako’. Despite the fact that these trees were used for timber and leaves for livestock beddings, what is interesting is the way they were used for fuel. A tree like ‘msonobari’ for instance could be lit for a week continuously without quenching. This was because after every use at night thick wet pieces of firewood were kept inside the fireplace and this was found still burning the next morning. Moreover, dry pieces of firewood were mixed with wet ones and these made the fire consistent and slow hence minimizing the need for a more firewood pieces. It was also revealed that traditional knowledge was useful in identifying signs from birds and surroundings for different activities of the year. Respondents described association of certain bird’s sounds with events. For instance, certain birds’ sound symbolizes planting or harvesting season, death, and drought or rain season. It was also a common knowledge which was passed from elders to children to read the clouds in the sky; for instance, when the clouds were so dark and in certain location like eastern side, western or overhead side it would rain on that day. Also, each particular clouds pattern had interpretation like God’s/ gods’ anger or happiness. All these indicators were of much significance to Mshiri people as they enabled them to conserve the environment and survive under good climatic condition of which they were responsible to create and nurture. This is in tandem with moral realism philosophy which states that true beliefs correspond to the dictates of foundational reality and further it was possible as all villagers �194 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni were aware that they will not escape God’s punishment for non compliance with caring nature. Indicators of Climate Change in Mshiri Village When asked about the indicators of climate change in the village, all 15 participants were not hesitant to mention changes in weather patterns. As all participants were 40 years and above, over four decades they lived they have been eye witnesses of changes in weather patterns from systematic weather condition of 1970s, to present unpredictable patterns. Prolonged and unpredictable hot/ summer seasons were reported as the most troubling condition which has twisted people lives in this once cool and wetland. All 15 respondents elaborated with deep feelings the way prolonged hot climate has affected their lives from economic activities to agricultural ones. Mshiri population which once lived on banana and coffee, which is robust in humid climate, is now unable to depend on this because hot climate will not allow them to grow as they used to. It was normal to have cloudy and very cold mornings accompanied with fog to about 10:00 a.m. in the morning. This is no longer there. According to the study conducted by the University of Witwatersrand Coffee production for instance has dropped and will drop to 200kg per hectare by 2030 and to 145kg per hectare in 2060 because it has been established that for every 1 degree night temperature rise, 137kgs are lost and since 1961 night temperature has risen by 1.4 degrees18. Glacier retreat and reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro was also a matter of concern to all villagers as presented by the K. Makoye, Coffee production slipping in Tanzania as temperatures rise. [Online]. Available: https://www.reuters.com/article/us-tanzania-coffee/coffeeproduction-slipping-in-tanzania-as-temperatures-rise-idUSKBN0NI0D520150427. [Accessed: 02-Jan-2018]. 18 �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 195 respondents. One can have a direct view of the mountain when standing on any hilly area of the village. In the company of one respondent the researcher could see vividly Mount Kilimanjaro and the respondent was pointing his finger showing the way he used to see the amount of ice covering the rocks of the mountain to the bottom of the mountain but now it is like a naked man wearing an undersized hat. Another indicator mentioned was presence of reduced, drying or dried water sources and rivers like river ‘Kiruwi’ which was once full throughout the year and now is a dried area. A lot of springs have also dried up and this has reduced the supply of water in the village. Reason to these is multifaceted. Reduction of ice cap on Mount Kilimanjaro is the major reason as the ice has been drizzling and forms streams. It forms pure fresh water which supported ecosystem around the mountain. Other anthropological activities also have contributed like deforestation, bush fires and others. Also famine was mentioned as another indictor of climate change in Mshiri Village. As pointed out earlier, changes in weather patterns and reduction of water sources have direct impact on agriculture. Mshiri village has previously depended on producing their own food for 100% and this was possible due to support of conducive climate but only 5% have food throughout the year. Their population increases at an estimated rate of 3 per cent each year and the population density for the upper belt was around 650 people per km2 in the year 2000, according to the Moshi Rural District Council. Consequently, the land devoted to agriculture, which the Chagga call shamba, is shrinking. Yet, the old Chagga agro forestry system has been one of the most productive areas of agriculture in Tanzania. Its multicultural combination of trees, rice, vegetables, beans and groundnuts �196 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni combines well with naturally good soil to achieve sustainable resource management19. People described lack of ‘ghalas’ (locally made food store) and presence of empty ‘kais’ (traditional storage space in the roof) as an indicator of lack of food. It was learnt that years back when climate was good it was common for homesteads to have places they store food. For instance, extra harvested maize was processed and kept in a ghala for a very long time for future uses. Moreover, Mshiri houses were built with kais specially for storing surplus crops like coffee. Fertile black soils in shambas were also reported as indicator of plenty food. Subsistence farming supported by climate allowed mixed farming whereby homesteads grew their own food enough to consume throughout the year. People would grow maize, coffee, potatoes and various types of vegetables, yams, many fruits, sugarcanes, and many others. It was normal to have ripened bananas rotting on shambas from lack of people to consume. Also relatives from urban areas returned with big sacks of varieties of food when they went to visit back home in the village. All these have changed. Presence of empty kais, lack of ghalas, lack of coffee to harvest and store, visible shambas with only one type of food crop and few fruits and relatives from urban areas returning empty handed has been an order of the day and indicator of food shortage in the area. One of the respondents pointed out that this is happening because God and gods are angry with the people. In her research Mwangi20 found out that when weather was good and food was plenty it symbolized God’s and gods’ happiness towards his people and vice versa. A. Hemp, The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006), no. 4, pp. 1193–1217. 20 E. Mwangi, Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in East Africa, Bloomington 1998. 19 �197 SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... Factors influencing climate change in the area? The researcher was interested to know whether villagers were aware of factors influencing climate change in their village. The following factors were mentioned: Table 2: Factors influencing Climate Change at Mshiri Village Factor Harvest of natural forests Toothless laws Frequency 15 % 100 3 20 Unsustainable pastoralist’s activities 15 100 Destroying water sources 15 100 5 33 Lack of environmental conservation education Laziness 2 13 Neglecting traditional practices of replanting trees 11 73 Lack of discipline to leaders and elders 12 80 Life hardship/ low income/ poverty 15 100 Poor leadership 4 27 Drinking habits 3 20 Population growth 9 65 Source: Field Data 2017. The table above shows prominent factors mentioned to be destructive to environment: tremendous increases of harvesting of natural forests for fuel, farming and housing purposes. This was mentioned by 100% of respondents. Being a rural area where other sources of energy like electricity were unavailable or unaffordable, prime source remained to be firewood and charcoal which involved tree cutting. This was escalated by lack of reforestation (73%), population growth (65%), life hardship whereby people engaged in firewood and timber harvesting and selling to earn income (100%) and lack of environmental conservation education (33%). Other factors mentioned were unsustainable pastoralist activities �198 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni (100%) like grazing in water sources such as springs and wells, and cutting fodder for zero grazed cattle. Other factors were: presence of toothless laws which are not able to punish the culprits (80%), laziness 13%, lack of discipline to leaders and elders (80%), poor leadership (27%) and drinking habits (20%). Also destroying water sources was mentioned as the major factor that influences climate change. This was done through grazing in the sources, cutting trees around water sources, leaving them unattended, performing other domestic activities in the rivers like washing and bathing. Global warming has also affected Mt. Kilimanjaro which is the major source of water at Mshiri Village. Frequent bush fires, smokes from industries in towns and vehicles have resulted in overheated temperature leading to melting ice top of Mount Kilimanjaro with long-term threatening effects of total diminishing. As presented in previous sections this has an impact on economy and society at large. People’s awareness on day to day implication of climate change The research also intended to know whether people were aware of the implication of climate change. This was important so as to be able to establish the fact that people knew the consequences of their actions. Table number 3 shows the results: Table3: Respondent’s awareness on Day to Day Implications of Climate Change Sex Yes % No 0% M 6 out of 6 100% 0 0% F 9 out of 9 100% 0 0% TOTAL 15 100% 0 0% Source: Field Data 2017. All respondents (100%) demonstrated awareness of the impacts of climate change in the study area. They mentioned indicators �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 199 like disappearance of traditional food crops like ‘sowe’ (traditional yams), banana, potatoes and yams; cash crops like coffee; and lack of affordability of three meals per day, lack of rain, low tourism activities, lack of timber, diminished biological diversity resulting in drought, poor health status – eruption of diseases, poverty, deaths from hunger, lack of pure air, diseases to humans and animals and lack of biodiversity. Conclusion This section draws conclusion from the research findings and makes a number of recommendations. The principal objective of this study was to assess the contribution of traditional knowledge in environmental preservation using a case study of Mshiri Village at Kilimanjaro region in Tanzania. Traditional knowledge has come out in this research as a complementary mechanism that can be used hand in hand with scientific methods in controlling climate change by conserving the environment. Different traditional aspects of Kilimanjaro natives like religion, leadership, traditional healing and lifestyle accompanied with participatory mechanisms come out as major factors that contributed to conserving the environment in previous years. Moreover, ownership and institutionalization of collectively agreed methods has been the centre piece in effecting the efforts. This knowledge has also proved to be useful in many African countries like Zimbabwe, Mali and Nigeria21. However, there are little remnants of evidence that show existence of traditional knowledge in conserving the environment at A. Lalonde, African indigenous knowledge and its relevance to sustainable development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases, ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993, pp. 55–62. 21 �200 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Mshiri village. Stories from elder people, existence of dry valleys once filled with water, traces of once existed water canaries in front of villagers’ households and empty and dilapidated food storage spaces prove the vanishing of traditional knowledge in conserving the environment. Increased famine, prolonged hot climate, water scarcity, lack of vegetations like trees surrounding homesteads and low tourists activities together with loss of biodiversity have been found as consequences of neglecting traditional knowledge in conserving the environment at Mshiri. Recommendations Guided by the findings of the study, the researchers recommend the following: There should be revival of traditional knowledge in conserving the environment in rural Tanzania which can also be duplicated in urban areas. This can be achieved through making deliberate efforts to visit and conduct more research in taping the traditional knowledge in rural areas so as to come out with context – specific measures which will be relevant to the dwellers. Also, the paper recommends that there should be deliberate efforts to inculcate ethical obligation to Tanzanians which will bring back the once felt connection between man and nature which as a consequence will arouse conscious environmental conservation spirit that will be backed up by the fusion of belief and reality of what is societal good. Moreover, policy makers should incorporate indigenous knowledge in planning environmental conservation interventions countrywide and especially in rural areas because these areas play a key role in regulating climate in cities and supplying them with food. This should go hand in hand with empowering local people in implementing the agreed efforts. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... 201 However, the incorporation of indigenous knowledge as a complement to scientific one has to be done keenly as it has been observed to be of great challenge to adopt a technological mix of indigenous knowledge and modern scientific one. Ahmed22 recognizes the power of modern science in revolutionizing life on earth, and identifies as a challenge the ability to adopt a technological mix of indigenous knowledge and modern science in order to meet the social, spiritual, cultural and humanitarian goals of people to maximize their internal well-being. REFERENCES Ahmed M.M.M., The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance to Sustainable Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable Development in Sudan, ed. M. Ahmed, Chartum 1994. Andersson J. and Slunge D., Tanzania – Environmental Policy Brief, Environmental Economics Unit, Gothenburg 2005. Asimiire S., The Unwritten Law: Traditional Ways of Conserving the Environment, Available at www.newsvision.co.ug. Accessed on 25th July, 2017. Chacon R., Conservation or Resource Maximization? Analyzing Subsistence Hunting Among the Achuar (Shiwiar) of Ecuador, in: The Ethics of Anthropology and Amerindian Research: Reporting on Environmental Degradation and Warfare, eds. R. Chacon and R. Mandoza, New York 2012, pp. 311–360. Chambers R., Rural development: putting the last first, London – Lagos – New York 1983. Cox P., Will tribal knowledge survive the millennium?, „Science”, 287(2000), no. 5450, pp. 44–45. The Concept of Indigenous Knowledge and its Relevance to Sustainable Development, in: Indigenous Knowledge for Sustainable Development in Sudan, ed. M. Ahmed, Chartum 1994, pp. 1–41. 22 �202 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Eneji C., [et al.], Traditional African Religion in Natural Resource Conservation and Management in Cross River State, Nigeria, „Environment and Natural Resource Research”, 2(2012), no. 4, pp. 45–53. Hemp A., The banana forests of Kilimanjaro: biodiversity and conservation of the Chagga homegardens, „Biodiversity and Conservation”, 15(2006), no. 4, pp. 1193–1217. Krech S., Reflections on conservation, sustainability, and environmentalism in indigenous North America, „American anthropologist”, 107(2005), no. 1, pp. 78–86. Lalonde A., African indigenous knowledge and its relevance to sustainable development, in: Traditional ecological knowledge: concepts and cases, ed. J.T. Inglish, Ottawa 1993. Lameck P., Climate Change in Tanzania, Available at www.tcd.ie. Accessed on 19th July, 2017. Mkhandi S. and Ngana J., Trends analysis and spatial variability of annual rainfall, in: Water Resources Management in the Pangani River Basin: Challenges and Opportunities, ed. J. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 21–29. Mwangi E., Indigenous Knowledge and Environmental Conservation in east Africa, Bloomington 1998. Raygorodetsky G., Why Traditional Knowledge holds the Key to Climate Change, Available at www.unu.edu/publications/articles. Accesed on 23rd July, 2017. Sati L., Traditional Practices Key to Environmental Conservation, Available at www.av.at.nwsofthesouth.com. Accessed on 21st July, 2017. WWF, Biodiversity Loss and Soil Erosion, 2001. Available at www.panda. org. Accessed on 21st July, 2017. Yanda P. and Shishira E., Forestry conservation and resource utilization on southern slopes of Mount Kilimanjaro: trends, conflicts and resolutions, in: Water resources management in the Pangani River Basin: challenges and opportunities, ed. J.O. Ngana, Dar es Salaam 2001, pp. 104–117. �SOCIAL CULTURAL HABITS AND CLIMATE CHANGE... Diminishing River Kiruwi in Mshiri Village 203 �204 Ambiliasia Peniel Mosha, Steven Kauzeni Diminishing River Una Diminishing Morning Fog as viewed in Mshiri Village �PART II BIOGRAPHIES ��Chapter 6. ANNA CICHECKA GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA ABSTRACT The promotion of gender equality and women’s empowerment are indicated as essential elements of development. Put simply, it is pointed out that development without “half of the population” – what means without women – is impossible. Following this gender agenda one may observe that the elimination of gender disparity and the strengthening of the organizations working for women’s rights are present in most developmental strategies for developing countries. This situation is also reflected in Tanzania. At the same time, it is assumed that neopatrimonial political culture in Tanzania has strongly affected the activities of the non-governmental sector and has limited women’s movements ability to act independently and with full access to autonomy, because the state authorities react violently and with indignation to signs of oppositional voices. On the other hand, it is visible that the Tanzanian women’s movements have used these obstacles to strengthen their position in society, as well as in the public sphere. Thus, it is worth examining the role of gender agenda with regard to the issue of development and with local NGOs in Tanzania. The paper is based on an analysis of the subject literature as well as field research and interviews that the author has conducted with representatives of the NGO sector and political circles in Dar Es Salaam, Tanzania. The field research was funded by a grant from the National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number: 2015/17/N/HS5/00408 while the rest of the research was funded by a grant from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17. ANNA CICHECKA – PhD Candidate, Faculty of Social Sciences, Institute of International Studies, University of Wroclaw, Poland. �208 Anna Cichecka Key words: development, women’s rights, gender agenda, Tanzania. Introduction Interest in official developmental strategies increased after the Second World War. However, an intensive debate on development has started at the turn of the 1980s and 1990s, becoming one of the most dominant discussions in international relations. This situation was related to several historic cases, such as: the appearance of the phenomenon called “fatigue aid,” the summary of the decolonization decade as the “Lost Decade,” and the political transformation in Central and Eastern Europe. Moreover, in response to the growing economic and political problems in the global South, international institutions, such as the World Bank and the International Monetary Fund (IMF), have presented proposals for solutions. They initiated the Structural Adjustment Program (SAP), whose general aims were economic liberalization and political transformation towards democracy. These countries which implemented SAP regulations could receive various forms of financial assistance, including debt relief1. As a consequence, two opposite trends emerged at the turn of 1980s. and 1990s. On the one hand, the indicators of global economic growth have increased. On the other, the gap between poor and wealthy states has grown at an alarming rate, and millions of people in developing countries adjusted to live on the verge of poverty. In relation to this situation the discourse on development has been complemented by issues related to hunger and indigence – which have been defined as major developmental problems2. Foreign aid and development: lessons learnt and directions for the future, eds. F. Tarp and P. Hjertholm, London – New York 2000, pp. 80–83. 2 M.S. Grindle, Good Enough Governance: Poverty Reduction and Reform in Developing Countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548. 1 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 209 Simultaneously, it has been noted that one of the most vulnerable groups for these problems were women. This became an impulse for the United Nations (UN) to start a debate on the role of gender in development and to propose varied strategies dedicated to women’s rights and empowerment, which have started to be called the “gender agenda”. The UN assumed that development without “half of the population” – what means without women – is impossible3. Following this gender agenda one may observe that the elimination of gender disparity and strengthening the organizations working for women’s rights are present in most developmental strategies for developing countries. This situation is also reflected in Tanzania. At the same time, it is assumed that neopatrimonial political culture in Tanzania has strongly affected the activities of the non-governmental sector and has limited women’s movements’ ability to act independently and with full access to autonomy, because the state authorities react violently and with indignation to signs of oppositional voices4. On the other hand, it is visible that Tanzanian women’s movements have used these obstacles to strengthen their position in society, as well as in the public sphere. Thus, it is worth examining the role of gender agenda with regard to the issue of development and with local NGOs in Tanzania. Hypothesis and research questions Preliminary research has led to opposite assumptions. On the one hand, it can be observed that gender agenda is extremely popular in Tanzania due to the great influence of the UN and because of its unquestionable value for development. On the other hand, it Millennium Development Goals, Available: http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml, [Accessed: 29-Dec-2017]. 4 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp [et al.], Cambridge – New York 2009, pp. 81–89. 3 �210 Anna Cichecka is stated that obviously the role of gender strategies is indispensable for economic growth but their implementation could not be so successful without the engagement of local NGOs advocating women’s rights. Therefore, the author proposes a balanced hypothesis that the gender agenda in Tanzania is considered as significant and needed not only because of the rhetoric of international institutions – such as the UN, but also because of the powerful forms of advocacy of local NGOs – which guaranteed success and which have created an impact as well. The author does not examine the role of gender agenda in terms of the economy but investigates the narratives about how these strategies have become popular. Methodology The paper refers to social constructivism theory5. Therefore, the ideational and normative structures will be defined by the actors such as: international institutions, the UN, NGOs, women’s movements, the state, the authorities, etc. The author undertakes a comprehensive explanation of the relationship between the actors, as well as considering and understanding this phenomenon. The research has been conducted by qualitative methods. The first method is the analysis of the source materials and an analysis of the subject literature. The author has also used an in-depth interview method during the field research conducted in Tanzania, in 2015 and 2016. The groups of respondents have included: representatives of women’s NGOs; representatives of public administration; representatives of academics and representatives of business circles – a total of 29 interviews. All of these groups received a set of questions adapted to the social role they play. 5 A. Wendt, Social theory of international politics, Cambridge – New York 1999. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 211 The way of asking the questions has allowed for free responses. All of the respondents have been questioned about the meanings, interests and objectives of gender agenda and the NGOs activities in general. The field research was funded by a grant from the National Science Centre – PRELUDIUM 9 Number: 2015/17/N/ HS5/00408 while the rest of the research was funded by a grant from the University of Wroclaw Number 0401/2467/17. In order to test the hypothesis, the author has used the following research methods: a critical survey of the literature and a critical analysis. The aim of the first part of this paper is to characterize narratives about the effectiveness and popularity of gender agenda in developmental strategies on the basis of the literature sources, whereas the aim of the second part is to investigate the perception of respondents, who have been interviewed by the author, and to present their beliefs about the omnipresence of gender strategies in developmental programs in Tanzania. The last part includes a brief comparison of these two attitudes and gives a summary as well. The explanation of gender agenda popularity in Tanzania proposed in the literature Among the most important authors, whose publications are linked to the issue of gender agenda and development, are: A.M. Tripp, A. Kiondo, C. Mercer, C.G. Ishengoma, A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh, H. Seebens, and R. Pinkney and S. Feinstein and N.C. D ‚errico. It is worth to note that this list is obviously much longer, yet the analysis of the positions published by the authors indicated above may serve as a basic point for further examination. A.M. Tripp describes the women’s movements in East Africa and examines their impact on socio-political changes in the state6. 6 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit. �212 Anna Cichecka A. Kiondo discusses varied issues linked to the NGO sector in Tanzania, paying special attention to the historical background and the factors that have shaped this sector7 – similarly to C. Mercer8. C.G. Ishengoma analyzes the activity of NGOs at local level, emphasizing the influence of external actors, authorities, the Church and donors9. A. Ellis, M. Blackden, J. Cutura, F. MacCulloh and H. Seebens analyze the relationship between the rising of women’s movements in Tanzania and the process of economic development, as well as social and political transformation10. R. Pinkney characterizes the NGO sector in sub-Saharan Africa in general11. S. Feinstein and N.C. D’errico describe the socio-political situation of women in Tanzania, taking into account historical and cultural dependencies, as well as analyzing the basic legal provisions relating to the issue of discrimination12. Despite differences between the research areas favored by these authors, all of them assume that when it comes to the establishment of gender agenda, the UN deserves special attention. Firstly, they emphasize the significance of four world conferences on women organized by the UN in Mexico City, in 1975; in Copenhagen in 1980; in Nairobi; in 1985; and in Beijing, in 1995 and perceive this A. Kiondo, F. Mtatifikolo, Developing and Sustaining NGOs in Tanzania. Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam 1999. 8 C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs “making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258. 9 C.G. Ishengoma, Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa, ed. E. AnnanYao [et al.], Dakar 2004. 10 Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women, ed. A. Ellis, Washington 2007. 11 R. Pinkney, ‘NGOs, Africa and the global order’, NGOs, Africa and The Global Order, Basingstoke 2009. 12 S. Feinstein and N.C. D’Errico, Tanzanian women in their own words: stories of disability and illness, Lanham 2010. 7 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 213 set of events as the basic incentive for women’s movements worldwide to start the battle against discrimination13. They also agree that when it comes to Tanzania and other sub-Saharan countries the most important was the conference in Nairobi. Secondly, they notice that the UN has contributed to the implementation of gender agenda to the developmental debate, announcing that there would be “no development without empowerment”. According to this statement, development without gender equality is impossible as discrimination against women has a negative influence on society in general as women’s work and intellectual capacities (the same as men’s) are essential factors in the process of economic growth and strengthening development14. A.M. Tripp, A. Kiondo, C. Mercer and C.G. Ishengoma have emphasized that the establishment of gender agenda may be treated as a merit of the UN but at the same time, one should be aware of the mobilization of Tanzanian women’s movements at that time and their influence on popularizing of gender strategies in the state. In general, however, it may be assumed that the main discourse in the literature seems to favor the UN part, neglecting the role of local initiatives. The next point is that all of the authors consider the breaking point as the turn of 1980s and 1990s. They find that the implementation of gender agenda in developmental strategies in Tanzania as well as its popularization in the state was possible due to the 13 A.M. Tripp, Political reform in Tanzania: The struggle for associational autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214. 14 One of the documents that underlined this issue is the Alternative Declaration, prepared by the Non-Governmental Organizations Forum in Copenhagen. The Declaration mentions the necessity of revising existing development policies and turning to greater social, political and economic participation of women. C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith, Kraków 2008. �214 Anna Cichecka transformation initiated by the World Bank and the IMF. Thus, the accent falls again on the influence of external pressure – coming from international institutions (such as the UN, the World Bank, the IMF, the Commonwealth), which has mobilized regional organizations (such as the African Union, United Nations Economic Commission for Africa, SADC, ECOWAS) and eventually have encouraged local initiatives to take action15. The above-mentioned institutions have been focusing their attention on democratization, human rights, development and developmental aid at that time16. The pressure to implement specific strategies in these areas has been spreading and influencing the status of gender agenda twofold. On the one hand, developmental strategies simply included provisions dedicated to gender equality and very often have made developmental funds conditional on the observance of women’s rights. On the other hand, even if developmental programs have not prioritized the gender agenda directly they have emphasized the necessity of economic liberalization and democratization. Subsequently, these processes have been creating the space for women’s movements advocating the strength of gender agenda in institutional structures in the state17. The SAPs may serve as a good example. Moreover, the literature sources highlighted the great influence of international institutions on legislative changes. It is assumed that external organizations have forced the ratification of international commitments dedicated to strengthening women’s rights. It is also assumed that they have been encouraging regional and local actors to fight for legal system transformation18. At the same time African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 62–68. C. Thomas, Ubóstwo, rozwój i głód, op. cit. 17 P. Norris, C. Welzel, and R. Inglehart, Gender Equality and Democracy, „Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345. 18 C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit., pp. 247–258. 15 16 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 215 one should be aware that signing of international agreements has rarely meant the fast implementation of provisions. Nevertheless, the acceptance of the proposed contracts is perceived as unequivocal19 with the acceptance of gender strategies20. The last dominant narrative on gender agenda emphasized the role of external donors. It is pointed out that the growth of the developmental aid sector has enabled NGOs advocating gender agenda in Tanzania to become independent from the authorities and the ruling party’s funds21. A.M. Tripp dedicates much attention to this issue. Although the number of grants for women’s activity African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 217–229. Among the most important international agreements are indicated: the United Nations Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination Against Women – CEDAW, 1979; Nairobi Forward-looking Strategies for the Advancement of Women, 1985; Beijing Declaration and the Beijing Platform for Action; Cairo Declaration on Population and Development – ICPD, 1994; Universal Declaration on Democracy, 1997; Millennium Declaration and Development Goals – MDGs, 2000; Resolution 1325, 2000; Protocol to the African Charter on the Rights of Women, 2003; Solemn Declaration on Gender Equality in Africa – SDGEA, 2004; Resolution 1820, 2006; Ouagadougou Action Plan to Combat Trafficking In Human Beings, Especially Women and Children, 2006. 21 Among the most important sources of funds are indicated: 1. Public Foundations: ActionAid, the Foundation for International Community Assistance (FINCA), the Humanist Institute for Cooperation with Developing Countries (HIVOS), Interchurch Organization for Development Cooperation (ICCO), Oxfam; 2. Bilateral donors: Canadian International Development Agency (CIDA), the Danish International Development Agency (DANIDA), the Japan International Cooperation Agency (JICA), the Norwegian Agency for Development Cooperation (NORAD), the Swedish International Development Agency (SIDA), USAID; 3. Multilateral institutions: the European Development Fund, the United Nations Development Fund for Women (UNIFEM), the United Nations Development Programme (UNDP), the United Nations Population Fund (UNFPA), the World Bank, the World Health Organization (WHO); 4. Special funds for women: African Women’s Development Fund, Global Fund for Women; 5. Private funds; 6. Foundations: McKnight Foundation, Ford Foundation, the Rockefeller Foundation; 7. Local government; 8. The business sector. 19 20 �216 Anna Cichecka has decreased since 2000, previous years had significantly changed the behavior patterns of local NGOs. Firstly, external funds have contributed to the quantitative and qualitative increase of NGOs advocating women’s rights. Secondly, as donors have preferred cooperation with NGOs to national governments and have been favoring relations with NGOs, then as a consequence many NGOs have been adapting the donor’s agendas. On the one hand, it simply maximized the chance of receiving the funds. On the other hand, it has strengthened the gender agenda at local level22. To conclude this part of the paper, one may observe that the dominant narratives about gender agenda in literature sources put emphasis on the importance of external influence. It seems that international institutions have had a great impact on the actor’s behavior patterns on a local level and have shaped the dynamic of changes. The role of Tanzanian organizations has been not omitted but definitely less attention has been paid to them in comparison with the global entities. The gender agenda in local narratives in Tanzania It has been assumed above that the dominant narratives about gender agenda in the literature refer in particular to several points and events, which according to these narratives, may be perceived as significant for strengthening gender strategies. Among them are indicated: a set of conferences on women organized by the UN; the UN declaration that gender equality is an essential part of development; political and economic transformation set down by the SAPs; international institutions’ commitment to the legislature changes on a local level; and the role of external donors in financial support for local NGOs advocating women’s rights. This section 22 African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, op. cit., p. 101–106. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 217 is dedicated to examining how the above-mentioned rhetoric – if it does – correlates with the perception of representatives of the NGO sector in Tanzania. According to the first point – the importance of conferences organized by the UN – all respondents declared the same, that they have perceived this set of events as significant, emphasizing the special status of the conference in Nairobi. For a number of reasons meeting in Nairobi turned out to be ground-breaking for Tanzania. Firstly, the location on the African continent had a symbolic and practical meaning. On the one hand, the urgency of the situation of African women has been underlined. On the other hand, these measures enabled women’s associations, which due to financial reasons could not afford to participate in conferences outside of the continent, to send their representatives to neighboring Nairobi. Secondly, the meeting ended with the adoption of the Nairobi Forward-Looking Strategies for the Advancement of Women – an important document that provided directions for the implementation of gender strategies at national levels23. At the same time, however, respondents have accented that although the influence coming from the UN could not be overestimated, it was not the only one important factor in the process of strengthening gender agenda in the state. The conference in Nairobi triggered the atmosphere of mobilization and became an incentive for women’s associations but the need for changes had existed before and merely appeared at this culmination moment (Interviews with Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga Tepani, 2016; and Mary Rusimbi, 2016). As an example may serve Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and Peace, Nairobi, 15–16 July 1985, New York 1986. 23 �218 Anna Cichecka the case of the Tanzania Media Women’s Association (TAMWA). This organization was established after the conference in Nairobi, in 1987 but one should be aware that TAMWA’s founders24 had been advocating women’s rights before that meeting. In a similar way to other representatives of women’s associations in Tanzania at that time (TAMWA). Moreover, one of the first initiatives dedicated to gender equality was launched much earlier, in 1978. It was The Women’s Research and Documentation Project, initially operating as an informal feminist student’s group and eventually an important center for data collecting and analyzing25. Therefore, it may be assumed that the main narrative at this point emphasizes the role of local initiatives in popularizing gender strategies on a national level. Yet, the UN merits for the implementation of gender agenda to developmental rhetoric in general seem to be almost uncontested. Respondents agree that nothing could happen without the engagement of local associations but at the same time they recognize the importance of external pressure (Interview with Dr Rose Shayo, 2015). Due to their well-developed structures international institutions were what had the power to initiate debate and create the discourse on current global issues. Obviously, this discourse may be treated as some kind of response to problems and needs but simultaneously, it has been a driving force for shaping the behavior patterns at regional and local levels. Similarly to the narrative in the subject literature, the respondents find out the breaking point as the turn of 1980s and 1990s and link it with economic and political transformation as well. It is The founders of TAWMA were: Fatma Alloo, Edda Sanga, Leila Sheikh, Rose Hajia and Ananile Nkya. 25 R. Meena and M. Mbilinyi, Women’s Research and Documentation Project (Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991), no. 4, pp. 852–859. 24 �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 219 assumed that the reforms initiated by SAPs have transformed not only the economic and political sphere but have also strengthened social activity. It should be noted however that the formal change of a one-party state system to a multi-party has not been equal to the removal of previous political behavior patterns. It meant, among others, the consistent dominance of centralized power and limited space for opposition and the non-governmental activity26. Thus, it is worth asking the question how gender agenda has become important in such a difficult political realm. While the literature sources suggest that it was possible due to the influence of external institutions, the dominant narrative of interviewed respondents underlines the importance of local organizations advocating women’s rights and their forms of advocacy, such as: the watchdog method, creating coalitions and cooperation with the media (Interview with Sabetha Mwambenja, 2016). Accordingly, the emergence of gender agenda may be perceived as the process which has become apparent in international relations because of the pressure coming from international institutions – what simultaneously has been a response to current affairs at the global, regional and local levels; but ultimately has been grounded in the state because of great engagement of local non-governmental initiatives whose knowledge about domestic obstacles has enabled them to lobby for changes effectively. When it comes to the legislative changes, research has acknowledged the influence of international institutions. It is assumed that international commitments have contributed to more intensive debates on the gender issue in Tanzania. Subsequently, this discussion about women’s rights is perceived as ground-breaking as firstly, it has confronted authority with previously neglecting C. Mercer, Reconceptualizing state-society relations in Tanzania..., op. cit., pp. 247–258. 26 �220 Anna Cichecka social needs. And secondly, it has questioned the legitimacy of the patriarchal model of the family that has been deeply ingrained in tradition and beliefs (Interview with Dr Rose Shayo). Most respondents confirm the great role of external donors in the process of emphasizing gender agenda in the state. They underline that both the programs of financial support for NGOs and developmental strategies for the government simply included the provisions about gender equality and in this way they have determined the possibility of receiving the funds, making these funds conditional on the acceptance of provisions dedicated to women’s rights. At the same time, however, it is worth to mention that respondents rarely perceive this relation with donors as based on partnership and accent that the priorities of donors very often differ from local needs (Interview with Mary Rusimbi, 2016). In summary, it may be noted that the dominant narrative about gender agenda among respondents emphasizes the importance of local initiatives. It is also worth noting that during these interviews additional issues also emerged, such as: weak cooperation between NGOs advocating women’s rights and the business sector. Conclusion To conclude, it may be assumed that the results of the above analysis have proved the hypothesis proposed in this paper. Firstly, it has been demonstrated that the recognition of the role of gender agenda among respondents differs from the perception presented in the literature sources. While the literature emphasizes the influence of external actors, then the respondents underline the significance of local initiatives and accent their contribution to the adopting of gender strategies in the state. Secondly, respondents state that powerful forms of advocacy of local NGOs guaranteed success. �GENDER AGENDA AND DEVELOPMENT IN TANZANIA 221 Simultaneously, it may be stated that as gender agenda was a part of many developmental strategies, thus NGOs advocating these gender provisions have played also an important role in the process of development. Therefore, it seems that the dynamic of changes have been affected not only by the ideas coming from international structures but also from regional and national levels. REFERENCES African Women’s Movements. Changing Political Landscapes, ed. A.M. Tripp [et al.], Cambridge – New York 2009. Feinstein S., D’errico N.C. , Tanzanian women in their own words: stories of disability and illness, Lanham 2010. Foreign aid in historical perspective: Background and trends, in: Foreign Aid and Development: Lessons Learnt and Directions for the Future, eds. F. Tarp, P. Hjertholm, London – New York 2000. Gender and economic growth in Tanzania: creating opportunities for women, ed. A. Ellis, Washington 2007. Grindle M., Good enough governance: poverty reduction and reform in developing countries, „Governance”, 17(2004), no. 4, pp. 525–548. Inglehart R., Norris P. and Welzel Ch., Gender Equality and Democracy, „Comparative Sociology”, 1(2002), no. 3, pp. 321–345. Ishengoma C.G., Accessibility of Resources by Gender: The Case of Morogoro Region in Tanzania, in: Gender, Economies and Entitlements in Africa, ed. E. Annan-Yao [et al.], Dakar 2004. Kiondo A., Mtatifikolo F., Developing and Sustaining NGOs in Tanzania. Challenges and Opportunities in the New Millennium, Dar es Salaam 1999. Meena R., Mbilinyi M., Women’s Research and Documentation Project (Tanzania), „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 16(1991), no. 4, pp. 852–859. �222 Anna Cichecka Mercer C. Reconceptualizing state-society relations in Tanzania: are NGOs “making a difference”?, „Area”, 31(1999), no. 3, pp. 247–258. Pinkney R., NGOs, Africa and The Global Order, Basingstoke 2009. Report of the World Conference to Review and Appraise the Achievements of the United Nations Decade for Women: Equality, Development, and Peace, Nairobi, 15–16 July 1985, New York 1986. Thomas C., Ubóstwo, rozwój i głód, in: Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, red. J. Baylis, S. Smith, Kraków 2008. Tripp A.M., Political reform in Tanzania: The struggle for associational autonomy, „Comparative Politics”, 32(2000), no. 2, pp. 191–214. Millennium Development Goals [Online]; http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml (Aug 10, 2017). Wendt A., Social Theory of International Politics, Cambridge – New York 1999. Interviews with: Dr Rose Shayo, 2015; Rehema Msami, 2015, Profesor Severine M. Rugumamu, 2015; Anna Kikwa, 2016; Ngunga Tepani, 2016; and Mary Rusimbi, 2016, Sabetha Mwambenja, 2016. �Chapter 7. ANNA WIECZORKIEWICZ “BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION ABSTRACT How can theories support, obstruct and determine understanding and developing of various cultural subjects? I am going to approach this question by analyzing the biographies of two women who are called black: Saartije Baartman and Waris Dirie. These biographies have been told in many ways, for various reasons and for different purposes; they have been involved in ideological, political, scientific, and also popular culture discourses. In the perspective proposed by this article, biography is not conceived as the sequence of successive objective facts but as a cultural construct defined by many factors (social, political, etc.). This construct is variable and may occur in many variants, however, a specific horizon of cultural imagination, established in the particular time and place, stimulates creating certain types of biographical narratives. The juxtaposition of these cases may disclose more meanings than a single analysis of an isolated biography. I will discuss how biographies become effective persuasive tools for negotiating and contesting different opinions and convictions. However, my intention is also to present a reverse of this interaction: certain theoretical orders (e.g. postcolonial theory, feminism) can ideologize and influence the biographies, providing both ANNA WIECZORKIEWICZ – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw. �224 Anna Wieczorkiewicz a language and a rhetorical frame for expressing experiences and emotions. In this way, theories can colonize biographies. My point of departure may seem trivial: I will start from the landscape of popular culture which may be defined as Western and global. I have chosen them because they exemplify the effects of processing, combining and using values and opinions of various origin. My examples come from feature films which claim biographical and historical accuracy; in each case, though, the reliability is established on a different basis. (In the first case, the basis is a careful reproduction of the historical period and even incorporating quotation from authentic scientific text to the movie; in the second case, the script is based on the autobiographical book of the female protagonist and it was adapted to the movie with her approval) Let’s juxtapose two scenes from two different movies: A well-endowed woman is turning around to the rhythm of the music that seems as wild as she herself is savage. Her red costume is tightly wrapped around her body, her legs are bent, she stuck her bottom in the air, her head is lowered. She is jumping; just a moment ago, she was tamed by a whip of a trainer who had led her – thrashing about and grinning her teeth – into the salon. She has showed, however, that she was not an animal. She has imitated playing the instruments, she could even produce a melody. And now she is dancing – wildly and passionately. Everybody in the salon is captured by the spirit of the dance. We are in Paris at the beginning of the nineteenth century. After the performance, elegant ladies in beautiful dresses offer some champagne to the savage girl and try to start a conversation with her. None of them would like to be like her. Watching her helps the viewers to feel in their own skin better than usual. A black woman is walking on the catwalk – she is so beautiful and self-confident that you cannot take your eyes off her. Just a moment ago, she was wearing a niqab and only her eyes �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 225 were flashing through the narrow opening in the fabric. She has dropped it, and she was immediately transformed into a bride in a white dress. This is only the beginning of her metamorphoses: one garment immediately changes into another; each of them offers a new version of the woman. But there is something solid in the core of all these changes – a firm core that seems to be fully controlled by the woman. This event takes place at the turn of the 20th and 21st century in the Western culture area. Both pictures show one black woman performing in front of the Western public; the first one comes from the movie “Venus Noire” (2010), the second one from “Desert Flower” (2009). Their juxtaposition may suggest the optimistic message about an oppressed individual (symbolized by the black woman) who is able to gain freedom and to take control of both her own life and the way in which it is told. This rhetorical procedure would be just a simplistic application of the feminist and the postcolonial studies discourses. However, it can be also treated as a tool for focusing certain predicaments of culture; it helps to analyze the complex mechanism of contesting meanings and values. When talking about development, we should not skip this issue, because it shows determinants of the discourse that aspires to be inter-cultural. I have started with the examples of the popular culture, because on this ground, we can easily observe the effect of processing, combining and using values and opinions of various origins. However, this is a part of a much broader issue and other examples can be found also in academic, political and artistic discourses. The protagonist of “Venus Noire” is known under the name Saartjie Baartman or Sarah Bartman. A name which was given to her in her native language remains unknown. She was Khoikhoi (who were called by European colonizers Hottentots). She was brought from the Cape of Good Hope to London in 1810 by Doc- �226 Anna Wieczorkiewicz tor Alexander Dunlop. That man started displaying her in public shows under her scenic name „Hottentot Venus”. The role which she was forced to play inevitably evoked the senses of wildness, sexuality, excess. These associations worked not only in entertainment enterprises in which she was engaged, but also in scientific ones, as she has become a handy example for academics who were considering races, human origins, or more general – the order of nature. She was also used as an example in abolitionist struggle against slavery; the fact that she was on display could serve as a spectacular argument against colonial exploitation. In 1814, the show was moved to Paris; at the end of 1815, Sartjie died. Then, the autopsy was carried out on her corpse. The scientific reports from this event, which were prepared by Georges Cuvier and Henry de Blainville, where considered very useful sources by many academics, although they used them in various ways and for various purposes. Her skeleton and plaster cast from her body were placed in the Museum of Natural History in Paris, alongside two other human skeletons and many specimens of comparative anatomy. Later, they were moved to the Musée de l’Homme which was opened in Paris in 1937. A visitor could see the plaster cast figure from the profile (this arrangement exposed the steatopygic shape); next to her, a skeleton was also exposed and a photograph of African men and women above1. In the 1970s, Saartjie Bartmaan’s exhibition was moved to museum storerooms as a result of growing feminist criticism2. (However, it was exhibited in 1994 at a temporary exhibition devoted to the nineteenth-century ethnographic sculpture which was organized by the Orsay Museum.) Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History of Science”, 42(2004), p. 246. 2 Ibidem, p. 245 et seq. 1 �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 227 In fact, the posthumous life of Saartjie Baartman was as spectacular and dramatic as her biography as a living person. Her career as a museum specimen was parallel to her career as a key case in various scientific theories. Sometimes, these two lines of life were intertwined. For example, in his famous essay “The Hottentot Venus”, Stephen Gould (paleontologist, evolutionary biologist and historian of science) described the moment when he found “the brain of Paull Broca floating in Formalin in a bell jar” in the Musée de l’Homme storage 3 and then, he continues the story:”I saw the dissected genitalia of three Third-World women, I found no brains of women, and neither Broca’s penis nor any male genitalia grace the collection. Three jars are labeled une négresse, une péruvienne, and la Vénus Hottentotte, or the Hottentot Venus”4. After this finding, Gould wrote an article about Cuvier and Cuvier’s study which was published in “Mémoires du Muséum d’Histoire Naturelle”. Gould interpreted that study as an example of the nineteenth-century mentality: observations were fitted into frameworks of a presumed theory, but also beliefs and fantasies5. Gould’s essay stimulated Baartham’s posthumous career as a crucial example in many theoretical studies. In the 20th century, S.J. Gould, The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, p. 291. 4 Ibidem, p. 292. 5 Gould points out that this practice is not extraordinary: ‘If earlier scientists cast the Khoi-San people as approximations to the lower primates, they now rank among the heroes of modern social movements. Their languages, with complex click, were once dismissed as a guttural farrago of beastly sounds. They are now widely admired for their complexity and subtle expression. Cuvier had stigmatized the huntergatherer life styles of the traditional San (Bushmen) as the ultimate degradation of a people too stupid and indolent to farm or raise cattle. The same people have become models of righteousness to modern ecoactivists for their understanding, nonexploitive, and balanced approach to natural resources.’ (Ibidem, p. 300). 3 �228 Anna Wieczorkiewicz Saartjie became the iconic example of a “black woman” in the feminist discourse. That time, she was discoursively blackened. Previously, Hotentots were not considered Negros (who were perceived black by Western people). Cuvier (in his reports she was actually called “Bushman”, not a Hottentot) – described her as yellow-brown (La coleur générale de peau étoit d’un brun-jaunâtre, presque foncée que celle de son visage6). Her biography was also useful for postcolonial studies, and, last but not least, for the South African political discourse. In 2002, her remains were returned to South Africa, as a result of negotiations at the government level. Her remains were buried ceremonially and she was called the mother of the nation. Thus, the identity of a “museum object” was replaced by the status of the “ancestor of the nation”. The idea that “Saartjie Baartman is the most famous and most respected South African icon of the colonial era”7 was expressed in many ways in various articles and books. It is worth mentioning that she was not the only African subjected to posthumous anatomical investigation in the nineteenth century, nor was she the only exhibition of an exotic person as a curiosity. Her biographers expressed the regret that her voice can never be heard, and that she can be known only from messages produced by other people. In the second example, the woman seems to surpass this restriction – the narratives about her (which are often created by herself) expose her agency. The protagonist of the second movie mentioned at the beginning, Waries Dirie seems to surpass this restriction. G. Cuvier, Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres sous le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale d’histoire naturelle”, 3(1817), p. 265. 7 R. Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York 2007, p. XIV. 6 �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 229 The Somali woman, top-model, author, actress and human rights activist struggling against female genital mutilation – tells about her life herself. She speaks publicly, she publishes books about her life and about her social activities. She presents her own biography in such a way that it seems to embody vital narrative patterns, but she also suggests that she controls the meaning which are conveyed by the narratives. The narratives about her (which are often created by herself or consulted with her) expose her agency. For example, in one of her books “Letter to my Mother”, the epistolary form is used as a specific tool of therapy and the therapy is understood in the framework of the Western therapeutic culture. In this letter, Waris says that everything that happened to her may seem like a fairy tale. For the sake of the tale, the world of her childhood is exoticized. However, just at the point where the tale should end, the ultimate sense of the story is reversed. The narrator proposes a new story: she says that the “Happy End” is the false ending. In fact, the scene of her spectacular success is only an artificial world of illusory and deceptive values. In this way, she seizes the power over her biographical narrative. However, her narrative is open to various other meanings. The movie “Desert Flower” (which was consulted with Waris) reverses the biographical sequence which was told in the book. The story begins in London. It is true that the opening shots present the picturesque Africa and some equally picturesque childhood scenes, but then, the viewer is redirected to the luxury department store in London and the young Waris, dressed in African way, who feels completely lost among the abundance of Western women’s clothes. The change in the narrative order points to the place where the story begins and also suggests that it is where the conceptual perspective is constructed. It is in London where this Waris, who would be able to express her life, is born and who turns her life story into a manifesto in defense of all the girls and women who �230 Anna Wieczorkiewicz are being harmed. It influences the interpretation of the source of moral categories. Many articles and interviews referred to the figure of Cinderella to interpret Waris’ biography, and at the same time, they employed the language of therapeutic culture to tell about overcoming the childhood’s trauma and emancipation. However, it should be mentioned that in her latest book “Safa”, Waris explicitly says that the Cinderella story is not the proper point of reference. She wants her biographical narrative, and especially the movie “Desert Flower,” to be the weapon in the fight against FGM. Waris describes herself as the embodied message which circulates between two worlds. The two motifs which are crucial for the persuasive power of the message are: the visible beauty of the body and the hidden scar in an intimate part of her body. The meanings associated with these motives are subjected to changes, depending on the discursive area in which they occur. From the rhetorical point of view, we can ask: who is the agent of these changes? Is it so that only by obtaining the (Western) tools of self-understanding the African woman can get access to her intimate experience and also to express it? Or, is it so that by entering a new culture she also lets new meanings to be inscribed into her body according to this culture’s order? These questions can’t be answered unambiguously because the answer depends on the perspective in which the question is posed. (The psychological perspective is directed towards the individual’s experiences, whereas the anthropological one focuses on the predicament of cultural processes, or the inter-cultural relationship.) In the following passage, I will use another juxtaposition to present the problematic status of the notions which are used in biographical narratives. The episode of the movie “Desert Flower” when Waris is posing for photos for Pirelli calendar is very meaningful: she is extremely �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 231 uncomfortable when she is asked to undress herself and to expose her body in front of the photographic lens, but the photographer is so patient and delicatethat she overcomes her embarrassment and starts posing; and soon she starts doing it with joy. Her nakedness transforms in nude presented in black and white photography. This scene can be interpreted as the image of the liberation of a woman who regains her body (even if she is instructed by others on how to use specific gestures.) The counterpart to this episode is the scene from “Venus Noire”: In 1815, a few French scientists forced Saarthjie to pose naked in order to examine her body and to prepare the visual documentation of the research. (In fact, the project was not fully successful because they could not see famous sinus pudoris – Saartjie did not want to get rid of the handkerchief, which she managed to use for covering her most intimate parts.) Though in both cases there is the issue of presenting a nude female “object” in front of a white male spectator, the meanings of these episodes are opposing each other. Saartjie does not overcome her reluctance; she is forced and suppressed. In her case, nakedness is humiliating in all its versions, even if it was “only” designed as a stage costume. (During some performances, Saartije wore tight-fitting skin color costume that suggested that she was rather naked than dressed). In this case, nakedness is the motif that supports discourse about oppression. The movie “Venus Noire” adds one more episode to strengthen the nakedness-humiliation association: a rape during the private performance in Paris. Saartjie lies on her back, her legs are spread and the trainer encourages the public to touch the intimate parts of her body. She starts to cry. The boundary between staged and off-stage humiliation is broken. Then, she has only prostitution and lonely death coming. The movie indicates that she was raped many times and in many meanings – physically ad symbolically. �232 Anna Wieczorkiewicz On the contrary, the ‘Desert Flower’ episode of undressing a woman to nudity works for the discourse of liberation (though in both cases the female body is exposed to the male viewer and then presented in images that has exotic and erotic flavor.) This can be interpreted in the perspective of issues of control over expressing various contents, notions, values. The space for expression is created by the tension between various concepts of femininity, exoticism, otherness which are held by various social actors like scientists, politicians, doctors, artists, fashion designers. The ‘calendar girl’ does not want to be trapped within the boundaries established by the therapeutic culture society. She changes the persuasive direction of the manifesto of being sexy, and replaces the narrative of individual happiness and pleasure by another one – about the hidden suffering. The fact that she arrives from the non-western world (which means: from the world of other values) makes the meanings associated with this event even broader. With no clothes, dressed in art only, she seems to be more emancipated and freer than Western women. Paradoxically, these associations confirm the western strategies of individual self-determination that are crucial to the Western culture of narcissism. In this perspective, the liberation gesture is employed in the order of Western rites de passage. Over time, she changes the meaning of this rite by adding another dimension to it. This happens when, after revealing her secret of circumcision, she begins to work for other girls and women who do not have her power. She manages to find the discursive space where the matter of sexuality is a political and legal issue. However, she is successful because the personal and intimate dimension of her story is maintained. The act of converting the private into the public allows Waris to speak about sexuality in the high style, but it also changes the meaning of her intimate experience. Her past individual suffering is used to build a better world for the others. This may be inter- �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 233 preted as regaining the right to what was taken of Saartjie – to her body, her sexuality, her intimate story. However, the episode of Waris’ posing may be interpreted in one more way. The photo is black and white. Artistic asceticism stresses what – as one might think – is inscribed in nature: the black female body is beautifully drawn on the white background. However, Waris is black in so far as we decide her to be black. When she is presented in pictures, her skin may have various shades, mostly it is brownish or olive. She is posed in the way which allows to expose the narrow nose, slender silhouette. Unlike in the case of Hotentock Venus, her pictured beauty does not damage Western aesthetic canons. Spectacular attractiveness of Saartjie consisted in her non-western body shape, whereas Waris is arranged as a black woman framed by occidental beauty canons. In fact, the movie episode of posing may serve as the illustration to Dean McCannell’s article “White Culture”: the black woman is presented on the white culture background8. As much as the shape of Saartjie’s body determined its spectacularness, the monstrosity of the black model’s biography was not immediately apparent – whether and when it would be explored and in what light – it would be decided by Waris herself. For the time being, however, her body is arranged by the photographer, captured by a convention, to be occidentalized. This scene could be an illustration of Dean MacCannell’s text “White Culture”: “Black Woman” appears on the white culture background. “We can never see her except through the eyes of the white men who described her”9 – Anne Fausto-Sterling stated about 8 D. MacCannell, White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist Papers, London 1992. 9 A. Fausto-Sterling, Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of “Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical Perspectives on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry, J. Urla, Bloomington – Indianapolis 1995, p. 31. �234 Anna Wieczorkiewicz “Hottentott Venus”. This argument is very clear in the feminist discourse about Bartmann. Actually, the same statement could be made about Waris Dirie, the model who is created by the camera of a white man. Her body is given proper poses and gestures, and then she can be exposed to the public. But on the other hand, this statement cannot be referred to Waris in unconditional way, since she herself seems to decide about the selection of facts which compose her biography: she publishes books, she addresses in UN meetings in defense of all the women who were or could be subjected to FGM. She speaks as the one who managed to escape from the paternalistic authority thanks to her own courage, strong will, resistance, and then started to feel and act in a new way as a free individual. However: if she had not met the photographer. Or rather: if he had not discovered her... In fact, there are two contesting streams of interpretation which are equally well grounded. And it is not just the matter of glamor pictures, of wearing western clothes etc. The core question is: what triggers the process of reorganization of perceiving and sensing woman’s own body and interpreting her experiences? It seems (it is the suggestion which results from all versions of her life story) that if she had not joined the fashion world, if she had not become an icon of success, she would not be able to express her feelings and opinions on the official agenda. She would not be able to make such a spectacular and persuasive self-expression, if a conceptual language had not existed that involved values recognized as global and superior to other languages. When Fausto-Sterling writes that we can only see Saartjie through the eyes of others (that is of the white men), she means that we do not really know what her own feelings and thoughts were. We can only get the access to the second-hand reports of scientists or journalists. It is not the case of Waris who strives to �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 235 control narratives about herself. What is seen “through the eyes of men” is the body of a beautiful model presented in carefully posed photographic images (which, of course, may be interpreted as reflections of male desire). What she considers to be the essential truth about herself is expressed in the narratives signed by her own name (even if her books are written in a cooperation with co-authors). Yet, the discourse about the oppression is generated by the mechanism which is much more complex than the viewer/ viewed person opposition. As a matter of fact, the essential questions are more general: how are the conditions for constructing expressible experiences and feeling constructed on the multicultural ground? How to define a situation when one culture offers conceptual and institutional tools for naming their specific experiences to other cultures and how to associate them with specific values? It is not only the matter of expressing ideas, but also of instructing people how to experience their own biographies, how to interpret and evaluate past and present experiences and how to project future and endow it with meanings. It may be tempting to present the juxtaposition of these biographies as the optimistic exemplum of the process of emancipation of marginalized subjects: the surgery which Waris undergoes, restores to black woman the organs which were taken from Saartjie’s body. Public “confession” of Waris may be interpreted as reclaiming the ability to speak with one’s own voice which was suppressed in Saartjie’s case. Even nudity may be employed in this rhetoric: at the photographic image, Waris is nude, not naked. Saartjie’s biography can be told as a process of creating an object subjected to investigation and control, but, in a way, still not defined completely. As the work on the meaning of her body progresses, she becomes more and more disembodied: she provides matter for formulating clear judgments and persuasive opinions. �236 Anna Wieczorkiewicz Her body depicted in the illustrations from this age suggests sexual excess, and is associated with transgression of the conventions (both in terms of social customs and artistic). It also suggests that order of some fundamental categories (such as the male/female) are not definite. Waris’s biography is a story about a woman who struggles to survive being aware of her marginal position in the society. In Europe, she learns the performative gestures of Western women, but she should not lose the exotic flavor of her body in order to be successful as a model. Once she became successful (in the western sense of the word), she was able to address in the international institutional forum on behalf of other marginalized women. Her biography and her body should be treated as the incontrovertible evidence of the right of what she demands. The story which Waris writes with her life defines concepts of oppression and excesses in the way different from Saarthije’s biography. In the days of Saarthije, the language adequate to formulate this kind of criticism was in statu nascendi. Its rules were negotiated in courts, academic institutions, press articles and in other places of various character. This process was interrelated to the other one: redefinition of the Other. Saartjie’s biography reveals the fluency and negotiability of the rules to define racial and gender difference. Various narratives about Saarthie which were created over the years rhetorically reversed the concept of barbarism and obviously of those people who designed and exploited “Hottentot Venus” during her life and who were called barbarians after her death, and it seems impossible to re-read this story otherwise than as the story of how Western culture has destroyed a woman who was considered “Other”. Waris takes over the role of a storyteller; moreover, she is aware that from the western perspective she should play a specific role, �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 237 or, in other words, to be a definite type of character. However, she decides which roles she accepts and which rejects. The accepted roles composed with elements which she considered her roots, co-created her new occidentalized identity. By presenting this story in the way outlined above, we follow a trail which was designed by Waris Dirie herself. She speaks and writes in many different ways about liberation, salvation, getting free; it is getting free from personal trauma, but it also is the liberation of African women from the destructive customs, and also saving Africa from self-destructive processes. However, in comparison with each other, these biographies can also reveal the reverse of the optimistic story about liberation and they question opinions which are claimed to be obvious. Each of these two biographies can create a revealing perspective for interpreting the other one, and suggests concepts that are useful tools for revealing the hidden or the shameful elements of the other one. The alleged similarities in the structure of stories indicate structural differences of the cultural contexts. Let’s pay attention to the fact that the process of defining womanhood and femininity of both Saartjie and Waris did not take place just in one discursive area. Saartjie’s womanhood and femininity was analyzed in the framework of freak shows and academic procedures; in the Waris’ case, it was catwalk and the UN forum. In other words, the identity of the two women was articulated by the dynamic relationship of two socio-cultural areas associated with distinct values. Freak shows and a fashion show are the areas that are considered ambiguous in terms of the values that they evoke. Freak shows were flourishing at the time when the process of medicalization and anthropologization of curiosities was in progress. The “curiosities” were more and more likely to be explained as pathological cases or as ethnic specimens and this explanations entailed specific procedures and attitudes: diseases should be cured �238 Anna Wieczorkiewicz by a medical treatment; people from exotic areas should be placed in the taxonomic order of nature. Freak shows were eliminated towards keeping audience’s attention by referring to science, but in fact they were mixing various orders and were considered less and less appropriate for sophisticated audience, more and more shameful. Nowadays, fashion shows are also considered suspected in some way. Common criticism uses the argument that the beauty promoted by them is morally impure. They work towards establishing wrong and harmful beauty patterns and watching models makes each “normal girl” feeling bad. One of its effects should be anorexia among girls and women. This opinion is expressed also by Waris herself. She often manifests her critical attitude towards fashion and its dictatorship. She treats her model career as just one of the steps in her life that was necessary to pass towards issues that really matter. However, at any time, the accents can be changed – just as it was in the movie version of “Desert Flower”. It should me mentioned, however, that fashion as well as FGM and plastic surgery can be analyzed in terms of the interrelated categories of subjectivity/reifications of people who undertake/ undergo them. They are cultural practices that hew women’s bodies to adjust them to certain standards that suggest that they fit for certain social roles and, for example, they can be married, they can bear children, or they can look good enough to go out with them. Nevertheless, a simple feminizing explanation of these phenomena with the male domination can be satisfying in the short run only. Even Waris Dirie, in her writing about the operations, both in Africa and in the West, points out that in every culture, women and men, adults and children are involved in a complex network of interrelations and dependencies and the person who, at first glance, seems to be the oppressor, may be seen as a victim if we consider him or her in the broader contexts. In this multifaceted �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 239 system, what seems to be a mean of oppression can easily be transformed into a tool of emancipation and vice versa. The scientific discourse (in the case of Saartjie) and the political discourse (in the case of Waris Dirie) relativize the ambiguities of a freak show and a fashion show. They propose an authoritative, totalizing perspective that is strictly connected with certain axiology and with defined hierarchy of problems which should be resolved for the sake of the better world. In this perspective, issues of minor importance and associated with popular tastes can be tolerated if it can be assumed that somehow they are used for higher purposes. They mediate the colonization of bodies and biographies within the framework of dominant culture and their authoritative discourses. The freak show was a place where researchers were hunting for interesting material for their studies as abnormalities could explain the general rules adopted. As far as a fashion show is concerned, such relativization is achieved not only by introducing standards of minimum models’ weight, but also by spreading various types of expertise; in the framework offered by them, the appearance may be just a sign of other aspects of life (for example health, or a moral profile). In the Western culture, there is a widespread suggestion that by controlling the body, we control our lives. Various body regimes – diets, exercises, beauty treatments – are presented as tools for wellness; they also work towards colonizing the body in consumer culture area. I am referring to the notion of “colonization” because, in fact, it is very useful for analyzing Saartjie’s and Waris’ biographies as two parts of one diptych. As we know, this notion inevitably entails two assumptions (which not necessarily are expressed expressis verbis): the premise of structural dominance relation and the premise of discursive or political suppression of the heterogeneity of the colonized object. �240 Anna Wieczorkiewicz Colonial institutions change both the social relations and the order of thinking; the effect of these changes can last even when the visible political oppression is over. The example of this endurance is the last act of the “Hotentock Venus” biography. During the funeral of the remains of Saartjie Baartman, the President of South Africa made an address to the nation in which he referred to the democratic values of his country in the post-apartheid era. He spoke in terms established within the framework of the French Revolution and European Enlightenment: liberté, egalité, fraternité. These values are not questioned, and, at the same time, new freedom is described by referring to the former enslavement. It is not difficult to discern the fact of colonization of Saartjie’s body and biography. Her biography, taken over by poststructuralist and feminist critique, perfectly fitted theories and could help to clarify abstract elements of the theoretical construction. On the other hand, the theory processed the biography: specific facts were chosen to compose the plot. Certain views were expressed through the figure of “Hotentock Venus”, but this figure was also used as a proof of the theoretical truth. The physical body of Saartjie was also reinterpreted. The problem is more complicated when we ask about the colonization of Waris’ biography. This Waris which is available through discourses about her does not have a double identity; she has one multifaceted identity. She speaks as a mature African woman who still lives as a little girl subjected to the cruel operation; but to be able to discern the cruelty of this act and to express her experience, she must also be the Western woman and the citizen of the global world. Moreover, a social and a political area where this kind of narrative can be told, as well as a conceptual and moral language of alleged total expression should also be established. This language is claimed to be able and suitable to express the experiences of subjects from all over the world. �“BLACK WOMEN” AS A RHETORICAL TOOL OF PERSUASION 241 Waris Dirie biography can be interpreted as a story about the internalization and totalization of western norms and values and also about the moral power of these procedures. This biography can be used as an argument for both supporters and opponents of liberal choices. She presents herself both as a person who is liberated from the oppressive mechanism of the native culture, and as a subject who is colonized by the western culture. If we rename the process of internalization of western norms and values to colonization by western norms and values, then the axiological perspective of this story will change. The persuasive power of biographic narratives is strong: the biographies refer to the individual lives that are embedded in particular realities and, at the same time, they show the embodiment of social relationships, cultural codes, etc. Both biographies can be used as strong arguments in feminist or postcolonial discourses; however, considered as conceptual diptych, they manifest the problematic nature of the key concepts of these discourses – such as oppression or colonization. REFERENCES Cuvier G., Faites sur le cadaver, d’une femme cunnue à Paris et à Londres sous le nom de Vénus Hottentotte, „Mémoires du Musée nationale d’histoire naturelle”, 3(1817), pp. 259–274. Fausto-Sterling A., Gender, Race, and Natiom: The Comparative Anatomy of “Hottentot” Woman in Europe, 1815–1817, in: Deviant Bodies. Critical Perspectives on Difference in Science and Popular Culture, eds. J. Terry, J. Urla, Bloomington – Indianapolis 1995, p. 19–48. Gould S.J., The Hottentot Venus, in: The Flamingo’s Smile, London – New York – Victoria – Toronto – Auckland 1991, pp. 291–305. Holmes R., African Queen. The Real Life of the Hottentot Venus, New York 2007. �242 Anna Wieczorkiewicz MacCannell D., White Culture, in: Empty Meeting Grounds. The Tourist Papers, London 1992, pp. 121–146. Sadiah Qureshi, Displaying Sara Baartman, the ‘Hottentot Venus’, „History of Science”, 42(2004), pp. 233–257. �PART III (IM)MATERIALITIES ��Chapter 8. ASHURA JACKSON NGOYA AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT TO THE SURVIVAL OF HISTORICAL CHURCHES IN MBEYA ABSTRACT During the 1920s, Mbeya region witnessed the emergence of African Independent Churches (AICs) that survived up to the present. These churches emerged due to the dissatisfactions created by Western initiated churches. Both churches believed in God, and the Bible is used in teaching but differed somehow in doctrine. This paper draws on oral interviews, archival documents and secondary sources to examine how AICs remained as a threat to the survival of historical churches in Mbeya region during the post-colonial period. Since the formation of AICs, the state opposed the evolving AICs because these churches were a threat to authority and had different interests apart from religious issues. Hence, AICs were opposed to avoid contradiction in the nation controlled by the British. Similarly, historical churches opposed AICs because they resisted missionary institutions brought from Europe and their associated values, such as monogamy, individualism, secularism, consumerism and the exclusive privileges of white missionaries. However, with the challenges experienced by AICs in the colonial period, still, AICs survived and remained as a threat to the survival of historical churches in the post-colonial period. Post-colonial threats were on the economy, different doctrine, followers and teachings, things they provide to people, freedom of praising and worshipping, and the way they considered faith with culture. ASHURA JACKSON NGOYA – Mkwawa University College of Education (MUCE). �246 Ashura Jackson Ngoya Key words: African Independent Churches, Threat, Survival and Historical Churches. Introduction Mbeya region is one of the areas in Tanzania mentioned as having many denominations. In 2016, Mbeya was cited as the second region having highest number of denominations in Africa after Lagos in Nigeria1. People of Mbeya had and were good followers of their religion before the penetration of Christianity. The penetration of Christianity was accepted with two hands as leaders were after material benefit first than spiritual demand. Hence, by 1920s, Christianity expanded into different areas of the region. Some Christians after being aware of the religion introduced by Western people incorporated some African cultures into Christianity. From such desire, some Africans succeeded to form their own African Independent Churches (AICs). AICs have since their emergence, remained as a threat to the historical churches economically, spiritually and culturally. Christianity in Mbeya The Berlin Mission Society arrived in Mbeya in the 1890s from Central Africa through Lake Nyasa2. They did not arrive in Mbeya region from the Coast of the Indian Ocean. Their coming through Lake Nyasa was mainly due to the proximity 1 See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016. 2 B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, Cambridge: UK 2000, p. 535; A. Hastings, A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge 1979, p. 45; World Christianities c1914 – c. 2000, ed. H. McLeod, Cambridge 2006, p. 80 (The Cambridge History of Christianity, vol. 9). �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 247 of Mbeya to the Central African region where Christianity had been established earlier. The Free Church of Scotland, under the leadership of Dr Kerr Cross, was the first mission group of historical churches to arrive and settle in Mbeya region. This church was part of the Livingstonia Mission which operated in Central Africa. Dr Cross bought a place and built a house at an area called Kapugi-Tukuyuin 18883. In the 1890s, when the Helgoland Treaty set a clear boundary between the German and British, the Free Church of Scotland-Presbyterian Church left an area to the Moravian and Lutheran given that the church was operating in Malawi where the area was under the British, and Tanganyika was under the German. The Moravian was another old church missionary which penetrated and worked in Mbeya region. Dr Kerr Cross of the Free Church of Scotland was of great help in finding the settlement areas for the Moravians. Dr Cross suggested to the Moravians to start their permanent centre at Rungwe area4. Dr Cross’ suggestion came after he was told that Moravians were interested in working in the area. The Free Church of Scotland welcomed the Moravians and allowed them to set a mission5. The Moravian missionaries under Theodor Meyer landed in Rungwe on July 7, 1891, and in October 1891 established their first mission station at the bottom of Mount Rungwe (the headquarters of the Moravian Church of Tanzania today) Rungwe Mission. The first missionaries including Theodor Meyer and Theophil Richard arrived at the place we now call Rungwe in Chief Mwakapalila’s territory. Later on, another group of missionaries came to Rungwe including John Kretschmer A.Y. Musomba, The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short History, Nairobi 2005, p. 6. 4 Ibidem. 5 Ibidem. 3 �248 Ashura Jackson Ngoya and Traugott Bachman. At the end of 1894, they inaugurated the first worship building6. In the same vein, the Lutheran Missionaries arrived in Mbeya region on August 21st, 18917, constituting the third historical church to penetrate in Mbeya region. Under the leadership of A. Merensky, they established the first Berlin Lutheran Mission at Wangemanshohe near the Lufilyo River in October 1891. He was accompanied by three young missionaries; Nauhaus, Schumann and Bunk and by two helpers. These ministers were granted land by the chief Mwakabungila. Owing to the heat, the station was moved in 1899 to new Wangemanshohe, now known as Itete. Two more missionaries arrived in 1892, and three others came the following year (Hauer, Schuler and Wolff). Further stations were established at Manow by Reverend Schumann on the 4th June 1892 and Mwakaleli by the Reverend Bunk on the 31st of May 1895. Ikombe on the Lake Shore was founded on the 24th of August, 1893 by the Reverend Hubner and Grieguszies, and in 1910 Matema was built by two missionaries, Dost and Lyike. In August 1915, the missionary Doctor Ochne arrived and established a small medical station at Itumba8. To avoid religious conflicts among missionaries belonging to different denominations, the Moravians established their Christian congregations adjacent to the Berliner Lutherans. These missions demanded land for their faith and production, and people as their followers and labourers. In this case, they agreed upon a boundary between their respective mission fields following the 34 degree9 of 6 Rungwe Mission Archive (RMA), File Moravian General; File Origin and Growth of the UNITASFRARUM; see also A.Y. Musomba, Historia Fupi ya Kanisa la Moravian Kusini Tanzania, Dar es Salaam 1990, p. 11. 7 B. Sundkler & C. Steed, A History of the Church in Africa, op. cit., p. 535. 8 Mbeya Southern Highland Zonal Archive (MSHZA), Part of Vicariate of Tanganyika, 1899–1932. 9 A.Y. Musomba, The Moravian Church..., op. cit., p. 6. �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 249 longitude from the North end of the Lake Nyasa and clear demarcation was Mbaka River. Moravian mission operated in the part of the district to the West of the Mbaka River, a boundary fixed under German administration. The Berlin Lutheran Mission conducted to the East of the Mbaka River. Mbaka River is near Mbambo village from Mount Livingstone, in that place the agreement for expansion was agreed in the whole Tanzania10. Following this division between Moravian and Lutheran, the former expanded mostly in Mbeya and the later in Njombe and Iringa. The historical churches which penetrated later on in Mbeya were given separate areas. For instance, White Fathers – Roman Catholic was given Tukuyu protectorate in the centre of the district11. Others included Pentecostal Holiness Mission and Assemblies of God which operated at Igale-Mbeya district. The Seventh-Day Adventists were given Mwakaleli as the centre of evangelization. Early during the colonial period, the division according to denomination was done to avoid religious conflicts which had torn Europe leading to long wars12. But, after the WWI denominations were somehow free to expand. League of Nations entrusted Tanganyika Territory to the British, they stipulated that there should be freedom of religion everywhere. Mbeya which was formerly closed to the Moravian and Lutheran was now open to different denominations13. These denominations never thought of religious unification for the expansion of Christianity. Their preference to the development relied much on their national interest. Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014. Tanzania National Archive (TNA) File: 25/9/33 Mission General Tukuyu. 12 K.I. Tambila, & J. Sivalon, Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches”, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania, eds. R. Mukandala [et al.], New Delhi 2006,p. 226. 13 MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of Tukuyu, 1932–1947. 10 11 �250 Ashura Jackson Ngoya Missionaries who converted Africans themselves have been regarded and remembered with the great ambiguity. For instance. in turning people, in some areas they involved in land alienation, given African knowledge, supported colonialism and preached Evangel. Such ambiguity laid the ground for later counter-cultural movements by Africans. Hasting reported that in early West African days, one or two missionaries became slave traders. Much more, in South and Central Africa, quietly turned into settlers, large landed proprietors or colonial officials14. In a nation like South Africa, Christian evangelists were intimately involved in the colonial process15. A.J. Njoh added that the missions of colonialism and Christianity in Africa often overlapped and appeared almost indistinguishable16. Thus, missionaries apart from religious activities were involved in other activities for their interest. For example, in Mbeya, early colonial production was firstly introduced by missionaries, for instance, production of coffee17. African Independent Churches in Mbeya Region Three decades since the formation of Christianity in Mbeya, Africans who were converted to Christianity, arouse consciousness against political, economic, social and cultural dissatisfactions through religion. In fact, it was during the British period when the historical churches were challenged by the AICs18. In Mbeya, A. Hastings, The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994, p. 263. J. Camaroff and J. Camarroff, Christianity and Colonialism in South Africa, „American Ethnography”, 13(1986), no. 1, p. 1. 16 A.J. Njoh, Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons for Modern Development Planning, Farnham 2006, pp. 31–32. 17 B. Brock, The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65. 18 T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972, pp.11–12 (The Historical Association of Tanzania, no. 5); Africa under the Colonial Domina14 15 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 251 AICs emerged in the 1920s and continued to develop with time19. Examples of the early AICs in Mbeya region include the Watch Tower under Hanoc Sindano, the African National Church under Paddy Nyasulu and the Last Church of God and His Christ under Ben Ngemela. There was also the Little Flock Church under Sem Mboma20. Those emerged AICs in Mbeya operation were not positively supported. The opposition to AICs ranged from historic churches to the colonial government. Jimmy Nkwamu argued that Africans who were close to AICs leaders started earlier to oppose AICs21. It is important to note that AICs were opposed ever since their formation. AICs were known from South, Central and East Africa that they were against colonialism. Hence, allowing the growth of AICs in Mbeya meant the creation of contradiction with the colonial state and finally decolonisation22. AICs in Mbeya were criticised by the black and whites as being politically motivated, judged as bridges back to paganism, and looked as uneducated and sophisticated as primitive. Hence, some AICs followers especially leaders were removed from positions they held in the colonial government. For example, Paddy Nyasulu, who had been educated and became a leader of the African National Church (ANC), was employed as mission store-keeper tion 1885–1935, ed. A.A. Boahen, Portsmouth 1990, p. 282 (General History of Africa, vol. 7). 19 In this paper, AICs are Christian churches independently established and administered by Africans. AICs broke off from the mission/mainline/historical churches such as Roman Catholic, Moravian, Evangelical Lutheran, Pentecostal and Anglican churches. For this study, historical churches these are Christian churches initiated by Western people in Africa. 20 A. Makunde, Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, op. cit., pp. 13, 93, 107, 122, 129, 136, 144. 21 Jimmy Nkwamu, Interview at Itende, December 7, 2014. 22 TNA File No. 25/8: Rungwe. �252 Ashura Jackson Ngoya later as a government clerk in Malawi and Tukuyu in Tanzania. He was dismissed from his position in 1923. Nyasulu was rejected due to his interest in the African National Church23. The colonial administration acted promptly to the Watch Tower Church which prohibited followers to work for the colonial government. In this process, top leaders of the church were arrested and charged with uttering words with deliberate intent to wound the religious feelings of others and were sentenced to 12 months each24. Moreover, some AICs faced problems to get land for religious activities and were not even allowed to own some books which they thought made people conscious. In the 1930s, the colonial government demanded all the African chiefs to take note of Kolineri Kibonde and Jonah Mwaiteleke who sold books related to religious knowledge. The books such as Deliverance, World Recovery, Prophecy, The Kingdom, Jehovah, Preparation, The end of the World, and Who Shall rule the world were prohibited in Mbeya region25. Thus, the colonial government and historical churches believed that AICs would decline for a short period in Mbeya as it happened on the Malakite Church in Mwanza which emerged in 1924 and collapsed in 1934. Also, in 1953, the Church of Holy Spirit was formed amongst the Haya by the secession from the Evangelical Lutheran Church; in 1962, half of its members had been won back by the Lutheran church. In 1956, the Tanganyika African was formed among the Gogo by secession from the Church Mission Society; a majority of its members were won back to the Anglican Church in the early 1960s. In 1958, there was secession from the Moravian Church amongst the Nyamwezi, Angolwisye Malambugi, Interview at TEKU, September 12, November 20, 2014. See also T.O. Ranger, The African Churches of Tanzania, op. cit. p. 17. 24 Idem, Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in Religion, ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, p. 126. 25 TNA 25/9/13: Tukuyu. 23 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 253 and in 1960, the majority returned to the historical church, and Shambala members of the Usambara-Digo Lutheran Church in early 1960 had been averted26. In Mbeya, AICs survived in the colonial period up to the post-colonial era, and new AIC was emerging year after year. Contrary to other AICs formed in Mbeya, the Watch Tower Church proved a failure. At the end of the colonial period, the church was not considered anti-colonial government but turned as safety-valves of the colonial government. The Watch Tower changed the name to Jehovah Witness, and their church policy was also rectified examples of those policies that were amended. The change of a name happened when they developed a close relationship with Jehovah Witness in America. In the age of independence, these churches refused to salute the flag or consider the politics as anything but the agency of Satan. The church was seen as incompatible with the maintenance of peace, order and good governance. So, the Watch Tower declined, and Jehovah Witness developed27. The leader faced the challenge of mastering the church efficiently. Hanoc Sindano was not groomed into the church like other leaders of AICs; rather he was just a follower of the Watch Tower Bible Society which provided people books and pamphlets in South Africa without a church. From such base, he established the Watch Tower Church where he was not able to balance the relationship with the colonial government, historical churches in Mbeya, and the church was not even registered. But, this church was remembered how it was a threat to the British colonial government. The church refused his people to pay tax and work for the colonial production. T.O. Ranger, Christian Independence in Tanzania, op. cit., p. 124. Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh International African Seminar, University of Ghana, April 1965, ed. C.G. Baëta, Oxford 1968, p. 356. 26 27 �254 Ashura Jackson Ngoya AICs as a Threat to the Mission Churches in the Post-colonial Period In the post-colonial period, AICs in Mbeya had established themselves so firmly that they were no longer mere Protestant movers, but theologically genuine expressed Christian faith in the African perspective or the extension of African traditions on Christian faith. AICs provided theological reflections centred on African religious beliefs, practices, values, morals, songs, sermons, teachings, prayers, sculptures, dances, rituals, and symbols. Some of AICs beliefs were modified compared to the way it happened during the colonial period. For example, AICs which allowed polygamy during colonialism in the postcolonial period changes were implemented. Meshack Njinga reported that in the post-colonial period there were some changes to AICs, they modified their constitution to fit the time. A person with many wives, when joined the church and being baptised, was not allowed to add another wife28. AICs which emerged in the post-colonial period based much on their doctrine, African and Western culture was interwoven. For example, AICs that appeared in the post-colonial period include Last Church of Tanzania under 1968 by Daniel Mwamuya – Airport; The Church of Holy Spirit Anosisye Mwabhungulu 1968 – Ghana-Mbeya, African Church Mission of Tanzania by Festo Mbeyale 1969 – Iyunga; African International Church A. Mwalyambile, 1969 – Kyela; United African Church Yohana Kabuje, 1969 – Mbalizi. The Last Church of Tanzania; Epharaim Sichone, 1973 Vwawa-Mbozi; Uamsho la Roho Mtakatifu Nise Mwasomola; 1978; Simike-Mbeya; Shalom Church of God, Stephano Mwamengo 1979, Isangu-Mbozi29; The Foundation Church of Apostle and Prophets, Gibson Tuya, 1982 – Ilengo Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, November 5, 2014; May 20, 2015, May 21, 2015. 29 Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya. 28 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 255 Mbozi; Church of Gospel International, Timotheo Mwanyengo, 1985 – Uyole and the Tanzania Forward in Faith Church Pfumo Kahwema 1987 – Simike. Others were Gospel Revival Centre, Akimu Mtafya, 1988 – Simike; Tanzania Gospel Church, Alfred Kaputula, 1989 – Ilomba and Restoration Bible Church, Emmanuel Tumwidike, 1992 Esso, African Brotherhood Church, P. Mwamlima, 1994 Mbeya City centre, just to mention few30. Since the formation of the historical churches, economic interest has been among their preferences. Njinga noted that early production of cash crops in Mbeya was firstly introduced in the mission centre31. Early converts were also labourers in the introduced farms around the mission. Many people in the church meant financial gain. Judged regarding labourers and offerings. The emergence of a new denomination in an area where there was a historic church led to disturbance. The disturbance was firstly assessed economically of what the church gained from followers. With the growth of AICs, this affected historical churches automatically. AICs expanded in the region geographically, ethnically and with the number of members, this had a direct impact on the ancient churches. Similarly, AICs had a different technique to gain economically from followers. Members were encouraged to pay for miracles, other means of prayers required things which supporters were forced to buy at the church, and other leaders urged adherents to plant their seed. Hence, AICs remained as a threat to the historical churches given that followers were cycling or turned to AICs32. In Mbeya, AICs ranged from the small to the large AICs. Large AICs threatened historical churches given that these churches were growing compared to the period they emerged and the level of the Ibidem. Meshack E. Njinga, Interview at Tukuyu, op. cit. 32 Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5, 2014; Emmanuel Mwasile interview at Iwambi, September 24, 2014. 30 31 �256 Ashura Jackson Ngoya economy they had. Some leaders of AICs were economically stable compared to those in the historical churches given that the latter had many years of experience. Thus, some of the leaders from ancient churches were following AICs and negatively criticised their existence and operation. The critic was not based on the word of God, but it was on the level of the economy which the leader of AICs had. Thus, the degree of economy of the leaders in AICs also was a threat to historic churches. Why such wealth within a short period of existence33? People who introduced AICs were previously members of the historic churches. They gathered into one group, understood and respected each other. They were aware of strategies which historical churches adopted to maintain followers, to expand and to develop. Then, when individuals from the historical churches introduced AIC, experienced criticism, suspicion, lack of trust, lack of communication, unfriendliness, destruction of family unity all these were done by the historical churches to AICs. Nsaligwa Kimanga narrated that Nise Mwasomola, founder of Kanisa la Uamsho, was a member of Pentecostal Assemblies of God; she was given power by God to deliver the sick and preach. Her service was not accepted in the historical churches, and she chased away. In 1978, she decided to form her church34. Instead of being supported her services turned as a threat to the former church. It was revealed that Mwasomola’s church taped followers who were in need with services she was providing. AICs turned as a threat to historical churches given that some of the leaders of AICs were having unique talents while they were in the former churches. These people were not recognised and some Kolineri Mwampule, Interview at Jacaranda, September 13, 2014. Nsaligwa Kimanga, Interview at Simike, September 13, 2014. Rabi Mwakanani, interview at Sokomatola, September 28, 2014. 33 34 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 257 were seen as stubborn/ too crucial to the church. These people with their unique talents decided to establish their own AIC. These leaders exercised their talents in their next church, instead of being recognised for what they were doing, leaders turned to be a threat to the churches that they worshipped before. For example, the founder of Restoration Bible Church Emmanuel Tumwidike was a member of Anglican Church before forming his church and taped different followers from various historical churches in Mbeya town even from Anglican Church35. Most of those who established AICs were members of mission churches hence automatically they became their competitors. Leaders of AICs were aware of the weakness of the former church. Hence they adopted strategies to survive. While leaders in the historical churches sacrificed time to follow the preaching campaigns of AICs that led a certain amount of biases or antagonism against the AICs36. AICs reflected rebellion against Christianity that had continued with European culture. The mode of worship and other areas of ministry of the historical-related churches were not psychologically and sociologically satisfying to the Africans. With the emergence of AICs, the liturgy was made more African, where African drums, dresses, singing and dancing reflected the African culture. In this sense, the gospel was made relevant and contextualised to the thought patterns of the converts. Juma added this threatened historical churches as their followers were attracted with inclusiveness which was added in Christianity which was not there before. Medrick Mbuba revealed that AICs threatened historical churches because they in AICs traditional and modern were welded37. Interview with Angolwisye Malabugi, op. cit. Juma Jacob, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 37 Medrick Mbuba, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 35 36 �258 Ashura Jackson Ngoya Interpretation of the Bible, the issue of polygamy, taking alcohol, the way of singing in the church, not considering long preparatory period before baptism, just to mention a few, was contrary to the historical churches. The Last Church of God and His Christ and African National Church supported polygamy which was not allowed by the historical churches38. Mary Kategile emphasised that polygamy added members to AICs in Mbeya such as the Last Church of God and His Christ and the African National Church39. The Last Church of Tanzania, which emerged in 1973 by Sichone with registration number SO. 5712, also believed in polygamy40. In 1990, the church had about 850 followers in Tanzania, 215 in Zambia and 120 in Malawi with headquarters in Vwawa-Mbozi41. David Sichone Reverend that Archbishop Samweli Mwabughi was appointed in 2007 up to 2015, then the church had 260,000 followers both in Tanzania, Malawi and Zambia42. The historical churches and AICs were all Christians but had different beliefs which remained as a threat to the survival of historical churches. AICs were seen as an enemy to the historical churches43. The doctrine of polygamy threatened the old church even though they prevented it to the larger extent. The teachings threatened the church given that it was African culture from the beginning, many Pastor Mbao, Interview at Sabasaba, September 15, 2014. See also J. Baur, 2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994, p. 479. 39 Mary Kategile, Interview at TEKU, September 8; September 9; September 11, 2014. 40 Mary Kategile, Interview at TEKU, op. cit. 41 SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania. See also W.H. Turner, The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”, 3(1962), no. 1, pp. 91–92, Intention of AICs was not to expand within their own localities only, but into different areas. 42 David Ephraim Sichone, Interview at Vwawa, November 4, 2014. 43 Interview with Emmanuel Mwasile, op. cit. 38 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 259 people joined the church and accepted only a single wife, but in reality were having many wives44. With the church which gave an opportunity to many wives, this gave room to the development of African culture which was prevented by the historical church. The growth of AICs went parallel to the changes occurred in the society. AIC exemplifies the intimate link between problems and the solutions. For example, economic and social hardship in the 1970s and 1980s fuelled people to AICs. Different informants agreed that people joined AICs when they heard that people’s problems were tackled by the church45. Juliana Mbilinyi reported that early members of the church of Uamsho were Roho Mtakatifu in the 1970s were those whose diseases were cured by Nise Mwasomola, the founder of the Church. AICs in Mbeya gained followers as this experience was shared experience to the traditional religion when an individual had a problem related to diseases a traditional healer was a solution. Traditional African communities were to a large extent health-orientated communities, and in African traditional religions, rituals for healing and protection were the most prominent ones. So, AICs, with a similar function of healing diseases, made people join them. Also, Nathaniel Ndabila proclaimed that the same God who saves the soul heals the body, delivers from evil forces, and provides answers to human needs46. Indeed, sickness was by far the most common reason given by people attending AICs. Moreover, preaching the prosperity gospel, in these churches the pastor occupied a prominent place in the life of the followers, what the pastor was speaking, people were able to listen and follow. This trend expanded through the 1990s after the failure of Structural Adjustment Policies imposed by the Bretton Woods Daudi Sichinga, Interview at Mbeya City Centre, September 12, 2014. Juliana Mbilinyi, Interview at Simike, September 13, 2014. April 20, 2015. 46 Nathaniel Ndabila, Interview at Uyole, September 19, 2014. 44 45 �260 Ashura Jackson Ngoya institutions. People lost confidence in economic mechanisms, social recovery plans and the ability of governments to bail them out, and turned to the AICs for survival. Preaching the gospel of prosperity and miracles dominated, these churches, with their human founders called apostles, prophets or archbishop promised earthly happiness. These churches offered utopian hopes through the gospel of prosperity and miracles. The prosperity gospel found fertile ground in Africa because of the real sufferings facing these Christians burdened who needed immediate relief and thought, could find happiness trusting in anyone making such promises. Healing services, indeed, sickness is by far the most common reason which people give for attending AICs. Testimonies of healing, soundness and miracles are heard from many about their answered prayers. In quite some cases those concerned claim that they first went to the hospitals, and or consulted traditional healers. They then resorted to an AIC when the foreign physicians and herbalists failed them. In several AICs, a special day was set aside for healing purposes. Sometimes, a sick person would be expected to stay in the Church for healing service. David Nicholous put evident that prayer and healing is a significant role in these churches in Mbeya. Some AICs announced that they were curing specific diseases such as HIV which was a serious problem from the 1980s, cancer and diabetes through prayers47. Involvement of AICs on HIV, which was a problem facing different people in Mbeya, was compatible. Mbeya region in Tanzania encompasses two major highways and is adjacent to two international borders. In the late 1980s, HIV epidemic rapidly expanded in the Mbeya region, fuelled by these unique geographic features and exacerbated by a lack of trained health staff, shortage of medicine and a weak health care infrastructure. Interview with David Nicholous, op. cit: see also. Patric Mbao, Interview at Sabasaba, September 15, 2014. 47 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 261 To respond to the rapidly growing HIV epidemic in the region, in 1988 the Tanzania government (through the Mbeya Regional Medical Officer’s Office and the Mbeya Referral Hospital), in collaboration with the German Agency for Technical Cooperation and the University of Munich in Germany, established an intervention programme on HIV/AIDS called the “Mbeya Regional AIDS Control Programme”. The program aimed to fight against the rapidly expanding HIV epidemic in the region. The Programme collaborated with other partners including the US Military HIV Research Program (MHRP) in the late 1990’s and the Tanzanian National Institute for Medical Research (NIMR) under the vigorous and committed leadership of Dr. Leonard Maboko and Prof Michael Hoelscher48. The effort to prevent the spread of HIV somehow proved a failure in Mbeya. Instead of the decline in a number of the people affected by HIV, the toll increased year after year. Mbeya Regional AIDs Control Programme (MRACP) continued the fight against HIV/AIDS since the 1980s. The Regional Medical Officers (RMO) directly supervised the MRACP. MRACP adopted a participatory approach in all of its functions, involving all interested partners and the civil society organisation. But, Mbeya remained among the region where HIV/AIDS toll is high within the nation. Mbeya region is the second hard-hit region in the country after Dar es Salaam as far as AIDs infections are concerned49. Many followers in Mbeya were taped to AICs to get healing services. One of the distinctive features of these churches is the elevated position accorded to women. In spite of the fact that the historical See: http://www.hvtn.org/en/team/international-clinical-trial-sites/MbeyaClinicalResearchSite.html 22/9/2016. 49 F.R. Mbogella, Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam 2002, p. 45. 48 �262 Ashura Jackson Ngoya churches preached the principle of equality of sexes, men usually hold the principal positions of authority. The Archbishops, Reverend Ministers, Pastors, Priests, Choir Leaders and so on are typically all men. AICs, on the other hand, have been exceptional in encouraging women to participate in the ministry of the Church. They provide opportunities for leadership and the exercise of authority for women who usually far outnumber the men who attend these churches. Some of these Churches were and are being established or co-founded by women, for example, Nise Mwasomola in Mbeya. Omoyajowo has an extensive list of such founders in Nigeria. Asare Opoku also observed that there are women first-class prophetesses and deaconesses in the Musama Disco Christo Church in Ghana. Alice Lakwena of Uganda was another woman-founder of a Holy Spirit movement. Other positions of leadership for women, as Barrett showed, include Reverend-Mothers, Lady Leaders, Mothersin-Israel, Superior-Mothers, Praying-Mothers, Lady-Evangelists, women Church Planters and so on50. It may also be added that in these Churches women get more possessed, they are prone to give more testimonies, they are more operative in initiating songs, dancing, jumping and clapping than men. From the preceding, it is not surprising to note that there are usually far more women societies, prayer groups, hospitality associations and welfare unions than men’s in the AICs. Survival strategies adopted by AICs remained a threat to the historical churches. For example, the fight against poverty among church members through economic empowerment was among the strategies taken to survive. It was argued that the church saw poverty as spiritually characterised, meagre family income, powerlessness, physical weariness, isolation and vulnerability. D. Ayegboyin & S.A. Ishola, African Indigenous: A Historical Perspectives, op. cit., p. 30. 50 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 263 They believed that poverty was a social and economic justice which must be addressed by Christian as one of their primary responsibilities51. The church had exerted efforts to organise formal and informal entrepreneurship training among church members. Professional in areas related to business and entrepreneurship was invited by the church leaders to run training on entrepreneurship. From such practice, the church managed to form micro credit scheme among church members52. Enterprising training among church members catered in areas such as bookkeeping, marketing and rules of good business practices. Through this strategy, the church had seen to be emancipating its church members not only through spiritual bareness but also on economic well-being. Even though it was a slow growth, AICs were moving. People were able to construct their church through this strategy53. Some AICs established church departments to develop their church. These include evangelization, economic, health and press and information office54. AICs threatened historical churches in their mode of worship which is typically African. Drumming, clapping and dancing typify the community as different from other Christian denominations of European origin and the basic concept of religion. Thus, when one considers the doctrinal foundations of AICs and their closeness to the socio-cultural background of Africans, one can safely predict that these churches will maintain their leading role, and 51 A. Mpesha, The Role of the Church in Microcredit Financing for Business Development in Tanzania, Grand Rapids 2004, p. 5. 52 Oyi Masambili, interview at Mbeya city centre, September 12, 2014.; David Nicholas, Interview at Simike, September 14, 2014; Interview with Abiud Simkoko, Interview at Simike, September 09, 2014; Medrick Mbuba, Interview at Nzovwe, September 18, 2014. 53 Interview with David Nicholous, op. cit. 54 Dastan Hapelwa, Interview at Veta, September 20, 2014. �264 Ashura Jackson Ngoya AICs were projected to become more familiar because of their offer of assistance to the spiritual problems of people in the complex world of today. It is necessary, however, to ensure that church growth by the membership was accompanied by growth in spiritual power55. Africans naturally enjoy a more expressive form of worship. Consequently, in contrast to the supposedly dull liturgy of the historical churches, the AICs have given a home to a more fascinating and exciting form of worship with singing, clapping, dancing and stamping of the feet. Most of the songs sung are songs in traditional lyrics. Usually, they are evocations and sometimes spontaneous composition accompanied by ringing of bells, drumming and the use of other native musical instruments as well as Western equipment56. Everybody participates in clapping, dancing and singing. Prayer is also spontaneous and everyone is inspired to pray and deliver a message or give testimony. Thus, they practice lively church worship. Dedication to Evangelism and Revival; AICs have an extraordinary zeal and enthusiasm for evangelistic ministry and revivals. They organise and conduct regular crusades, revivals and prayer sessions at several nooks and corners of towns and villages. Most of the AICs leaders were itinerant preachers and evangelists who held revival meetings wherever they went. The practice is very right of Moses Orimolade, Babalola, Ositelu, Samson Oppong, and Simon Kimbangu, to name just a few. One of the usual prophetic utterances in these churches is the urge on the leadership and follower-ship to rise early in the morning, walk around a neighbourhood with the ringing of the bell, while proclaiming the message of the Gospel. https://www: Gospel and Culture from Perspective of African Instituted Churches, 30/7/2017; 4;54pm. 56 Lusekelo Cheyo, Interview at Iwambi, September 21, 2014, November 5, 2014; Kastory Erasto Msigwa, Interview at Tunduma, September 25, 2014. 55 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 265 The individuals concerned must also hold or lead between seven to twenty-day revival meetings in or outside the church or to conduct open-air crusades for a specific number of days. Different AICs were running their activities in the areas not set/designed for religious institutions as churches failed to acquire land legally. Very few succeeded to get the land lease earlier. So, it was not easy for AICs to get a proper area for church construction. AICs leaders ended up buying a house or using their own houses for the service. Many of AICs in Mbeya were located in slum areas such as Simike, Nzovwe, Iyunga, Mama John and Ilomba57. These areas are well populated and hence easy to get followers, while most historical churches were located in the designated religious areas58. Cheyo acknowledged teachings of the word of God in AICs to its followers. Instruction of the word of God was the clear foundation of the church’s existence; it enabled AICs to cross over all storms for the decades of its existence. They taught realities to their followers according to the Bible and relevant to the society, especially which touches people at the time59. In prioritising Bible teaching, the church had several scriptures teaching a session in the church as well as at home of the followers60. Teaching attracted church members and non-church members thus making the church permanently fill its people’s hearts and hence its survival. Different from the historical churches, some Africans had the culture of going to the church without the Bible just listening when leaders were reading. The practice was contrary to AICs people who were having the Bible and leaders sometimes pointed anyone to read the word of God. The new method meant that the sheep will alFrank E.P. Mwaitebele, interview at Tunduma, September 25, 2014. Ibidem. 59 Interview with Lusekelo Cheyo, op. cit. 60 Nathaniel Ndabila, interview at Uyole, September 19, 2014. 57 58 �266 Ashura Jackson Ngoya ways stray to where they might find good pasture, and they were getting it in AICs61. The historical churches in Mbeya had been affected by AICs. Christopher Mwanisongole noted that AICs had something to teach the historical churches and vice versa62. Since the formation of AICs, even though it remained small in comparison to the historical churches, AIC has continued to be the main threat to the historical churches. AICs Gospel was rooted in African style compared to historical churches. Nicholous supported that one of the AICs most precious assets was its experience of being rooted in African cultures. Leaders who formed AICs wanted Christians to fit African culture. Even though the result was not the same, it was the matter of challenge63. Also, even though AICs are complained negatively by the historical churches, still different modification in these churches was due to the services provided by AICs to the followers. As a result, in Mbeya, some people are getting services to both churches. Thus, they are dual worshipers; as a result, it was difficult to assess definite expansion of these churches. Followers were cycling members both in historical churches and AICs. Through AICs in Mbeya, the historical churches had adopted different things done in the AICs which were not standard to their denominations, mainly Protestant denominations. AICs practised well things like praising and worshipping, prayers, services like healing, and counselling. Without adopting these, AICs will remain a threat to the historical churches64. The his61 J.A. Gyadu, United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1, pp. 16–17. 62 Christopher Mwanisongole, Interview at Nzovwe, November 10, 2014. 63 Interview with David Nicholous, op. cit. 64 Interview with K. Mwaisumo, op. cit. Interview with Emmanuel Mwasile, op. cit. �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 267 torical churches leaders should also learn from AICs that even Africans were able to stand on their own and develop their church without asking support from outside65. Leonard Maboko, one of the leaders of the historical church, showed the desire on that “we feel that we must be in touch with independent churches to understand the influence and practice of self-reliance”66. Ositelu adds that most of their practices have been adopted by the so-called the historical churches and the American style new generation churches67. Maboko added that as long as the AICs speak the language which the ordinary person on the street, the masons, carpenters and illiterates understand, they will survive. As long as they continue to fulfil the claims that they were able to help those who faced unique difficulties in life, they will thrive. Provided they heal sicknesses, serve as a haven of rest to those in distress, and give relief to those with psychosomatic troubles, they will continue to survive in the face of all odds which were likely to befall them68. Conclusion AICs will remain a threat to the historical churches if they fail to recognise the meaning of Christianity and how Christianity had been expanding. It is true that in Mbeya Christianity is growing through AICs. By the 1960s, the religious picture in Mbeya region was somehow clear. The 1967 census shows that Interview with Abiud Simkoko, op. cit. Interview with Leonard Maboko, op. cit. 67 R.O.O. Ositelu, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches, Hamburg 2002, p. 38. 68 Interview with Leonard Maboko, op. cit. 65 66 �268 Ashura Jackson Ngoya Mbeya had about 43% Christians, 2% Muslims, 53% African Religion, and 2% others69. Ndaluka argues that there were over 90 churches in Zanzibar and there were over 300 denominations in Mbeya Regions in the 1990s. The new denominations seem to compete with the historical ones70. In 2016, Mbeya was mentioned as the second region having many denominations in Africa and the first being Lagos in Nigeria71. In the information declared by district commissioner Paul Ntinika, Mbeya had about 450 denominations. David Mwashilindi added that many churches were not a problem given that order was followed72. If at the beginning there were only two denominations with their doctrine and target, so it is clear that with AICs which are more than hundred denominations in Mbeya, the former churches were not happy with it. Also, Christian Council of Tanzania (CCT) and Pentecostal Council Tanzania (PCT), religious organisations in Mbeya, do not accept AICs. Historical churches and AICs all are Christians but they preferred division. REFERENCES Africa under the Colonial Domination 1885–1935, ed. A.A. Boahen, Portsmouth 1990 (General History of Africa, vol. 7). Ayegboyin D. & Ishola S., African Indigenous: A Historical Perspectives, Houston 1997. Baur J., 2000 Years of Christianity Africa: An African History, Nairobi 1994. URT, 1967 Population Census, vol. 3. T.J. Ndaluka, Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity, the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam 2015, p. 49. 71 See: http/www.mpekuzihuru.com/2016/11/jiji-la-Mbeya-ni-la-pili-kwawingi-wa.html: 29 November, 2016. 72 Ibidem. 69 70 �AFRICAN INDEPENDENT CHURCHES AS A THREAT... 269 Brock B., The Nyiha of Mbozi, „Tanzania Notes and Records”, 1966, no. 65. Camaroff J. and Camarroff J., Christianity and Colonialism in South Africa, „American Ethnography”, 13(1986), no. 1, pp. 1–22. Christianity in Tropical Africa: Studies Presented and Discussed at the Seventh International African Seminar, University of Ghana, April 1965, ed. C.G. Baëta, Oxford 1968. Gyadu J., United over Meals Divided at the Lord’s Table: Christianity and the Unity of the Church in Africa, „Transformation”, 27(2010), no. 1, pp. 16–27. Hastings A., A History of African Christianity 1950–1975, Cambridge 1979. Hastings A., The Church in Africa 1450–1950, Oxford 1994. Makunde A., Yafahamu Makanisa Yaliyoko Tanzania, Ndanda 1997. Mbeya District Office, October 2014: List of Churches in Mbeya. Mbogella F., Factors Associated with the Spread of HIV/AIDS among the Female Youth in Tanzania: A case of Mbeya Municipality, M.A Dissertation (Unpublished), University of Dar es Salaam, 2002, Mpesha A., The Role of the Church in Microcredit Financing for Business Development in Tanzania, Grand Rapids 2004. MSHZA, History of Diocese of Mbeya, Part III: Apostolic Prefecture of Tukuyu,1932–1947. MSHZA, Part of Vicariate of Tanganyika, 1899–1932. Musomba A.Y., Historia Fupi ya Kanisa la Moravian Kusini Tanzania, Dar es Salaam 1990. Musomba A., The Moravian Church in Tanzania Southern Province: A Short History, Nairobi 2005. Ndaluka T., Social Cohesion and Religious Intolerance in Tanzania, in: The Political Economy of Change in Tanzania: Contestations Over Identity, the Constitution and Resources, ed. R.S. Mukandala, Dar es Salaam 2015, pp. 35–54. �270 Ashura Jackson Ngoya Njoh A., Tradition, Culture and Development in Africa: Historical Lessons for Modern Development Planning, Farnham 2006. Ositelu R.O.O, African Instituted Churches: Diversities, Growth, Gifts, Spirituality and Ecumenical Understanding of African Initiated Churches, Hamburg 2002. Ranger T.O., Christian Independence in Tanzania, in: African Initiatives in Religion, ed. D.B. Barrett, Nairobi 1971, pp. 122–145. Ranger T.O., The African Churches of Tanzania, Dar es Salaam 1972 (The Historical Association of Tanzania, no. 5). RMA, File Moravian General; File Origin and Growth of the UNITASFRARUM; SHMZA, File, M.60.15: The Last Church of Tanzania. Sundkler B. & Steed C., A History of the Church in Africa, Cambridge: UK 2000. Tambila K.I. & Sivalon J., Intra-denominational Conflict in Tanzania Christian Churches, in: Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania, eds. R. Mukandala [et al.] New Delhi 2006. TNA File No. 25/8: Rungwe. TNA File: 25/9/33 Mission General Tukuyu. Turner W., The Church of the Lord: the Expansion of a Nigerian Independent Church in Sierra Leone and Ghana, „Journal of African History”, 3(1962), no. 1, pp. 91–110. URT, 1967 Population Census, vol. 3. World Christianities c.1914 – c.2000, ed. H. McLeod, Cambridge 2006 (The Cambridge History of Christianity, vol. 9). �Chapter 9. MUSSA KASSIMU FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL RELIGIOUS RITUALS Influences and Absorption of African traditionalists’ Mind in the Third Millennium ABSTRACT Whether one’s religion is more or less worth is an attitude of mind. From the 19th century to date, foreign religions have profound effects on African beliefs. Foreign religions surpassed traditional African religions in the way African perceive them better at the expense of theirs. Wanyamwezi practices have been influenced in terms of identity, worship, religious ceremony, gratitude to Supreme Being and other institutions of religion; which are more based on foreign religions. The work deals with Wanyamwezi, a community of Central-Western Tanzania, which has been in contact with Arabs as porters and their areas stationed by European missionaries all of which acted as levers for foreign religions spread. This work, therefore, has shown some important traditional ritual practices strongly valued by Wanyamwezi before the influence of foreign religions and how the latter resulted into identity crisis, which if left unchecked may result into chaos accompanied by strives as it has been experienced at Buselesele and Zanzibar in Tanzania, as well as in the Central African Republic only few to mention. It is not conflict-based but impact-based paper in which there is an identity crisis accompanied by blustering of who are right in the eyes of God as an ideological weapon in winning more supports and gaining many followers. Islam and Christianity have MUSSA KASSIMU – Assistant Lecturer, Department of History, Political Science and Development Studies, Mkwawa University College of Education. �272 Mussa Kassimu numerous numbers of faith adherents, among them are Wanyamwezi with few not convinced by either of the sides. Data were collected from Tabora Municipality and former Urambo District (Kaliua and Urambo) through interview, questionnaire, focus group discussion and observation. The target was not to find the number of followers of each religion but to find out how the Nyamwezi as a case were absorbed by foreigners religiously. Understanding African traditional beliefs and merging with what religion is, one will be in a good position to understand the current role of African religions. Key words: religions, tradition, rituals. Introduction A human being is a social being who, from the first time of his existence, began a social life, lived and organized themselves in groups that later developed into the early societies. They engaged in different economic activities including agriculture during stone ages, and developed a system of beliefs to solve some complicated issues1. Africans had a sense of religion millions of year ago, from the time Africans were attempting to manipulate the unseen world that controls natural object and phenomena by means of magic2. Drought and little harvests are some of the issues that forced man to have such kind of belief. Shillington3 explains that with ‘Homo erectus’ of the ‘acheulian’ period men have had some form of ritual or early religion with the beginnings of the deliberate burial of the dead. Men probably sought remedies for evil in inherited beliefs and institutions. They consulted the diviners, made offerings for ancestral spirits, countered witches and employed medicines4. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, New York 1979. J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969. 3 K. Shilligton, History of African Revised, New York 2005. 4 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. 1 2 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 273 For that sense, people had a belief in supernatural power and as a result they created imaginary Supreme Beings referred to as gods in their daily activities. The Supreme Beings are the origin and sustenance of all things5. The essence of religious practices is the struggle of human kind to control the unseen events. Religion became an institutional aspect of societies, which was the result of men’s struggle to control and understand the material world as Rodney6 asserts that religion was an aspect of the superstructure of a Society, deriving ultimately from the degree of control and understanding of the material world. Therefore, religion is very important among other institutions of society which maintains the bond between and among members and assures continuation as well as its existence. However, societies have been interacting overtime from the ancient period to the present. Such interactions resulted into social influences in not only religious aspects but also other structures of society7. ‘In God we trust’, is being used by most of Americans. The saying had its origin in African theological doctrine developed during the height of the infamous slave trade to reinforce the slaves8. When two societies of different sorts come into prolonged and effective contact, the rate and character of change taking place in both is seriously affected to the extent that entirely new patterns are created, and the weaker of the two societies is bound to be affected9. Most of African traditional religions were perceived weak in the Foreigners’ eyes, including that of the Nyamwezi; hence, were absorbed. Rodney10 stated that African ancestral religions J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 29. W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972. 7 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit. 8 D.A. Mungazi, The Mind of Black African, Westport 1996. 9 W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. 10 Ibidem. 5 6 �274 Mussa Kassimu were no better or worse than other religions as such. It implies that whatever happened in other world religions also could happen in African traditional religions. African societies were open-ended allowing integration of other new culture11. Therefore, African societies provided room for the new culture, religion as part of that culture. It evidently proves that African religions provided chance for the imported foreign religious aspects. T. Shibangu and colleague12 stated that African society is not the ancient Society but a Society with Euro-Christian and Islamic influences. Therefore, much of what was practised was influenced by Christianity and Islam. Accepting either of the two influential religions meant innovation in the existing culture. Africans, by the time outsiders came with what they called religious civilization, were recognizing and praising their own gods. Rodney13 disclosed that: “As are well known, traditional African religious practices exist in a variety, and it should also be remembered that both Islam and Christianity found homes on the African continent almost from their very inception. The features of the traditional African religions help to set African cultures apart from those in other continents”. Evidence shows that African religions have existed from ancient Africa, during the stone-age dominated by Homo erectus. Although Africans of a certain geographical area practiced cultures which slightly differed from that of others, they shared some common characteristics such as sacrifice to the ancestral spirits, the sacral role of the chief as a cult-personnel as well as tribal festival dur11 A.A. Mazrui, Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest, in: Africa in World Politics; The African State System in Flux, eds. J.W. Harbeson and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135. 12 T. Shibangu, Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007. 13 W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 275 ing tribal and personal crises as well as healing exercise in society. Rodney14 asserted that religion pervaded African life in the period before the coming of whites, just as it pervaded life in other prefeudal societies. Therefore, Africans had established their own belief system by the time foreigners landed on the continent. The nineteenth-twentieth century was the period of the considerable Arab and European influences on the African ways of life as the two were competing to de-Africanize the continent. Nineteenth century was the period of Europeans coming into Africa as Ranger explained that the 1870s – 1890s were the time of great flowering of European invented tradition. Europeans were rushing into Africa. Therefore, nineteenth century seems to be the time of competition between Asians and Europeans, respectively. Iliffe15 stated that missionaries in East Africa were competing with an expanding Islam as well as competing with each other. Kimambo16 (1969) reported that nineteenth century was the period of Tanzanian history which had been much oversimplified. For it was easy either to work in the nineteenth century as the period of change and the pre-1800 period as one during which many Tanzanian societies were static, or to recognize changes and, perhaps ‘improvements’ in both social and political organization, but consider that changes to be initiated by some ‘superior’ groups of people with a special kind of ‘know-how,’ while the stimulus to many of the changes which took place in that period could be traced to the arrival of new groups of people into regions already inhabited. The word ‘inhabited’ here may refer also to cultural achievements including development of religion. Neither Europeans nor Arabs only can be condemned for the changes on Ibidem. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. 16 I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969. 14 15 �276 Mussa Kassimu Africans, but one can have a look over these influences from the multi-dimensions as Kimambo17 asserts that: “There was no single group responsible for transmitting the ideas of change and ‘improvements’ to all parts of Tanzania. Secondly, even when ideas defused from one area to another, local initiatives transformed these ideas and adopted them to the needs of that particular society”. Their influences resulted from Africans’ interaction with external world like what was happening to the rest of the world such as in China and Roman. Rodney18 noted that, “By the end of feudalism, Europeans began to narrow the area of human life in which religion and the church played a part”. Talking about Europeans and Christianity is the narration of inseparable aspects. Iliffe19 states that, “Three innovations in indigenous religions appear to have taken place in German times. One was the continued vulgarization of religious activities hitherto to specialists, much as kubandwa had been vulgarized into ‘buswezi’ in Unyamwezi”. Therefore, Christianity exerted its influence on popular cult. Methodology Approach and Research Design The study on the Foreign Religious Influence upon Wanyamwezi Traditional Rituals was organised qualitatively as an approach which includes designs, techniques and measures that do not produce discrete numerical data, and in which data are often in form of words rather than numbers, and these words are grouped into categories as it was done by the researcher20. Case study was Ibidem, p. 18. W. Rodney, How Europe Underdeveloped Africa, op. cit. 19 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 206. 20 O.M. Mugenda and A.G. Mugenda, Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999. 17 18 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 277 employed to find an in-depth, real time or retrospective analysis of case21 (Edmond and colleague, 2013). Therefore, case study was admitted purposefully to find in-depth and retrospective influence of the monotheistic religions, Christianity and Islam upon Wanyamwezi traditional religious rituals. Study area The study was carried at former Urambo District (Urambo and Kaliua) and Tabora Municipality (Unyanyembe) in Tabora, Tanzania (shown in figure 1) and Tabora Municipal (shown in figure 2) and former Urambo District (current Urambo and Kaliua). The region is populated by different groups including the Wanyamwezi: the dominant group, their cousin Basukuma. Significant minorities include: Waha, Wanyiramba in Igunga, Wafipa, Wachaga, and refugees from Burundi that have added varieties to that region ethnic’s make up22. The two areas (Tabora municipality and former Urambo district) have a total population of approximately four hundred thousand out of population of two million and three hundred thousand of the whole Tabora region: However, the researcher did not manage to get the number of Wanyamwezi23. Tabora municipal has twenty five wards out of which six were visited namely: Kanyenye, Gongoni, Chemchem, Kitete, Ng,ambo and Itetemia (Figure 2). Urambo has sixteen wards out of which four were reached and worked upon; Itundu, Imalamakoye, Kapilula and Urambo (Figure 3). However, the researcher also visited Ushokola ward of the new Kaliua District which was part of former Urambo because he intended to carry out the study in former Urambo district and Tabora Municipal. W.A. Edmonds, and T.D. Kennedy, An Applied Reference Guide to Research. Designs;Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New Delhi 2013. 22 The President’s Office, Planning and Privatisation, January, 2005, p. 208. 23 Population and Housing Census, vol. 2, 2012. 21 �278 Mussa Kassimu Figure 1. Map of Tanzania showing Tabora Region Source: Tanzania National Bureau of Statistics (2012). �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... Figure 2. A map showing Tabora municipality Source: Tabora Municipal Administrative office. 279 �280 Mussa Kassimu Figure 3. A map showing former Urambo District (current Kaliua and Urambo) Source: Urambo district administrative office. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 281 Sample size, sampling procedures and data analysis The study involved twenty five Nyamwezi adult people aged fifty to sixty years and twelve elders of sixty one years old and above, with knowledge of the traditional religious rituals who were the key-informants. These were obtained through snowball sampling; eighteen religious officials, nine Muslim leaders, such as sheikhs and maalim, as well as nine Christian religious leaders including pastors, nuns and clergymen, religious leaders who would analyse the principles to which the converts should adhere to in order to become a true Christian or Muslim all of whom were purposively sampled. Four traditional healers were consulted as traditional ritual experts and two grandchildren of Nyamwezi chiefs, Mirambo and Fundikira who were also purposively selected Grandchildren would somehow disclose the sacred rituals practised by their grandparents as according to most African tradition grandchildren are given names and other ritual inheritance. Schonenbeger24 supports that, “In giving a name to a child, Wanyamwezi parents remember their own parents in gratitude and reverence by calling their children by the names of their own parents and of brothers and sisters of their own parents”. Names were given sequentially with the responsibilities vested to the grandparents. Generally, the study involved a total of sixty one respondents. The researcher employed purposive sampling technique to get religious leaders and chiefs’ grandchildren by virtue of their position. The selected cases were judged as the most appropriate ones for this study. Religious leaders would provide the principle to which the new converts should adhere. The report contains data from both primary sources and secondary sources through interview, Focus group discussion, QuestionP. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995), Heft. 1–3, pp. 109–132. 24 �282 Mussa Kassimu naire and Documentary Review; therefore, the project preserved its validity due to the use of multiple data collection methods involved in the study in relation to the objectives. The stability of this study is based on the assumption that consistent results would be provided if investigation were repeated in the same context. Data have been analysed qualitatively. Findings Wanyamwezi traditional religious ritual practices Prior to foreign influences, there were varieties of Nyamwezi traditional religious rituals, according to the interviews held in 2014 in the areas under the study, one of the respondent explained ritual practice as ‘Kwisenga’ which means the prayer and any other related activities. Varieties of these ritual practices according to the respondents were determined by event in advance. These include: deaths of a family or community member, installation of chiefs to the office, preventive rituals against the occurrence of natural disasters, misunderstandings between or among family members, and that aimed at seeking blessing before a person left from his, her or their home for seeking better life were among the determinants. Kendall25 supports that religious beliefs are linked to practices that bind people together and to rites of passage such as birth, marriage and death. These events are associated with religious rituals. The following are varieties of religious rituals identified during data collection. 1. Religious rituals pracitsed in mourning days of death of members of the community. This was regarded as part of community rites; therefore, religious ritual practices would be held and were of two types. Those 25 D.E. Kendall, Sociology in Our Times, Ware 2000. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 283 practised following deaths of chiefs and other respected, and that was held after the commoner’s death. At the interview, the member of the Nyamwezi community said: “During the burial ceremony of the chief, the elder people would organize the special prayer. We believed that a dead chief would become the ancestral spirit who would keep on helping us whenever we neededa help. A chief’s body had to be well chiefly dressed”. Burial of such kind revealed respect to the chief. It also signified the status of the chief in religious affairs. Iliffe26 explains, “Most commonly ancestors’ propitiation was extended to make a chief’s ancestors influential over the welfare of the territory they ruled. Regular sacrifices might be made at their graves, or they might be propitiated in communal misfortune”. Shillington27 in supporting this explains that African political and religious authority was generally very closely allied. Even in the smallest-scale society the chief was usually the guardian of religious shrines or protector of the ancestral spirits. Therefore, in respect to the chief, a special religious ritual practice following his death was necessary. Chiefs in almost all African ethnic groups had special respect. For example, Shillington28 stated that Mansa’s central religious role within the empire was crucial to people’s survival and he was thus treated with exaggerated respect. The Nyamwezi chiefs were honoured for the virtue of their status in the community; therefore, what was practised for them had no or slight difference from the other African community, whether of the Western, Southern, Eastern or Central Africa. Another type of traditional religious ritual practice in honour to death was that practised during the death of a common person. The J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. K. Shilligton, History of African Revised, op. cit. 28 Ibidem, p. 94. 26 27 �284 Mussa Kassimu prayer would be carried out during the mourning days, differently from that in honour of the chief ‘mtemi’ or sub-chief ‘mwanangwa’. One of the interviewees said: “The commoners’ burial ceremonies were respected, but were never held like those of chiefs’. Commoners were buried alone followed by normal ritual practices. People also could stay at the funeral in the days of mourning. If he or she was an elder person, the elders would carry the corpse and were responsible for sacred requirement during burial ceremonies”. However, among the commoners, also the organisation of burial ceremonies differed from one another. The interviewee proceeded and the response was, “If any of the two twins died, he or she had to be buried while covered with the barks of trees, in lower land area or near the well or dams”. When the interviewee was asked if there was any gender consideration to these burial ceremonies she replied that gender could play part only for the twins. The male twin could only be buried by males and if it was a female, only females; in black clothes with soaked flour smeared on their foreheads, were responsible to bury her but all people attended the funeral. 2. There were also religious practices held during the installation of a new chief to the reign A chief having both political and religious authority was given respect during the ceremony. He was regarded as new to maintain good relationship among his subjects and between the communities and the sacred. One of the interviewees said that the installed chief was showered with water from the soaked leaves of tree called ‘Mvuta mvula’ meaning rain attractor”. Rain was valued so much as a source of life. Whichever worth thing was regarded as brought by rainfall. Therefore, washing him to attract rain was not only to attract rainfall but also attracting anything good for the betterment of the society. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 285 Most of ritual practices involved the use of traditional medicine made of different types of trees and dead animals. The interview held at Chemchem in Tabora disclosed what was really done when the authority was entrusted to the chief. Another interviewee said their elders had the authority to declare the new chief and they told him that he was washed with ‘Mvuta Mvula’ purposively to attract good things to their community and throw away bad omen for the prosperity of the Nyamwezi society. Then, traditional prayer would be held for wishing success to the chief and the whole society throughout the period overseen by the installed chief. There were also medicines used by chiefs such as ‘mzimilwa’ to end conflict between the chief and his enemies. Another medical tree was ‘mtwaligana’ used to make him popular to the people. ‘Mkungamila’ also was used, while soaked in water, to call people from different world directions. It was spread towards West, East, South and North while articulating some words. All medicines used depended on the ritual practices, that is why certain words would be spoken to show intension for the practice. The interview held at Gongoni in Tabora, one of the grandsons of chief Mirambo said that ‘mkungamilwa’, ‘Mvuta Mvula’ and ‘mzimilwa’ were important materials that could not be let finish out”. That means, it would be better to let other things finish out than those medicines. Therefore, the role of a chief was associated with traditional medicine as part of their religious practice. The chiefs were considered the ritual experts as well as the only people who could communicate with the ancestral spirits. Most of the things which were done for the respect of any African chief were not different from other African leaders of prior to innovation. As African traditions had no much difference from one another as Kimambo29 supports, “Generally speaking the ‘ntemi’ was no 29 I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22. �286 Mussa Kassimu different from the king or chief of west lake region. He had to possess certain sacred symbols; he had to lead in certain rituals, above all, his own well-being was identified”. Shillington30 supported that the village head or chief; the ‘Mansa’ in Malinke was the person most directly linked with the spirit of the land upon whom continued and depended the production of their crops. The Mansa, as a guardian of the ancestors, was thus both religious and secular leader of his people. 3. There were also religious rituals practised for ending misunderstandings and conflicts among community or family members. It is normal for people living together, sometimes, to have conflicts, misunderstanding and even quarrels for different reasons. For Wanyamwezi, prolonged misunderstandings among family members were considered as the curse from God; therefore, immediate attention was required. Special religious ritual practices would be held for ending such problem. The interviewee at Ushokola explained that if any kind of prolonged misunderstanding or conflict arose, the family elders would make an urgent call, gathering all available members in the locality. During the occasion a fire was lit. Words signifying to stop the conflict would be spoken to beg God, then fire had to be extinguished showing the ending of such conflict. 4. Other rituals aimed to protect the family or community against epidemic diseases. Smallpox (ndui) was among those diseases. In protecting such kind of diseases, the interviewee at Itundu said, they were ordered to extinguish fire in their households on the day prior to occasion against ‘ndui’ and were required to take fire only from the chief’s 30 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 287 residence that could be spread to all other households. Extinguishing fires in other people’s settlement signified stopping the spread of disease. Taking fire from the chief’s house was regarded as taking new fire free from such kind of disaster which was believed to heal people. That fire was regarded to be strong enough to fight the disease because it was from the guardian of religious shrine. 5. There were religious practices done for the purpose of seeking blessing from traditional god ‘Likubhe Linyagasa’. According to the interview held, the respondent elucidated that religious ritual practice would be carried and headed by the family elder, grandfather or father assisted by mother or grandmother within the household. The prayer aimed at achieving blessing from the ancestral spirit for the prosperity of clans’ or individuals’ goals. When he was asked if someone left without any ritual practice he replied that one would hardly succeed and he or she would be likely to get bad omen. For that sense, religious ritual practice was inevitable. The same was done for the person who was almost to marriage, and those who wanted to leave for trade. One of the discussion through focus group revealed that ritual practices would enable the married people to have good life, healthier children and be free from any magic trick or illusion. The prayer would lead them in good luck. Hence, for economic gain and the betterment of social affairs, ritual practice would be the best. 6. Religious rituals to avoid natural disasters such as flood, drought and others In regard to the occurrences of the natural disasters such as famine, draught and floods there were religious ritual practices as a means of protecting the community against them. For example, for the heavy rainfall accompanied with thunderstorms, one of the �288 Mussa Kassimu interviewees explained about special prayer that had to be held under twins’ supervision. Twins had to stand at the door while holding a winnowing basket ‘ungo’ containing maize flour. They had to beg for stopping the rainfall, and their prayer would soon end the rainfall. The prayers for the other disaster were also carried in accordance to the formality. The respondent added that draught was normally considered to be a result of people being against the norms so maybe god was annoyed; therefore, it was a curse from God (limurungu). Begging for forgiveness required elders to make an assembly on hills and sometimes to the specified area called ‘kwa itambalale’. Women were participating in accordance with norms of the society as it was explained by one of nyamwezi elders at Kitete that only women who were not in menstrual circle participated in the prayer. She added that the prayer involved sacrificing animals such as goats, sheep and cows with black colour. Shillington31 supports that: “Nyamwezi held Europeans responsible for drought, while Sukuma conservatives blamed religious innovation: ‘we see clouds but they move away. God hides the water lets us die...what our crime, oh God? Men arrived who taught us lies, not to make the right sacrifices”. 7. There are traditional religious rituals practiced in gratitude to God due to normal delivery of Children. Schonenbeger32 presents the feeling of Wanyamwezi on getting children and expressed that Wanyamwezi are fond of children and see children as the most marvelous gift of the creator. Therefore, they had to thank god ‘Likubhe Linyangasa’ in gratitude for the safe birth. It was explained by respondent that a pregnant woman always would pray for good health and normal delivery because only ‘liimulungu’ is the one that determines mother and child’s 31 32 Ibidem, p. 342. P. Schonenbeger, Nyamwezi Names of Persons, op. cit., p. 109. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 289 health. Parrinder33 supported that when a woman announced to husband or mother that she was pregnant, there was rejoicing and precautions were taken to ensure normal gestation and delivery. A sacrifice of thanks was made to the supreme God, or the family gods’representatives or ancestors who were naturally relevant in the reproduction of their family and provision of a channel of rebirth. Prayers were made for the health of the mother and her baby. Organization of traditional religious practices Traditional religious rituals were organized in two levels. The lowest level was that of the family where religious rituals could be carried for the betterment of the family. Whether for happiness or sadness, the event brought members of the family together to hold traditional religious rituals. One of the interviewees said they used to congregate at their elder’s house when they wanted to thank their God, ‘Likubhe linyangasa’ for success or asking for forgiveness when things were going so badly. Eruption of diseases, misunderstandings among the family members, poor agricultural harvests and bad omen in the day to day activities were among the issues requiring ritual practice to be held upon”. The highest traditional religious organizational practice was of the community level. The chief, mtemi, or sub-chief, mwanangwa, was the ritual supervisor. It was coordinated in response to the problems directly affecting the whole community. The respondent interviewed at Mwinyi reported that drums were beaten to call people from different places. Then, it was announced the day and time when the gathering would be held, although time was not distinct as time was determined by the direction of the sun and crow of the cock among other signs. The matter would either be for political reasons, like the installation of a new chief, social rea33 E.G. Parrinder, African Traditional Religion, London 1974. �290 Mussa Kassimu sons like solving the problem existing in the society”. There were special areas arranged by either a chief with his council of elders at community level or by the head of the family at family level. 1. Requirements during religious ritual practices. The organization of religious practices required preparation. This includes clothing and other things in extra (clobber) as well as sacrifice. 2. Clobbers and sacrifices. There was special clothing alongside with other materials in accordance with the specified occasion. the clobbers usually were the permanently prepared things that could be used in more than one occasion, provided that they were appropriate and kept well to maintain natural appearance. According to the interview held at Itundu, the respondent elucidated that the ritual supervisor had to be in clothes made of barks of trees with a goat’s tail on hand. Beads made of either pumpkin seeds, or other identified materials would be worn on arms. Leather belt tightened on waist and a special hat with ostrich feathers on the head. A chief, due to his status, used to be in a special clobber different from that of other people. For the other people as respondent said, men would be in black, red or white clothes styled in man’s open-sided cloak (rubega) with beads on their heads and arms. Women also had to be in black, red or white clothes but worn tightened above their breast. They wore beads around their heads, arms, waists, and slightly above their ankles. Black and red were worn during the mourning occasion; the white clothes were worn during the happiness. All other participants had to be in a uniform-like clothes which depended upon the occasion on the spot. It was hard to find people in different dress during religious occasion because it was a custom. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 291 However big the occasion was, it would be nothing without sacrifice to the ancestral spirit. The sacrifice included animals with specific colours and type, grain food and traditional beer. People had to prepare a black Billy-goat ‘beberu’ or a bull to be slaughtered during the occasion. Then, after the chief or head of the family would lead the crowd’s prayer by telling the ancestral spirits the reason for gathering at that place. The sacrifice was part and parcel of traditional religious practices. People had to sacrifice to their ancestral spirits showing a real concern. Influences by the foreign religions Religion is a belief intrinsically arisen which results into observable actions in an effort to either satisfying a person or being part of self-identity. Religious practices require identified areas on which the practice is held under respective leaders, time framework for religious activities and respective clothing. All these affected traditional religion of Wanyamwezi. 1. Seeking new identity The traditional Supreme Being known as “Likubhe Linyanyasa” was replaced by either Christian God or Muslim Allah. One is not considered as a true Muslim or true Christian unless admits in his mind the concept of Almighty God or Allah with other religious principles. One religious leader of Moravian sect annotated that it was an obligation for one to be a true Christian to accept that God is one. To believe in the Jesus Christ as a savior and his death was for the sins committed by human beings. The Holly Bible, new testament the gospel (John 1:26–29) 34 states that “The next day he saw Jesus coming toward him, and told them to behold, the The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version, New York 2008. 34 �292 Mussa Kassimu Lamb of God, who takes away the sin of World,” It is supported by the Holly Bible, the first letter of John1 (5:10)” he who believes in the son of God has the testimony in himself. He who does not believe God has made him a liar, because he has not believed in the testimony that God has born to his son”. The response from ustadh, a teacher of among Islamic school, in Urambo district told the researcher that one is obliged to adhere to the five Islamic principles if needs to be truly Muslim. This was supported by Johnson who explains the five Islamic pillars35 that: “The five pillars, primary duties, of the Islam: are witness; confessing the oneness of God and Mohammad, his prophet; prayer to be performed five times a day; alms giving to the poor and the mosque; fastening during daylight hours in the month of Ramadan; and pilgrimage to Mecca at least once in the Moslem’s lifetime”. Iliffe36 noted that the third religious innovation was reformulation of beliefs perhaps by emphasizing Gods intervention in human affairs as against the activities of subordinate spirits, for subordinated spirits were less relevant than God to the larger World. He added that in Unyamwezi, the missionaries’ identification of Katavi with Satan may have aided the growth of his cult. It is also through the invention of these new religions, the traditional prophets were replaced by Christian and Muslim prophets, Jesus Christ and Prophet Muhammad, respectively. Illife presented that indigenous religious resources could help men to comprehend their new situation but that work was believed to be truly done by the foreign religious prophets. Iliffe explained about the prophet who had foretold the coming of the Europeans. These were among other African prophets who used to tell about the future; among them were the rain makers who were part of 35 36 The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005. J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 293 ritual experts. Later in the era of Islamization and Christianization emerged new prophets with much prominence. Their birthdays are much more valued than traditional prophets’. “Maulid” and “Christmass” have been celebrated every year to mark the days when Prophets Muhammad and Jesus Christ were born respectively. Then, the roles of Muhammad and Jesus replaced that of the traditional prophets. John, as many people called him, the baptizer is one of the new prophets who gained popularity. The Holly Bible, The New Testament the gospel (John 1:26–29) explains that when John was answering the question asked by the priests and Laxities who were sent by the Jews, he said “I baptized with water but among you stands one whom you do not know, even he who comes after me, the thong of whose sandal I am not worthy to untie...”. John, according to that version, had foretold the coming of Jesus Christ that was proved to be true later. Therefore, the traditional prophets who did the similar work to what John and other foreign prophets did, was replaced by the foreign religious prophets. 2. Regular time for holding religious events Time framework on religious events was another religious innovation. Traditional religious events were irregularly held. They had no particular time identified, instead they depended on the event in advance. The Islamic religion, for example, needs recitation of a prayer five times a day, each is recited on a particular time. The respondent said that they attend the five session prayers namely; the Morning Prayer ‘Alfajiri’, the afternoon prayer ‘adhuhuri’, the evening prayer ‘Alasiri’ followed by another in two to three hours after ‘Magharib’ then the night prayer ‘Al-isha’. She added that Muslims also celebrate events namely Iddil-el-fitr after the fastening of the holy month of Ramadhan, and Iddi-el-Hajj. For the Christian, religious practice and events also are regularly done. �294 Mussa Kassimu One of the respondents told the researcher that they normally celebrate Christmas on 25th December every year, commemorating the birth of Jesus Christ, and Easter which starts on Wednesday to Ester Monday of the identified weeks in that particular year. It is done after ‘kwa resma’ a forty-day-fast. However, other Christian denominations such as the seventh day Adventists (SDA) celebrate neither Christmas nor Easter. Generally, foreign religious events are regularly prepared and held. 3. The role of chiefs in leading religious affairs was replaced by pastors, sheikh, bishops and other clergymen Another religious reformulation was the emphasis on the pastors, priests, sheikh, ‘ustadh’ at the expense of chiefs as religious leader. Because the chiefs lost their political power, so they did the religious’. Shillington37 supports, “As the power of the Mansa increased, so did the religious significance”. Mansa was the Malinke chief who is purposefully cited as an example in representing other African chiefs whose responsibilities look alike across the African continent. Generally speaking the “Ntemi” was no different from the king or chief of the West Lake Region. He had to possess certain sacred symbols; he had to lead in certain rituals above38. By the time the invented religions took way and Christianity valued pastors, priests, pop and other recognized people in Christian faith, the Muslim community put its emphasis on sheikh and ustadh who are very much respected. Traditional chiefs were devalued in the eyes of the Christian believers and Muslim followers. Traditional ritual experts like rain makers, chiefs and others are not as important as they used to be. 37 38 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 94. I.N. Kimambo, The Interior Before 1800, op. cit., p. 22. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 295 4. Specified places were introduced replacing the traditionally recognized areas in which religious rituals were practiced. The foreign religions, Christianity and Islam, brought a new concept of religiously specified area for prayer namely churches and mosques. The researcher portrayed in the preceding versions of this work that the Nyamwezi community held their prayer at home, at chiefs’ palaces, on hills and near dams in accordance with the event in advance. In the new era, Uyanyembe experienced the mushrooming of Mosques and churches as the Arabs introduced Islam at first, then Germans followed with Christianity, that also was supported by the British who came later, who did not deform Christianity instead they made it prosper. Churches were the buildings for European and Jewish Christian worship which used from the time immemorial. In ancient times, according to the Holy Bible, the revelation to John (1:10) when John stated that: “I was in the spirit on lord’s day, and I heard behind me a loud voice...telling me to write what I saw in the book, then I was ordered to send it to seven churches; to Ephesus, and to Smyrna and to Per’gamum and to Thyati’ra and to Sardis and to Philadelphia and to La-odice’a”. However, in the ancient time, the Holy Bible (Matthew: 16:18) shows the promise of building a church on the rock and the powers of death would not prevail against it. Therefore, it was a promise to build the church that its roles continue to influence other parts of the world. The churches spread to different parts of the world including Africa. Currently there are many churches and mosques in Unyamwezi. According to the interview, one of the respondents said that people were willing to provide contributions for building places for worship, churches and Mosques were built in every corner. They supported morally or materially as in the Qur an suratul swaf (Qur an 61:10) which reminds believers of how they can emancipate themselves from the everlasting fire, ‘Jehan- �296 Mussa Kassimu nam’ through believing Allah and to fight for the way of God; by providing moral and material support. There are almost more than nine Mosques in town as well as more than fifteen churches of different denominations, but only one place for traditional religion ‘Kwaitambare’, the place where traditional religious rituals were practised. That illustrates people’s emphasis on churches and Mosques at the expense of their traditional religious areas. 5. Traditional clobber was replaced by robes ‘kanzu/joho’, mantle ‘juba’ jellaba for the islams and modern clothes in other religions Religious influence also appears in the way people put on during prayers. Clobber for traditional ritual practices was replaced by modern clothes. Wearing black or red bed sheet-like clothes is no longer considered. The Christians attend their mass wearing the most modernized clothes like suits, modern gowns and skirts with rosary in some denominations. The Muslims wear modern trousers, robes of different colours with prayer beads ‘tasbihi’. Members of foreign denominations told the researcher that they are not bound to the dressing code but priests are obliged to be in robes with colour according to ‘Liturgy’. 6. Self-identity of the Nyamwezi based on their adherence to the new principles of the Islam and Christianity The foreign religions, Islam and Christianity, introduced the system of Islamization and Baptism as ways through which a member is legally accepted in these foreign religions against the old system in which a member was naturally born. A newborn adhered to traditional religion naturally as in other African communities39. 39 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4. �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 297 The indigenous Nyamwezi identify themselves with either Christian or Moslem names. Being baptized declared a person a Christian although the process has slight differences from one denomination to another. It is supported in the Holly Bible, the gospel according to John 1 (pp. 30–35) States, “This is he of whom I said, After me comes a man who ranks before me, fore he was before me... I came baptizing with water...but he who sent me to baptize with water said to me, this is who baptizes with the Holy spirit”. The Holly Bible chaptered the Gospel according to John 1 (3:3–5) when Jesus was asked by Nicole, a ruler of Jews on how man would be born again he responded “Truly, truly, I say to you, unless one is born a new, he cannot see the kingdom of God... Unless one is born of water and the spirit, he cannot enter the kingdom of God”. Baptism is one of the conditions for entering the Kingdom of God. In the Islamic religion, also, one had to be Islamized to become a member of the Islamic word. The same, it was encouraged to accept the new names of Islamic culture, women to accept a new wearing style like covering all parts of the body with exception of the face and the hands. This had been done to Nyamwezi converts. According to the Holly Qur-an, (suratul Zumar:3} reveals that, “the only supreme being deserves to be adored is “Allah” and warns those who worship other creatures will be punished. Allah is never with those who do not accept him and his way. It is among the effective versions used to bring followers to accept and adhere to Islam. According to the interview with some converts, they explained one would have to confess that there is no one who deserves the worship upon him unless Allah and doubtlessly, Muhammad is Allah’s messenger. Following confession, the person has to adhere and practically follow the remaining pillars of Islam. Generally, almost Wanyamwezi community has been divided to the so called world religions namely Islam and Christianity. These �298 Mussa Kassimu religions have been in competition between them and among the varieties of the same religions trying to influence more people to join. Tshibangu40 et all states that the traditional African religion became identified in mind of many Africans that had failed and had been subjugated that many people began to proclaim adherence to Christianity and Islam. Iliffe41 supports, “In 1930s in Tabora, the African Muslims were said to be divided into two factions, the left hand and the right hand; the left hand standing for drumming in the mosque, more participation by women and in general for a more Africanist Islam”. Therefore, the division could be within or between religions. Illife42 wrote that it was reckoned by the Governor in 1912 in Tanganyika that the place contained 300,000 – 500,000 Muslims. It shows how far the Islamic influence had reached. Germans wanted to push Christianity: therefore, it seems they were in competition with Muslims. Among the effects of foreign religions to traditional Wanyamwezi religious ritual was also the spread of literacy which almost changed the way religious leaders supervised the prayers. People had to read Quran or Bible for Muslims and Christians respectively. All of what should be said was recited from those two Holly books. Shillington43 revealed one of the consequences of Islam was the spread of literacy usually in Arabic through the teaching of Qur-an. While the Missionaries opened mission stations in which people were taught bibles among other subject. Kiparapara mission station was one of the most influential centers. T. Tshibangu, J.F. Agayi and L. Sanneh, Religion and Social Evolution, in: A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1999, p. 501. 41 J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, op. cit., p. 183. 42 Ibidem, p. 215. 43 K. Shilligton, History of African Revised, op. cit., p. 90. 40 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 299 Conclusion Wanyamwezi community has varieties of ritual practices, only very few people practise them openly as the only way of solving problem but not their daily practice. The majority feel ashamed or betray their new faith. Traditional religious prayers are still practiced secretly among the converts. African traditional religions were open-ended and were receptive, able to accept changes and did not limit Africans to practice and join the new religions provided that one avoids taboo in accordance to Wanyamwezi customs. In real sense, techniques employed by influential groups, the European and Arabs used such as education, trade and evangelization among others aimed at attaining their goals. For the Africans, Wanyamwezi in particular, positive effects came as effects rather than motives. They used religions to soften the Wanyamwezi and African minds in general so as to accept their foreign faith and be the base for colonization. There are many aspects of the traditional religions that play roles similar to the invented aspects, for example, Wanyamwezi believed in a single deity, ‘Likubhe linyangasa’, a supreme being characterized by having over all control of the universe, the omnipotent. Also, God is the eternal, omniscient and invisible. Mbiti44 supported that conversion involves a mingling of traditional religion with a biblical religion, since nobody enters into the Christian faith with a religious vacuum and nobody can sweep out every trace of former religious background. The Christian faith with a biblical background, in effect finds a certain number of common or similar religious elements in the African converts45. Religion is the social institution in the society which includes beliefs about the sacred or supernatural rituals in which believ44 45 J.S. Mbiti, Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986, p. 128. Ibidem, p. 128. �300 Mussa Kassimu ers are drawn together by the common religious tradition46. The traditional religion united Wanyamwezi community, guided their behaviors on evils and goods. Generally, since faith is unquestionable belief that does not require proof or scientific evidence, what was presented by the foreign religions about traditional religions that are of the uncivilized people is not correct47. The African religions could seek to answer important questions such as why we exist, why people suffer and die and what happens when we die. Neither Wanyamwezi traditional religions nor foreign religions are against life after death48. Religious practices in all religions discussed are of great importance provided that each fulfills the need of that society. Religions are socially defined and the rituals mean the obedience towards the Supreme Being. REFERENCES Edmonds W.A. and Kennedy T.D., An Applied Reference Guide to Research. Designs; Quantitative, Qualitative and Mixed Methods, New Delhi 2013. Iliffe J., A Modern History of Tanganyika, New York 1979. Johnson O., Information Please Almanach, 49th ed., New York 1996. Kendall D.E., Sociology in Our Times, Ware 2000. Kimambo I.N., The Interior Before 1800, in: A History of Tanzania, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1969. Mazrui A.A., Africa and other Civilization; conquest and Counter Conquest, in: Africa in World Politics; The African State System in Flux, eds. J.W. Harbeson and D. Rothchild, Boulder 2000, pp. 110–135. D.E. Kendall, Sociology in Our Times, op. cit., p. 530. Ibidem, p. 531. 48 J.S. Mbiti, African Religions &Philosophy, op. cit., p. 4. 46 47 �FOREIGN RELIGIONS AND WANYAMWEZI TRADITIONAL... 301 Mbiti J.S., Bible and Theology in African Christianity, Nairobi 1986. Mbiti J.S., African Religions &Philosophy, Dar-es-Salaam 1969. Mugenda, O.M and Mugenda A.G., Research Methods; Quantitative & Qualitative research Approach, Nairobi 1999. Mungazi D.A., The Mind of Black African, Westport 1996. Parrinder E.G., African Traditional Religion, London 1974. Rodney W., How Europe Underdeveloped Africa, Dar es Salaam 1972. Schonenbeger P., Nyamwezi Names of Persons, „Anthropos”, 90(1995), Heft 1–3, pp. 109–132. Shibangu T., Essential of Research Methodology in Human and Social Sciences, Kampala 2007. Shilligton K., History of African Revised, New York 2005. The British and Foreign Bible Society, Holy Bible, revised Standard Version, New York 2008. Tshibangu T., Agayi J.F. and Sanneh L., Religion and Social Evolution, in: A History of East Africa, eds. I.N. Kimambo and A.J. Temu, Nairobi 1999. The Islamic Foundation, Qurani Takatifu; Chapa ya kwanza, Nairobi 2005. ��Chapter 10. PIOTR CICHOCKI AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND Dialectic relation of religion and development Introduction Since the sociocultural evolutionism died away, the technical development and the religion have been not discussed together. However, these two in western philosophies and social contexts have intermingled long before and ever after the evolutionist approach. Some remarks about these relations in a rough version can be grouped as follows: 1. The philosophy of enlightenment and social politics started by the French Revolution replaced the earlier, religion-centered approach with the glorification of the pure reason1. The pure reason in this case guarantees the progress, excluding the religion as outer or contested sphere. The effect of such an approach can be seen in the modern science, lacking the religious paradigm, including the anthropology of religion, founded on the lay, neutral assumption on a social provenance of a religion. These types of discourses are also visible in an organization of modern PIOTR CICHOCKI – Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw B. Meyer, Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. 1 �304 Piotr Cichocki states, especially in Europe (vide France, Scandinavia, Benelux countries or Germany), clearly separated from religious institutions or even dominating them. However, if we derive from Max Weber’s interpretation of the capitalism as an effect of Protestant values and ethics2, we can see that the distinction between these spheres are not absolute, but rather visible as a realization of a different model. I believe that closer observation of this model, combined with non-western imaginaries of bonds between the sacred, power and technical can shed a light on the unfamiliar terrain of social practices between above mentioned ideal types of ‚technology’ and ‚religion’. 2. The second perspective is derived from the perspective of religious institutions, sometimes questioning the authority of a modern state. It can be observed in conservative and religious social movements, like the Polish Catholic Church or many religious organizations in the United States. The approach to the technological development ranges from a contestation (defined as a fight with the so called “the culture of death”, supposedly transmitted by modern electronic media), to capitalize it only as a highly controlled means of a social communication. Only last few years bring the gradual dynamic implementation of the newest technologies to political campaigns of conservatists or evangelization in Europe and North America. The most remarkable example is Polish (and international) Radio Maryja and Television Józef. Both broadcasters using sophisticated and expensive technologies transmit an extremely conservative political message, questioning non-Christian media, technologies and economic model. Altogether it makes a good example of how western conservatism just from its foundation – if we date it again in the French Revolution times R.R. Wilk and L. Cliggett, Ekonomie i kultury: podstawy antropologii ekonomicznej, Kraków 2011. 2 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 305 – accepts new forms and meanings only when they became an integrated element of a social life. This short paper, however, regards not European or global relations between the religion and the technical development, but rather traces it in certain locations in East Africa. I believe, though, that the view from a different perspective can unveil some less understandable aspects of the critical bond. What religion and technical development have in common? The aim of the ongoing research, which I relate to within this short paper, is to understand how electronic technologies were integrated onto religious practices and imaginaries of East African religious men. I conduct research in Northern Region of Malawi and for the comparative purpose in Iringa Region of Tanzania. The growth of the technologic infrastructure – one of pillars of the development – is global and national project but it is also perceived, contextualized and sometimes contested in certain localities, and the latter is a subject of the study. The technical development, when it is becoming to materialize from being a project, a plan and a symbol, to materialized part of everyday life, is re-worked and incorporated by local ontologies. Hence, the technology affects and is affected by local discourses and practice, that are essential to constitution of the local life. From the other hand, as many anthropologists argue and as is confirmed by literally every and each interlocutor during the research, the religion plays an essential role in functioning of African communities and individuals. The classic of the anthropological theory of religion, E. Evans-Pritchard, observed that the understanding of notions of God – or spirit – gives “the key to [...] �306 Piotr Cichocki philosophy” of African communities3. The religion understood as a ritual practice, a cosmology, a moral constitution, a way of communication – incorporates and redefines discourses and materialities of the technical development, as well as is reshaped and recontextualized by them4. To properly understand the dynamic relation of religious life and the technical development in Eastern Africa it is required to identify the ambiguous role of religious institutions5. The religion – Christianity in this case – has a tremendous impact on the ‚colonization of minds’, but gives also an effective identity scripts and resources for the resistance against hegemonies6. The other key issue is an understanding of the current role of native religions and rituals that play a crucial but undefined part in the political and social life of Malawi and other countries from the region. In a consequence the main problem is in questioning the dichotomy of the seemingly rational technological development E.E. Evans-Pritchard and E. Gillies, Witchcraft, oracles, and magic among the Azande, Abridged with an introd. by Eva Gillies, Oxford 1976. 4 T.G. K i r s c h, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization, „American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520; Idem, Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. 5 Due to various determinants and the need of precise scope, I limited my research to Christian congregations of continental Tanzania and northern Malawi and by institutionalized religious institutions I address Catholic, Protestant and African churches. Similarly, the theorization of religious practice bases on the historical context of Christianity in Africa, with absolutely key role of colonization. However, I am aware of different angle of Islamic history and hence different definitions of development and technology in its context, also because both countries have significant Muslim population especially in respectively – Swahili coast and southern Malawi. 6 J. Comaroff and J.L. Comaroff, Of revelation and revolution, Chicago 1991; B. Sundkler and C. Steed, A history of the church in Africa, Cambridge – New York 2000. 3 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 307 and the allegedly irrational sphere of ritual or at least to show the movement in between these spheres. Let me pause this theoretical, abstract exploration and start to elaborate the character of relations between the religion, the technology and the development on three examples observed in Malawi and Tanzania in 2016 and 2017. During the research I focus on the technology, specifically technology of sound and music7, I ask, how the technologic innovation influences the practice of believing and the religious and social onthology. The three cases concern respectively: – Church of Central Africa Presbiterian (CCAP) Malawi, more specifically in Mzuzu, Rumphi and Lilongwe; – Vimbuza possesion cult practiced by Tumbuka and Ngoni people from Northern Region of Malawi; – varied Christian congregations and gospel music production studios in Iringa region. In 2016 I experienced first meetings and discussions with the diviners from Malawian cities: Malawi and Rumphi. I conducted parallel observations in Christian congregations of number of parishes in Mzuzu and Rumphi, including St. Augustine, Christ Congregation in Malawi in Chiputula, CCAP Luwinga, CCAP Rumphi and others. I have talked with members of congregations and with frequent patients of the diviners, who are involved in vimbuza cult as well as possessed persons including vimbuza diviners. During the first stage of the research I applied mainly participant observations and interviews along with the detailed study on performative principles and practices. The research objective was to trace the categorizations and entanglements of technologies and practices in context of the (so-called) traditional ritual performance. 7 As ‘technology of sound and music’ I understand. �308 Piotr Cichocki I have conducted around 80 ethnographic interviews, based on reference scenarios. The knowledge from my interviewees gives an opportunity to understand religious and technologic conceptualizations, interpretations of genealogies and the connections to wider cultural universe8 Conversations with people associated with religious rituals shed a light on emic classifications, individual practices and subjectively used materialities related to prayers. The interview is recognized as one of the most innovative yet well established method of social sciences9, which gives an inside to inner cultural and individual worlds10. In case of religious practices the method may be essential to glimpse emotions and affects of interlocutors. The participant observation addressed problems of the materiality and the body in the fieldwork. Observations within the project comprehend spaces emerging from and through rituals11, imponderables of everyday life. They also allow to trace and understand bonds of the language and the practice and acts of embodiment. For example, the distinction between imported products of western technology (like electronic keyboards) and the local handicraft (like wooden drums) marked by a diverse symbolic can be observed by the ways how certain technological objects are treated, touched, stored, preserved and used (e.g. carefully cleansed, proudly presented, kept hidden or exposed12). A. Seeger, Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people, Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987. 9 M.V. Angrosino, Doing Ethnographic and Observational Research, London 2007. 10 M. Hammersley and P. Atkinson, Ethnography: principles in practice, London – New York 1983. 11 G. Born, Music, Sound and Space Transformations of Public and Private Experience, Cambridge 2013. 12 G. Rose, Visual methodologies: an introduction to the interpretation of visual materials, London – Thousand Oaks 2001. 8 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 309 The research is based on emic approach, which requires that rather than the perspective of theories or global institutions represented by documents like catechism, national development strategies or prognosis of the World Bank, I study the perspective and experience of local social institutions and individuals. This optic allows to understand what is the religion and the technologic development in practice, in action, first of all embodied and enacted, only then verbalized. Electric Christianity Church of Central Africa Presbyterian is dominant denomination in the region. During the several months stay in Malawi I have observed mostly urban churches belonging to Livingstonia synod in Northern Malawi. Livingstonia has a special role in the history of Nyasaland and afterwards – Malawi. It was established in 1894 by Scottish missionaries, who in search of non malarial climate13 moved from lake-shore locations of Cape Maclear and Bandawe to higher grounds. Parallel to the activity of zealous Europeans, the British Central Africa Protectorate started to flag its military presence in the area, justifying it with the fight with slave trade, concentrated in nearby Karonga at the stronghold of warlord named Mlozi, soon after beaten by British troops. Soon the colonial administration prompted the restructuralization of local people into ‚tribal groups’ with hierarchies, allowing the colonists to rule through the mediation of tribal chiefs. This process also affected the relationship between earlier inhabitants and Ngonis14, by forming administration structure of Tumbuka tribe from By that time the knowledge of mosquito-borne cause of malaria was not popularized. 14 Ngoni people were a group composed by fugitives from today’s KwaZulu Natal and their captives migrated during mfecane movements. They had politi13 �310 Piotr Cichocki the former15. The mission was both the centre of this administrative reforms and education addressed also for members of the established Tumbuka tribe. Only several dozens later the well-educated graduates of Livingstonia took crucial part in the independence movement. This was followed by economic marginalization of the region during dictatorship of decades-long presidency of Kamuzu Banda, declared Chewa, who, as most of my interlocutors stressed, underdeveloped the Ngoni-Tumbuka area according to his plan. Today’s presbyterian Christianity is dominating the religious life in the region, especially among Tumbuka people16. Presbyterian liturgies and prayers require electronic17 instruments, like programmed keyboards as an accompaniment for gospel dancing choirs. Choirs are usually organized within particular congregations and they also use the technological equipment that belongs to the church. Due to the disposal of almost all musical equipment, churches are theoretically in control of the music education and the local scene18. cally dominated local groups in the mid-XIXth century, but in time assumed their language. Tumbuka people consisted on population inhabiting the area before Ngoni invasion. 15 L. Vail, The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. 16 Although I do not dispose of the quantitive data, I have noticed that majority of Ngoni people who I met are members of Catholic church. 17 Of course the electronic and the electric should not be treated by anthropologists as purely “given” material context, but as the socio-technologic phenomenon. The electric and electronic sound, as a field of study on (post)modernity, engages also philosophers. Greatly appreciated by anthropologists, Don Ihde compares the classic music and rock music sound, and coins the notion of “flow” as an essential quality of the latter. The flow, as he demonstrates, an over-embracing embodied process, is a mode of experience distinctive for modernity, defined by an extended use of electronic media (D. Ihde, Listening and voice: phenomenologies of sound, Albany 2007). Ihde’s theory gives an remarkable example of how the social is constructed by the technologic and the technologic emerging from the social. 18 The other music studios belong to independent producers connected with hip-hop and dancehall music, but they are usually located in private household �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 311 A similar pattern can be observed on the scene of presbyterian gospel of Northern Malawi outside the church performances. Presbyterian gospel has the best organized network of music recording studios and producers in the region. Producers are working within a pattern of electronic rhythms, that are highly appreciated by artists and their listeners as danceable, mixing it with western arrangements, and rhythms derived mostly from a South African and Congolese music. The process of the production is highly dominated by digital technologies and arrangements are purely electronic which excludes a studio recording of live instruments. To be the producer means to skillfully use electronic programs and hardware. The only non-automatized sounds are voices of soloists and choirs. To be Christian producer, which also implies a good deal of relatively lucrative19 profession, means to be restricted only to Christian music20. The bond of a Christian congregation, the technology and the commerce is visible also in the process of a production and a distribution of records. The paramount of expectation toward the local music carrier is to release a DVD with collection of videos to 10 or more original songs, but such an endeavor greatly exceeds and consist of the software, desktop computers and peripheral device. Hip-hop and dancehall remain independently distributed outside churches’ structures, but religious motifs carry throughout their work relatively often. 19 By stating that some economic activity was lucrative, we have to keep in mind that due to general economic situation of northern Malawi, the type of work was considered very dynamic. For example, one of best producers in Mzuzu (and a marvelous interlocutor), let’s call him Don, during my research decided to open a new studio, where he could be the only owner and manager and couple of months later, move to South Africa to earn an incomparable amount of money, not on music production though. 20 Generally music producers in Mzuzu are strictly limited to certain genres and parallel to cracked music software, arbitrary associated with the music style, i.e. in 2016 arrangements of gospel music were produced with Digital Audio Workstation Reason and hip-hop, dancehall style with Fruity Loops. �312 Piotr Cichocki financial capacities of soloist or even choir. The production and the release of DVD was hence the venture of the complete congregation, not the individual artist. Elders of congregations decided about the investment in production of choir DVD, then after the costly process of recording and video shooting, when the production is finished and DVD is ready, the released title is sold in churches and other religious or semi-religious events. For the musicians, producers and believers the technologisation of prayer, service and the evangelization (as this is the way, the music carrier of gospel musicians is defined), however limited due to crisis of Malawian economy and scarcity of technological resources, is anything but contradiction. Purely electronic rhythms, media and arrangements used during prayers indicate a relation between electricity, electronic instruments and Christianity, seen also as, literally and spiritually understood, enlightenment and development. The sound of the electronic brings the declaration of being modern, effective also in case of effectiveness of prayers. Thus, it stands as the declaration against paganism. This, however, is not only a progressive social declaration of being modern. To grasp the deeper layer of association between the development of electricity and Christianity I must address the second case – vimbuza possesion cult. Spirits from acoustic drums Night soundscapes of smaller towns and villages, that are known to be centers of vimbuza cult, reverberate with a distant drumming sound from the darkness, a clear indication of an ongoing ritual. Nights of vimbuza performances are usually firmly set to particular days of week, distinguished between nearby thempilis. At the night of a performance patients, drummers, listeners, dancers �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 313 and most importantly the keeper of thempili21, known as singanga – which is translated as ‚African doctor’ by English speaking Tumbukas and Ngonis. The actual term vimbuza is the name of a disease and a medical and musical practice, that aims to communicate with spirits possessing diseased persons22. Most of categories of participation in the ritual are fluid and listeners can easily become drummers, even dancers. However, to become vimbuza dancer, one has to be diagnosed by the doctor as diseased. The diagnosed person starts to take part in rituals and due to individual character of disease can be cured after several dancing sessions, become a constant member of dancing team, or in most particular cases, become a singanga. Foregoing symptoms of sickness depend on a particular possessing spirit – they varied from a haunt in a dream by a stranger, through allergy to everyday staple food – nsima23, to fever, chronic tiredness and surliness in everyday contacts with neighbors. It can even drive to death, if no therapy is maintained which means that demands of spirits are ignored. The single vimbuza dance – an isolated unit taken from the all night ritual – is presently performed by three drummers and individual dancer24. During the night another drummers and following dancers are involved. Three drums are playing distinguished parts, with first as a base rhythm playing regular crotchets, the second playing fast tuplets and the third one – the main – playing Most vimbuza ceremonies I observed and being told of were performed at thempilis – a small temple usually located at the main dancer household, managed by him – or her together with family members. 22 B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014. 23 Nsima is a puree from corn flour. As one of my informants said about attitude toward this staple food, “without nsima we haven’t eaten anything”. 24 It is worth noting that vimbuza contains also different styles of music performances, that share the general idea of provoking the presence of spirits by the rhythmical density layered with melodic invocations. Not all performances involve the drumming orchestra. 21 �314 Piotr Cichocki more complicated rhythmic variations synchronized with dancers steps. Commenting after performances, drummers and dancers emphasized that it is the drummer who follows steps of the dancer and dancer’s feet are actually steered by a spirit, who also directs particular songs and rhythms. For the anthropologist the most distinctive sound is the roaring reverb of the main drum. The drums are produced from a certain local type of a tree and a goat skin. They are usually made with a hole in a lynchpin. The hole is covered by a resonating membrane made usually from a piece of a plastic bag and a cut bottle top. The massive resonator covered by the thin membrane produces the enormous pulsating sound, which really fills in the space of thempili. The knowledge of the technic of drumming and the drum production is often passed within families, but it is also sometimes distributed within the dancing group and, as some interlocutors highlighted, by spirits. Many drummers noticed that the process of learning is the matter of an observation of rituals and a gradually increasing participation, rather than an initiation or an isolated education. Vimbuza, as commented by interlocutors, is founded on the aim of making spirits manifest in public, cooling them down by the dance and ceremonial gentility, enabling them to express their will. Only the fulfillment of spirits’ fads is a condition of a healing process. There are some other circumstances, within which spirits may be met, for example the sound of a broken twig in the bush, or a howl of the wind but these cases are always individual. Spirits are actually often compared to the wind. They cannot be seen, but one can see effect of their actions, as trees are moved by a blow. This metaphor is in fact reversible: I had observed during one of performances a female dancer, who had embroidered name on the back of her ritual dress – anyamphepho – which means “miss wind” (mphepho – wind). �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 315 The public manifestation of spirits may happen in two ways. The first way is more direct (more visible, one can say), when after the intensive rhythm and dance, spirit begins to talk through the (mouth of) the possessed person. The second mode of manifestation is in every element of vimbuza. Lyrics of songs, rhythms, dance steps, attires of dancers are dictated by spirits during the performance. By this we can see that spirits actively take part in performance. Stephen Friedson commented on vimbuza as construction of clinic reality within which patient is diagnosed and eventually healed25. Nevertheless, the concept of clinic reality has been criticized by anthropologists of medicine as colonial, construction of reality seems to be good start to think about vimbuza as a technology. The anthropologist who had researched the phenomenon of vimbuza around 30 years ago, proposed to understand music in vimbuza as a kind of technology, that constructs efficient clinical treatment of patients. I must favor this second approach, that enables to understand vimbuza in context of development of technologies. Vimbuza like gospel music performed during church service or concert, gathers players, dancers, auditors, instruments, other spiritual and material functional paraphernalia, spirits, angels and demons. It consists of physical sound, lyrics of songs and dance movement but what is the constructive notion of music, goes far beyond the summary of elements and actors. Not defining it by the summary I rather describe it as temporary, semi-virtual collective of human and non-human actors within which a transformative work can be done by spiritual intervention enabled by technology. Despite the fact that many singangas incorporated Christian symbols into the medical practice, using opening prayers to S.M. Friedson, Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing, Chicago 1996. 25 �316 Piotr Cichocki Yehova, biblical quotations and sings of the cross, by puritan presbyterian Christians all sounds of drums are strongly associated with dangerous demonic spirits, a black magic and a sinful heathenism. Thereby, the sound and instruments inscribe particular rituals into wider ontologies and connect them with technical infrastructures. Consequently, the close association of those cultural practices with certain materialities and technologies were observed. The materialities, as interviews have proven, linked to spiritual categories, identified with certain kind of immaterial beings – Holy Spirit – in case of the electric (and electronic) sound of Christian music, and spirits of animals, ancestors or of a rover provenience, clinging to the acoustic sound of local membranophones (n’goma). The character of sound, the instrument is associated with imaginary of the development understood as an electrification on the one hand and exclusion of malevolent spirits on the other. My presbyterian interlocutors found the idea of the electronic Christian gospel music using the dynamic and highly danceable local vimbuza rhythm unreasonable. Others made an assumption that spirits ignore the electronic sound and can only be called out (and be heated according to the local ontology) by acoustic drums. As a consequence, educated puritan Christians, who listen to the gospel music, reject the local rhythms and dances, associating it with dangerous spirits and threatening cults, and highly esteem music genres from other countries – rhythms of reggae, soukouss or mbaqanga from South Africa, that are neutral within the context of local cult economies26. This attitude may be also an answer to the lack of studio recordings of vimbuza rhythms. I also heard that in certain circumstances the same members of Christian congregations take part in vimbuza ceremonies, however personal declarations of such a membership are hidden not only from European anthropologists but also from fellow Malawians. 26 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 317 I know only two professional recordings made by Malawian producers, and they are associated with understanding the vimbuza as part of cultural heritage. One was the electronic version of vimbuza made for local dance and music group named Kukaya, who defines its role as a preservation and promotion of Malawian north tradition, the other – produced by the local branch of the national television as a documentation of dances performed for president of the republic27. The development concerns not only a technical infrastructure or a purely material realm. It is also perceived in a spiritual way, as an alliance of Christianity and modern technologies, that dominates, but not erases non-modernized material and spiritual actors. These actors – like vimbuza spirits – are still present and powerful, but the development of modern technologies aims to give new powers to overcome them, isolate them and keep them hidden from the technologically increased presence of Jesus Christ, manifested by sensually experienced electronic sounds or electric light. Hence, the struggles of development of the country are seen in categories of not only an economic and political reconciliation but also the Manichean conflict of good and evil. It is worth noting though that the definition of evil – like witchcraft, spirits in this case – indicates an ambiguous relation with own pre-colonial past, for example native religions which are understood as dangerous relics. The second example reflects the modern history of Malawi, and relates to country’s first president, who was supposed to gather an “army” of African healers (also from Northern Region), aiming to strengthen his health and charisma with all kinds of nationally available magic, including musically transmitted powers. It presumably helped, at least in opinion of Malawians, as he held his office until he was in his nineties. Moreover, Kamuzu Banda often expressed his attachment to “traditional African values” and the involvement in the magic and dance within the state’s representations made this declaration consistent, according to words of my interlocutors. 27 �318 Piotr Cichocki Divine speed These assumptions based on research in Malawi have some parallels in religious practices in neighboring Tanzania. Despite the proximity and many similarities, including ethnic groups like Ngoni, Tumbuka and Nyakyusa, the countries’ histories are somehow dettached28. Not to dig deeper in the colonial and postcolonial times, for this paper it is well enough to noticethat the infrastructure and accessibility to modern goods is far more secured in Tanzania. Considering that, I was curious how the notions of the technical development are perceived in religious context by members of Christian congregations in Iringa (and some Iringa and Mbeya born Dar Es Salaam residents). During a few weeks (proceeded by studies on the literature) spent in Tanzania dedicated to comparative research, I observed spaces of religious practices, religious materiality and discussed the ritual phenomena in Iringa and Dar Es Salaam, obviously I also analyzed music and its technology used during prayers. Number of researches of non-western healing practices and religions of Tanzania concern interactions with spirits29 or categorization of non-material beings. The general category is called in Kiswahili mashaitani. Pat Caplan wrote about distinction into mizimu and majini made by Swahili people from Mafia Island. Majini are often reffered to as spirtis of water and also resemble 28 Only in this volume the historical context of Tanzania is addressed by Maximilan Chahula and Maciej Ząbek. Enough said that differences of political silhouettes of both countries’ first presidents – Hastings Kamuzu Banda and Julius Nyerere clearly show the multitude of contrasting, political projects emerging in newly established African states. 29 S.A. Langwick, Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies in Tanzania, Bloomington 2011. �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 319 men from different ethnic groups. Cults connected with majini, called mkobero and tari, have many common features with above mentioned vimbuza cult30. It is clearly visible that despite political and economic detachment dated in colonial times, the cultural aspect reminds akin or at least gradable changing. The distinctive part of Tanzanian religious practices is their mediatization. Comparing to Malawi one can have clear impression that Tanzanian congregation takes a full advantage of the accessibility to a technical hardware and software. The high quality gospel music videos, advertising banners, video broadcast, sms services, amplified speakers transmitting religious holy masses and prayers seem to be integrated parts of the local religious life. Not only the materiality but also the research on the discursive reveals the religious truth of the technological. One of numerous charismatic churches from Dar Es Salaam announces its services by showing the banner with slogan “Divine speed” and illustration of an exceeded speedometer. The same church involves – as many others – live band, playing long hours of rhythmical, electrified music with guitars and electronic keyboards. The tempo of the music gradually rose, finding the culmination in the final part of the service. Similar scheme of a long and widely resounding religious performance I found in Iringa’s Seventh Day Adventist congregation. My interlocutors from Iringa told me about services of puritan churches, comparing them to the spiritual, extreme body building in professional gym. The comparison, however, was not verbalized but expressed with gesticulation resembling a body building exercise when talking about zealous prayer sessions of congregation. P. Caplan, African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. 30 �320 Piotr Cichocki I was also introduced to the project of a church owned bank, with name related to economic progress. The aim of the bank was to invest money of parishioners for a common capital accumulation. I have been instructed that this financial project is not about the business, but about faith. The other example refers to a transnational religious practice, welding Tanzania, South Africa, Malawi, Zambia, Zimbabwe and other countries from the region. It concerns prophet Shepherd Bushiri, grown in Mzuzu, but presently living in South Africa, where he built economic and organizational empire, including a prominent channel Prophet TV. One of the most influential personages in Eastern and Southern Africa, by my Tanzanian interlocutors, he is perceived mostly by recorded and broadcasted sermons, rumors about miracles (e.g. he was supposed to sponsor football national teams with a miracle money) and multiple music videos of bands promoted by Prophet TV. Martin Lindhardt, who observed the religious practices in Iringa Region, in a series of articles explains the categorization of modern material goods (i.e. banknotes, CDs) and ways they are attained, as deeply rooted in theological evaluations and concerns of the black magic31. Lindhardt explains these practices as part of the so-called cult economy, a complex set of views on the essence of the capitalist economy, market goods and money, which engages them in a good-evil Manichean polarity and informs about moral and sinful ways of a capital accumulation. The acceleration, the power, the capital, the effectiveness, the amplification – these are features of religious symbolism and maM. Lindhardt, More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies in Contemporary Tanzania, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1, pp. 41–67; M. Lindhardt, “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency, Power, and Social Repositioning in Tanzanian born-again Christianity, „Journal of Religion in Africa”, 40(2010), no. 3, pp. 240–272. 31 �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 321 teriality, indicating a relation with the technical development. By these all, we can see that in practice, the religion and the technical development are perceived as nearly equal or at least compatible. Moreover, seeing the religious practice from the perspective of its effectiveness allows to understand the relations of Christianity and local religions32 not as contradictions but as dialectic and concomitance33. As a conclusion I would like to propose a question to an open discussion and a thesis. The question concerns the thread from the very beginning of the lecture, when I indicated Max Weber’s work “The protestant ethic and the spirit of capitalism”34. In the seminal volume, Weber introduces the way of understanding modern capitalist, bureaucratic, rational, lay in its essence society as the effect of religious movement of the protestantism. The capitalism and its core value – the development might be, according to Weber, deeply bonded with the religion, however the layness and the material rationalism of modern seculars states show the ambiguous relation of these two. Hence, the question is: to what extent connections between 32 In the light of studies on vimbuza or zar religion, that have shown how these cults emerged in the context of historical change, it seems to be obvious oversimplification to address them as “traditional”. See R. Natvig, Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669; B. Soko, Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, op. cit.; A. Young, ‘Why Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult’, „American Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584. 33 J. Mlenga, Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and African traditional religion, Mzuzu 2016; T. Ranger, Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the Britain-Zimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226. 34 M. Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l.: Merchant Books 2013 [1905]. �322 Piotr Cichocki religion and technical development in Eastern Africa are an effect of religious colonization by Protestant countries i.e. Germany and Great Britain, or the manifestation of a longuee duree – long-lasting structure of culture, in which the divine is not an abstract, but an effective power. The thesis on the other way, concerns the very essence of what the technical development might be. What can be concluded from above examples is that the technical development is not (or not only) an objective of social and political change. It is a function in a network determined and defined by social relations in varieties of social contexts. REFERENCES Angrosino M.V., Doing Ethnographic and Observational Research, London 2007. Askew K.M., As Plato duly warned: music, politics, and social change in coastal East Africa, „Anthropological Quarterly”, 76(2003), no. 4, pp. 609–637. Born G., Music, Sound and Space Transformations of Public and Private Experience, Cambridge 2013. Caplan P., African voices, African lives personal narratives from a Swahili village, London – New York 2003. Comaroff J. and Comaroff J.L., Of revelation and revolution, Chicago 1991. Evans-Pritchard E., Nuer religion, Oxford 1970. Friedson S.M., Dancing prophets: musical experience in Tumbuka healing, Chicago 1996. Hammersley M. and Atkinson P., Ethnography: principles in practice, London – New York 1983. Ihde D., Listening and voice: phenomenologies of sound, Albany 2007. �AFRICAN ELECTRONIC MUSIC IN CHURCH AND BEYOND... 323 Kirsch T.G, Ways of Reading as Religious Power in Print Globalization, „American Ethnologist”, 34(2007), no. 3, pp. 509–520. Kirsch T.G., Restaging the Will to Believe: Religious Pluralism, Anti-Syncretism, and the Problem of Belief, „American Anthropologist”, 106(2004), no. 4, pp. 699–709. Langwick S.A., Bodies, politics, and African healing: the matter of maladies in Tanzania, Bloomington 2011. Lindhardt M., ‘More Than Just Money: The Faith Gospel and Occult Economies in Contemporary Tanzania’, „Nova Religio”, 13(2009), no. 1, pp. 41–67. Lindhardt M. “If you are saved you cannot forget your parents”: Agency, Power, and Social Repositioning in Tanzanian born-again Christianity, „Journal of Religion in Africa”, 40(2010), no. 3, pp. 240–272. Meyer B. Mediation and the Genesis of presence: towards a material approach to religion, Utrecht 2012. Mlenga J., Dual religiosity in Northern Malawi: Ngonde Christians and African traditional religion, Mzuzu 2016. Natvig R., Oromos, Slaves, and the Zar Spirits: A Contribution to the History of the Zar Cult, „The International Journal of African Historical Studies”, 20(1987), no. 4, p. 669. Ranger T., Religious Pluralism in Zimbabwe. A Report on the BritainZimbabwe Society Research Day, St Antony’s College, Oxford, 23 April 1994, „Journal of Religion in Africa”, 25(1995), no. 3, p. 226–251. Rose G., Visual methodologies: an introduction to the interpretation of visual materials, London – Thousand Oaks 2001. Seeger A., Why Suyá sing: a musical anthropology of an Amazonian people, Cambridge [Cambridgeshire] – New York 1987. Soko B., Vimbuza: the healing dance of Northern Malawi, Zomba 2014. Sundkler B. and Steed C., A history of the church in Africa, Cambridge – New York 2000. �324 Piotr Cichocki Vail L., The Creation of tribalism in Southern Africa, London – Berkeley 1989. Weber M., The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, S.l., Merchant Books 2013. Wilk R.R. and Cliggett L., Economies and cultures: foundations of economic anthropology, Boulder 2007. Young A., Why Amhara get kureynya: sickness and possession in an Ethiopian zar cult, „American Ethnologist”, 2(1975), no. 3, pp. 567–584. �Chapter 11. ANTONIO ALLEGRETTI THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT AMONG CHRISTIAN MAASAI IN CONTEMPORARY TANZANIA ABSTRACT Affiliation to Christianity among the Maasai of Tanzania is relatively a recent phenomenon when compared to the quite long history of Christianity in the rest of the country. It is, however, a phenomenon that is rapidly spreading with new churches mushrooming in Maasai villages and transforming the social, cultural and material landscape of Maasailand in Tanzania. This chapter intends to show how religion can add a further layer to the analysis of the transformations involving the meanings and practices associated to being Maasai in contemporary Tanzania. Unlike popular (and academic) discourses that tend to consider factors of change such as religion or economic diversification as external to Maasai tradition and associate them to the waning of meaning underlying it, this chapter argues that the sphere of spirituality (i.e. Christianity) constitutes an arena in which political relations, intended as power relations between different sectors of society and community, are played out. Rather than simply representing a generational change as to the preferences for cultural references and role models among younger generations as opposed to their fathers, the arena of religion is a site of negotiations for the access to human and material assets, and to overall ‘development’. The analysis in the chapter endorses the shift of perspective from religion as a cultural system or set of ethereal beliefs that pertain to the sphere of individual faith, to the material aspects (e.g. consumption, architecture, and the imporANTONIO ALLEGRETTI – St. Augustine University of Tanzania, Mwanza. �326 Antonio Allegretti tance of material goods), that work as interface between these and the sphere of the discernible. Key words: Maasai, materiality, religion, Christianity, development. Introduction Anyone trying to define concepts such as globalization, identity, nationalism, and the like cannot but acknowledge a partial view and all the limitations attached. With religion, the question of definition becomes even more hazardous as we enter the sphere of faith, touching on the sensibility of all people in the world who consider themselves followers of any institutionalized faith. Many influential theorists and scientists in the history of human thought, from Freud, to Darwin, to Marx, have touched on religion, developing theories within their respective areas of authority1. As the fathers of social sciences began to approach the question of religion, the ‘sacred’ and the ‘supernatural’ became the objects of inquiry2. With Geertz3, the attention shifted to symbols as “extrasomatic control mechanisms for organizing experience and governing behavior”4. Quite surprisingly, only towards the end of the 20th century social scientists, especially anthropologists, have started focusing on much more ‘mundane’ matters when looking at religion as an object of inquiry5. Beyond more ethereal and intangible aspects of J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007. R.L. Winzeler, Anthropology and Religion. What We Know, Think, and Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012. 3 C. Geertz, The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973. 4 J.D. Eller, Introducing Anthropology of Religion, op. cit. 5 W. Keane, On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 230–231; D. Chidester, Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 232–233; B. Meyer, Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, 1 2 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 327 religion such as those that pertain to the sphere of individual belief, it is common acknowledgment today among anthropologists that religion is an element that determines forms of social organization, hence an inherently social phenomenon6 determined by the particular historical dynamics in which it surfaces and evolves7. This article focuses on a specific case of (changing) social organization in relation to religion, that is, the ‘traditional’ forms of social organization, mostly those age(sets) and gender-based, among the Maasai of Tanzania. It focuses on how Christianity among Maasai communities adds a further layer of analysis in understanding the current position of Maasai people as a culturally identifiable community. The chapter therefore highlights how Maasai today in Tanzania break the boundaries of ‘community’ itself based on tradition, culture and ethnic identity as they partake in other networks in the wider society. It is therefore, an analysis of overlapping and co-existing sets of values with religion constituting one particular sphere of morality alongside others, above all, that of tradition. The analysis spotlights politics and materiality as arenas in which the religious registers are played out; these are two spheres that have recently attracted the attention of anthropologists of religion. No doubt, the most influential work on religion and politics in Africa by Ellis and ter Haar8, can be taken as a starting point when trying pp. 124–135; Idem, Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, p. 227; D. Morgan, The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 228–229. 6 B. Morris, Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge 2006, p. 1. 7 T. Asad, The Construction of Religion as an Anthropological Category, in: Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam, ed. T. Asad, Baltimore 1993, pp. 27–54. 8 S. Ellis and G. ter Haar, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201; Iidem, Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, London 2004. �328 Antonio Allegretti to deploy meaningful connections between the sphere of religion, that of politics and the question of power, as a regulator of dynamics and structures of authority and hierarchy9. While Ellis and ter Haar’s stress on the significance of religion as the “most important way in which Africans interact with the rest of the world”10 may be overemphasized, the bond between the sphere of religion and politics in Africa is undeniable. Ellis and ter Haar refer mostly to religion as the ultimate source of power mainly in a situation of weak states, which characterizes the African continent. Their broad definition of power as “the ability of a person to induce others to act in the way that he or she requires”11, however, makes the analysis of the connection between religion and power itself applicable not only to national politics but also to much smaller-scale local dynamics such as for instance, the case and dynamics of social change at issue here among Maasai communities, where authority and hierarchy emerge as much as in the national political arena. At local level, in Maasai communities, Christianity as an institution and one of the arenas in which power relations unfold, interacts with other overlapping and co-existing arenas of power, such as for instance the realm of ‘tradition’ grounded on Maasai ethnic identity. Tradition, culture, and identity, as political arenas where management and battle over resources are exercised, are a prevailing viewpoint of classic anthropology12, as much as more Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit, p. 195. Iidem, Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, op. cit., p. 2. 11 Iidem, Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, op. cit., p. 196. 12 J. Ferguson, The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674; Idem, The Cultural Topography of Wealth: Commodity Paths and the Structure of Property in Rural Lesotho, „American Anthropologist”, 94(1992), no. 1, pp. 55–73; Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller, Oxford – Dar es Salaam – Nairobi – Athens 1993. 9 10 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 329 recent scholarship that looks at the integration between pastoral and cash economy among the Maasai and other pastoral groups in Eastern Africa13. The history of Africa and colonialism displays the distinct bond between tradition, identity and battles of power on the ground. With, for instance, the establishment of Native Authorities based on ethnicity or formalization of customary law by colonial administrators for the sake of administering large territories otherwise impossible to rule, new struggles for entitlements over resources emerged14. Today, tradition continues to constitute among the Maasai an important institution that determines forms of social organization and (not without conflict) structures of power, hierarchy and authority for the management of resources, from livestock to land and cash, between different sectors of society (elders, youth and women)15. Christianity has added one more dimension to these dynamics, having brought a new set or register of values which is on many occasions, in overt conflict with the register of tradition. E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3, pp. 1–25; K. Homewood, Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens – Pretoria 2008, pp. 228–229; K. Smith, The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 131–146; F. Zaal, Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation and Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 97–114. 14 S. Berry, No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian Change in Sub-Saharan Africa. Madison 1993; M. Chanock, Neither Customary nor Legal: African Customary Law in an Era of Family Law Reform, „International Journal of Law and Family”, 3(1989), pp. 72–88; D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural Politics of Maasai Development, Bloomington 2001. 15 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania. PhD Thesis [unpublished]. The University of Manchester, 2015; Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, op. cit. 13 �330 Antonio Allegretti As with ethnic identity not defining the entirety of the social world in which those who refer to themselves as Maasai are enmeshed, neither religion can be taken as a “totalizing” institution16; religion should not be considered an institution that is sweeping away Maasai traditional institutions based on ethnic identity. As Green argues17, religious communities in Africa, loosely defined as groups of people sharing a particular vision of the world (inherently religious), “are not necessarily longstanding but come into being around particular ritual agendas”18. Instead, as globalizing processes abridge distances and spaces, the Maasai, as many other so-called ‘traditional’ or place-based groups19 around the world, find themselves at the intersection of different communities which triggers a complex evolution of the meanings and practices associated to ethnic identity as well as the necessity to adapt the analytical categories that have so far been used to describe it. These developments come inevitably into being as inherently political contests in which the religious as a “category of analysis and practice” inevitably “has origins in the political struggles around delimiting the power of certain institutions”20, in this case Maasai ‘traditional’ institutions. The second piece of the puzzle in the analysis, i.e. materiality, comes up as the tangible arena in which these political relations are enacted. Religion materializes through the external, material world, many anthropologists have started to point recently as they M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110 pp. 635–650. 17 Ibidem. 18 Ibidem, p. 642. 19 Groups all around the world that for political historical reasons have maintained connections to a particularly distinct (‘traditional’) lifestyle, with strong geographical connotations and links to ‘ancestral’ land 20 M. Green, Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, op. cit., p. 637. 16 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 331 have partaken in the so called ‘media turn’ in religious studies21. Religion as experience that can be acquired through the senses22 comes at the opposite end of religion as individual belief without denying it; it simply acknowledges that, as Keane puts it, “even where belief is crucial, it must still take material form [...] Ideas are not transmitted telepathically. They must be exteriorized in some way, for example, in words, gestures, objects, or practices in order to be transmitted from one mind to another”23. In this chapter, the material realms of the battle between traditional and religious institutions as carriers of value are food consumption which has a particularly heightened significance among the Maasai24, and the material form of the church as ‘house of God’ whose church members contribute to develop. Fieldsite and methods The fieldwork on which this chapter is based was conducted during different time intervals from 2010 to 2012 in the Maasai village of Losirwa25 which is for the most part pure grazing rangeland (Fig. 1). The closest peri-urban centre, Kigongoni, stretches over the main paved road that cuts across the Maasailand of Losirwa and increasingly encroaches open rangeland used by the Maasai of Losirwa for grazing (Fig. 2). A few kilometers further down M. Engelke, Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”, 37(2010), no. 2, p. 371–379. 22 B. Meyer, Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, op. cit., pp. 124–135. 23 W. Keane, On the Materaility of Religion, op. cit, p. 230. 24 P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester 1988; A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and Food Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making, ed. G. Palsson, Uppsala 1990, pp. 73–93. 25 Names of locations are real. 21 �332 Fig. 1 Losirwa Rangelands Antonio Allegretti Fig. 2 Paved road in Kigongoni the paved road, on the way to the worldwide known Ngorongoro Conservation Area, one comes across the small town of Mto wa Mbu which forms a single, though patchy, (peri) urban conglomerate with Kigongoni. I conducted ethnographic fieldwork through participant observation as well as a few formal interviews with a number of individuals, including those affiliated to the church, being hosted by the Tutunyo26 Maasai family. While lodging in the Tutunyo boma27 I commuted between the rural and urban-based locations including attending church Sunday masses and other church events in the local Lutheran church in Losirwa which is located somehow at the ‘border’ between the open rangeland of Losirwa and the peri-urban territory of Kigongoni. This chapter is grounded on Names of people are fictitious. An enclosure made of several huts, one or more livestock kraals, and surrounded by a fence made of tree branches, i.e. the traditional Maasai homestead. 26 27 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 333 a wealth of information, opinions, impressions and practices that I recorded during such events in the local church but also by talking to other informants outside the church networks. The main protagonists of this account are young moran28 whose age ranged from 20 to 35 such as Luka, one among whom I built relationships of trust and friendship, as well as Isaya, a close friend of Lekishon (and mine), and a Maasai moran himself from another Maasai close-by village, who, at the time of fieldwork was the evangelist appointed by the Lutheran parish council in Mto wa Mbu to work in the local church in Losirwa. When I use the name ‘father’, I refer to Tutunyo’s boma head, a Maasai elder and Luka’s father, with whom I also established a close relationship of trust and respect. In a way, throughout this chapter I hint at these three protagonists as embodiment(s) of the different positions or stances when it comes to the relationship between ‘tradition’ and Christian spirituality, with Isaya representing Christian values, ‘father’ the ‘traditional’ values, and Lekishon mediating between the two. As a certain degree of typification is unavoidable, I wish to stress that this account does not claim to exhaustively report the complexities of (Maasai) ‘tradition’ in its interaction with modernization forces. It is, however, a sincere attempt to ethnographically document the challenges and dilemmas that young men, like many other ‘indigenous’ or place-based peoples around the world, are confronted with when undertaking their individual life paths towards full personhood within the collectivities to which they belong. Mediating between ‘communities’ No forms of social organization is or has been in human history determined by an entirely homogenous set or register 28 Young Maasai in the warriorhood life stage (before entering ‘elderhood’). �334 Antonio Allegretti of values; all communities and societies to some extent, especially in transitional times, and increasingly in our contemporary global world, have drawn from different ‘value baskets’ in routine life and ideology. Nowhere more than in contemporary Africa this holds true29, considering the combination of factors such as urbanization, market liberalization, and demographic change that continue to clash with and impact on, at times violently, more ‘traditional’ forms of social organization mostly originated in rural life30. The case of the Maasai in Tanzania and the spread of Christianity is only one among many in the African continent. That eastern Africa pastoralism is in transitional times is by now an acknowledged fact31; market liberalization, livelihood diversification and urbanization starting in the 1980’s have had major effects on these groups. The general understanding among researchers is that these factors of change have impacted on the Maasai by triggering cultural homogenization and loss of tradition. Elsewhere, I have challenged this kind of narrative and argued that tradition and culture underlying Maasai ethnic identity are being transformed and reinvented rather than swept away32. Even in the case of market integration, which is commonly acknowledged as a factor leading to ‘disappearing’ tradition and ethnic identity, I have argued, tradition and ethnic identity can be ‘capitalized’ on and become market institutions for market gains by Maasai 29 J. Guyer, Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago – London 2004. 30 D.F. Bryceson, Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan Africa: Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds. F. Ellis and H.A. Freeman London – New York 2005, pp. 43–74. 31 E. Fratkin, East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, op. cit., pp. 1–25. 32 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 335 themselves33. This has led to a plurality of value registers rather than replacement of an old (i.e. tradition/culture) with a new one. Maasai church goers in Losirwa village (and throughout Maasailand presumably), embody this plurality of value registers in that they partake in different social networks and social worlds parallel to those networks based on ethnicity that have been described so well in classic ethnographical accounts34. Their identity is an assemblage that hinges on their membership in a multiplicity of communities that come from religion35 and formal education36, and their social lives are shifting and diverse. Younger generations of moran are those most involved in parallel spheres of relationships. Both these spheres of relationships are somehow recognized in Losirwa and overall in the country as carriers of ‘modern’ values and for their empowering role within Maasai society. Several of these young warriors assiduously attend the local church, supporting and sometimes leading the activities of spreading the religious message, often through organizing events such as collective prayers, religious film showings, and helping followers and non-followers with counseling and other kinds of moral support. Among these young churchgoers, many were at the same time enrolled in primary or secondary school, and those who were attending boarding schools away from Losirwa would not miss church events or simply the Sunday Mass on their return home for holidays. Idem, „Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of Ethnicity-Based Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”, 21(2017), no. 1, pp. 63–86. 34 P. Rigby, Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London 1985; P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.; H. Schneider, Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979. 35 D.L. Hodgson, The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai and Missionaries, Bloomington 2005. 36 E. Bishop, Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29. 33 �336 Antonio Allegretti What struck me was how these young Maasai shifted in their practices as well as the way they verbalized this plurality of forms and sets of values. One thing that struck me in particular was how they never complied with, or better said, intentionally broke, the traditional Maasai rules of food consumption (see next section) during church events. They would share meals with women (a taboo in most cases within the Maasai village) in heterogeneous groups and paying very little attention to the sharing rules within age sets (see next section). At times, they would express contempt for traditional rules in force in the village; at other times, with little awareness of proposing contradicting ideas, they would underline the positive values of Maasai ‘tradition’ and their pride in showing group affiliation through food sharing. Overall, religious affiliation affected these young men’s views about some specific and important aspects of their daily life as well as their visions of future. These aspects had to do with ideas connected to individuality, practically expressed by the rejection of complying outside of ‘traditional’ networks with the sharing rules, and triggering a stronger sense of the self as opposed to group and ethnic collective awareness. The way they verbally envisioned their future also was an expression of contradictions such as their views about what constitutes wealth. They criticized elders’ attachment to livestock at the expenses of other forms of wealth such as a ‘modern’ house, while wishing to retain and reproduce their families’ wealth in livestock as a form of reproducing family values and ethnic identity. Polygamy as opposed to monogamy was another domain that blatantly expressed these contradictions considering that many individuals who voluntarily and convincingly had made themselves carriers of religious church values (including monogamy), were in fact polygamous, having married more than one woman, and continuing to marry other women as they continued with their moral engagement with the �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 337 church. Notwithstanding their participation in co-existing communities and networks, they continued to claim their identity as Maasai and as pastoralists, including those enrolled in school where usually values connected to agriculture-based livelihoods are highlighted as opposed to pastoralism which is considered a backward lifestyle37. Evidently, the ideas that put the Maasai as an ethnic group, their customary and traditional institutions and practices, in opposition and mutually exclusive with instances of monetization, commoditization, ‘modern’ technologies (i.e. mobile phones), and in general many other aspects of everyday life of youths in Tanzania (e.g. religion affiliation and formal education) are mistaken, perhaps having survived as historical legacies of economic policies or development interventions38. Political religion The plurality of communities in which younger generations of Maasai males are embedded is a very complex set of overlapping registers of values, as seen above, and this heterogeneous mix impacts on how resources, economic assets and wealth are managed, and the entitlements over and distribution of them. The wedding of Luka, a 25-year-old Maasai warrior in the Tutunyo family and one of my closest friends in the field, was the occasion during fieldwork in which I realized the ‘politics’ involved in the relationships between spiritual affiliation to the local Lutheran church (or absence of it) and the politics of distribution and entitlements to resources and assets. It was striking to witness Luka’s struggle in positioning himself between his father’s efforts 37 38 Ibidem. D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit. �338 Antonio Allegretti in encouraging him to celebrate a ‘traditional’ Maasai wedding with related redistribution of entitlements and ownership of cattle (see below), and Isaya’s (the evangelist in the Losirwa church and Luka’s close friend) equally strong resolution to have a Christian celebration for him. The first sign that the wedding celebration for Lekishon was to become a battleground for different views was father advising Lekishon to avoid having, during the celebration, people dressed in ‘Swahili’ clothes39. Isaya interpreted father’s suggestion (or admonition) as an effort to persuade Lekishon to have a fully traditional wedding without ‘external’ invitees that could disrupt the ceremonial traditional ritual. In one of his manifestations of disapproval, Isaya argued: “What kind of feast is it going to be?! Just drinking milk?!”. Milk (and its consumption) as determinant of traditional social organization and medium of life turns in individuals’ life cycles40 sees its importance amplified during Maasai traditional celebrations through the ritual practice. On wedding celebrations, for instance, drinking milk according to a specific ‘protocol’ that requires groom and bride to drink milk in front of a delegation of wazee (elders), serves to establish the everlasting wedlock. On the occasion of the rite of passage from childhood to adulthood for males (through circumcision) too, milk is used by the one performing the operation to wash his hands as a stronger cleanser than water. Isaya’s ridiculing of the importance of milk on the wedding ceremony meant to express his disapproval and standpoint against tradition that, in the specific regard of marriage, rejected any alternative medium for the establishment of the wedlock such as those accounted for by the religious register. 39 40 Ordinary clothes such as trousers, shirts and the like. A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 339 As time went by, a decision had to be taken as to the type of wedding to arrange. Not without inner struggle, Lekishon decided eventually to organize a ‘traditional’ wedding only after overcoming and resisting the impetus or impulse, as he confided to me, to call the marriage off. The wedding was eventually celebrated and the traditional conventions including the customary consumption of milk were adhered to. Participants, strictly dressed in Maasai clothes, attended the whole ceremony from early afternoon to evening consuming cow meat and different types of spirit along with other drinks from bottled beers to sodas. Other dynamics of entitlements and redistribution of property rights over livestock were particularly important to observe, especially the choice for the animals to be sold to fund the ceremony. Father ‘borrowed’ five cows from his other sons and sold them to finance Luka’s ceremony as per ‘customary’ habit which had previously enabled Luka’s older brothers to fund their own respective wedding ceremonies. Weddings are only one occasion in which one can realize the complex web of exchange and redistribution of property rights within an extended Maasai family41. I also described elsewhere42 how younger warriors, elders, and women form a triangle of power relations expressed through property rights and entitlements over livestock in interaction with other forms of wealth, from cash to land, and houses. Such complex web is certainly one specific instance in which affiliation to Christianity on the one hand, and partaking in ‘traditional’ networks on the other creates conflicting relationships between the two communities. Isaya made extremely clear to me what he thought of the web of exchange within the ‘traditional’ Maasai family when P. Spencer, The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, op. cit.; Idem, The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in East Africa, Oxford 1998. 42 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 41 �340 Antonio Allegretti he referred to Luka’s boma as a “dictatorship”, with Luka’s father being the dictator “eating his sons’ wealth”, referring to father’s entitlements to dispose of his respective sons’ cows without them having a say on it. Religious affiliation has come with values that refer to individual success as opposed to shared property rights within the extended family. Similar criticism with respect to ‘sharing’ was however expressed by some elders, including the Tutunyo boma head (i.e. Luka’s father), about the networks of distribution among church followers. On one of our many interesting conversation, father referred critically to the offers donated by church followers on a weekly basis that go to fund projects such as the renovation/ construction of (religious) buildings and the purchases of supplies for the sake of religious activities. He argued: “Everyday they ask you to contribute money for their things; how can you contribute everyday?! And you don’t see any benefit from it”. Such kind of criticism about circulation of wealth within church networks does not only come from those who are evidently outside such networks, but also from some insiders, and even church leaders themselves. Another interesting field informant I often spent time with in Losirwa and Kigongoni was Matayo, a Maasai middle-aged man originally from the neighboring village of Munghere who, after going through inner struggle of the kind Lekishon went through on occasion of his wedding, had taken the difficult decision to hang up his cassocks and marry a second younger wife. He lived at the ‘border’ between the Losirwa Maasailand and the peri-urban tissue of Kigongoni, having built a new house after leaving the church. His story is particularly significant when analyzing how the sphere of religiosity and spirituality in the local community of Losirwa/ Kigongoni is heavily entrenched in networks and dynamics of resource sharing and management, local ‘politics’, and individual life paths in achieving (economic) independency and success. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 341 The way he talked about his previous involvement with the Lutheran church showed the political dynamics that occur between church leaders and church followers. He said that the offering of money to the church had become an obligation fulfilled with great difficulty by many. People who could not prove their ‘attachment’ to the church by offering money would be looked upon and be embarrassed whereas the more ‘generous’, charitable, and benevolent would acquire positions of respect alongside church leaders and even gain decision-making power in the church affairs. Such stratification, he argued, is morally questionable when in a church and religious context where the values of equality ought to underlie social relationships among members. These dynamics affected his own involvement with the church. As a priest, his position of leadership entailed not only his physical presence in the church but also to lavish and donate even larger sums of money for church projects and to the church members themselves as ‘offers’ to support their livelihoods. Such situation became unbearable to him and his family: You see, those people and elders in the church always tell you, you have to go to the church every single day otherwise they would ‘accuse’ you of not being a good Christian. Plus, you have to be the first to contribute to set the example to other people... but that way you will end up poor! So many priests who retired from their services ended up becoming alcoholics ‘cos they could not save anything in their whole lives! Leaving the priesthood was not an easy choice for him, but it turned out to be the right one as he explained: putting all his efforts in his farm earned him important assets and wealth to the point that he is now envied, he said, within the village. He argued that he followed “God’s way” in leaving the church and succeeded in his other life endeavors. It emerges that the sphere of spirituality is far from being simply confined to an individual’s faith in a spiritual being. Quite the op- �342 Antonio Allegretti posite, it is an arena that much resembles that of ‘tradition’, where social and political relationships are established, nurtured, and at times severed. These dynamics become even more complex when one partakes at the same time in both the church community and other networks based on Maasai ‘tradition’ as observed in the case of Luka. Luka’s words in reference to this problematic link, and referring to his own situation as opposed to that of Isaya, showed how strong the dilemma was for him: Isaya wants me to abandon all the Maasai tradition at once; but he is wrong ‘cos when you are born in a certain tribe it is difficult to abandon everything. Then, he continued: He has already achieved his individual position within the church, so people in the church help him out when he needs to be helped; no one is going to help me but my family in the village. That individuals can and do mediate between the two spheres of Christianity and (Maasai) tradition as a way of gaining recognition of personhood (also by achieving economic success) was confirmed on many occasion by Isaya who would not miss a chance to tell me how becoming a priest had enabled him to feel satisfied and fulfilled. In his own case, and unlike many others like Luka, the mediation between the two spheres materialized through the outright abandonment of Maasai tradition but without renouncing his own Maasai identity. On many occasions he referred to not only property rights arrangements but also Maasai traditional consumption arrangements which I will discuss in the next section as ‘slavery’ while at the same time reaffirming his own ethnic identity as a Maasai and his role as one who is supposed to strive to ‘educate’ his own Maasai people (those partaking in the church). As once he told me while discussing the question of Maasai tradition: �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 343 You wazungu [whites] want the Maasai to stay the way they are because you want to come here and see the traditional life, but they really need to change and get developed, and they can only do that if they abandon their traditions! The question of development, as will be seen in the next section, is in fact particularly meaningful when considering the material embodiment of the community (political) dynamics just described. Material religion Meyer’s well-known historical account43 of colonial Christian mission churches and conversions in Ghana is perhaps one of the most accurate, compelling, and still current accounts of ‘material religion’, that is, the material aspects that embody spirituality making it discernible in the outside world. Meyer shows quite emphatically how “worldly matters”44 played a fundamental role in, or better still, constituted the tangible socio-political arena for the conversions of Ghanaians to Christianity during colonialism. Against the mission rhetoric which promoted the use and consumption of consumer goods (e.g. imported clothes) as simply an outward sign of an inner (Christian) spirituality, Ghanaians absorbed and transformed consumption practices by assigning them meanings that pertained to individual (economic) success in a competitive rivalry between each other, hence, as a result, dismissing the vision of the Christian mission of the sober and humble Christian45. It is undeniable that there is an overt link in contemporary Africa between the sphere of spirituality and that of ‘worldly matters’. The connection becomes even stronger as religion as B. Meyer, Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”, 2(1997), no. 3, pp. 311–337. 44 Ibidem, p. 313. 45 Ibidem, pp. 311–337. 43 �344 Antonio Allegretti a network overlaps with other associational networks and spheres of practice from local economic activities providing networks of trust for vendors-customers relationships46 to other networks of social capital that are widespread in Africa and can depend on the so-called ‘big man’ logic47. Among the Maasai, the sphere of consumption, especially of food, is normally loaded with an exceptionally complex set of meanings that rarely find equals in other communities around the world. Food consumption, in terms of different practices as well as types of foods, determines complex gender and age-based social dynamics and relations, including those of a ‘political’ nature between sectors of community, as well as the life cycle of single individuals (both men and women)48. Unsurprisingly, food consumption has acquired new meanings as a result of factors of change from urbanization to migration and economic development49, and religion constitutes one of these factors determining changing practices. Isaya’s emancipation from traditional networks based on Maasai ethnic identity, as an example of the divergence between the religious and ‘traditional’ spheres and networks, for instance, was embodied in the way consumption of food would occur in his private family life. While on fieldwork, I visited his original home in a neighboring village to Losirwa, Losimingori village. The arrangements of furniture and other items in the boma, including those used for dining, clearly marked a deliberate shift from the way things are done, and food is eaten, according to the ‘traditional’ Maasai way. By the time we approached lunch time, a table would 46 K. Meagher, Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy in Africa, Oxford 2010. 47 J.F. McCauley, Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage in Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21. 48 A. Talle, Ways of Milk and Meat among the Maasai..., op. cit., pp. 73–93. 49 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 345 be placed in the center of the hut, and people would sit in a circle and eat each in his or her own plate with forks and spoons. The party would be a heterogeneous mix in terms of gender and age. Such arrangements markedly differed from food consumption arrangements I had previously been acquainted with in other boma including Tutunyo family. Groups sharing food according to the ‘traditional’ arrangements are gender and age-based exclusive; men and women prior to marriage (and for some time after the marriage) would never share food together, neither would elders with younger people (although the restrictions are looser in such case). In Isaya’s boma, a moran would also have food on his own, thus breaking one of the strongest taboos in Maasai culture, which forbids moran to have food individually without sharing with their comrades. On the occasion of church events in Losirwa, I could easily recognize the same intentional breaking of traditional rules of food consumption that I witnessed in Isaya’s boma. Men and women would eat either indoor in the church or outside, but not forming the small age and gender-based homogeneous clusters that are formed for instance during ‘traditional’ parties (e.g. circumcision feasts, wedding parties etc..). On such occasions, for instance, especially moran isolate themselves from the rest of the invitees as part of the social dynamics and conventions that designate the moran as the group that covers key functions within Maasai society (i.e. providers of security for both people and cattle). Isaya always referred to the aforementioned taboos in food consumption practices as ‘slavery’, that is, for moran who are not allowed to eat when hungry unless sharing with another moran within the same age set, but also for married couples who are not allowed to share a meal, a normal activity any other non-Maasai couple is able to enjoy without restrictions, until they reach the adulthood stage of life (i.e. when men/husbands leave behind �346 Antonio Allegretti the moranhood stage of life as the next batch of younger men are circumcised). On one occasion, Isaya revealed to me that many moran had confided him to concur with the church message but that breaking the food taboos, such as for instance the restriction on eating meat with women, would result in social stigma too strong to endure for them. Isaya himself was aware of the power of such taboos and added another untold truth which had to do with moran’s anxiety to lose their appeal (hence sexual affairs) in the eyes of women in the village who were not affiliated to the church. Once again, Lekishonwas the most eloquent about the controversial relationship that moran establish with the two spheres (‘tradition’ and religion) while partaking in both: I follow the tradition on food consumption when I am in traditional feasts, and I do not follow it when I am in a church feast. If I ate meat with women during the circumcision of olayoni [children], wazee [elders] and other moran would think I have gone crazy! [laughter]. Partaking in different communities, therefore, has created overlapping systems and sets of values which are not necessarily mutual exclusive, but that do entail discreet and subtle maneuvers within the realm and boundaries set by the values underlying each single community. Religion and the materiality of development As consumption brings out the complex link between Christian spirituality and tradition within individual life paths for one to gain his or her personhood, other arenas of materiality, that is, the material expression of the church, embody people’s efforts in striving to achieve development. The material and architectural expression of the church in Losirwa is imbued with meanings that pertain specifically to (the achievement of) development as an �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 347 essential and universal life project to better one’s own life. This has to be looked at both within local social dynamics and in the broader national context where ‘modern’ houses (made of bricks and cement and corrugated iron roof) are indisputable signs of development and individual’s economic success50. In the case of Maasai communities, as I have described elsewhere51, a ‘modern’ house is imbued with additional meanings when put in opposition (actual and symbolic) with the ‘traditional’ Maasai hut with the customary division of space according to age and gender52. The relation between the materiality of ‘the house’ and instances of social organization has a long history in anthropology53. Not only the house itself, also furniture and other material arrangements that are part and parcel of the ‘house’ as a tangible expression of sociocultural system(s) have been under the lens of anthropologists54. Elsewhere55 i have touched more extensively on how the tangible expression of the house and domestic space in contemporary Maasai communities have taken new meanings that have clashed with customary domestic arrangements56, becoming an arena of the social transformations triggered by the shortening of distances between rural and urban areas. These changing dynamics bear M. Green, Participatory Development and the Appropriation of Agency in Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1, pp. 67–89 51 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 52 Ibidem. 53 G. Bachelard, The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience Intimate Places, Boston 1994 [1958]; About the House. Levi-Strauss and Beyond, eds. J. Carsten and S. Hugh-Jones, Cambridge 1995. 54 D.L. Lawrence and S.M. Low, The Built Environment and Spatial Form, „Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505. 55 A. Allegretti, Maasai Ethnic Economy..., op. cit. 56 D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit.; A. Talle, Women as Heads of Houses: the Organization of Production and the Role of Women among the Pastoral Maasai in Kenya, „Ethnos”, 52(1987), no. 1–2, pp. 50–80. 50 �348 Antonio Allegretti manifest resemblance with, for instance, the case of the pastoral group of the pastoral Endo in Kenya illustrated by Moore57 where the process and (externally imposed) project of ‘modernization’ materialized as an opposition of values and meanings attached to ‘traditional’ houses (located on the escarpment) vis-a-vis ‘modern’ houses made of bricks geographically located on the valley floor. In Losirwa, repeated references during Sunday sermons are made to the church as the ‘house of God’ and how offers are needed to nurture ‘the house’ by purchasing new items, improving walls, constructing ‘modern’ toilets etc. The church as ‘house of God’ is metaphorically referred to as ‘moral’ shelter against the predicaments of modern society such as HIV, poverty, and general moral decay; hence, the church as architecture embodies the metaphor of the ‘house of God’. Not only in Losirwa; on other occasions such as for instance the inauguration of a church in the neighboring village of Esilalei I attended, the speech given by the Maasai village chairman concentrated on the new church as a timely resort for the Esilalei villagers against an unidentified looming plight hitting the community. The palpable euphoria I beheld on the inauguration day was also due to the participatory nature of the project which the nearly totality of the invitees had contributed to, and that had created a sense of collectivity and community sheltered metaphorically and materially under the roof of the newly constructed ‘house of God’. Not until the early 2000’s, the connection between religion and development, especially in developing nations, has been obfuscated by the secular approach that prevailed in developed nations58. Eventually, towards the early 2000’s, academics have H. Moore, Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet of Kenya, New York 1986. 58 S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion: Development Studies Thirty Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54. 57 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 349 led the way towards the recognition of religion as an actor of and in development, drawing connections for instance with efforts made within the Millenium Development Goals framework in Africa59 and preparing the terrain for Faith Based Organizations to be recognized by such important donors as the DFID as ‘agents of transformation’ (and be granted money for their operations)60. As the ‘traditional’ secular vision of development proved impractical, the academic world was confronted with new horizons of research and action. As Deneulin argues: “the unavoidable presence and importance of religion in the lives of people in developing countries – and in most developed countries too – invite development studies and its constituent disciplines to reconsider one of the assumptions upon which they are often based: that secularization is a universal, desirable, and irreversible trend”61. The history of development and religion as an institutional and economic course cannot be detached from the political relations, and connections that contribute to determine it – connections and relations not only between countries or whole blocks (e.g. the socalled ‘Political Islam’), but also the kind of political relations that occur at small-scale levels. If development studies, as Deneulin has argued62, have had a rude awakening from the secular approach to development, other social sciences like anthropology, especially Africanists such as Meyer and others as highlighted above, have recognized the political implications at local level within the religion-development connection. 59 A.J. Njoh and F.A. Akiwumi, The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18. 60 G. Clarke, Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations, and International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007), no. 1, pp. 77–96. 61 S. Deneulin and C. Rakodi, Revisiting Religion..., op. cit., pp. 45–54. 62 Ibidem. �350 Antonio Allegretti For instance, in Losirwa, the investment in the church as a material construction and a collective project of development occurs also as a reaction that stems from the criticism by church people towards ‘tradition’, hence, an undertaking that feeds back into the ‘political’ relations between religion and ‘tradition’ I have referred to above. Benevolence towards church projects such as investing in furniture, renovations of the house and the like, are ‘generous’ acts that respond to the dialectal relationship between partaking in a community which requires altruistic gestures and individual motives aimed at the achievement of personal development63. Christian values of generosity are put in opposition to discourses of selfishness attached to ‘tradition’ and the stubborn attachment to cows as a form of individual wealth. But generosity, to the affiliated to the church, gets in not only for collective projects of church renovation; it is also an attribute that features other acts such as investing in the building of a private house, which are inherently to be considered private investments. As such, the material expression of the church represents an alternative and parallel (to that of ‘tradition’) arena for accessing development that is strongly rooted into the local and national vision as to what constitutes progress, and development (i.e. a ‘modern’ house). The material expression of the church embodies values of modernity, and people’s efforts in expanding it with new furniture and renovation stand for people’s attempts to achieve such values. Where many individuals are not in the economic position that would allow them to build their own ‘modern’ house, investing in a collective venture enables them to embrace at the same time the values of generosity underlying the vision promoted by the church, and the values of individual development and modern national citizenship. S. Gudeman, The Anthropology of Economy: Community, market, and Culture, Hoboken 2001. 63 �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 351 Conclusion This chapter has tried to propose an alternative analytical framework for the understanding of the socio-economic context of the Maasai in contemporary Tanzania. ‘The Maasai’ today cannot be regarded as a discrete social unit with a specific ‘tradition’ or culture as distinctive traits of ethnic identity spatially bounded as it was during the pre-independence years when specific boundaries confined people to the Maasai Reserve first, then Maasai District64. On the contrary, even though the rural economy persists in specific spaces that could be even identified on a map, ‘the Maasai’ in contemporary Tanzania may rather be regarded as an assemblage of individuals each with their own life experiences within rural life and, importantly, outside of it. An ongoing process of negotiation between the ‘traditional’ rural economy and lifestyle, and a multiplicity of outside social and economic arenas, such as for instance religion, I believe, provides an appropriate analytical tool to make sense of the changes that commoditization and the market produce. It helps explain how and why average young Maasai men are not the only ones to live across multiple economies and communities. Even highly educated Maasai, of whom I have met a number, who live in cities and work for important NGOs, continue to have their own boma in their respective villages, and pursue parallel economic careers in their villages as livestock owners and occasional upscale traders. As religion and church affiliation continue to spread among Maasai communities along with commoditization, urbanization, and the ‘market’, practices and meanings associated to Maasai ‘tradition’, culture, and ethnic identity will acquire further and more complex significance rather than disappear. My own pre64 D.L. Hodgson, Once Intrepid Warriors..., op. cit. �352 Antonio Allegretti diction on the ‘future of the Maasai’, a widespread concern among anthropologists that often has produced looming ominous prophecies, is that the Maasai will increasingly partake in a multiplicity of social, political, cultural and economic arenas also as a response to increasing pressure over the rural economy that comes from increasingly scare natural resources. Rural lifestyle, social organization and culture will undertake some steady readjustments rather than major transformations to adapt to changing conditions. REFERENCES About the House. Levi-Strauss and Beyond, eds. J. Carsten and S. HughJones, Cambridge 1995. Allegretti A., Maasai Ethnic Economy: Rethinking Maasai Ethnic Identity and the ‘Cash Economy’ across the Rural-Urban Interface, Tanzania. PhD Thesis [unpublished]. The University of Manchester, 2015. Allegretti A., Being Maasai” in Markets and Trade: the Role of EthnicityBased Institutions in the Livestock Market of Northern Tanzania, „Nomadic Peoples”, 21(2017), no. 1, pp. 63–86. Asad T., The Construction of Religion as an Anthropological Category, in: Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam, ed. T. Asad, Baltimore, 1993, pp. 27–54. Bachelard G., The Poetics of Space. The Classic Look at How We Experience Intimate Places, Boston 1994[1958]. Being Maasai: Ethnicity & Identity in East Africa, eds. T. Spear and R. Waller, Oxford – Dar es Salaam – Nairobi – Athens 1993. Berry S., No Condition Is Permanent. The Social Dynamics of Agrarian Change in Sub-Saharan Africa, Madison 1993. Bishop E., Schooling and the Encouragement of Farming amongst Pastoralists in Tanzania, „Nomadic Peoples”, 11(2007), no. 2, pp. 9–29. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 353 Bryceson D.F., Rural Livelihoods and Agrarian Change in Sub-Saharan Africa: Processes and Policies, in: Rural Livelihoods and Poverty Reduction Policies, eds. F. Ellis and H.A. Freeman, London – New York, 2005, pp. 43–74. Chanock M., Neither Customary nor Legal: African Customary Law in an Era of Family Law Reform, „International Journal of Law and Family”, 3(1989), pp. 72–88. Chidester D., Engaging the Wildness of Things, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 232–233. Clarke G., Agents of Transformations? Donors, Faith Based Organizations, and International Development, „Third World Quarterly”, 28(2007), no. 1, pp. 77–96. 2007. Deneulin S. and Rakodi C., Revisiting Religion: Development Studies Thirty Years On, „World Development”, 39(2011), no. 1, pp. 45–54. Eller J.D., Introducing Anthropology of Religion, New York – London 2007. Ellis S. and ter Haar G., Religion and Politics in Sub-Saharan Africa, „The Journal of Modern African Studies”, 36(1998), no. 2, pp. 175–201. Ellis S. and ter Haar, G. Worlds of Power: Religious Thought and Political Practice in Africa, London 2004. Engelke M., Religion and the Media Turn, „American Ethnologist”, 37(2010), no. 2, pp. 371–379. Ferguson J., The „Bovine Mystique”: Power, Property and Livestock in Rural Lesotho, „Man”, 20(1985), no. 4, pp. 647–674. Ferguson J. The Cultural Topography of Wealth: Commodity Paths and the Structure of Property in Rural Lesotho, „American Anthropologist”, 94(1992), no. 1, pp. 55–73. Fratkin E., East African Pastoralism in Transition: Maasai, Borana, and Rendille Cases, „African Studies Review”, 44(2001), no. 3, pp. 1–25. Geertz C., The Interpretation of Culture: Selected Essays, New York 1973. �354 Antonio Allegretti Green M., Confronting Categorical Assumptions about the Power of Religion in Africa, „Review of African Political Economy”, 2006, no. 110, pp. 635–650. Green M., Participatory Development and the Appropriation of Agency in Southern Tanzania, „Critique of Anthropology”, 20(2000), no. 1, pp. 67–89. Gudeman, S. The Anthropology of Economy: Community, market, and Culture, Hoboken 2001. Guyer J., Marginal Gains: Monetary Transactions in Atlantic Africa, Chicago – London 2004. Hodgson D.L., Once Intrepid Warriors: Gender, Ethnicity, and the Cultural Politics of Maasai Development, Bloomington 2001. Hodgson D.L., The Church of Women. Gendered Encounters Between Maasai and Missionaries, Bloomington 2005. Homewood K., Ecology of African Pastoralist Societies, Oxford – Athens – Pretoria 2008. Keane W., On the Materaility of Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 230–231. Lawrence D.L. and Low S.M., The Built Environment and Spatial Form, „Annual Review of Anthropology”, 19(1990), pp. 453–505. Meyer B., Christian Mind and Worldly Matter, „Journal of Material Culture”, 2(1997), no. 3, pp. 311–337. Meyer B., Materializing Religion, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, p. 227. Meyer B., Media and the Senses in the Making of Religious Experience: an Introduction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 124–135. Morgan D., The Materiality of Cultural Construction, „Material Religion”, 4(2008), no. 2, pp. 228–229. Morris B., Religion and Anthropology. A Critical Introduction, Cambridge 2006. �THE RELIGIOUS (AND POLITICAL) MATERIALITY OF DEVELOPMENT... 355 Meagher K., Identity Economics: Social Networks and the Informal Economy in Africa, Oxford 2010. McCauley J.F., Africa’s New Big Man Rule? Pentecostalism and Patronage in Ghana, „African Affairs”, 112(2012), pp. 1–21. Moore H., Space, Text and Gender: an Anthropological Study of the Marakwet of Kenya, New York 1986. Njoh A.J. and Akiwumi F.A. The Impact of Religion on Women Empowerment, „Social Indicators Research”, 107(2012), pp. 1–18. Rigby P., Persistent Pastoralists. Nomadic Societies in Transition, London 1985. Schneider H., Livestock and Equality in East Africa, Bloomington 1979. Spencer P., The Pastoral Continuum. The Marginalization of Tradition in East Africa, Oxford 1998. Smith K. The Farming Alternative: Changing Age and Gender Ideology among Pastoral Rendille and Ariaal, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 131–146. Spencer P., The Maasai of Matapato: A Study of Ritual Rebellion, Manchester 1988. Talle A., Ways of Milk and Meat among the Maasai: Gender Identity and Food Resources in a Pastoral Economy, in: From Water to World Making, ed. G. Palsson, Uppsala, 1990, pp. 73–93. Talle A., Women as Heads of Houses: the Organization of Production and the Role of Women among the Pastoral Maasai in Kenya, „Ethnos”, 52(1987), no. 1–2, pp. 50–80. Winzeler R.L., Anthropology and Religion. What We Know, Think, and Question, Lanham – New York – Toronto – Plymouth 2012. Zaal F., Economic Integration in Pastoral Areas: Commercialisation and Social Change among Kenya’s Maasai, „Nomadic Peoples”, 3(1999), no. 2, pp. 97–114. ��PART IV VARIA ��Chapter 12. KLAUDIA WILK MHAGAMA EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA: Socio-cultural aspects of cooperation between local partners and external donors and its impact on development ABSTRACT Although the Public Private Partnerships (PPP) have been brought forward as one solution to more sustainable development in Tanzania, Church organisations and Faith Based Organisations (FBOs) still depend on resources ultimately originating from an organization’s environment and/or international partners. Many organisations in Tanzania consider the partnership with the external donors as important for the long-term security in running the particular institutions. However, still there is a lack of regulations which could help such organisations to extend the long-term goals and sustain their success in cooperation with external donors. This is caused by several aspects. First of all, the permanent cooperation occurs in physical and material contribution involving financial sources and external staff. This causes some sort of dependency between these organizations and external donors. Donors and local partners have different power and resources, though often shared relief and development goals. Local partners may need funding to operate, donors need others to implement1. At the same time, such actors (e.g. Missionary societies, international donors) aim to decrease KLAUDIA WILK MHAGAMA – Jagiellonian University. Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and government groups, Portland 2011, p. 20. 1 �360 Klaudia Wilk Mhagama dependence2. Another aspect concerns the limited funding and short time of implementation of a particulal project. This leads the relationship between local partners and external donors to a noncommitted relations rather than a long-term partnership. The last but not least important aspect mostly occurs in cultural and social context. Lack of special attention to this aspect may bring results nonefective to the local community. Donors often do not have access to communities due to security restrictions or limited personnel3. This aspect indicates the need of working with a local partner who accurately diagnates needs and then oversees the effective implementation of the project. Following these factors as a background for the heading of this paper, it is necessary to answer the following questions: 1) what is the partnership and what kind of role play local partners in cooperation with the Polish Aid; 2) what is the impact of a socio-cultural factor on formation of long-term effects? The above questions aim at identifying the most important factors influencing the long-term effects of project implementation in Tanzania leading to sustainable development. What is partnership? According to the Guide of The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)4 „...a partnership is an agreement to do something together that will benefit all involved, bringing results that could not be achieved by a single partner operating alone, and reducing duplication of efforts. [...] To achieve sustained success it is essential that basic local parameters be created and agreed upon; equally essential are political will, resourcing, and the appropria2 J. Pfeffer & G.R. Salancik, The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Redwood City 2003. 3 Local partnership..., op. cit., p. 20. 4 This document has been prepared collectively by members of the OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance and staff members of the Forum Office in Vienna, under the coordination of the Chair, Michael Förschner. The opinions expressed and arguments employed therein do not necessarily reflect the views of the OECD or of the governments of its member countries. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 361 tion of funds”5. What is more, The Guide enumerates number of characteristics of efficient partnership6. There is no clear suggestion pointing to social and cultural aspects of partenrship. However, ther are several points indicating such characteristics like: social acceptance, representation by experienced persons who have influence within their organisation, good communication between actors and “learning culture”. The Guide emphasizes also the characteristics needed to implement long-term strategy. One of the first and most important is „an assessment of local needs and a consultation process with local actors„as well as „the various measures and projects are planned and correspond to the strategy and to local and regional needs”7. According to Derick W. Brinkerhoff and Jennifer M. Brinkerhoff „...In the international development arena, the partnership is both a core element in programs to improve the delivery of key goods and services in poor and transitioning countries, and often applied descriptor of the relationship between the external funders of the programs and the organizations or groups in the Countries involved in carrying them out”8. In practice, partnership means maximizing the potential of a partner from a supportive country to implement project activities9. The Guide identifies partners higlithing the partnership’s objectives as important to bring in the different relevant parts of the public sector as well as the business, commuOECD, Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance, 2006, p. 7. 6 Ibidem, pp. 7–8. 7 Ibidem, p. 8. 8 D.W. Brinkerhoff and J.M. Brinkerhoff, Partnerships between international donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, „International Review of Administrative Sciences”, 70(2004), no. 2, p. 254. 9 Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej i Bliskiego Wschodu, Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia, Warszawa 2016, p. 63. 5 �362 Klaudia Wilk Mhagama nity and voluntary sectors10. Across this diversity, there are three broad groupings, though relationships may fit into more than one category at the same or different times and can evolve: 1. Project partnerships for a specific project with mutually agreed aims and objectives. 2. Strategic partnerships, working together over time with sufficient alignment of goals and objectives towards achieving a lasting impact on poverty. 3. Alliances with single organizations/ groups or networks/coalitions of groups working together towards a specific goal, even though organizational/institutional mandates and long-term purpose may be quite differen11. Polish Aid as an external donor in Tanzania Polish Aid Programme (PAP) can be clasified as a programme, coordinated by the Polish Ministry of Foreign Affairs12. It is the main tool used for cooperation in the European Union and the OECD Development Assistance Committee. Poland, as one of the members, is involved in development cooperation for the benefit of developing countries. Polish development cooperation constitutes a part of Polish foreign policy and fits into the European and global development policies, including support for achieving Sustainable Development Goals (SDGs)13. In accordance with the law, the Polish OECD, Sucessful partnership. A Guide, op. cit., p. 10. Local partnership..., op. cit., p. 7. 12 The Minister of Foreign Affairs coordinates development cooperation acting through the National Coordinator of Development Cooperation who holds the rank of secretary or undersecretary of state. The Coordinator is assisted by the Development Cooperation Policy Council, a consultative and advisory body to the Minister of Foreign Affairs. 13 Poland took an active part in the international community’s efforts to elaborate a new set of development goals: the Sustainable Development Goals, which replaced the Millennium Development Goals; a new model of development cooperation funding, which culminated in the 3rd International Conference 10 11 �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 363 development cooperation is based on the Multiannual Development Cooperation Programme, developed for a minimum period of four years. The document sets the objectives and geographical and thematic priorities of development aid. The first multiannual programme covered the period from 2012 to 2015. Poland’s Second Multiannual Development Cooperation Programme, covering the period from 2016 to 2020 and containing a strategy of action for developing countries, was adopted by the Council of Ministers on 6 October 201514. Polish development cooperation is implemented through programmes and projects, addressed to specific groups of beneficiaries (bilateral assistance), as well as member fees and voluntary contributions to international institutions, funds and organisations (multilateral assistance). A substantial part of the funds is directed at priority countries of the Polish development aid programme in cooperation with Polish nongovernmental organisations, public financial sector units, Polish Academy of Sciences and universities. Polish aid projects are also carried out in cooperation with Polish representations and diplomatic missions15. Adopted by the Council of Ministers on 6 October 2015, the Multiannual Development Cooperation Programme for 2016–2020 sets strategic objectives and directions of Polish development cooperation in the middle term. In line with the principle of enhancing the efficiency and effectiveness of development cooperation, the Programme outlines the areas targeted by Poland’s development cooperation, providing for a more concentrated approach in terms of geography. on Financing for Development (13–16 July 2015, Addis Ababa); and the 2030 Agenda for Sustainable Development, which was formally adopted at the United Nations Summit on 25–27 September 2015. 14 See: https://www.polskapomoc.gov.pl/About,Polish,aid,202.html [access: th 28 July2017]. 15 See:https://www.polskapomoc.gov.pl/Mission,statement,204.html [access: th 28 July2017]. �364 Klaudia Wilk Mhagama Tanzania as one of the priority countries has bacome a beneficiery of Polish Aid Programme16. Within frames of “Polish Development Assistance” Programme, between 2011 and 2017, Tanzania has bacome beneficiary of Polish Aid 22 times, including Foundation „Kiabakari”17 that has become beneficiary 6 times (in 201318, 201619 and 201720). 16 Priority partner countries now include current beneficiaries from Sub-Saharan Africa: Senegal, Ethiopia, Kenya and Tanzania. However, Polish Aid programme has also implemented several projects in other cuntries, e.g. Zambia, Uganda, Burundi, Rwanda, Central African Republic, South Sudan, Somalia or Namibia. See: https:// www.polskapomoc.gov.pl/Sub-Saharan,Africa,449.html, [access: 28th July2017]. 17 Kiabakari is a village in northwestern Tanzania, between Lake Victoria and the Serengeti National Park. There is a Catholic parish run by a missionary. On the mission area there is a health center where about 15,000 people are being treated annually (mainly women and children). The mission also includes a kindergarten and primary school where 240 children are educated. In addition, there are over 40 people working on the mission. For more than 25 years Kiabakari has been run by a Polish priest who is also the founder of the Kiabakari Foundation, which works to improve the quality of life, health and education, and promotes the development of the local population. 18 „Mbingu na Dunia – Mavuno ya Mvua” (Heaven and Earth – Water Harvest) – complex system for harvesting, treatment and retention of rain and ground water for educational and medical institutions in Kiabakari (PPR 122/2013); 2) “Mbegu Njema” (Good Seed) – A modern preschool in Kiabakari: a chance for the proper development and education of the children in the rural areas of Mara Region. Transformation and furbishment of the existing infrastructure for the needs of the preschool. (PPR 124/2013); 3) „Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening of the modern pre- and post-natal mother and child healthcare with the expansion of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013). 19 “Tazama na Tabasamu” (Look and Smile) – Eye and dental clinic in Kiabakari – an effective rescue measure in the desert of the medical services of this nature for the society of north-western Tanzania. (PPR 46/2016); 2) “Shule Bora” (Perfect School) – the completion of the construction and furbishment of the primary school in Kiabakari – a chance of the access to the high quality education for the rural communities of Mara Region. (PPR 47/2016). 20 Salama Zaidi Lamadi (Safer in Lamadi) – The betterment of housing conditions and safety of children and the youth with albinism through the construction of the dormitory and fencing the caring center in Lamadi. (PPR 18/2017). �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 365 Since 2009 until 2016 within the “Polish Aid Volunteering Programme 2009”21 Tanzania has become beneficiary 25 times, including three times for Foundation „Kiabakari” (in 201122, 201223 and 201524)25. Within the frames of „Small Grants” Tanzania has become beneficiary country two times including Kiabakari mission in 201226 and St. Walburg’s hospital in Nyangao27 in 201528. 21 Since 2008, the MFA has been implementing the Polish Aid Volunteering Programme, aimed at supporting the direct involvement of Polish citizens to help citizens of developing countries, as well as disseminating information among Polish society on the problems facing these countries. The Polish Aid Volunteering Programme involves the following: Volunteers, Polish organizations managing volunteer work in the framework of projects, Partner organizations in countries covered by projects, The Ministry of Foreign Affairs, which finances the programme; See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Volunteering,Programme,810. html, [access: 28th July2017]. 22 „Afya Bora” (Perfect Health). Voluntary support of Kiabakari Mission, aimed at malaria and other diseases profilaxis, including introduction of health promotion and health education programs. (WPP1283/2011). 23 „Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012). 24 „Ili Wawe Na Afya” (That they may have health). The growth of the level of the medicare of the inhabitants of Kiabakari and of the Butiama district in Tanzania (WPP 783/2015). 25 See: https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,Volunteering,Program me,2015,–,Results,2292.html, [access: 28th July2017]. 26 „Providing modern delivery unit to the Health Centre in Kiabakari (Tanzania)”. 27 St. John’s Hospital Walburg’s is one of the largest hospitals in the region of Lindi and Mtwara. It is owned by a Catholic diocese. It is missionary hospital founded 56 years ago by the Benedictine nuns from Tutzing, southern Germany. The hospital has 220 beds and 4 basic departments: surgery, internship, obstetric gynecology and pediatrics. Previously there was also a tuberculosis treatment unit. The total staff number is 240 employees, of which 140 are medical staff. In the year 2015 the hospital received 34,440,000 outpatients who come to the hospital even from neighboring countries (eg Mozambique). 28 Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania). �366 Klaudia Wilk Mhagama The local partners and the key individuals in Tanzania Project implementation requires knowledge about the problems of local community as well as their development needs. Regardless of the sector, partnership should be governed by at least two main principles. The first one is participation of a member of a local community that gives a chance, directly or through representation by local partners, to participate in the design, implementation and monitoring of programs. Local partners play an essential role in encouraging participation and ensuring different experiences, needs and capabilities of various groups in a local community29. Hence, a close cooperation with the local partners at the stage of designing and project implementation is a prerequisite for accurate diagnosis. Very often, local organizations and their cooperative working with a PAP are based on key individual which may be a major person to complete the project successfully. The St.Walburg’s hospital project, for example, was carried out in cooperation with a Polish doctor who has worked in the hospital for many years and is the only specialist surgeon working there. He is a key person in the field of cooperation for many years with a Polish diplomatic mission. As a partner and key individual, he provided many relevant information that led not only to the correct course of project activities but also to the continuation of the project. As a physician, he pointed first to the real problem of the local community, such as motorbike accidents, so that the problem was correctly diagnosed and invested in the hospital’s surgical equipment. In the case of the parish in Kiabakari, there was a presence of a Polish missionary who had over 25 years of experience in missionary work in Tanzania. So far, he has coordinated many development and volunteer projects 29 Local partnership..., op. cit., p. 5. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 367 in Tanzania. As a partner and key individual, he oversaw the implementation of the project, both in terms of quality and budget implementation. He also provided financial contributions for some tasks. In both cases, the local partners had the task of ensuring the timeliness of the project and the reliability of the work performed. They were directly supervising the implementation of the tasks and while carrying out the tasks of the project, they were responsible for realizing the new goals in accordance with the adopted concept. Such individuals supporting the organizations are concerned about the problems they face trying to maintain stable relationship. Due to Pfeffer & Salancik30, stable relationship is achieved through friendship, informational exchanges and understanding. This leads to the second principle of partnership which is accountability. According to the MerciCorps Local Partnerships Guide, accountability is defined as a two-way responsibility: among partners, between the program and donors, and the program and communty. Partners are accountable to each other when they honor their commitment to communicate plans and are responsible for what they actually do. Accountability requires transparency31. That is why, the need to have a reliable partner who will be able to meet the project requirements is one of priorities leading to the sustainable development of local organisations32. The partnership emerges itself not only in relations between the external donors and the local partners represented very often by key individuals, but also involves the local experts, leaders and representatives of the public. This is a form of empowerment that allows local actors to participate in project decision-making and take responsibility for their actions. At the same time, the partner J. Pfeffer & G. R. Salancik, The External Control of Organizations..., op. cit. Local partnership..., op. cit., p. 5. 32 Ewaluacja..., op. cit., p. 37. 30 31 �368 Klaudia Wilk Mhagama organization assumes that it supports the local community in the process of assuming responsibility for the implementation or continuation of the project, as long as the community needs it. It functions here as a facilitator, who gradually withdraws from the project activities. At a time when the local community is ready to take full responsibility for the effects of the project, all decisionmaking power goes into its hands33. In the case of St. Walburg’s hospital, knowledge that was acquired during training is not only used by trained doctors, but also gives the physician the opportunity to transfer knowledge to other staff working in the same hospital or in nearby hospitals. This phenomenon is also referred to as the so-called self-sustaining model, which means that the support received for the project generates revenue that can be reused to sustain and/or develop positive effects of the program. In this case, the partner organizations themselves take care to ensure the continuity of the funding. Such model is particularly desirable in job creation projects34. One of the difficulties is certainly that the continuation of the project activities (training) is paid from the hospital’s financial resources, which slightly damages the hospital budget. Nevertheless, according to the beneficiaries, the effects of the activities are so much added that the hospital’s training has not stopped. This is of course a model example of the empowerment principle. In practice, a local partner has a constant control of project activities even after the project has been officially discontinued. Socio-cultural context Another key aspect of successful implementation of projects in Tanzania is the skillful adaptation to the localized socio-cultural 33 34 Ibidem, p. 65. Ibidem, p. 51. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 369 context. There are of course some obvious points concerning adaptation to the needs of the local community such as knowing the local language or overthrowing local superstitions (for example, putting a phone to the heart helps an unconscious person; the albino problem). However, it is worth noting the inapparent ones like the issue of expenditure that should bring long-term effects. This is extremely difficult with still modest resources of Polish Aid Project. It is therefore essential to focus resources and invest in projects that can bring significant improvements in a relatively short limit of time. In this area, the role of a local partner is very important. He can identify projects that address the needs of the local community. However, there is also a need to create the project based on expected effects as well as the cost of implementation. The projects evaluation indicates soft projects as those that have a high degree of efficiency. Special projects are devoted to the development of competences or professional skills, assuming the introduction of beneficiaries into the labor market or creation of new jobs35. In the case of actions targeted at the local community, the best sustainability of soft projects is noted, particularly where they are well suited to the current needs of the local community and the participants are deliberately selected from the local community (eg. local leaders). In this case, local community representatives not only use the knowledge they have acquired for their needs, but also become multipliers – they transfer knowledge further. The project – Kiabakari first aid, for instance, resulted in the emergence of knowledge multipliers using the knowledge acquired during the project but also continuing the activities of project on their own. Participants of this project (teachers, students, medical staff and the local community) continue their activities on their own, using the knowledge gained during the day-to-day training by 35 Ibidem, p. 32. �370 Klaudia Wilk Mhagama introducing first aid topics into seminar and into the classroom. Primary school teachers were teaching school pupils and others by showing in practice how to help, in the course of everyday situations (fainting, breaks, car accidents). However, the inclusion of a local community into the process of implementation, is also an important factor in the sustainability of projects36. This was the case with the first aid training in Kiabakari, where volunteers had to adapt the training to local problems (eg. snake bites, insect bites or motorcycle accidents) and to face local prejudices (eg. drinking Urine for poisoning). In the case of a maternity ward project, it was important to assure mothers-to-be of the possibility of having a baby without any obstacles. Previously, women often needed to be transported to a hospital 15 kilometers away, which was not always possible due to an ambulance or a private car, for which the owner required a high fee (which the family was unable to pay). Today, the equipped delivery room allows future mothers to have a peaceful and safe delivery on the spot. According to the report, the biggest risk of failure to achieve and maintain the expected effects, is in the projects implemented in the field of health. There are the legal, procedural and institutional constraints that make the development of health institutions with the help of external donors very difficult. An excellent example is the St. Walburg’s hospital in Nyangao, which operates in partnership with the government (Private Public Patnership – PPP). In case of this type of contract, the government requires free care for the vulnerable group (mothers, children and the elderly). In return, the government offers subsidies to the hospital in the form of basket funds or staff compensation, as well as the provision of adequate medical staff. The question of staff is, however, one of the biggest problems. The government is not able to provide enough doctors. 36 Ibidem, p. 54. �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 371 Single workers are delegated, but their work is temporary. Also, medical staff, when given the opportunity to work in a government hospital, resign from private / mission hospitals (in this case, the so-called church based hospitals) in connection with the possibility of receiving more government revenue. A similar situation occurs on the mission in Kiabakari. The health center is not supported financially and personally by the government. In addition, the resort can not perform many treatments because it does not have the official status of the health center. Another problem of the Kiabakari resort is the fact of having 25 medical staff. Meanwhile, the center employs 15 people and pays them from its own sources. For this reason, many operations can not be performed. In the case of volunteering projects that are being developed in both cases, there is a risk that the functioning of the health service is conditioned by the continuous flow of additional support in the form of material resources and volunteers, and there is no chance of self-realization37. Projects addressed to institutionalized beneficiaries, i.e. teachers or physicians, typically result in the departure of trained staff to better paid jobs, which causes them to cease working on project sustainability. The problem here can be to use the acquired knowledge for their own private needs, e.g. for self-development, change of work, etc., rather than for the purposes of the project. However, it should be noted that soft projects aimed at enhancing knowledge, the acquisition of competencies or skills, are sustainable in the narrow sense of the term, as the sustainability of once achieved effects of design activities. Once acquired knowledge and competences are provided to the beneficiaries, even if they are no longer linked to the achievement of the project objectives. In a social and cultural context one should not exclude implementation of hard projects. However, combining hard and soft projects 37 Ibidem, p. 33. �372 Klaudia Wilk Mhagama (either in a single project or in the case of successive projects) is also frequently used and improves the effectiveness of the project, assuming the project is well suited to local needs. At St. Walburg’s hospital that combination is implemented. Hard projects are visible through the support of the infrastructure: renovating not only the three hospital departments and the purchase of a variety of surgical equipment but also the renovation of the sanitary facilities. In the case of soft projects, trainings for physicians were conducted. The doctors involved in the project not only gained the knowledge they needed for their work, but also had the opportunity to make more surgical procedures, using already purchased tools. This indicates the ideal implementation of soft and hard projects in a single one. Conclusions Trying to answer one of thequestions concerning the role of local partners in the partnership with the Polish Aid, attention should be paid to definition of partnership that emphasizes such aspects as: a presentation by experienced persons as well as friendship, informational exchanges and understanding; good communication; and consultation process with local actors. For most projects implemented by PAP, the diagnosis of needs is based on analyses carried out by partner organizations. PAP assumes a great commitment of partners to the project and includes local experts, leaders and representatives of the public. Cooperation with the local partners gives PAP a good understanding of local issues, engagement, and partnership relations with local contractors. The implementation of PAP projects aims to build the capacity of partner organizations to manage their projects, finally leading to their professionalisation. In the case of Polish entities difficulties in carrying out the diagnosis is the construction of competitions, which do not assume the financing of preparatory work on the project, including onsite visits and diagnosis of needs �EFFICIENCY AND UTILITY OF POLISH AID PROJECTS IN TANZANIA... 373 in cooperation with the partner organization38. Thus, presence of key individuals within the local partner organisation, that know the needs of local communities, is very often a critical success factor for project implementation. Key individual may be first pointing to the real problem of the local community and corresponds to the strategy and to local and regional needs. Key actors that represent local organisations may provide many relevant information that led not only to the social acceptance but also effective completion of a project and its continuation. Such activity supports the organization and maintains a stable relationship by friendship, informational exchanges and understanding. The functioning in the socio-cultural context indicates the need not only of the already mentioned close cooperation with the local partner, but also the trust of the key idividuals. However, to emphasize the type of implemented projects and the appropriation of funds are equally important. It seems that soft projects as those that have a high degree of efficiency. The most effective projects are the ones, that are devoted to the development of competences or professional skills. In that case, community representatives that are selected from the local community appear to be multipliers that transfer knowledge further. However, there is a need of inclusion of a local community that becomes direct beneficiary of the project. Although the soft projects are the ones assuring long-term effects, there is also a big need of combining hard and soft projects that reinforce synergistic effects39. However, the main barrier to the long-term effects is the low level of funding and the time limit (one year) of the projects. Thus, increasing expenditure on PAP is a prerequisite for more effective implementation of projects40. Ibidem, p. 67. Ibidem, p. 41. 40 Ibidem, p. 36. 38 39 �374 Klaudia Wilk Mhagama REFERENCES Books: Brinkerhoff D.W., and Brinkerhoff J.M., Partnerships between international donors and non-governmental development organizations: opportunities and constraints, International Review of Administrative Sciences, 70(2004), no. 2, pp. 253–270. Pfeffer J. & Salancik G.R., The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective, Redwood City 2003. Websites: Polish Aid, https://www.polskapomoc.gov.pl/Polish,Aid,160.html [accesed 2017]. Projects: „Huduma ya Kwanza”. Volunteer First Aid and Health Education for the citizens of Kiabakari and Kukirango community. (WPP 931/2012). „Upendo Unaojali” (Tender Love) – broadening of the modern pre- and post-natal mother and child healthcare with the expansion of the hospitalization base in health center in Kiabakari. (PPR 125/2013). Quality improvement of surgical treatment in St. Walburg’s Hospital in Nyangao and other hospitals in Lindi and Mtwara region (Tanzania). (558/2015/MG2015). Reports: Ewaluacja polskiej współpracy rozwojowej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w latach 2012–2015 w wybranych krajach Afryki Wscodniej i Bliskiego Wschodu, Raport końcowy z badania ewaluacyjnego KOMPONENT I – Afryka Wschodnia, Warszawa 2016. Local partnership: A guide for partnering with civil society, business and government groups, Portland 2011. Sucessful partnership. A Guide, OECD LEED Forum for Partnerships and Local Governance, 2006. ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070cb47e97db084beedac985434ca702.pdf ff227ea2b7f508f3d96c3d338e7802fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4501 Title A name given to the resource Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.125-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Herod ciaka, Poręba Zofia i Zyd, Wielka, zespół pow. Widowiska zjawiskiem regionalne zespoły często dorocznych przez pieśni ^Świętach opracowanej wręcz krótkich obrzędu ostatnich podjęło Muzeum rowane przez inicjatywy bliczne W nowa), w się w próbę zbiorów którym i Zyd, teksty dziś Nowy formy po crudo zespół Jana Rap- oraz szopek swobodny (nawet 1968 w rocznymi gły z i kie­ której obrzędów. zespo­ (pow. Lima­ młodzieżowy był udaną imprezą Muzeum był w biorących związane z zimowo-wiosennego". udział obrzędami do­ Do konkursu m o ­ zespoły wiejskie i nowotarskiego, n a scenie jednak styczniu zespołów, autentyczne skup kosmicznych. ludowych okresu Zgłosiło one nęło i Stanisława (Jana (Magdaleny Wójciaka). wego) z powia­ n i e mające i nigdzie instruk­ n i e zarejestro­ z Poręby oraz Truty) czego po jednym (Marii i ze S ł o n e g o D w a zgłoszone z zawodów (Jana z Kasinki Małej Ponic (Kazimierza (z P ó ł r z e c z e k powodu złych uniemożliwiły i m sta­ Rapciaka Madejowicz), p o d Rabką zespoły przybyć które do Wielkiej i Łęto- warunków przedostanie się d o R a b k i . program, i się stare mieszany świadczą­ wiekiem wsi) z Rdzawki atmosferycznych, ciekawy występowały zespołów, Stożka) nie mogły mieszały żywo 8 Szczypki), Wśród niezupełnie się 6: 2 zespoły się c z t e r y mieszkańców lotów robiącej tematem rabczańskie tażu, n i e w y s t ę p u j ą c e komplety „węgrzynów" czarownicy na widowisko się zgłaszać zakupione trwa i obok j a kse­ czy milicjant, l u b której najbardziej tów: limanowskiego zostały Obok szmaty, scenka, przez r. „Przegląd konkursie i bogate t y m zakresie dla Niewątpliwie zorganizowany współczesne, narodowej wane. Zaprezentowały rzeczywistość. „miśkarzy", (na oglądać Rabce, z aktualnymi wstawkami, zrozumiałych „olejkarzy", formie publiczność w Wielkiej konkursie w nie­ są k o n k u r s y i p u ­ ale również twórczość jednak konkurs wiejskich Tałg). co­ t y m względzie zwyczajów Rabce bardzo n a otaczającą l u b zagadnienie progra­ postacie rady żywca Lechowską^Bujakową, muzealnych), w sposób że l u d o w a reaguje zaraz w piosenkami gromadzkiej zwyczajów autentycznej. Orkana (pow.Limanowa) i(pow. interesujące (które i dowcipnymi zabawna w in z kretarz skupujący albo się, że l a t organizowane tradycyjnych Półrzeczek z Rabki tylko cymi, 2. Herod — zainteresowaniem pełnej śmiałą m g r Marię od kilku kantyczkowe już z postaci i m . Władysława pokazy kukiełek do II. handlarz i scenicznej, niemal obawiając szopkarskich, m.in. z Poręby zespół nie Limanowa. masło te pokazywano literackiej mogła grane na organizowanych podawanych czasach 1967 r . o d b y ł łów pow. sando­ czy czy (wesele lubelskie) jakby w się wesela dla urozmaicenia formie n i e będzie scenie W Gór"), n i e są ludowych. lubelskie obrzędów G ó r " .O b r z ę d y migawek, miejska widywało i tańca stylizowanej „Świętach teatrów (np.wesele wykorzystywano zespoły albo na Mała, obrzędowej scenach fragmenty rocznie w o tematyce na międzywojennym wiejskie mierskie), raz Kasinka LUDOWE W KONKURSACH, POKAZACH I W TERENIE nowym okresie przez mu Szczypki, Limanowa. Cieśla-Reinfussowa OBRZĘDY W Jana występujących wyłącznie Wójciaka), Jana k o n k u r s i e zespołów (Rapciaka, kobiecy Zespoły uczestników. Szczypki, zebranej W jeden (Truty). w męskie który (Madejowicz) te różniły Najstarszy pozostałych zespołach wiek oraz b y ł zespół zapowiadając znalazły Szczypki jeden się m i ę d z y występ publiczności, że „...Najmłodszy cv g r a n i c a c h Stożka, z sobą Kasinki oświadczył z n a s m a 60 l a t . " uczestników od. 18 d a 50 l a t , o c z y w i ś c i e poza wahał się zespołem 125 �młodzieżowym czyli od 12 z do Rabki-Słonego, 17 względem wieku w występowały którym sza młodzież i poziom mi był (około Podkreślana członkami tu starzy, jąca zespoły ją obecność licznej zżyci z lat w Ponfc, star­ dorosłe. między obrzędów okazali sztuczna. się niż w krępo­ mniej starzy, tradycjach przede uzupełnia­ Może publiczności, a m o ż e obrzędami części odtwórca­ młodzież byli tkwiący których wy­ rośli. żywą dziada, połu z zespołów aniołów, stanowiła kapela, dwaj muzykanci, zaś postacie: św. w składająca jeden zespole z byli grający ze miał Słonego chłopca, grającego Herodzie, kazał głowę mieli role skrzypków dodat­ flecie, w drugi oprócz w kozą Żyd z możliwie dla role więc lub nawet kobiece grali W były niejsze terpretacji maski obrzędowe ludów Obok 3. Taniec z „kozą", zespół gwiazda „żywej z szopki" zespoły z Z Poważ­ sposobie i n ­ a więc w wy­ z cha­ z się przez doskonałe dziadów, głowy niekiedy maski rekwizytów gwiazdach wykonanymi się tu roz­ humorem papieru Stanisława z Ponic kobiecym, w innych z wyróżniała zespół drobnymi niekiedy czy starannie szopki się kolęd. wspomnianych wysuwały wykonanych przedstawienie pow. Wśród Żydów zespołu humoru podkreślających przypominające których któ­ poszczególnych dopiero przyjmowaną ozdobionych wśród Pozostałe z Rybarzowic, o czasem Różniły egzotycznych. bardzo tradycyj­ przedstawienia zewnętrznej, pierwszy śmierci, wspomnieć nankami, jeszcze plan treść b i ­ ( i l . 2). (traktowanych ekspresji, kolędniczych, można płci postacie, do śpiewanych postaci. naiwnością, diabłów, dwie występy siebie. Me­ ucina m u licznych rubasznego i rekwizytów, akcesoriów pełne należy dziad, zrębie oprawie poszczególnych na się występuje widzów do zauważyć kostiumów brajającą i tekstu i doborem widownię) „kóz" swym tekstu i dla których dawki podobne różnice konaniu w indziej biblijnej noworodki za co ś m i e r ć pretekst zebranych zasadniczym zespołów synem, gdzie narodzeniu wprowadzenie największej kierownictwem II. jest rozweselenia o ją opowieści wszystkie (turoniem) zadaniem jak do piekła. K a n t y c z k o w a ny rych czyli fragment n a wieść jedynie intermediów, mienna przedsta­ zespole, podwójne zespołach zes­ na harmonii. występujących który świeckich scenicznych muzy­ niż a k t o r ó w jest zabiera stanowi rakter jedynego postaci szopki", wymordować a diabeł blijna mar­ mężczyźni. 126 królu sjasza osób, Tylko większa niektórych na harmonista. liczba wykonawcy 2 Stożka była z w y k l e W jak Boskiej, jeszcze na Stanisława zespół potrójne. 10 Matki się młodzieżowy 12-letniego ok. Heroda, Józefa, też poszczególni tzw. l t d . ( i l . 1). U z u p e ł n i e n i e występował Ponieważ z odbywają przeciętnie się basisty wieniu scenie one i kanta, na się zespole z K a s i n k i Małej trąbce, skrzypków liczył pasterzy, czarownicy kowo tak jak powtarzały Żyda, basisty. W wystąpiły czyli po p r o s t u jasełkami, p o k a z a n y m i których szałków, męskie autentycznie, Każdy wśród na zespoły szopką, najbardziej i o „żywej „Herodów", szczegółami Wszystkie wsi. Tematem nazywają m ę s k i e j , ł ą c z n i e ze s w o i m poszczególnymi Najlepszymi natomiast dawnych z szkolnym, osoby c h w i l a m i nieco przedstawianymi głęboko Truty wieku pod na charakter, a po widowiska. wała jeszcze była w rzutowała tradycyjnych ludzie członkowie l i ­ zróżnicowany Magdaleny dzieci różnica artystyczny dawnych zespół 18 l a t ) i d w i e zespołów wszystkim którego lat. Najbardziej piękna Stożka Kasinki z wyci­ 20-proPoręby. Małej dał kukiełkowej. i Rdzawki, dały Bielsko-Biała. program pozostające bardziej pod uroz- �maicony. Znalazł zwyczaj chodzenia grupy czaj tu pokazany z chodzenia Środę" Zapusty, we od domu się do mile gwarantowało Środa" otrzymywała lub jajka, drówkach „Wstępnej zaśpiewała dużej Środy, nie mówiąc przez swe które na mówi zespołu, nic. się scenograf nagród, „Wstępna mimo iż dary, W pieśń zapustna, dniu wę­ lektować którą narną w Truta: nuje Rabie nocuje, rody". Nie może ujechać man, swoich Środa Już j e s t na Najmuje dyrektor ściowo Zespół rzenie kiego Postu. których Ponic które witania z ponadto odbywa się ten w małą scenkę „Wa­ samym środku Wiel­ zachował się jeszcze w nie­ gorczańskich. Rdzawki Nowego k i " , którą w pokazał Zwyczaj wsiach Zespół i z żuru", Roku oraz postaci kukły dzielę Białą. Prócz zwyczaj żegnania wiosenny obrzęd obnoszono tego zespół lędy, pieśni i przyśpiewki, r o b i o n e n o ś ć " i często n i e s m a c z n e II. 4. w po w s i w śpiewał Starego „Smiert- tzw. Nie­ uaktualnione ko­ niestety „pod publicz­ treści. Herod i błagająca Teatru M R N w połączone są nagrody z że 1968 r . p r z e g l ą d Pokaz (w większego ludowych Był tronat objęły Kultury zeum, ków to, jak różne Prezydiów Teatr Ziemi na Lalek porę niż się tej pow stycznia doko- pod Zagłębia przy Kultury i Będzinie, Komitetu w którym czym a a i PRN w Przegląd «Zapustnicy»", instytucje, nad w na­ fakt, również Bielskuludowych którym mianowicie: „Banialuka", czę­ ta dwa dni. „Banialuka" „I po­ zespoły świadczy zorganizował afisz, jej Katowicach. województwa, trwał Lalek a Orga­ równoczesnym W R N o „He­ Jan Dor- Sztuki. Impreza zespołów i nazwą jest w współudziale Bielsko-Bialskiej de­ kuli­ Będzinie, imprezy rozmachu, M R N wolało sztuką w z konkursem, na głosił sali, obiadową. 6-go ludowych obrzędów obrzędowych oklas­ sanatoriach. funduszów s t y c z n i u 1968 r.) T e a t r zespołów i Kultury coraz wiele opuszczając rabczańskich Będzinie, biera w Dzieci się p r z y Ministerstwa Białej. pokazał zespołów ze s t r o n y W y d z i a ł u otrzymują się odbywają inicjatorem odbywa Występy sadzie." nie od 6 lat rokrocznie przeglądu zespołom teatralną pensjonatach Głównym parciu konisia tańculowym gdzie nizacyjnego jedzie Zawadzie sztuką imprezy Dejmek, wyróżnienia. zapałem, kuracjuszy ludową znaleźli Kazimierz wyraz swemu zadowoleniu dużym t y m sporo się zgromadzoną etnografów przyznało indywidualne przeciągnął realizacja najmuje. Wstępna W jedzie, się Środa Na (reżyser Stopka), entuzjastycznie licznie prócz spektakl Podobne „Wstępna którym dawała z przyjęty bardzo teatru Andrzej zespoły tj. w j a k również Publiczność został jak i ludzie kując O jury, Jury, również Katowice, Konisia rabczański przez publiczność. Przyjście kobiałki. Magdalena cho­ Przegląd zarówno widziane, drobne do znany „Wstępną karpiele. przyjście zwy­ który gospodarzy chowała Środy" organizatorka Za mężczyzna, urodzaj za interesujący gorczańskich. było ono pieczywo Ponic udziale bardzo zazwyczaj domu, Środy" zespół' z przy tzw. Wstępnej wsiach przebierał „Wstępnej gdyż w przez „gwiazdą", kolędniczej, j a k również powszechnie dził się Bielsku-Białej, Towarzystwo Związek pa­ Wydziały M u ­ Miłośni­ Młodzieży Wiej­ skiej. go żona, zespół z Zabrzega, pow. Bielsko-Biała. 1й1 1*1....а ,Л Ш ШМл 127 �Urok tego zespołu wiającym się naturalnym miał ponad Z bardzo poruszania doborowi barwnym tel), drugi Dały one znane jak się i w na przeja­ stroju, scenie, „aktorów", z których ciekawym programem z skonałymi i jeden z Lalik Żabnicy za (kierownik w maskami oprawę (kierownik czy dzięki niejeden i dla których widowiska obrzędowe rekwizytami dobrze Py­ Chowaniec). oryiginalne stroje różnymi bardzo wystą­ Ludwik Marian Żywiecczyźnie i szlachcice", piękną autentyzmie, tekstach, 60 l a t . d w a zespoły: „Dziady na jego w sposobie odpowiedniemu piły polegał zarówno z do­ stwarzały wykonanych tańców ( i l . 5). Nieco nim mniej był Gruszka), który ostatnią sobotę się w nych", i Jak i prezy byli wiązali łami, aktorzy Teatru Lalek w terenie zainteresowali mgr Jerzy Przed mgr tą na występów zimowych, na terenie dyrektor ten cel przemówienie do Muzeum publiczność powiatów: dziś szcze­ w wielu bielsko-bialskiego żywieckiego. Do stąpił wy przeglądu liczny przy pod stanęło 7 zespołów. GRN w Rybarzowicach kierunkiem Katarzyny dowisko obrzędowe zwyczajów z minacyjnym Bożego widowiska dycyjnych tekstów dano zowanych, wprowadzając do Zespół dawnych, ten Drugi się z kolei rownictwem Zabrzegu tu wiele na zespół Ludwika (pow. Obok (23 osoby), Distla przy bielsko-bialski) raczej wspólnego Od wością ze wyżej i Według 128 zespoły, opinii, Jana obrzędowe, (obsypywanie Łobody. działający pod kie­ Rolniczym dał w „żywą ona charakteru mającego pierwowzorem. odbijały pochodzące pracujący Zespół składające zbożem ze ( i l . 3). niewiele najbardziej (pow. Żywiec), kierunkiem ki" ludowym wymienionych dynamiką ogólnej z Gilowic wisko swym najlepszą ( i l . 4), satyrycznego, urozmaice­ „kóz" Kółku tra­ zaktuali­ szopkowych. również przeglądzie szopkę", ale t a k p r z e t w o r z o n ą , że nabrała widowiska szopkowe doskonałe przedstawień tle kul­ starych, przyśpiewek, przez to na Punktem przedstawienie poszczycić widzianych on w i ­ opracowane lalkami. znanych może wszystkich bielsko-bialski) Narodzenia. było dobrymi wy­ świetlico­ Przedstawił „Kolędnicy", okresu pierwszy zespół (pow. Kubicy. z r u c h o m y m i , dość nie Jako trzydziestosześcioosobowy się n a św. swoją z żywioło­ Żywiecczyzny. podobał przy się ten przedstawił z dwu zespół klubie GS, części: Szczepana) i o obrzęd zwyczaj był zespół „dziadów Żywca już dość on metalowymi znalazi na niezwykle nie — „Jukacami". daleko od trady­ tu prze­ strzelaniem z bi­ przykładów, prawo życzliwie często prze­ noworocz­ dzwonkami. w instruowane jest Żywca z omawiany scenie ma z wystąpił tańcami, głośnym zespoły odbywa­ już tym obrzęd obywatel­ przyjęty nic przez dziwnego, i reżyserowane, tylko okazją do gdzie wy- teatru. ludowych, jeszcze jeśli c h o d z i czy terenie Zakończył Ostatecznie obrzędowe, teatru salę zebraną też tańce zespo­ zaś obrzędów zachowanych na­ pracownik wprowadzając i którzy ludowymi krótkie Turno, zwyczajów miejscowościach „Banialuka", wieloma imprezą, Bernadetta zagadnienie gólnie z udostępnił rozpoczęciem Bielsku-Białej, w i je Zitzmann wygłosiła w kontakt na poprzed­ Wojciech kobyłką, który przedstawionych ludowy został z zwyczaju odszedł dzwonieniem zwyczaj stwa i m ­ też z stare poprzednich ten z (kierownik pochód Hercberg), pierwowzoru. widać porównaniu karnawału. pięknego zespół publiczność. tej od Edward akrobatycznymi czów i zapustny różny zwanych cyjnego gląd na dawnego Niestety, w Małej zademonstrował jący róbką organizatorami Sopotni się Bardzo inicjatorami i z składające (kierownik Bezpośrednimi atrakcyjnym zespół pod wido­ „obsyp- „Kolędy". s �życia się się ów choinkę O twórczych różnymi świecidełkami. wiele bardziej bez pozytywnie rów, z iwność ważna czy jest wreszcie zbliża makijażu t o , że p u ­ reaguje równie autentyk. Dla w i ­ tresura sceniczna, (kiepskich zwykle), t u bezpośredniość, umowność, do Gdy n a scenę która przedstawień wychodzi blas, płci m ę s k i e j mówi i z twarzą zachrypniętym „aż ro­ akto­ szczerość, nieuczony na­ teatr jarmarcznych sprzed z jest uprzejmością godnie odciąć i się turla sposób oto­ dry­ świętoszka głowę, aby a następnie scenie w kierunku samo Boskiej, z się składane, herodowym Herod ( i l . 7), dzieje krzesełko o kiedy Matki To ubogie kosą, diabłowi Boska" „kwestię" patosem obrazek, wyciąga po „Matka wrażenia. wskazując zabawnym Śmieszny z w dwudziestoparoletni obłudnego basem zatyka" „marszałek", mówi jako czy marszałków tronie. wyszukaną śmierć mogła ją stacza się „tronu" kulis, t r a n s p o r t potępionej z wy­ ułatwiając w ten duszy w ogień pie­ kielny. Patrząc się scena trupa na I księcia. dowcipem ludowym dy. autentyczny to teatr szekspirowskiego komediantów dworze tylko na z jeszcze właśnie i Snu że żartem, pełny podbija to ma walor i ludowy, nocy przygotowuje Tylko przedstawień żywej, zarówno prowizacja pewne cych ne po się do w przedstawienia co u Szekspira w autentycznym swoistej przekonuje było umownej do której już teatrze praw­ prostych, l u - tekstu komiczne ności, dużym że dziwie są to kursy na W żyje ubiegłym w roku (szopki z własną W i W się nie już czasem publiczność atrybuty przyj­ bez słusz­ teatru praw­ jak i soło do którzy północy. zebrali mowlęta, innych W się w rodzaj pod venalia?), zauważyć korony, częły „damy" w itp. przeniosło Po do „po stiumowa. z sobą, drobsku" Stary stwarzając dotychczas czajów prócz się we­ tradycyjne nie­ obok wielu franciszkańscy b r a ­ o jak tym, wzorów z podłoże, i za­ ułani z gita­ towarzystwo gdzie harcowała Indian w pióro­ tradycyjnego zabawa moda na którym ale już gospody rondami, wiejska nowa to Lanc­ występujących całe z (Ju- się od Hiszpanie strażackiej, się Dało do szerokimi uzbrojonych zrobiła dawny odległej wieczór t e n sposób zabawa miejskich charakter. niezbyt i że splatają rozwiną nie obrzędów, się tylko cho­ ko­ się inne zwy­ dorocznych. II. 5. Dwaj jeźdźcy z widowiska „Dziady i zespół z Lalik, pow. Żywiec. II. 6. Przebierańcy rzyszący szopce kukiełkowej, zespół z Niepołomic, Bochnia. II. 7. Matka Boska w asyście żołnierzy, Jana Rapciaka, Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot.: Henryk il. 3, 4; Roman iL 5. zbie­ się przebierańców, nich, gospodzie zwyczaj formy, i zabaw w W sa­ przedstawiającymi Poniatowskiego, gromada na głowach. bawili przebrań, pod świetlicy na sali spora ci ostatni i przebierańców, kapeluszach zabawie się w gdzie ks. Józefa czyli od w .wieku szkol­ wśród świadczą dawny grupy dzieci dwaj nowych swój Krzywaczce, czasów dzenia rynku, myślenic­ habitach. jeszcze wyraźniej napływać puszach również wpływem zmienił a niektórych lanckorońśkim w i d z ó w ( i l . 6). znajdowały żebraczki, autentycznych Zarówno rami rynku, noworocz­ kukiełkowe czarnymi GS-u bo­ własnej zapustne" Wieczorem z kukłami n a plecach, i powiecie powiatów twarzami Lanckoronie przebierańców, zwyczaj z do­ zespołów okresie „dziady gospodzie na w domach wsiach młodzież. w żebracy ciszkowie po Etno­ dokonania dwóch w kon­ terenie Muzeum zgromadzonych chodziły i na rekwizyty po d r o b s k u " zarówno dorosła „Cyganki" w chodziły grając uciesze gromadnie ludowy i Niepołomic i lalki) lub pod- różne p o k a z y możność zaopatrzone Zapustów „po autentycznej pracownicy mieli przebraniach, biegały się niż które magnetofonowej wadowickiego „droby". rali i te k u okresie kiego (1&08) kapelą, przedstawienia już rodzi uważając, sta­ komiczną sytuacje, zwyczaj z Zabierzowa produkcji z uciesz- czarownicy mierze formie Krakowie Zespoły jako jednakże twórczość się p o p r z e z nadal filmowej szopkarskich na wsypki, z t y m co w cheńskim. 7 i najistotniejsze scenę, kumentacji nym, dużej że krążą­ nieoczekiwane przedostaje graficznego dzy, w i m ­ kantyczek czy osobistą teatrowi Wiadomo, ludowego. stylizowanej nym diabła zadowoleniem, Równolegle wsi. Żyda, różne potknięcia z z czy teatru. ludowemu wyuczone która Stąd ludzi przedstawienia. najbardziej aktorów, scenie. kukiełkowej i rękopiśmiennych, dziada, zwykle szopki jak dodaje są w s i , tekstów samych na przypomina letniej, uroku trakcie „wygłupy" nowią typu miłośników, w części muje aniołów publiczność dowych Dodatkowego jednak środowisko, zespołów jak stuleci. czeniu gdy na starających poprzybierać jest istotna ani potrzebna raczej kilku względu uczestników ludowy czyli interesujące na pozbawiony nie jest biąca instruktorów, „uscenicznić", bliczność, dza aspiracji zwyczaj Hermanowicz Reinfuss — — il. 6; Jacek il. 1, 2, 7; Jan Szlachcice", towa­ pow. zespół Kubiena Urbańczyk — •— 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238a456f1e046d2bb9eed92b2b937930.pdf c7f48c15ecd29448d328dcbec0602d20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Szyszko, Erazm - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4082 Title A name given to the resource Erazm Szyszko - nestor polskich garncarzy ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla-Reinfussowa ERAZM SZYSZKO NESTOR POLSKICH GARNCARZY LUDOWYCH Tl. 1. Garncarz EiT.zm Szyszko Garncarstwo ludowo na terenie Polski, szeroko rozpowszech­ nione w X I X w., jeHzczo na początku X X w. miało jako rzemiosło ludowo doniosłe znaczenie. Garncarzy spotykało się prawie wszędzie, a liczne ośrodki garncarskie, rozrzucone po miastach miasteczkach i niejednokrotnie po wsiach, skupiały znaczno ilości warsztatów. Zmiana warunków ekonomicznych, jaka nastąpiła po I wojnie światowej i rozwijająca się coraz bardziej produkcja przemysłowa przyczyniły się do tego, że rzemiosło garncarskie zaczęło upadać. Z ogromnej niegdyś plejady garncarzy pozostali już dzisiaj tylko nieliczni. Jednym z nich jest Erazm Szyszko (il. 1), obcho­ dzący w roku ubiegłym 91 rok swego życia i 77-lecie pracy w zawodzie garncarskim. Urodził się w 1885 r. wo wsi Zapolin, w pow. Wilejka ówczes­ nej guberni wileńskiej (obecnie ZSRR). Pochodzi z rodziny biedniackiej -— wyrobników, którzy wędrowali za pracą od dworu do dworu. Gdy miał 6 lat, rodzice opuścili Zapolin, w któ­ rym ojciec dzierżawił folwark (zaścianek). Wygasł kontrakt dzierżawny, a ,,ojciec zaniedbał odnowienia,, z czego skorzystał ktoś z zewnątrz, dał łapówkę administratorowi majątku i ten tak sprawą pokierował, że ojca wyrugowali". O dobrą dzierżawę było wówczas trudno. Ojciec Erazma Szyszki wziął dzierżawę w innej wsi, ale ,,arenda" (czynsz dzierżawny) okazała się za wysoka, mnsial więc z tej dzierżawy zrezygnować i nie pozostało mu już „nic innego jak iść na zapaszkę" . Los zapaszników był marny, „byle jakieś nieporozumienie z panem a socha i brona na wóz i jazda do drugiego pana". Odtąd już pamięta Szyszko liczne miejscowości, w których z ojcem przebywali, zawsze jednak w obrębie ролу. Wilejka . O swoim ojcu AVincontym mówi, że „był rolnikiem bez własności", tzw. dworzaninem . Rodzeństwa Erazm miał sporo. „Było nas w domu dwanaścioro dzieci, z czego czworo umarło, siedmioro po pierwszej matce (między innymi i on — Z.R.), a pięcioro po drugiej". Wszyscy pracowali na roli u ojoa, który dzierżawił grunt u „obszarników", względnie byli na służbie 1 2 3 wo dworze, ,,na, pańskim". Żadne z dzieci nie miało innego zajęcia ani zawodu. W domu było nieraz bardzo ciężko, głodowano, macocha okazała się złą gospodynią, a przy tym niezbyt dobrze traktowała dzieci z pierwszego małżeństwa. Już jako mały chłopak Erazm przcmyśliwal nad tym, aby wyzwolić się z panującej biedy i zdobyć sobie lepszy kawałek chleba, niż praca na cudzej roli. W czasie pobytu ojca w Paczkowicach (koło miasta Postawy), gdzie cala rodzina służyła we dworze, Erazm, mający wówczas 14 lat, poznał garncarza Juliana Podlipskiego, który przywędrował tu z odległego Iwieńca , będącego wówczas na AVileiiszczyznie jednym z większych ośrodków garncarskich. Podlipski, który sam odziedziczył zawód garncarski po ojcu, liczył wtedy około 25—30 lat, miał „garncaruię" w Paezkowicaeh. Erazm często biegał do Podlipskiego, przyglądał się jego pracy, a „paliwoeznik" („palilocznik") — tak nazywano tam garncarza toczącego na kole — chętnie objaśniał mu, co i jak należy robić. Toczenie „miało dla mnie nadzwyczajny urok", a „do gliny ciągio mnie coś od dziecka" — mówi o sobie Szyszko. „Cala moja zabawa to glina. Nieraz podpatrywałem, jak ko wal kul żelazo, a u mnie żelazo zastępowała glina. Miałem kowadło gliniane, młoty i wykuwałem z gliny różne rzeczy ." W końcu Erazm zapragnął terminować u Pod­ lipskiego. Ojciec początkowo nie chciał się zgodzić, uważając, że na pracę u garncarza jest jeszcze za miody, ale po namowie ustąpił. 4 5 Nauka szła Erazmowi szybko, tak, żc po dwóch miesiącach umiał wytoczyć każdy przedmiot, nie miał jednak odpowiedniej siły potrzebnej wytrwanemu garncarzowi. „Kiedy pierwszy raz siadłem za kółkiem garncarskim, to zdawało mi się, że ja na skrzydłach latam w powietrzu" — opowiada o swoich przeży­ ciach Szyszko. Pierwszym naczyniem, które samodzielnie wyto­ czył, był kubek do kawy. Szyszko praktykował u Podlipskiego przez dwa lata. Toczył takie same garnki jak majster, ale w mniejszych rozmiarach. Czy ojciec dał coś za naukę syna, tego już Erazm nie pamięta, 167 I �1 о żanie. Wyjechał więc w 1913 r. do Ameryki, gdzie przebywał siedem lat. Ciężką pracą zarobił tam parę tysięcy dolarów i wy­ DZISNR słał je do Polski w 1920 г., ale „prawie przepadły". Zamieniono je na marki, i kiedy przyjechał, mógł za nie kupić tylko 22 ha ziemi w majątku Hulidowo. Były to prawie same nieużytki, moczary, a tylko 8 ha jako tako znośnego gruntu: „gołe pole, m trzeba było budować się i podatki płacić, które były dość wy­ SUIECIPlNX 5 sokie" . Ożenił się w Jasioniewiczach, mając 36 lat. Za żonę wziął „biedną sierotę". Wspólnie pracowali, on toczył garnki, ona UILND 9 je sprzedawała. Dawał sobie radę i z pracą w polu, i przy kręgu. 9 О Kiedy zaczynało im się już jako tako powodzić, przyszła I I wojna, 11 * okupacja, a „fabrykę" zamknięto. W czasie okupacji chodził DSZMIPiNF) (Q) UILEJKF) kilka dni w tygodniu do pracy w Dunilowiczach, odległych 0 20 km od domu, pozostawiając żonę z małymi dziećmi na MObODECZNO / gospodarstwie. W Dunilowiczach bowiem Stefan Bombalski — // tamtejszy organista, który choć nie znal się na garncarstwie, /// założył „fabrykę", zatrudniając Erazma Szyszkę i wyuczonego przez niego młodszego brata — Kazimierza jako instruktorów iv WIENIEC kierujących pracą zatrudnionych robotników. Kazimierz miesz­ V kał w „mieście" (Dunilowiczach), a Erazm musiał do pracy dochodzić. Nie trwało to jednak zbyt długo, bo fabryka I I . 2. Legenda: I — miasta woj. I I — miasta pow. I I I — wr,żne wkrótce spłonęła, a swój „warsztat" (koło) ledwie Erazm ośrodki garncarskie. IV — miejsca pracy Szyszki.: 1 — Dzie- wydobył spod gruzów. Szyszko, tak jak prawie wszyscy garncarze ludowi, nie mioszki, 2 — Głębokie, 3 — Nowosiółki, 4 — Stary Dwór, 5 —• zdawał żadnych egzaminów z zakresu swego rzemiosła. Miał Postawy, 6 — Duniłowicze, 7 — Hnlidowo, 8 — Jasicnicwiczo, kilku uczniów, toczył garnki, sprzedawał je gdzie chciał i dopiero 9 — Paczkowioe, 10 — Rudka, 11 — Łazimy, V — miejsce „za Polski" musiał zrobić „patent" (egzamin mistrzowski), urodzenia Szyszki. gdyż władze wymagały tego od każdego, kto chciał nadal prowa­ dzić pracownię. Dyplom na mistrza garncarskiego otrzymał w Wilnie w 1934 r. (il. 3). Cechmistrzem, a zarazem jednym z członków komisji egzaminacyjnej, był wówczas Aleksander Azarewicz, człowiek już w podeszłym wieku, mający po ojcu wic natomiast, że Podlipski za jego późniejszą pracę dawał mu znaną i cenioną pracownię garncarską w Wilnie. W okresie „stołowanie" (ubranie musiał mieć swoje), a czasem „to dał międzywojennym wykonywał przeważnie ceramikę artystyczną, i miedziaka na obarzanka". opartą częściowo na formach tradycyjnych, a częściowo wprowa­ Po dwóch latach pobytu u Podlipskiego postanowił Szyszko dzał nowe kształty i zdobnictwo, prawdopodobnie pod wpływem usamodzielnić się, tym bardziej że rodzina przeniosła się z Pacz­ jakiegoś plastyka projektującego mu wzory . kowie na inne miejsce, gdzie ojciec „dobrze żył z właścicielom", Jak już wspomniano, Szyszko osiedlił się w 1946 r. na który pozwolił zbudować obok mieszkania przydzielonego ro­ kolonii należącej do wsi Miłakowo (koło Morąga), gdzie otrzymał dzinie Szyszków szopę a w niej piec garncarski . Zaczął więc sporą gospodarkę rolną. Obok pracy na roli zajmował się garn­ Szyszko toczyć garnki, ale „ma się rozumieć musieliśmy coś carstwem. Zapotrzebowanie na garnki gliniane było w tych panu za to dawać". W pracy garncarskiej pomagała mu, według stronach ogromne, jako że osiedliło się tam wiele rodzin zza Buga. swoich możliwości, rodzina. Do niej należały przygotowawczo, Pozbawieni w nowych warunkach naczyń glinianych, których wstępne roboty, jak przywóz gliny, jej wyrabianie itd. Z rodziną albo nie zabrali ze sobą, albo też wytłukły się im ono w czasie też przenosił się z miejsca na miejsce, aż do całkowitego usamo­ drogi, poszukiwali ich wszędzie, nie mogąc się pozbyć dawnych dzielnienia się, co nastąpiło po odsłużeniu czteroletniej służby przyzwyczajeń (np. gotowania strawy czy przechowywania wojskowej, czyli w roku 1910. Miał wtedy 25 lat. 1 kiszenia mleka w garnkach glinianych). „Miałem wtedy pełne W ciągu swojego długiego życia kilkanaście razy „urządzał ręce roboty" — mówi Szyszko — „bo dziś już nikt nie daje fabrykę", czyli garncarnię. Wędrował razem z ojcem od jodnego mleka do glinianych garnków". „obszarnika" do drugiego i zakładał sobie czasową pracownię. Kiedy dzieci dorosły i musiały się uczyć, Szyszko z całą Nie umie już wyliczyć wszystkich etapów, ale wie, że pierwszą rodziną przeniósł się w 1955 r. z Miłakowa do Biskupca (woj. własną garncarnię miał w Starym Dworze, wsi leżącej koło Dunilowiez. Potem przyszły kolejno: Rudka, Łazuny, Jasienie- olsztyńskie). Na roli nikt nie chciał pracować, więc zostawił wiczc (miejscowości leżące w pobliżu Wilejki), Dziemieszki, całe gospodarstwo i w Biskupcu zaczął początkowo pracować Hnlidowo koło Głębokiego (niedaleko Dzisny), wreszcie miasteczko w kaflami. Po pewnym czasie rzucił tę robotę i zabrał się z po­ Duniłowicze i po I wojnie światowej znów Hulidowo (il. 2). wrotem do garncarstwa. Stamtąd repatriował się w 1946 roku do Polski, gdzie pracow-ał Erazm Szyszko to człowiek niezwykle ruchliwy, nie mogący początkowo w Miłakowie koło Morąga, a później przeniósł się długo usiedzieć na jednym miejscu, a przy tym bardzo praco­ do Biskupca, gdzie toczy jeszcze garnki do dnia dzisiejszego. wity. I dziś, mająo przeszło 90 lat, marzy tylko o tym, aby móc Po ukończeniu służby wojskowej i powrocie do domu Szyszko w lecie zasiąść za kółkiem, bo „zimową porą już siły nie pozwa­ postanowił założyć rodzinę. Okazało się jednak, że nie było to lają". Warunki do pracy ma trudne, tak się bowiem składa, takie proste. Spodobała mu się jedna dziewczyna, ale odrzucono że budynek, w którym ma pracownię, oraz dom, gdzie mieszka go, o czym tak opowiada: „Kiedyś tatuś jednej dziewczyny w Biskupcu, przeznaczone są do kapitalnego remontu. Decyzja dowodził mi, żebym się starał o posadę konduktora na kolei, zapadła już dawno, ale miasto nie przystępuje, nie wiadomo wtedy ja zrozumiałem, że mój zawód jest haniebny. W języku z jakich przyczyn, do remontu, pozostawiająo lokatorów w usta­ białoruskim brzmiał »harszczan« lub »hanczar«, a jak chciano wicznej niepewności. Szyszko dostał na czas remontu zastępcze kogoś obrazić, to mówiono »harszkalep«, a to było bardzo mieszkanie w baraku, które jednak ze względu na wiek i zdrowie brzydko." Postanowił zdobyć pieniądze, a tym samym powa­ jego oraz żony okazało się dla nich nieodpowiednie. „Dzieci mam 7 ® 8 9 6 168 �dobre, to mnie wzięiy do siebie", ale w „nieróbstwie" wytrzymać może tylko zimą. Na lato wraca jak ptak do gniazda — do rozwalającej się w Biskupcu budy, gdzie dach się wali i przecieka, ściany są popękane, całość grozi zawaleniem, ale może tam usiąść za ukochanym „kółkiem" i toczyć. Listy jego najlepiej świadczą o wielkim umiłowaniu zawodu który coraz mu trudniej wykonywać ze względu na wiok, stan zdrowia — i brak zapotrzebowania. „To, co robię — żali się — nie jest teraz nikomu potrzebne". Chciałby być użyteczny, a nio czekać na nieubłagany koniec życia. Ale — jak pisze — „ludzie nie mogą tego zrozumieć, żeby ktoś chciał pracować wtedy, jak jemu wcalo nie potrzeba,, bo rentę main dostateczną, a w ostatnim roku podwyższyli za to, że byłem twórcą ludowym i renta na nasze potrzeby wystarcza...". Ważnym wydarzeniem w życiu Erazma Szyszki była w r.I 971 uroczystość 50-lecia pożycia małżeńskiego, o czym donosi w nas­ tępujący sposób: ,,(...) jubileusz w kościele odbył się 6 czerwca, w prezydium 15 października, dostaliśmy medale za długoletnie pożycie małżeńskie i pochwałę za nasz trud, że dużo dzieci wychowali i ułatwili im naukę tak, że wszyscy na stanowiskach pracują i żyją. przykładnie cztery córki i dwueh synów w Polsce a syn ksiondz wyjechał jako misjonarz do Brazylii". Namowy na pisanie swoich wspomnień, a pamięć ma Szyszko dobrą, nie dają rezultatu, bo jak twierdzi: „już oczy słabe i mogę tyle jak dzień słoneczny, a jak pochmurny to nie", a po wtóre: „nio będzie to dobre pisanie, bo w swoim życiu nie przestąpiłem progu żadnej szkoły, uczyłem pisać tyle, ile z przepisywania". Chętnie natomiast opowiada zwłaszcza o pobycie na Wileń­ szczyźnie, gdzie przeżył najbardziej liczący się okres swego życia. W opowiadaniach i listach zwraca Szyszko wiele uwagi na zagad­ nienia, technologiczne. Są one dla nas szczególnie cenne, ponieważ dają nam możność zapoznania się z pracą, polskich garncarzy na Wileńszczyźnie. Szyszko zawód garncarski uważa za najdawniejszy: glinę nazywa „naszym złotem". Wszędzie ją można było znaleźć na Wileńszczyźnie, toteż w każdej miejscowości dawało się urządzić pracownię garncarską . A jeśli nawet w danej wsi nie było odpowiedniej gliny albo były tylko nikle pokłady, to zawsze w najbliższym sąsiedztwie znalazły się pola, gdzie można było glinę wydobyć i przywieźć. Nie każda jednak glina była w równym stopniu przydatna do wyrobu garnków. Szyszko twierdzi, że toczył naczynia z każdej, jaka była dla niego osiągalna. Zdarzały się więc gliny raz bardziej szare, to znów bardziej czerwono-żelazisto, chude, mające większą zawartość piasku, to znów tłuste, bardziej ilaste. Zależnie od tego, jodno garnki po wypaleniu miały barwę czerwoną, inne odcioń żółty lub szary, a same wyroby były mniej lub bardziej wytrzymałe na gorąco i uderzenie. Jeśli glina miała w sobie znaczno ilości piasku, „to niedobra, bo nie trzyma i garki pękali", natomiast glina nawet najtluśeiejsza, zdaniem Szyszki, nic szkodzi naczyniu. Glinę bowiem tłustą, można było schudzić przy pomocy miałko tłuczonego kamienia. Było to tak zwano „żarstwo". 10 Aby przekonać się czy glina jest chuda czy tłusta, Szyszko miał dwa sposoby. Pierwszy polegał na tym, że garncarz robił z gliny wałek i trzymał w ręce. Gdy glina była tłusta, po chwili wałek „schylał się", przy chudej „schylał się i łamał". Drugi sposób — to branie do ust małego kawałeczka gliny i próbowanie czy zawiera piasek, „tłusta w zębach nie trzeszczy". Wydajność pokładów bywała różna. Trafiały się takie, że „wykopiesz pól metra i już gliny nie masz". Najczęściej jednak warstwy gliny były grube na ok. 1 metr. Glinę przywożono furami do domu garncarza, który nie płacił pieniędzmi, lecz towarem: „a to znów dasz kilka sztuk naczynia i glinę dostaniesz". Surowiec składano do „jamy", czyli głębokiego dołu obstawionego wewnątrz deskami. Dół ten znajdował się w pracowni, a jego głębokość bywała różna. U Szysz­ ki miał wymiary ca 1,5 X 1 X 2 m. Przeważnie do takiego dołu wchodziły 4 fury gliny. Ponieważ Szyszko robił garnki przez cały " - t Surf* DYPLOM П W*U.*jli.« ) >' a "•(fiGtt-iiL f *> 1 MISTRZOWSKI *tt>/\* Ц / iV.fi М Ч Н / * W J f i \.' " V * **»4,«.**fł*»»v V K'' ^ >/t} i'4U i\»* K i'4U гЫ М Л ft/i < A i ' J I .L II P o L ^ / s / n\ I I . 3. Dyplom mistrzowski Erazma Szyszki rok, przywożono mu glinę od wczesnej wiosny do późnej josiei i w takiej ilości, żeby mieściła się w dole. Miesięcznie w locio wy­ rabiał ok. 2 fur gliny. Na zimę robił zapas gliny, składając ją na polu „na kupie". Glina w czasie mrozów zamarzała. Kiedy w czasie zimowych miesięcy potrzebował jej, wówczas odrąbywał ze sterty kawał gliny, następnie zanosił go do domu, aby roztajala, a dla, przyspieszenia procesu polewał jeszcze gorącą wodą. Z zapasu gliny, zgromadzonej w izbie, bral garncarz tyle, ile wiedział, że zużyje w ciągu dnia. Glinę rozciągał na klepisku („drewnianej podłogi nie było") i deptał ją bosymi nogami, polewając od czasu do czasu wodą, tak dlngo, aż stalą się zu­ pełnie miękka i plastyczna. (Dziś czynność tę wykonują rękami). Glina musiała mieć określoną konsystencję. Nie mogła być za miękka, „boby się mogła nie trzymać, tylko by opadała" (przy­ toczeniu). Praca ta była, bardzo mozolna, garncarz musiał pra­ cować w zimnie, wilgoci. Na skutek tego właśnie, jak sądzi Szyszko, ma dziś powykręcane ręce i nogi. Wyrobioną, glinę brał garncarz kawałkami na deskę, aby ją jeszcze dodatkowo wygnieść rękami, a równocześnie odpowiednio „poszatkować", czyli poprzecinać grubym drutem na wszystkie strony, i wyciągnąć z niej zanieczyszczenia w postaci trawy, korzeni, slomy , kamieni itp. Na koniec gładził glinę lekko dłońmi, wyczuwając pod palcami drobne kamyczki, które w poprzedniej obróbce nie zostały usunięte. Glinę wyrabiano jak „ciasto na dobre placki". Przygotowanie gliny zabierało mnóstwo czasu, opłacało się jednak mieć dobrze spreparowaną masę, „bo potem lepiej się robiło, im lepiej wyrobiona glina, tym szybsza robota i więcej z niej dało się zrobić garków". Glinę trzeba było nieraz kilkakrotnie mieszać, gdyż już po dwóch godzinach nie dało się z niej toczyć, tak szybko wysychała. r Mniej więcej na 100 garnków litrowych wyrabiało się glinę około dwu godzin. Oprócz wymienionego drutu do szatkowania gliny, w pracowni garncarskiej Szyszki znajdowało się niewiele narzędzi. Podstawowym sprzętem było naturalnie koło garn­ carskie, ława, do której za pomocą drewnianego uchwytu przy­ mocowana była na stale oś koła, żarna do mielenia glejty, długie deski, tzw. tezy, do suszenia naczyń, nożyk garncarski, czyli „szynal", drewniany nieduży przedmiot w kształcie trapezu z dziurą w środku do formowania toczonego naczynia, drut do odcinania od koła gotowego wyrobu, garnuszki na wodę potrzebną do zwilżania rąk w czasie toczenia i do oblewania polewą oraz sito do przesiewania proszku używanego na polewę. 169 1 i �II. 4. Rysunek pieca garncarskiego, wjk. przez Erazma Szyszkę. Szyszko toczy naczynia na kole garncarskim bezsponowym, które na Wileńszczyźnie nazywano „kruh" lub „warsztat". Odkąd zapamiętał, zawsze miało ono taką samą formę jak obecnie. Początkowo toczył na kole swego mistrza. Własne koło sprawił sobie dopiero w 1904 r. i przywiózł je ze sobą zza Buga na nowo miejsce zamieszkania. Miał je podczas wszystkich wędrówek, ocalało w czasie pożaru domu w Dunilowiczach, aż wreszcie w 1970 r. oddał je do Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, aby „była po mnie jakaś pamiątka". Był wówczas prze­ konany, że „więcej to już robił nie bendzie". Nie potrafił jednak porzucić zawodu i toczy nadal, ale na kole pożyczonym. Dziennie wykonywał zazwyczaj 80—100 sztuk, zależało to od wielkości poszczególnych naczyń. Gdy bvły to same garnki litrowe, wyrabiał ich do 100. „Narobiwszy garków", stawiał je Szyszko na deskach, tzw. tezach, „jak chleb w piekarni". Tezy umieszczone były pod powałą pracowni, gdzie było cieplej. W okresie letnim, w czasie pogody suszył je na zewnątrz, uło­ żone na tezach, żeby nie wilgotniały od ziemi i dla łatwiejszego wynoszenia garnków z pracowni. Mniej więcej po tygodniu naczynia nadawały się do wypału. Należało jednak uważać, aby garnki nie znalazły się w pełnym słońcu, „boby się popsuły i popękały". W zimie proces suszenia trwał znacznie dłużej, nawet i dwa tygodnie, co opóźniało wypełnienie całego pieca Kolo garncarskie Szyszki składa się z dwóch drewnianych garncarskiego. Aby przyspieszyć suszenie, ustawiał garnli na tarcz: górnej — o średnicy 25 cm, a grubości 4 cm i dolnej — dużym piecu w izbie. „Tam schły najprędzej, bo tu palisz i go­ o średnicy 73 cm i grubości 8 cm, połączonych ze sobą metalową tujesz, a tam na wierzchu garki schną". osią wysokości 82 cm. W górnej części przechodzi ona przez uchwyt trzymający ją w położeniu pionowym, dolnym końcem Ucha do naczyń robił Szyszko z wałka gliny. Przyklejał jo oparta jest na podkładce z kamienia. Przy toczeniu garncarz na drugi dzień po wytoczeniu, jak garnki już nieco przeschły: siedzi na ławie obejmując oś koła okrakiem i porusza bosymi „na jeden dzień zrobisz, a na drugi jak podeschnic zrobisz ucha nogami tarczę dolną. Tarcza na skutek wielu lat używania ma i przylepisz". W czasie przyklejania uch sprawdzał jeszcze na swej powierzchni płytkie wyżłobienia. czy na powierzchni naczynia nie ma jakiegoś nie zauważonego Przystępując do toczenia, garncarz dzielił „na oko" przygo­ dotąd kamyczka, który szybko należało usunąć, aby przy wy­ towany uprzednio kawał gliny na wałki różnej wielkości, które palaniu nie rozsadził skorupy. Poprawiał również Szyszko układał na desce „jak w piekarni". Wielkość wałka („kłos") kształt, jeśli naczynie się nieco skrzywiło. Potem stawiał ponownie zależała od tego, co garncarz zamierzał z niego zrobić. Glinę garnki do suszenia. przed rzuceniem na tarczę koła zwilżał nieco wodą, „aby przy­ Na Wileńszczyźnie Szyszko „nie miał pieca" (mowa natu­ stała". Do profilowania i gładzenia powierzchni toczonego ralnie o piecu garncarskim, zbudowanym z cegły, znajdującym naczynia używał szynala.. Wykonany garnek odcinał od tarczy się w specjalnym pomieszczeniu, takim, jakie ma obecnie w Bis­ drutem, na końcach którego przymocowane były drewniano kupcu). „Horn", który tam posiadał, znajdował się w polu, kołeczki do trzymania. Przeciętnie jeden garnek robił 3—4 poza pracownią garncarską. Był to dół wykopany w ziemi na minuty, małe doniczki krócej, ok. 2,5 minut, a większe naczynia głębokość mniej więcej 1,5 m, nad którym wznosiło się skle­ 5 minut i więcej. W czasie toczenia ruch koła musiał być jedna­ pienie w formie kopuły, wykonane ze starych skorup zespolonych kowy, ani za szybki, ani za powolny. W pierwszym przypadku gliną i pokrytych darnią. Z jednej strony kopuły znajdował się mogłoby nastąpić rozerwanie wyrabianego naczynia, w drugim — właz do ustawiania naczyń. Dla lepszego wyjaśnienia konstrukcji trudne byłoby zachowanie równowagi. pieca Szyszko przysłał mi własnoręcznie wykonano rysunki 170 �z następującym komentarzem: „Pani interesowało moje piece garncarskio a z tłumaczenia nie łatwo zrozumieć jak oni wyglą­ dali ja posyłam szkice może pani bendzie łatwiej ich poznać" (il. 4, 5). Szkice nadesłane przez Szyszkę odnoszą się do pieca w Biskupcu, jednak zasada obu pieców była taka sama. Różnica polegała jedynie na obudowie zewnętrznej. Jak wynika z rysun­ ków, piece wileńskie były dwukomorowe, o pionowym ciągu ognia . Dolna komora, znajdująca się pod powierzchnią ziemi, pełniła rolę komory ogniowej, zaś górna, oddzielona od poprzed­ niej poziomą, prostokątną kratą, czyli „rusztem" — pomiesz­ czenie na naczynia. Otwór paleniskowy wiodący do komory ogniowej umieszczony był w dole wykopanym przed piecem. 11 Piece na Wileńszczyźnie zawszo były „pod szopą", która według relacji garncarza, podobnio jak i cało jej urządzenie, przypominała raczej kurnik, ale chroniła od śniegów, co pozwa­ lało wypalać naczynia również w porzo zimowej. Przez wspomniany właz w górnej komorze załadowywał Szyszko garnki do wypału, ustawiając je na ruszcie dnem do góry, w ten sposób, żeby „większy przykrywał mniejszy". Jednocześnie wy-palał około 500 sztuk, zależało to od wielkości przygotowanych naczyń. Kładąc garnek jeden na drugim, należało uważać specjalnie przy naczyniach polewanych, trzeba było przed położeniem wytrzeć im brzegi, aby uchronić je od wzajemnego przyklejania się. Niejednokrotnie mimo zabezpie­ czenia garnki i tak sklejały się, a przy rozdzielaniu ulegały rozbiciu. Po założeniu pieca Szyszko zakrywał właz starymi гЛогирапи, przy czym nio zostawiał żadnego otworu do wglądu, bo „z wierzchu i tak było widać ogień". Szyszko robił w ciągu roku około 20 wypałów. Podobnie jak i inni garncarze wileńscy, wypalał zawsze w dzień. Zwykle zaczynał o 5-tej rano, a kończył wieczorom około godziny 1!)—20. Najważniejszą czynnością, od której wszystko zależy w procesie wykonywania naczyń glinianych, jest — zdaniem Szyszki — dobry wypał. Nauka w rzemiośle garncarskim „to nie samo toczenie", alo przede wszystkim należy­ te „prowadzenie ognia". Uczeń długo musiał zdobywać tę umie­ jętność pod fachowym okiem swogo mistrza. Na dobry wypał składa się wiele czynników, najważniejsze z nich to: 1 — racjonalne ułożenie naczyń w piecu; 2 — użycie odpowiedniego gatunku drewna; 3 — właściwe prowadzenie ognia, czyli dostosowanie należytej temperatury pieca w poszcze­ gólnych fazach wypału. Według Szyszki najlepiej nadają się do wypału sosna i jodła, niedobre jest zaś drewno drzew liściastych. „Olcha, buk czy brzoza to jeszcze na małym ogniu mogą być prędzej, ale potem nie, bo robi się z nich węgiel i źle wypala, tylko dobra sosna albo jodła, bo ogień pędzi do góry". Im drewno suchsze, tym ozas wypału krótszy. Na jeden wypał zużywał przeciętnie 1 m drewna. W pierwszej fazie wypału trzeba było stosować „mały ogień". Naczynia chociaż były przez suszenie na powietrzu pozbawione wody, z którą glina związana jest meohanicznie, zawierały jednak wodę higroskopijną i związaną chemicznie. We wstępnym stadium wypału należało tę wodę usunąć. Trzeba więc było suszyć garnki powoli, gdyż duża temperatura spowo­ dowałaby zbyt szybkie parowanie wody, co rozsadziłoby ścianki. W pierwszej fazie, która trwa około 7 godzin, ogień „aby tylko się pali". Kiedy garnki „już dobrze przeschły", przystępował Szyszko do stopniowego podnoszenia temperatury pieca przez dodawanie drewna dla uzyskania „dużego ognia", który pod­ trzymywał mniej więcej 4—б godzin. Odpowiedni moment do dania „dużego ognia" poznawał po tym, że woda pryśnięta na skorupy pokrywające piec zaczynała kipieć. Wówczas należało przystępować do podnoszenia temperatury ognia. W końcowej fazie wypału garncarz kładł bierwiona drewna do komory dolnej i zasklepia! otwór. Było to już wypalanie naczyń w nagrzanym piecu. Garnki z pieca wyjmował na drugi dzień rano, czasem później, gdy zupełnie wystygły. Odbijał wówczas właz i wyjmo3 II. 6. Rysunek pieca Erazma Szyszki, widok z góry. wał naczynia gołymi rękami, zaś do przegrzebywania ognia w piecu służył mu zakrzywiony drewniany kij, tzw. koczerga. Szyszko wypalał garnki dwukrotnie, pierwszy raz bez polewy, drugi raz z polewą. Pierwszy wypał trwał mniej więcej 10—12 godzin, a ze stygnięciem ponad 24 godziny, zaś drugi był krótszy, gdyż pierwsza jogo faza, polegająca na powolnym suszeniu, wymagała mniej czasu. Temperatury w dalszych fazach drugiego wypału musiały być równie wysokie jak w pierwszym i trzeba je było utrzymywać ponad б godzin, nie licząc czasu stygnięcia pieca. Polewę robił Szyszko: bezbarwną, zieloną łub brązową. Aby mieć polewę „bezbarwną — szklistą", przepalał na proszek różne przedmioty z ołowiu w jakimś garnku żelaznym. Podgrze­ wany ołów początkowo topił się, a następnie zmieniał na proszek — tlenek ołowiu. Zieloną polewę uzyskiwał przez dodanie ,,sinego kamienia" lub przepalonej miedzi, zaś polewę ciemnobrązową, prawie czarną — z brausztynu. Ołów kupował Szyszko od Żydów, którzy sprowadzali go specjalnie dla garncarzy. Po I wojnie światowej chłopi wydobywali z ziemi kable z płaszczem ołowia­ nym i sprzedawali je garncarzom. Miedź na polewę bral Szyszko od kotlarzy, robiących rondle miedziane w sąsiednim miasteczku Dunilowiczach, zaś brausztyn, podobnie jak ołów kupowany był „u Żydów". Zarówno ołów, jak i miedź, siny kamień czy brausztyn mieszało się pół na pół z piaskiem (czasem nawet dodając więcej piasku), zalewało wodą i „po mokrym stanie" mełło w żarnach, takich samych jak do mielenia zboża: z tą tylko różnicą, że kamienie w żarnach garncarskich miały gładką powierzchnię. Byda to męska рг'аса, bo „kobiecie tam trudno było wyrobić taką farbę". W efekcie końcowym powstawała płynna zawie­ sina „jak najgęstsza śmietana", którą rozcieńczało się wodą i nabierając kubkiem, oblewało nią garnek nad jakimś szerszym naczyniem, do którego ściekał nadmiar płynu. Szyszko, jak to 171 I �'Htfr^eU^ixi HUił^ * JĄ/- ff/ł' vvl-t/>о tło j^{ и Mnt* -г****** К<У ł" ъ1 zjo-ej^ij (-Ź p У/гъ* > л™.,*, ъг> -ŁatlsseA i У<< ^ a * » / v / ^ ./#лУ г Tint. 6?£*ь?-ъг*-}п с/ и£с«*£**£«ох e л е 9/yA*f*v' *^-£/> •> й pona-ć; Уе< •'- s I I . G. Fragment listu E. Szyszki. już wyżej było powiedziane, kładł polewę na naczynia już raz wypalone. Przypomina sobie jednak, że byli garncarze, którzy nie oblewali garnków polewą, ale wysuszone naczynia powlekali klejom, zrobionym domowym sposobem, a następnie na ten klej posypywali zmielony proszok na sucho i dopiero wypalali. Szyszko togo nic stosował, gdyż jogo zdaniem ,,jest to szkodliwo dla zdrowia". Naczynia, jakie wykonywał Szyszko na Wileńszczyźnie, miały charakter wyłącznie użytkowy. Dekoracyjnych nie wy­ rabiał: „bo i na co". Przypomina sobie jednak, że w Glębokicm, kolo Dzisny, garncarze robili flakony, „ale nic udawały się, bo nie mieli dobrej gliny, ludzie nie kupowali, więc skwitowali fabrykę". Najwięcej, jak twierdzi, toczył misek różnej wielkości i kształtów, miały bowiem one w tym czasie szerokie zastoso­ wanie. Jadano na nich, przygotowywano pokarmy, zwłaszcza mączne, wyrabiano w nich ciasto, robiono zakwasek do chleba, a także przetrzymywano mleko lub ucierano mak. W zależności od funkcji, jaką miała spełniać miska, nadawał jej garncarz odpowiedni kształt. Miski posiadały różne nazwy, np. „miski", „oiorly", „ciorliec", „makotry". Niejednokrotnio nosiły też miano „latuszek". Miski służące do jedzenia były zwykle wy­ sokie na 6—8 cm, o średnicy dna ok. 8—10 cm, zaś stosunek średnicy dna do średnicy wylewu miał się przeważnie jak 1 : 2',5. Podobne proporcje, jak i kształt zachowane były również przy łatuszkach o większych rozmiarach, jak np. przy miskach prze­ znaczonych do przechowywania większej ilości mleka. Wysokość ich wahała się w granicach 12—20 cm, zaś średnica dna miała mniej więcej 10—12 cm. Zdarzało się czasem, że na specjalne życzenie robił Szyszko latuszki o jeszcze większych gabarytach. W bardzo płytkich miskach smażono jajecznicę. Oprócz misek robił Szyszko dość dużo dzbanków, które na Wileńszczyźnie zwykle wyrabiane byty bez uch, czyli „rączek". Miały je jedynie dzbany do noszenia wody lub kwasu pracującym w polu. Dzbany, „zbany", „staulnmy", „mleczniaki", „hładysze" — to naczynia do przechowywania, pokarmów płynnych. Zasadniczy ich kształt był jednakowy, różniły się jedynie wy­ sokością. Najsmuklejsze i najwyższe bywały staubuny („stołbuny") , osiągały niera,z i ponad 30 cm wysokości. Gospodynie kisiły w nich mleko. Części dzbanka to: „szyjka" (ułatwiająca, przelewanie płynu do innego naczynia), „brzuch", „dno" i „bihari" (tak nazywa Szyszko górne brzegi). Dzbanki do przenoszenia płynów w pole miały czasem „dzióbek". „Hładysze", czyli „mleczniaki", nie posiadały nigdy ani rączek, a,ni dzióbka, ale miały bihari, to znaczy „wirzch". Staubuny pozbawione były nawet tych ostatnich, były równe od brzuśca do wylewu. W glinianych garnkach gotowano. Miały one kształt jajo­ waty, były niskie a szerokie, zwykle bez rączek, bez szyjki, za to miały wyraźny „wirzch", czyli brzeg. Do wyrobu garnków musiał garncarz używać specjalnie przygotowanej gliny, nic mogła ona być zbyt tłusta, ponieważ garnki byłyby wtedy niewytrzymałc na gorąco i szybko pękały. Innym rodzajem garnków wyrabianych przez Szyszkę były „ciorlice". Miały one jedno ucho, krótką szyjkę i wylew nieco szerszy niż w dzbankach, węższy zaś od wylewów zwykłych garnków. Ciorlice te, mające ok. 20 cm wysokości, kupowano przeważnie w celu przechowywania, śmietany. Oprócz tych najczęściej występujących form naczyń gli­ nianych robił Szyszko również i inne, np. „słoje", czyli duże naczynia zasobowe, wysokie na 30 cm i więcej, w których prze­ chowywano miód, marynowane grzyby, przetwory z jagód, kiszone ogórki itp. Miały one kształt cylindryczny albo beczułkowaty. Ponieważ samo naczynie było dość ciężkie, a do tego dochodziła waga zawartości, miało ono na brzuścu dwa uchwyty, umożliwiające zaczepienie palców od spodu i łatwiejsze ich przonoszenie. Z wyrobów, jakie wykonywał Szyszko w swej pracowni na Wileńszczyźnie, należy jeszcze wymienić różne przedmioty, 12 13 11 - ęt.TKuy i W<J<vQ V П. 7. Wzory naczyń. Rys. E. Szyszko. 172 �jak: kubki do picia, o kształcie zbliżonym do szklanki (zawsze z ma,lym uchem), cukierniczki czy pokrywki do słojów. Były też „hiaki" (,,ahlaki") z małą szyjką i uchem, w których trzy­ mano naftę lub samogon. Hlaki kupowali też Żydzi na herbatę popijaną w czasie szabasu. Specjalnie dla Żydów robił Szyszko tzw. ,,kugiolnico", służące do zapiekania potrawy zwanej kugiel. Były to garnki z uchem, wysokie mniej więcej na 10 cm, o kształcie odwróconego ściętego stożka. Z innych obrzędowych naczyń należy wymienić duże 12—20 litrowe garnki, w których gotowano gołąbki na ucztę weselną. Były też „rukomojki", wyrabiane przez Szyszkę dla starowieroów (odłam prawosławnych), a używane przez nich do mycia twarzy, której nie myli w tej samej wodzie co ręce. Miały one kształt zbliżony do ciorlicy, z tym tylko, że posiadały dwa ucha, przez które przewleczony był sznurek. Zawieszali je, jak mówił Szyszko, „nad ceberkiem, jedną ręką pochylali i lali na drugą dłoń, i myli twarz" (il. 7). Wszystkie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, misy miały różne wielkości. Najczęściej były to naczynia o pojemności 1—б litrów, jedynie staubuny były najmniej 3 litrowe. Słoje jako naczynia zasobowe były znacznie większe — mniej więcej 8—10 litrowe. Największe miały 12 litrów. Kubki do kawy miały 0,5 litra. Jak zapamiętał Szyszko, na Wileńszczyźnie mierzono nie na litry — tylko na kwarty i garnce. Z litrami zetknął się dopiero w Polsce, po wojnie. Kwarta była nieco mniejsza od 1 litra. Garnki były półgarncowe, garncowe, a nawet dwugarncowe. Według przeliczenia na litry, półgarncowe miały około 3 1, a garncowe б 1. Dwugarncowe garnki, o pojemności 10 1, zwano, zdaniem Szyszki, „paktowe", zaś „śmietankowy" miał ok. litra. Naczynia zdobił Szyszko raczej skromnio. Na wysuszonym czerepie, malował „pędzelkiem różne paski i wykrętaski białą, kupowaną gliną". Robił też „grzebykiem zygzaki". Ważnym elementem zdobniczym, było polowanie glazurą. Niektóre na­ czynia pozostawiał bez glazury, inne polewał zewnątrz lub tylko wewnątrz. Były również takie, które miały polewę z obu stron. Sposób umieszczania polewy uwarunkowany był przede wszyst­ kim funkcją naczynia, gdyż obok waloru estetycznego, mającego raczej drugorzędne znaczenie, pokrywanie czerepu glazurą miało na celu uzyskanie nieprzepuszczalnej powłoki, wygładza­ jącej porowatość gliny. Naczynia pozbaw kmc „polewy" — to głównie garnki do gotowania i doniczki, „bo lepszy dostęp powietrza". Od wewwnątrz polewane były dzbanki na mleko, ponieważ, jak twier­ dziły kobiety, „garnek polewany ma więcej śmietany", a także — ponieważ łatwiejszy jest do mycia. Na zewnątrz nie dawano polowy ze względów oszczędnościowych, wy chodziło mniej „farby", a także dlatego, aby naczynia pozbawione uch nie wymykały się z rąk. Obustronnie polowano były tylko dzbanki mające uchwyty służące do noszonia napojów w pole. Szyszko nie umie wytłumaczyć dlaczego tak robiono, „chyba, żeby lepiej wyglądały". Obustronnie były toż polewane „słoje", aby czerep nic wciągał miodu. Pracując u obszarników, Szyszko sprzedawał swe wyroby w swojej wsi i w najbliższej okolicy. Czasom z nadmiarem to­ waru jeździł do pobliskiego miasteczka, gdzie sprzedawał go na targach i jarmarkach. Kiedy był jeszcze kawalerem, brali od niego towar Żydzi — handlarze, czasem chłopi, którzy kupowali „cały piec", a, potem sami już rozwozili naczynia po wsiach i targach. Gdy się ożenił, sprzedażą jego wyrobów zajmowała się żona. Okazało się to daleko intratniejszo dla wytwórcy. Przez długi czas żona, sprzedawała wyroby Szyszki głównie na targach i jarmarkach w pobliskich Dunilowiczach. Za garnki dostawali pieniądze, często jednak, zwłaszcza gdy sprzedaż odbywała się na miejscu, wymieniano je na zboże w relacji „tyle zboża (żyta) za garnek, ile do niego weszło ziarna". Niejednokrotnie żona jeździła też po innych wsiach, i garnki NIL ND Q - I % - II • - /// I I . 8. Miejscowości na Wileńszczyźnie, w których sprzedawał swe wyroby Bernard Podlipski: I — miasta woj., I I — miejsce zamioszkania B. Podlipskiego., III—-punkty sprzedaży: 1 — Molodoczno, 2 — Wilno, 3 — Wolożyn, 4 — Lida, 5 — Szczu­ czyn, 6 — Żoludek, 7 — Nowogródek, 8 — Baranowicza, 9 — Derewno, 10 — Nieśwież, 11 — Stolpco, 12 — Rubieżewicze. „mieniała na zboże". Gdy garnek miał ucho i był po wierzchu polewany, wtedy za dwie sztuki dostawała 3 miary żyta. Szyszko pamięta czasy, kiedy sprzedawano garnki „na kopy". Za jedną kopę dostawało się rubla, dlatego nazywano wówczas te garnki „rublowymi". Szyszko sprzedawał kopę za półtora rubla,. Wolał jednak sprzedawać naczynia na sztuki. „Do mojego horna (pieca)) — mówi — wchodziło najmniej 350 sztuk, czyli 6 kóp naczyń różnej wielkości, za co dostawałem 60 »załatycli «, ale to nie było dobre, bo ja chciałem, żeby wiency brali garnków małych, a ten co kupował, żeby wioncy dużych, to potom ustalili my za każdy garnek osobna cena". „Dawniej to tylko na grosze liczyli" — dodaje Szyszko — i tak np. litrowe naczynie kosztowało 4 grosze, większe 6, 8, 10, a nawet 20 groszy. Jak „nastały kopiejki", to np. za 5 litrową latuszkę dostawało się 5 kopiejek, za dzbanek — 8, staubunę — 7, jak przypomina sobie Szyszko, za „4 grosze można było kupić 2 pudełka zapałek, za 6 — śledzia, a za 10 — 5 jajek". 14 Popyt na różne typy naczyń kształtował się zależnie od pory roku. I tak na wiosnę i w lecie najwięcej brano dzbanów, łatuszok, staubunów, hladyszok (mleczniaki), a więc te wszystkie, które służyły do przechowywania mleka. W lecie ponadto brano dwojaki lub trojaki do noszonia, jedzenia w pole, zaś w jesieni, według Szyszki, najlepiej „szły doniczki", których sprzedaż w okresie międzywojennym dawała niezły dochód. Siwaków Szyszko nigdy nie robił, nie widział nawet, jak się je wykonuje. Od swego majstra, Juliana Podlipskiego, słyszał tylko, że na Wileńszczyźnie były garncarskie ośrodki, które takie naczynia wyrabiały, i że wypał ich polegał na tym, że w ostatnim etapie garncarze nakrywali „piec z wierzchu, zasypywali go i dawali pod spód smolaki". Po przyjeździe w 1946 r. do Polski Szyszko nadal wyko­ nywał wszystkie znane mu formy naczyń, które były w dalszym 173 I �Oprócz drobnej rzeźby ceramicznej wyrabiał Szyszko od czasu do czasu dawne formy naczyń glinianych, głównie na zamówienia muzeów i na wystawy, rzadziej na doraźną sprzedaż. Głównym jednak źródłem dochodu był dla niego nadal wyrób doniczek. Erazm Szyszko nie jest jedynym garncarzem, który przy­ wędrował po I I wojnie światowej z Wileńszczyzny do Polski. Oprócz niego, jak wynika z przeprowadzonych wywiadów i dostępnej literatury , przybyło jeszcze wielu innych: Bernard i Michał Podlipscy, Aleksander Iwaszkiewicz, Władysław Ja­ worski, Rudolf i Jan Limonitowie, Jan Toman, Janina Szczur kowa, Franciszek i Józef Dudzewiczowie, Jan Siewruk, Wła­ dysław Kulwanowski, dwóch Kazimierzów Szyszko (syn i brat Erazma), Bronisław Mieszkuć, Rajmund i Michał Burakowie, Antoni Siudakiewicz i inni, których nie udało mi się odszukać. Garncarze ci przybyli zaraz po zakończeniu wojny, z pierwszą falą ludności zza Buga, którą władze polskie kierowały w różne strony Polski. Początkowe punkty przydziału nie zawsze okazały się stałym miejscem zamieszkania, i tak np. Erazm Szyszko skierowany w okolice Morąga w końcu osiadł w Biskupcu. Alek­ sander Iwaszkiewicz przybył w 1945 r. do Kielc, następnie przeniósł się do Olsztyna, a w 1947 r. do Giżycka, gdzie mieszkał do śmierci, Jan i Rudolf Limonitowie dostali się do Torunia, Jan przebywa nadal w tym mieście, zaś Rudolf przez Włocławek dotarł do Lodzi i tu pracuje do dziś dnia. Byli jednak i tacy, którzy pozostali na miejscu pierwotnego przydziału. Tak było z garncarzami przybyłymi do Lubska czy Zielonej Góry. Tworzyli oni najliczniejszą grupę (łącznie było ich w Zielonej Górze — 6, w Lubsku — 3, a ponadto w Legnicy — 2. Garncarze osiedli w Lubsku przybyli z Wilna, garncarze zaś zielonogórscy pocho­ dzili z Rakowa (dawny powiat Mołodeczno, w województwie wileńskim), który był przed I I wojną silnym ośrodkiem garn­ carskim. Wspólna więź wpływała zapewne na to, że wszyscy pozostali w Zielonej Górze i nie szukali szczęścia gdzie indziej. Tylko Jan Toman z Wilna, po przyjeździe do Polski w 1946 г., wybrał sobie jako miejsce zamieszkania Nowogrodziec w woj. jebniogjrskim, ze względu na istniejące w jego okolicy odpo­ wiednio pokłady gliny . Pracownia jego znajduje się w samym środku miasta, podczas gdy inni gjjncarzo starali się raczej urządzić na peryferiach, gdzie — jak mówi Michał Podlipski — „łatwiej było znaleźć pomioszczenie na warsztat". 15 9 ciągu potrzebne ludności repatriowanej zza Buga. Z czasom sytuacja zmieniła się, zmalało bowiem zapotrzebowanie na garnki gliniane i garncarz z konieczności musiał przestawić się na inną produkcję, w której czołowe miejsce zajęły wciąż poszukiwane doniczki. Z Miłakowa został Szyszko sprowadzony do Biskupca Kiedy garncarze znaleźli się w nowych warunkach, przy­ przez repatriowanego z Wilna garncarza Antoniego Azarewicza. Był on synem Aleksandra — uczestnika komisji egzaminacyjnej, stępowali do otwarcia udasnych warsztatów. Przyzwyczajeni do która przyznała Szyszce w Wilnie (1934 r.) dyplom mistrzowski. swego zawodu, chcieli go nadal uprawiać. Wszyscy mieli upraw­ Azarewicz prowadził w Biskupcu kaflarnię. Obowiązywał w niej nienia zawodowe, byli czeladnikami, ale nie wszyscy mieli 8-godzinny dzień pracy. Po powrocie do domu, mając wolny dyplom mistrzowski. Na Wileńszczyźnie mimo, żo wymagano czas, zaczął Szyszko z nudów lepić w glinie „różne rzeczy a przede egzaminu mistrzowskiego od tych, którzy chcieli prowadzić wszystkim zwierzęta". Jeszcze w Dunilowiczach zabawiał się własną pracownię i mieć uczniów, to jednak wielu garncarzy czasem robieniem z gliny „baranów", które potem razem z garn­ 0 to uprawnienia nie starało się. Stąd dopiero po I I wojnie świa­ kami pokrywał polewą i wypalał. Nie sprzedawał ich jednak, towej niektórzy garncarze uzupełnili brakujące im świadectwa. „bo kto by tam chciał kupować takie byle co", lecz rozdawał 1 tak np. A. Iwaszkiewicz zdał egzamin mistrzowski w 1947 r. w prezencie krewnym i znajomym dzieciom. Zrobionymi w Bis­ w Olsztynie, a Rudolf Limonit w 1967 r. w Łodzi. kupcu glinianymi rzeźbami zainteresował się najpierw Azarewicz, Początkowo w Zielonej Górze, gdzie było największe sku­ który sam biorąc udział w wystawach organizowanych przez pienie garncarzy, każdy zaczął pracować na własną rękę. Po­ Muzeum w Olsztynie, pokazał je w Muzeum. Pracownicy muzealni magali sobie jednak wzajemnie nie tylko radą, alo i w pracy. zaczęli namawiać Szyszkę do wzięcia, udziału w konkursie pamiąt­ Pow stał nawet pomysł utworzenia spółdzielni garncarskiej. karskim oraz w wystawie sztuki ludowej w Reszlu (woj. olsztyń­ Inicjatorom był Franciszek Dudzewicz, który znal się dosko­ skie). Garncarz wzbraniał się przed tym, ale, jak mówi, „przy­ nale na garncarstwie, a równocześnie miał już doświadczenie chodzili z Muzeum w Olsztynie i przynieśli mi nawet wzory z zakresu spółdzielczości (założył przed wojną spółdzielnię kafli mazurskich, kazali mi robić takio rzeźby do bajek, jak: w Rakowie). Spółdzielnia została założona w 1948 r. z siedzibą Czerwony Kaptur-k, Wrona z serem i lis i inne". Wreszcie wykonał w Zielonej Górze. Niestety z powodu nieporadności organizacyj­ kilka rzeźb, dał je na wystawę i otrzymał nagrodę. Odtąd, od nych i finansowych istniała tylko jeden rok . Po jej zlikwido­ 1955 г., lepi z gliny różno postacie, np. Adama i Ewę w Raju, waniu nie wszyscy wrócili do garncarstwa, np. Bernard Pod­ misie niosące koszyk czy miniaturę tzw. diabelskich skrzypiec lipski został murarzem, a z powrotem zasiadł przy kole dopiero z Warmii. Wykonał też na 500-locie urodzin Kopernika kilka­ w 1958 i ' . , kiedy poważnie zachorował, gdyż zawód murarski naście różnych rzoźb przedstawiających wielkiego astronoma. był dla niego za ciężki. Toczył już potom bez przerwy do 1970 г., Za swą działalność artystyczną otrzymał na konkursach i wysta­ kiedy to osiągnął wiek 65 lat i przeszedł na emeryturę. Pozostawił wach liczne nagrody, a w 1974 r. został zweryfikowany jako sobie jednak pełne wyposażenie pracowni w nadziei, żo od czasu twórca ludowy. do czasu może będzie toczył. 16 r 17 174 �Drugim licznym skupiskiem garncarzy wileńskich w Zielonogórakiem było Lubsko. Tam również czyniono próby wyrobu naczyń według dawnej tradycji. Użyto jednak do tego celu niewłaściwej gliny, takiej jak do produkcji kafli. Dawała ona po wypaleniu czerep porowaty i przesiąkliwy. Po tym niepowo­ dzeniu zrczygnowano z wyrobu naczyń i ograniczono się do wyrobu kafli i ceramiki budowlanej . Ostatnio, jak mnie po­ informowała dr Barbara Kołodziejska, dyrektor Muzeum Okrę­ gowego w Zielonej Górze, właściciel kaflami w Lubsku, który dawniej współpracował z garncarzami wileńskimi — Mieszkuci чп i Michałem Burakiem, będącymi już na emeryturze, postanowił uruchomić wyrób ceramiki o charakterze pamiątkarskim i zamie­ rza oprzeć się na tych właśnie garncarzach. Jakie będą wytwa­ rzać formy — nie wiadomo. Garncarze, którzy z Wileńszczyzny przybyli do Polski po I I wojnie światowej, pochodzili na ogół z rodzin garncarskich, a rzemiosłem swoim parali się w rodzinnych stronach od wielu lat. Byli to ludzie dojrzali, liczący w~ówczas mniej więcej 30—40 lat (Bernard Podlipski — 41, Aleksander Iwaszkiewicz — 38, Rudolf Limonit — 30). Jedynie Erazm Szyszko przybyd w wieku 60 lat. Uczyli się oni zawodu garncarskiego od młodości, zmuszeni do tego ciężkimi warunkami domowymi. Iwaszkiewicz, po śmierci matki, jako 9-letni chłopiec został oddany na naukę do swego wuja, garncarza, u którego byd prz< z 6 lat. ,,W domu była straszna bieda, ojciec nie dawał sobie rady, więc oddali mnie, bo nie było wyboru, do wuja. Musiałem tu pomagać we wszystkich robotach garncarskich i domowych też. Ale przy tym nauczydom się. Majster dawał mi utrzymanie, a garncarstwo mi się chyba podobało, ale potem przyszło już przyzwyczajenie". Podobnie było i z Bernardem Podlipskim, z tą tylko różnicą, że garncarstwem interesował się od dziecka, ale ojciec nie pozw alał małemu Bernardowi siadać za kółkiem. Mieszkając w Iwieńcu, dużym ośrodku garncarskim, chłopiec ,,biegał po garncarzach" i pomagał im przy obróbce gliny i innych wstępny-ch pracach, za co ,,czasem dostałem z niedopałku po­ ciągnąć dymu". Ojciec umarł, gdy syn miał 13 lat, i wówczas Bernard zmuszony był szukać zawodu, aby poprawne byt rodzi­ nie. Wybór padł z konieczności na garncarstwo, ,,bo w Iwieńcu nie było innego wyjścia, bo tam nie było żadnej innej roboty prócz garncarstwa". Poszedł więc na naukę do blisko sześćdzie­ sięcioletniego Dyzia Kilczewskiego, który mial pracownię i za­ trudniał kilku czeladników. Robota szla mu sprawnie, tak, że po blisko 4 miesiącach toczył już kubki do kawy, śmietanniki (dzbanuszki do „wszelkiego użytku"), a nawet naczynia „kwartowe", tzn. miski do jedzenia, makotry, dzbanki i in. Przez cały czas uczył go czeladnik, udzielając chłopcu rad i wskazówek, a także, uwag, ale „jak mi nie szło, to nie obeszło się bez uderzenia mnie po twarzy mokrą ręką z gliną". Po wyuczeniu się zawodu garncarze usamodzielniali się, za­ kładali własno „fabryki" albo pracowali u innych, których warsztaty rozsiane były na terenie Wileńszczyzny. Jedni osiedlali się w wybranej miejscowości na stałe, inni wędrowali z miejsca na miojsce, jak wspomniany już Podlipski, który jako wyzwolony czeladnik (choć mial dopiero 15 lat), pojechał na dalszą naukę do Wilna, do Aleksandra Azarewicza. Przebywał tam 3 łata i uczył się, szczególnie „wyrabiania polewy i różnych sposobów polewania". Jak twiordzi, w ciągu swojego życia pracował w 13 miejscowościach, a w 4 zakładał własną „fabrykę". Wyjątek wśród garncarzy przybyłych z Wileń *zezyznv stanowi Jan Toman, z zawodu tokarz, który w Wilnie w czasie okupacji nauczył się garncarstwa będąc już dojrzałymi męż­ czyzną. Porzucił poprzednią profesję i obecnie utrzymuje się wyłącznio z garncarstwa i kaflarstwa . Wszyscy przybyli z Wileńszczyzny garncarze byli „paliwocznikami", tzn. toczyli na kole, ale — poza Erazmem Szyszko — nikt z nich nie przywiózł ze sobą „warsztatu" . Koła zrobiono im na miejscu nowego osiedlenia. Technika ich pracy, t j . przygotowanie gliny, obróbka, toczenie, wypalanie, a także wyposażenie pracowni, formy r 18 r 19 20 i I I . 9. K. Szyszko, figurka ceramiczno,, polewana, wys. 18 cm. II. 10—12. Wyroby ceramiczno E. Szyszki. 175 �i zdobnictwo naczyń, nic różniły się zasadniczo od opisanych przy omawianiu pracowni i wyrobów Szyszki. Pewne różnice występują jedynie w nazewnictwie narzędzi czy wyrobów, np. dól do składania gliny to u Szyszki ,,jaina", a u Barnarda Podlipskiego ,,katuch", przy czym garncarz ten gliny nie „szatkuje", lecz „tarkuje" przy pomocy tarki wyko­ nanej z podziurkowanej blachy. Kolo garncarskie, przy którym wszyscy garncarze wileńscy siadają okrakiem, nazyw a się „war­ sztat" lub „krnh", a u Iwaszkiewicza — „toczek". Piec do wypalania naczyń nazywa Szyszko „hornem", ale dla Iwaszkicwicza to po prostu piec (załadowany wyrobami). Aby naczynia nie zlepiały się, Podlipski dawał „blaty gliniane", t j . płytki chroniące naczynia w czasie wypału przed zlepianiem się. Polewy wykonywali garncarze „systemem mokrym" (jak Szyszko), tylko Rudolf Limonit czasem postępował inaczej, a mianowicie wypalał ołów w kotle na tlenek ołowiu i tym prosz­ kiem posypywał czerep. Naczynia nie polewane wypalano raz, a polewano dwukrotnie. Polowano je tak samo jak to robił Szyszko. Jodynie Podlipski stosował nieco inną metodę. Wypa­ lony już raz garnek pokrywał rozwodnioną, „mulowatą" glinką, niezbyt tłustą, żeby naczynie wykonano z tłustej gliny uzyskało powierzchnię bardziej wsiąkliwą, w którą łatwiej wnika glazura. T Wszyscy garncarze wileńscy zgadzają się co do rodzaju drewna używanego przy wypalaniu. Za najlepsze uważają sosnę, świerk i jodłę, a Limonit jeszcze karpinę. Ocena wartości jest jednak różna. Jeden z garncarzy uważa, żo najlepsza jest sosna, inny świerk itd. Michał Podlipski szczególnie ceni sosnę, którą pali się w pierwszej fazie wypału, w drugiej natomiast używa już świerka, gdyż wtedy naczynie „dostaje szklistą, piękną polewę". Kształt, wielkość wyrobów i zdobnictwo analogiczne są u wszystkich garncarzy wileńskich. Ręcznym lepieniem naczyń nikt się z nich nie zajmował, uważając to za coś ubliżającego („to taka babska robota"). Niektórzy z nich znali jednak mieszkających we wsiach „harkolepów" czy „hanczarów", którzy lepili naczynia, ręcznio i wypalali w piecach chlebowych, a następnie po wypaleniu zanurzali w rozwodnionym, zakwaszonym rozczyuio z żytniej mąki, aby uzyskać nieprzepuszczalny czerep. Były to, jak twierdzą, naczynia wytrzymałe na wysokie temperatury, dzięki czemu doskone.le nadawały się do gotowania w nich jodzenia. ' Wyroby swe sprzedawali wileńscy garncarze, podobnie jak Szyszko, po wsiach, na targach i jarmarkach. Zazwyczaj poma­ gały im w tym żony. Niektórzy jeździli z towarem również w dalsze strony. Najlepiej widać to na przykładzie Bernarda Podlipskiego (il. 8), który mieszkając w Iwieńcu, ośrodku liczącym wiele „fabryk", rozprowadzał swój „towar" na dość znacznym obszarze. Zdarzało się też, że garncarz sprzedawał swe wyroby na miejscu pośrednikowi, bardzo często był nim Żyd, który bral od razu „cały piec". To się jednak nie opłacało, bo przy takiej transakcji daleko mniej zarabiano. Liczba garncarzy przybyhych z Wileńszczyzny do Polski wciąż się zmniejsza. Wielu już umaiło (Jaworski, Dudzewiczowie, Kulwanowski, Iwaszkiewicz), kilku przeszło na emeryturę (Bernard Podlipski, Jan Burak), ale toczą od czasu do czasu trochę doniczek, a wyjątkowo dzbanek czy miskę. Naczynia gliniane straciły w dużej mierzo swe dawne zastosowanie i jeśli nawet są wyrabiane, to mają obecnie nowe przeznaczenie. Kilku garncarzy pracuje dla „Cepelii" (m. in. Limonitowie), niektórzy wyrabiają doniczki, ale już z form gipsowych (Kazi­ mierz Szyszko). Garncarze nie mają uczniów. Podobno dzięki pomyślnej koniunkturze na garnki gliniane zaczął toczyć syn Aleksandra Iwaszkiewicza. Garncarzom przybyło lat, a ubywa sił do pracy, wraz z nimi zamiera tradycyjne garncarstwo wileń­ skie. Każdy z żyjących jeszcze garncarzy może powiedzieć za Erazmem Szyszko: r „Mój dzień ma się już ku końcowi". PRZYPISY Zapaszką nazywano pewien rodzaj umowy z „pamieszczykiem" albo dzierżawcą, na mocy której zapasznik otrzymywał od posiadacza ziemi kawał gruntu do obrabiania i „jakie takie mieszkanie". Grunt ten musiakuprawiae. przy pomocy własnych narzędzi (socha, brona itp), własnego konia i rodziny. Przy końcu roku, po zbiorach i wy^młóconiu zboża następowała splata, tzw. „piccioryk". Wszystkie plony dzielono na pięć części, przy czym „pan" brał z tego trzy a zapasznik dwie części. I tak jeden rok byli w Kolędzinie, cztery lata w Nowo­ siółkach, jeden rok w Kamionce itd. Prawo carskie dzieliło ludzi na: „pamieszczyków" (zie­ mian), chłopów, mieszczan i „dworianów". Dworianin był to człowiek, który z jakiegoś powodu (np. brania udziału w powsta­ niu) stracił łaskę carską. Nie wolno mu bydo nabywać własności ziemskiej, mógł tydko ją dzierżawie od pamieszczyków, względnie służyć „za ordymarię". .1 ulian Podlipski opuścił Iwdeińeo dlatego, że „tam było wielu garncarzy i byda duża konkurencja w sprzedaży^, trudno było wyżyć". ° Erazm Szyszko, Moje życie, „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych", Lublin 1972, nr 2, s. 17. Garncarze, nie mając zazwyczaj sw'oich własnych gospo­ darstw, wędrowali z miejsca na miejsce, „gdzie się lepiej opłacało". Dwory, przydzielając swoim najemnikom dom, niechętnie widziały w nich garncarzy, uważając, że „od gliny psują się domy". E. Szyszko, Moje życie,... s. 17. Na dyplomie omyłkowo podano rok urodzenia E. Szyszki: „1985", winno być „1885". Według pisemnej relacji J . Kudirka, pracującego obecnie na Uniwersytecie w Wilnie; Wł, Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń 1950, fot. 27. „...dużo natomiast mamy u nas surowca na wyroby ceramiczne w postaci glin, a niektóre ily warwowe są wprost 1 2 3 4 6 T 7 8 9 1 0 doskonałym materiałem na cegłę". (R. Rydzcw'ski, Fizjografia województwa wileńskiego [w:] Wilno i ziemia wileńska, Wilno 1930, t. I , s. 57). R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 25. Zgadza się to z badaniami Wł. Holubowicza, który stwierdza, że na Wileńszczyźnie dzbanki tamtejsze były pozba­ wione uch za wyjątkiem samego Wilna, gdzie w pracowniach garncarskich robiono dzbany z uchami. (Wl. Hołubowicz, Garn­ carstwo wiejskie..., s. 200). Te naczynia, zdaniem Szyszki dlatego zwano staubunami, że były wysokie i smukłe jak łodyga kwiatowo-nasienna marchwi czy buraka, która na Wileńszczyźnie nosiła miano „staubun". W okresie czasu, który pamięta Erazm Szyszko (lata 1890—1905), w użyciu bydy ruble i kopiejki (100 kop. — 1 rubel). Ludzie jednak liczydi „po swojemu", o czym tak mówi Szyszko: (...) ludzio mioli swój rachunek, bydy monety miedziane 1, 2, 3 i 5 kopiejki, srebrne — 10, 15, 20 i 50 kopiejek oraz rubel, reszta papierki, ale ludzio miedziaki łiczydi na grosze. Jeżeli pudełko zapałek była kopiejka, to mówili, żo to 2 grosze, a jak śledź 3 kopiejki — to było 6 groszy, a 5 kopiejek nazywali „dziesiątka", 10 kopiejek — „hrywnia", zaś 15 kopiojek to była „załatówka", a 20 kopiejek — „sarakówka". Jeżeli pud żyta (16 kg) kosztował 75 kopiejek, to mówili 5 załatych, owsa — 1 rubel 80 kopiejek — równało się 12 załatym, funt cukru (40 dkg) kosztował 15 ko­ piejek, czyli 1 załaty, itd". B. Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa—Poznań 1973; B. Jankowska, Współczesne garncarstwo ludowe na Dolnym Śląsku [w:] Wieś dolnośląska, Wrocław 1970, s. 137—195. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140 i 141. B. Kołodziejska, Rzemiosło.,., s. 143. Jw., s. 139. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140. B. Kołodziejska, Rzemiosło..., s. 152. 11 1 2 r 1 3 1 4 r 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 Fot.: D . Czubata -— il. 1; J . Kubiena — il. 10—12: M. Frzeżdzieeka il. 9. Opr. rys. autor — il. 2, 8. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb3ecaf391193049a212825986408f5f.pdf 94f4a1fcc18ef830b6f8980313666e47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe Kurpie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3994 Title A name given to the resource Skrzynie kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.124-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SKRZYNIE KURPIOWSKIE Z POW. OSTROŁĘCKIEGO ZOFIA W archiwum Z a k ł a d u Plastyki, Architektury i Z d o b n i c t w a Ludowego P.I.S. znajduje się te­ ka, z a w i e r a j ą c a d w a d z i e ś c i a k i l k a barwnych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c y c h skrzynie ludowe z pow. o s t r o ł ę c k i e g o . M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł przez Ob. M a r i ę D ą b s k ą , k t ó r a z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u b a d a ł a tamtejszy teren. Wspomniany z b i ó r s k r z y ń stanowi p e w n ą s e r i ę , n a d a j ą c ą się do opracowania i p o z w a l a j ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na ten dział zdobnictwa ludowego na K u r p i a c h . Dotychczas m a m y n i e w i e l e stosunkowo w z m i a ­ nek, o d n o s z ą c y c h się do m e b l a r s t w a p ó ł n o c n o wschodniej Polski, tak, że nawet najmniejsza i n f o r m a c j a z tej dziedziny, staje się dla nas w a ż n y m przyczynkiem. M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł w d z i e w i ę c i u wsiach, a m i a n o w i c i e : w C i e ń ć k u , Kadzidle, K r z y s i a ­ kach, Ł y s e m , N i e d ź w i e d z i u , Wejdzie, W y d m u sach, W y k r o c i e i Zalasiu. Z n i e k t ó r y c h w s i ma­ m y po jednej skrzyni, z i n n y c h po k i l k a . Skrzynie wykonane z miękkiego drzewa, w i ą z a n e na „ c y n k i " , p o s i a d a j ą k s z t a ł t l e ż ą c e g o p r o s t o p a d ł o ś c i a n u o w y m i a r a c h , w a h a j ą c y c h się w n a s t ę p u j ą c y c h granicach: d ł u g o ś ć od 90—130 cm, w y s o k o ś ć : 42—64 cm, s z e r o k o ś ć : 40—62 cm. N a j c z ę s t s z e s ą j e d n a k skrzynie, w k t ó r y c h ścian:. licowa d ł u g a jest około 95 cm, a wysoka na 46 cm. S k r z y n i e z pow. o s t r o ł ę c k i e g o nakryte są p ł a s k i m w i e k i e m z niezbyt w y s u n i ę t y m g z y m ­ sem (od 2—5 cm), g r u b o ś c i około 5 cm. Tak gzymsy g ó r n e j a k i dolne są na ogół s ł a b o p r o ­ filowane (tabl. I , 1—15). P u d ł a s k r z y ń s p o c z y w a j ą na p o d n ó ż k a c h , k t ó ­ re s ą w 75% dwudzielne, a t y l k o w 25% poje­ dyncze, p r z y czym tak jedne j a k i drugie m a j ą w e w n ę t r z n e k r a w ę d z i e ozdobnie w y c i n a n e (tabl. I , 1—14). P o d n ó ż k i dwudzielne poza j e d n y m w y j ą t k i e m (tabl. I , 10) są pozbawione kół, p o d ­ czas gdy p r z y p o d n ó ż k a c h pojedynczych k ó ł k a z d a r z a j ą się częściej (tabl. I , 11, 14, 15). Szufla­ dy w p o d n ó ż k a c h s k r z y ń w y s t ę p u j ą z u p e ł n i e sporadycznie (tabl. I , 15). W y s o k o ś ć p o d n ó ż k ó w waha się w granicach od 10—22 cm. Pionowe k r a w ę d z i e s k r z y ń są p r a w i e zawsze proste i g ł a d k i e . W y j ą t e k od tej zasady stano­ w i ą j e d y n i e t r z y skrzynie, jedna z nich, pocho­ d z ą c a ze wsi W y d m u s y , posiada na ś c i a n i e l i ­ cowej w z d ł u ż b o k ó w p r z y b i t e toczone p ó ł k o l u 124 CIEŚLA-REINFUSSOWA m i e n k i (tabl. I , 10, ryc. 1), druga z N i e d ź w i e ­ dzia ma u g ó r y t u ż p r z y w i e k u charakterystycz­ ne ścięcie (tabl. I , 13, ryc. 2). Ze w z g l ę d u na s w ą b u d o w ę na s z c z e g ó l n ą u w a g ę zasługuje skrzynia trzecia, oznaczona n u m e r e m 12 na ta­ b l i c y I . Posiada ona w z d ł u ż p i o n o w y c h k r a w ę ­ dzi przymocowane d w i e grube p r o f i l o w a n e des­ k i , k t ó r e g ó r ą s i ę g a j ą wieka, d o ł e m zaś t w o r z ą nogi s k r z y n i . Deski te s z e r o k o ś c i około 10 cm s k ł a d a j ą się z d w ó c h części p r a w i e jednakowo wysokich, oddzielonych od siebie p r o f i l o w a n y m gzymsem. G ó r n a część, g r u b o ś c i m n i e j w i ę c e j d w ó c h c e n t y m e t r ó w , jest z u p e ł n i e p ł a s k a , j e d y ­ nie t y l k o w n i e w i e l k i e j odległości od k r a w ę d z i bocznych ma z k a ż d e j strony po j e d n y m żło­ bieniu. Dolna część dwa razy grubsza od g ó r n e j posiada ozdobne profilowanie. S k r z y n i a ta zo­ s t a ł a znaleziona w z a k r y s t i i kościoła w Zalasiu, co t ł u m a c z y ł o b y m o ż e jej w y j ą t k o w ą b u d o w ę . Z i n n y c h o z d ó b plastycznych w y s t ę p u j ą c y c h na badanych skrzyniach k u r p i o w s k i c h n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o p r o f i l o w a n y c h listwach, t w o r z ą c y c h r a m k i , w y z n a c z a j ą c e pola zdobni­ cze (ryc. 1). W jednej ze s k r z y ń , p o c h o d z ą c e j ze wsi N i e d ź w i e d ź , s p o t y k a m y się z c i e k a w y m zjawiskiem, r z a d k i m na ogół w skrzyniach l u ­ d o w y c h . Otóż p r o f i l o w a n e l i s t w y , b ę d ą c e obra­ m i e n i e m p ó l zdobniczych są jeszcze dodatkowo od w e w n ą t r z ozdobnie w y c i ę t e , przez co p o w ­ staje rodzaj kartusza, w y o d r ę b n i o n e g o ponadto przez szafirowe tło, k o n t r a s t u j ą c e z b r ą z o w ą p o w i e r z c h n i ą reszty s k r z y n i i listew (ryc. 2). Ś c i a n y licowe s k r z y ń b ą d ź w ogóle nie m a j ą wydzielonego pola zdobniczego (ryc. 5, 6), b ą d ź p o s i a d a j ą jedno (ryc. 4), dwa (ryc. 3, 7), t r z y (ryc. 2), a n a w e t w y j ą t k o w o i p i ę ć . Pola te m o ­ g ą b y ć wyznaczone w r ó ż n y sposób, a m i a n o w i ­ cie: o d m i e n n y m k o l o r e m t ł a (ryc. 3, 4) r ó ż n y m od t ł a o g ó l n e g o , p r z y pomocy malowanej r a m k i , czy p r o f i l o w a n y c h listew (ryc. 1), w z g l ę d n i e przez p o ł ą c z e n i e d w ó c h e l e m e n t ó w , a w i ę c k o ­ lorowego t ł a i r a m k i malowanej (ryc. 7) l u b l i ­ stew (ryc. 2). P o w s t a ł e tak pola zdobnicze m o ­ ż e m y p o d z i e l i ć na k w a d r a t o w e i p r o s t o k ą t n e . Pola p r o s t o k ą t n e w y s t ę p u j ą na skrzyniach j e d nopolowych w pozycji l e ż ą c e j , umieszczone są w samym ś r o d k u s k r z y n i i z a j m u j ą Vt powierzch­ n i ś c i a n y licowej (ryc. 4). Pola w y ł ą c z n i e prosto­ k ą t n e spotyka się w skrzyniach d w u - , t r ó j i p i ę c i o p o l o w y c h (tabl. b a r w n a 2, ryc. 1), roz- �mieszczone symetrycznie w z g l ę d e m środka skrzyni. W skrzyni pięciopolowej w y s t ę p u j ą p r o s t o k ą t y w dwóch wymiarach, wąskie, smu­ kłe, z n a j d u j ą się w ś r o d k u i po bokach, a szer­ sze m i ę d z y n i m i . K w a d r a t o w e pola s ą z w y k l e w skrzyniach o d w ó c h polach zdobniczych (ryc. 3). Pola p r o s t o k ą t n e i k w a d r a t o w e ł ą c z ­ nie z d a r z a j ą się w skrzyniach t r ó j polowych, gdzie w ą s k i e pole w postaci s t o j ą c e g o p r o s t ą k ą t a znajduje się w ś r o d k u m i ę d z y d w o m a p o l a m i k w a d r a t o w y m i (ryc. 2). Wszystkie pola tak k w a d r a t o w e j a k i p r o s t o k ą t n e są d u ż e i w y ­ pełniają sobą prawie całą powierzchnię ściany l i c o w e j . Wydzielone pola m a j ą czasem n a r o ż a ścięte b ą d ź prosto b ą d ź ł u k o w a t o (ryc. 3). W ornamentyce o m a w i a n y c h s k r z y ń z pow. o s t r o ł ę c k i e g o spotyka się m o t y w y abstrakcyjne i r o ś l i n n e . M o t y w y abstrakcyjne na ogół rzad­ sze w y s t ę p u j ą w postaci t r u d n y c h do opisania kompozycji z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z nieregular­ n y c h l i n i i k r z y w y c h . P r z y k ł a d e m takiej deko­ racji są d w i e skrzynie z w s i N i e d ź w i e d ź , p o w ­ s t a ł e około 1910 г., w y k o n a n e przez stolarza M i ­ c h a ł a C h o r ą ż e w i c z a . Na w y o d r ę b n i o n y m sza­ f i r o w y m tle r o z r z u c a ł on nieregularnie zdobi­ ny, w kolorach b i a ł y m i czerwonym, esowato l u b ł u k o w a t o powyginane. Jedna z n i c h repro­ dukowana na ryc. 2, posiada w p o ś r o d k u p ó i zdobniczych czerwone motywy, będące jak g d y b y d a l e k i m echem dekoracyjnie t r a k t o w a ­ n y c h m o n o g r a m ó w . Do m o t y w ó w t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y w z ó r w postaci j a k g d y b y l i t e r y „ X " , w y s t ę p u j ą c e j na s k r z y n i ze w s i W y k r o t (tabl. I I I , 13, ryc. 3). N a j c z ę s t s z y m i ozdobami s k r z y ń są j e d n a k m o ­ t y w y roślinne. Spośród k w i a t ó w częstotliwością w y s t ę p o w a n i a w y r ó ż n i a się t u l i p a n w r ó ż n y c h odmianach i rozmiarach (tabl. I I , 23—35). Spo­ t y k a się go w postaci stulonego p ą c z k a (tabl. I I , 33), czasem nieco rozchylonego (tabl. I I , 34), w z g l ę d n i e r o z w i n i ę t e g o k w i a t u (tabl. I I , 23, 28 do 31), z zaznaczonymi nawet p r ę c i k a m i (tabl. IT, 30, 31). N i e k i e d y k w i a t t u l i p a n u u j ę t y jest bardziej schematycznie (tabl. I I , 24—27). Obok tulipanowatych form częste są też kwiaty wiel o p ł a t k o w e (tabl. I I , 7—18, 22), oraz k w i a t y p r o ­ mieniste (tabl. I I , 19—21). K w i a t y w i e l o p ł a t k o wc p o s i a d a j ą silnie zaznaczony ś r o d e k , w o k ó ł k t ó r e g o rozmieszczone są l i s t k i w postaci k r o ­ pek (tabl. I I , 10—12, 14, 18), ł u k ó w (tabl. I I , 8, 13) i t p . C a ł o ś ć m o ż e b y ć od z e w n ą t r z o b w i e ­ dziona c i e n k i m k o n t u r e m (tabl. I I , 8, 10—14). K w i a t y promieniste p o s i a d a j ą cztery, sześć i dziesięć l i s t k ó w (tabl. I I , 19—21). O s o b n ą g r u - 13 Tablica I. 125 �Ryc. 1. Wieś Wydmusy klMyszyńca pow. Ostrołęka. 4 Jednoosiowe m o t y w y symetryczne przybie­ r a j ą p o s t a ć k w i a t o n ó w (tabl. I I I , 5, 7), czy też r o z c z ł o n k o w a n e j g a ł ą z k i z k w i a t a m i na k a ż d e j odnodze (tabl. I I I , 8) albo pojedynczego k w i a t u na dość d ł u g i e j ł o d y ż c e (tabl. I I I , 1—3), w z g l ę d ­ nie u ł o ż o n y c h symetrycznie l u ź n o rzuconych t u l i p a n ó w (tabl. I I I , 4). M o t y w asymetryczny w y s t ą p i ł w y j ą t k o w o na s k r z y n i t r ó j p o l o w e j , pofc h o d z ą c e j ze wsi W y d m u s y (ryc. 1). 4 Ryc. 2. Wieś Niedźwiedź k/Myszyńca pow. Ostrołęka. p ę s t a n o w i ą k w i a t y o k s z t a ł t a c h fantastycznych z k i e l i c h a m i p o t r a k t o w a n y m i dekoracyjnie (ta­ blica I I , 36—39). Podobnie j a k k w i a t y u j m o w a n e są i liście. P r z e w a ż a j ą l i s t k i drobne owalne (tabl. I I , 42, 43, 45—47, 52) i esowato w y g i ę t e (tabl. I I , 41). W jednej ze s k r z y ń i m i t u j ą liście n i e w i e l k i e ś l i m a c z n i c e (tabl. I I , 44). L i ś c i e m o g ą b y ć poje­ dyncze (tabl. I I , 40—51, 53, 54) albo p o t r ó j n e (tabl. I I , 52), symetryczne (tabl. I I , 42, 43, 48, 49, 54), l u b asymetryczne (tabl. I I , 40, 41, 45, 50), w z g l ę d e m swej osi ś r o d k o w e j . Blaszka l i s t ­ k ó w posiada brzegi g ł a d k i e (tabl. I I , 40—47, 49) w z g l ę d n i e n i e r ó w n e (tabl. I I , 48) l u b t e ż po­ s t r z ę p i o n e j a k w liściu m a k u (tabl. I I , 50). W n i e k t ó r y c h skrzyniach zaznaczone jest bar­ dzo schematycznie ż y ł k o w a n i e liścia (tabl. I I , 49, 51). W s k r z y n i ze w s i Wejdo w y s t ę p u j ą d u ­ że liście (tabl. I I , 54, ryc. 6), otoczone dla ce­ lów d e k o r a c y j n y c h dodatkowo szeregiem k r o ­ pek. Z e l e m e n t ó w w y ż e j opisanych p o w s t a j ą m o ­ t y w y o ś r o d k o w e i jednoosiowe. M o t y w y o ś r o d ­ k o w e s ą p r z e w a ż n i e z ł o ż o n e z e l e m e n t ó w ab­ s t r a k c y j n y c h (tabl. I I I , 11, 12), rzadziej r o ś l i n ­ n y c h (tabl. I I I , 9). Jednoosiowe s ą w y ł ą c z n i e r o ­ i ć ś l i n n e (tabl. I I I , 1—8, Ю), p r z y czym m o g ą one b y ć symetryczne i asymetryczne. Motywy o ś r o d k o w e p o s i a d a j ą zazwyczaj w c e n t r u m k ó ł ­ ko (tabl. I I I , 11, 12), czasem o ś m i o p r o m i e n n ą g w i a z d ę (tabl. I I I , 9) l u b w i e l o p ł a t k o w y k w i a ­ tek (ryc. 4). Ze ś r o d k a r o z c h o d z ą się na zew­ n ą t r z p r o m i e n i ś c i e ł o d y g i proste, czasem rozga­ ł ę z i o n e czy faliste (ryc. 4), z a k o ń c z o n e j a k i m ś k w i a t e m (tabl. I I I , 11). W jednej s k r z y n i ze wsi W y k r o t w y b i e g a od ś r o d k a szereg d r o b n y c h k w i a t u s z k ó w , j a k b y nanizanych na niewidocz­ n ą n i t k ę (tabl. I I I , 9). I n n ą o d m i a n ę w ś r ó d m o ­ t y w ó w o ś r o d k o w y c h s t a n o w i k w i a t ze s k r z y n i z W y d m u s ó w , p o s i a d a j ą c y cztery, dość duże p ł a t k i u ł o ż o n e na k r z y ż n a o k o ł o środkowego k ó ł k a (ryc. 7). Na o s o b n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą naczynia (tabl. I I , 1—6), w k t ó r y c h umieszczone s ą b u k i e t y k w i a ­ t ó w . N a j c z ę s t s z ą f o r m ą jest f l a k o n o mocno w y ­ d ę t y m b r z u ś c u , czasem nie z a m k n i ę t y od d o ł u (tabl. I I , 1) l u b s t o j ą c y na j a k i e j ś falistej po­ w i e r z c h n i (tabl. I I , 2). O p r ó c z f l a k o n ó w jako na­ czynia na k w i a t y spotyka się p ł a s k ą d o n i c z k ę z d w o m a u c h a m i (tabl. I I , 4), c z a r ę o d w ó c h n ó ż k a c h (tabl. I I , 5), a wreszcie rodzaj d u ż e g o kielicha o s p ł a s z c z o n e j a szerokiej czarce, posia­ d a j ą c e g o c i e n k ą n ó ż k ę z s z e r s z ą p o d s t a w ą (tabl. I I , 6). Naczynie na k w i a t y m o ż e b y ć p o t r a k t o w a n e albo w p e r s p e k t y w i e (tabl. I I , 1—4), albo rzucie bocznym (tabl. I I , 5, 6). W p i e r w s z y m p r z y p a d ­ k u g ó r n y o t w ó r f l a k o n u jest w całości w i d o c z n y tak, że k w i a t y w ł a ś c i w i e nie umieszczone s ą w e ­ w n ą t r z naczynia, lecz z n a j d u j ą się po za n i m . W y o d r ę b n i o n e pola zdobnicze s ą zazwyczaj wypełnione jednym motywem, zajmującym p i a w i e c a ł ą ich p o w i e r z c h n i ę (ryc. 2, 3). B a r ­ dzo rzadko spotyka się dodatkowe zdobiny, z n a j d u j ą c e się w d w ó c h (ryc. 1) l u b czterech n a r o ż a c h (tabl. b a r w n a 2), skierowane d o ś r o d k c w o . Czasem w y s t ę p u j e r ó w n i e ż data ( p r a w ­ dopodobnie powstania skrzyni), umieszczona na p o l u zdobniczym (ryc. 1). Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e t u fakt, że w skrzyniach j e d n o p o l o w y c h z w y k l e pole zdob­ �nicze w y p e ł n i o n e jest w całości m o t y w e m o ś r o d ­ k o w y m (tabl. I I I , 9), a raz t y l k o miejsce jego za­ j ą ł m o t y w jednoosiowy s y m e t r y c z n y (tabl. I I I , 10). W skrzyniach o n i e w y o d r ę b n i o n y c h polach zdobniczych d e k o r a c j ę ś c i a n y licowej stanowią zwykle kwiatony dwa jednakowe, rozłożyste (ryc. 5, 6) l u b j a k i ś m o t y w abstrakcyjny (tabl. I I I , 11). P r z e s t r z e ń m i ę d z y t y m i k w i a t o n a m i jest zazwyczaj pusta, t y l k o w s k r z y n i z W y d m u s ó w w i d n i e j ą w ś r o d k u u ł o ż o n e jeden nad d r u g i m dwa o ś m i o p ł a t k o w e k w i a t y . W skrzyniach d w u p o l o w y c h na obu polach zdobniczych w y s t ę p u j e ten sam motyw, zaś 12? �7 # 4 ^ * /О /л w t r ó j p o l o w y c h dwa z e w n ę t r z n e są takie same a odmienny jest t y l k o m o t y w pola ś r o d k o w e g o . Z a z n a c z y ć p r z y t y m n a l e ż y , że wszystkie t r z y pola m a j ą ten sam charakter zdobniczy t. zn., ż e są w y p e ł n i o n e m o t y w a m i albo r o ś l i n n y m i (ryc. 1), albo a b s t r a k c y j n y m i (ryc. 2). W y j ą t e k s t a n o w i skrzynia z W e j d ą , w y r ó ż n i a j ą c a się u k ł a d e m m o t y w ó w . W ś r o d k u s k r z y n i znajduje się wyznaczony p r o f i l o w a n ą r a m k ą s t o j ą c y p r o ­ s t o k ą t , na k t ó r e g o t ł o rzucona jest g a ł ą z k a k w i a ­ t o w a zaznaczona j a s n o - b r ą z o w y m k o l o r e m (tabl. I I I , 2). Po obu stronach tego p r o s t o k ą t a umiesz­ 128 czone są pola k w a d r a t o w e , skierowane n a r o ż e m w dół. Pola te w y p e ł n i a j ą w s p ó ł ś r o d k o w o u ł o ­ ż o n e k w a d r a t y , zrobione z p r o f i l o w a n y c h l i ­ stew, malowane na z m i a n ę k o l o r e m j a s n o - b r ą ­ z o w y m i ciemniejszym b r ą z o w y m t a k i m sa­ m y m j a k c a ł a skrzynia. P o z o s t a ł a po w y d z i e l e n i u p ó l zdobniczych część ś c i a n l i c o w y c h jest na ogół pozbawiona j a k i c h k o l w i e k o r n a m e n t ó w (ryc. 1—3), to samo odnosi się do g z y m s ó w d o l n y c h i g ó r n y c h . W y ­ j ą t e k od tej r e g u ł y s t a n o w i ą skrzynie z W y d m u s ó w (ryc. 7) oraz wszystkie jednopolowe, �w k t ó r y c h po obu stronach w y o d r ę b n i o n e g o pola znajduje się zawsze j a k i ś m o t y w k w i a t o w y (tabl. I I I , 1, 3, ryc. 4). P o d n ó ż k i s k r z y ń w 60% są pozbawione wszel­ kich o z d ó b . W t y c h nielicznych przypadkach, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą są to t y l k o j a k i e ś nie­ w i e l k i e zdobiny w postaci k w i a t k a , m n i e j l u b w i ę c e j fantastycznego (ryc. 3) czy całej g a ł ą z k i k w i e t n e j (tabl. b a r w n a 2), w z g l ę d n i e m o t y w u abstrakcyjnego (tabl. I I , 61). W d w ó c h t y l k o skrzyniach o p r ó c z pojedynczej zdobiny w y s t ą ­ p i ł y jeszcze dodatkowe k r o p k i , b i e g n ą c e raz w z d ł u ż bocznej k r a w ę d z i p o d n ó ż k a (ryc. 5), a d r u g i raz o b e j m u j ą c e półłukiem trójlistną zdobinę i podkreślające wycięcie wewnętrzno p o d n ó ż k a (tabl. b a r w n a 1). Z d o b i n y w y s t ę p u j ą p r a w i e w y ł ą c z n i e na p o d n ó ż k a c h d w u d z i e l n y c h (ryc. 3, 5, tabl. b a r w n a 1, 2), a raz t y l k o na po­ j e d y n c z y m , p r z y czym ornament r o z ł o ż o n y zo­ s t a ł w ó w c z a s na całej jego powierzchni. Kolorystycznie rozwiązanie s k r z y ń kurpiow­ skich jest na ogół dość z r ó ż n i c o w a n e m i m o , że skala b a r w u ż y w a n y c h do ich zdobienia nie jest z b y t d u ż a . Wszystkie opracowywane t u s k r z y ­ nie są m a l o w a n e g ł a d k o na kolor b r ą z o w y z r ó ż n y m i odcieniami. W j e d n y m t y l k o p r z y ­ p a d k u tło s k r z y n i jest b i a ł e , a na n i m obramie­ nia pól (profilowane l i s t w y ) , w e w n ę t r z n e zdo­ b i n y gzymsy i c a ł y p o d n ó ż e k są u t r z y m a n e w kolorze c z e r w o n y m . T ł a w y o d r ę b n i o n y c h p ó l zdobniczych m a l o w a n e są zazwyczaj k o l o r e m zielonym, doskonale h a r m o n i z u j ą c y m z b r ą z o ­ w ą p o w i e r z c h n i ą całej s k r z y n i . D w u k r o t n i e za­ miast k o l o r u zielonego u ż y t o szafirowego, a raz r ó ż o w e g o , k t ó r y jeszcze dodatkowo obwiedzio­ no n i e b i e s k ą , jednostronnie od w e w n ą t r z z ą b ­ k o w a n ą r a m k ą . P o m i j a j ą c kolor t ł a zasadnicze­ go s k r z y ń czy też p ó l zdobniczych n a j c z ę s t s z e są zestawienia trzech i czterech k o l o r ó w , w y ­ j ą t k o w o t y l k o p i ę c i u , a to: b i a ł e g o , czerwone­ go, czarnego, zielonego i ż ó ł t e g o (tabl. b a r w n a 1, 2). P r ó c z t y c h w i e l o k o l o r o w y c h s k r z y ń zda­ r z a j ą się i takie, gdzie w z ó r w y m a l o w a n y z o s t a ł j e d n y m kolorem, np. j a s n o - b r ą z o w y m , czy czer­ w o n y m . Na ogół w stosowaniu b a r w w i d a ć p e w ­ no d ą ż n o ś ć do zachowania k o l o r ó w n a t u r a l n y c h , co w y r a ż a się t y m , ż e ł o d y g i i liście są zazwy­ czaj zielone, k w i a t y czerwone, ż ó ł t e i t d . Spo­ t y k a się j e d n a k r ó w n i e ż i tak namalowane k w i a t y , k t ó r e z a r ó w n o f o r m ą j a k i b a r w ą od­ b i e g a j ą z u p e ł n i e od znanych z p r z y r o d y . I tak np w s k r z y n i z W y d m u s ó w m a m y kwiatoń w postaci r o z g a ł ę z i o n e j ł o d y g i o 9 k w i a t a c h o k s z t a ł t a c h fantastycznych, r ó w n i e ż n i e n a t u r a n y c h kolorystycznie. W i d z i m y t a k ż e np. k w i a - Ryc. Ryc. 3. Wieś 4. Wieś Wykrot Krysiaki kjMyszyńca kjMyszyńca Ryc. 5. Wieś Wydmusy k/Myszyńca pow. pow. pow. Ostrołęka. Ostrołęka. Ostrołęka. tony, w k t ó r y c h liście i ł o d y g i w y k o n a n e są k i l k u k o l o r a m i nie o d p o w i a d a j ą c y m i rzeczywi­ stości j a k : b i a ł y m , niebieskim, c z a r n y m i t d . , zaś k w i a t y promieniste m a j ą otok np. niebieski, a środki białe lub odwrotnie. Od opisanych poprzednio r ó ż n i się skrzynia ze w s i C i e ń ć k , gdzie c a ł a ś c i a n a licowa z o s t a ł a p o k r y t a wzorem, w y k o n a n y m przez szablon w kolorach b i a ł y m , c z e r w o n y m i szafirowym. Na koniec n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t. j . ż e l a z n y c h ozdobnych tarczkach, k t ó r e p r z y b i t e są na l i c u p r z y d z i u r ­ ce od klucza. W y k ł a d k i te m o g ą p o s i a d a ć f o r m ę k w a d r a t u . p r o s t o k ą t a prostego czy t e ż o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h (tabl. I V , 1—3), rombu, romboidu, p r z e c h o d z ą c e g o n a s t ę p n i e w deltoid (tabl. I V , 4—6). F o r m ę złożoną ma w y k ł a d k a oznaczona 129 �n u m e r e m 8 na tabl. I V . Posiada cna zasadniczo k s z t a ł t r o m b u , k t ó r e g o n a r o ż n i k i s t a n o w i ą czte­ r y mniejsze r o m b y . O p r ó c z f o r m czysto geome­ trycznych występuje w y k ł a d k a w ozdobnej postaci stylizowanego k w i a t u (tabl. I V , 9), zna­ leziona na opisywanej w y ż e j s k r z y n i ze wsi K a ­ dzidło oraz inna w k s z t a ł c i e schematycznie po­ traktowanego d w u g ł o w e g o o r ł a (tabl. I V , 10). W e d ł u g podawanych i n f o r m a c j i przez obec­ nych w ł a ś c i c i e l i s k r z y ń m a j ą one b y ć na ogół stare, p o c h o d z i ć p r z e w a ż n i e z p o ł o w y X I X w i e k u . W i a d o m o ś c i o m t y m nie m o ż n a jednak w z u p e ł n o ś c i z a u f a ć , g d y ż i n f o r m a t o r o w i e prze­ s a d z a j ą zazwyczaj w podawaniu ilości lat po­ siadanego przedmiotu, aby przez to p o d k r e ś l i ć jego d a w n o ś ć . N i e m n i e j na d w ó c h opisywanych t u skrzyniach k u r p i o w s k i c h m a m y , z n a j d u j ą c e się na p o l u zdobniczym daty (1862, 1866 — ryc. 1), k t ó r e w s k a z u j ą , że s k r z y n i a r s t w o na K u r p i a c h na p o c z ą t k u I I p o ł o w y X I X wieku s t a ł o j u ż dość wysoko. Opisane w y ż e j skrzynie z pow. o s t r o ł ę c k i e g o na pierwszy rzut oka bardzo z r ó ż n i c o w a n e pod w z g l ę d e m zdobniczym da się s p r o w a d z i ć do d w ó c h zasadniczych t y p ó w . Jeden to s k r z y n i e o ś c i a n a c h g ł a d k i c h , nie p o s i a d a j ą c e w y o d r ę b ­ n i o n y c h pól zdobniczych, ani profilowanych o b r a m i e ń , ozdobione na ś c i a n i e licowej n a j c z ę ś ­ ciej dwoma rozłożystymi kwiatonami o syl­ wetce m n i e j lub w i ę c e j n a w i ą z u j ą c e j do f o r m przyrodniczych, j a k k o l w i e k czasem fantastycz­ ne w s z c z e g ó ł a c h ( k w i a t y ) i barwie, d r u g i zaś s t a n o w i ą skrzynie o p o w i e r z c h n i urozmaiconej p l a s t y c z n y m i ozdobami (profilowane r a m k i ) , z w y z n a c z o n y m i p o l a m i zdobniczymi, w y p e ł n i o ­ n y m i motywami abstrakcyjnymi względnie ro­ ślinnymi. S k r z y n i e g r u p y pierwszej, r o b i ą c e wiażenie prymitywniejszych są zapewne w y ­ r o b a m i m i e j s c o w y m i , k t ó r e p o w s t a ł y bez spe­ cjalnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w obcych, m i m o , 1 2 z « S 1 1 ) Roman Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic K r a ­ kowa —• część I I I , Polska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr 1—2, str. 9 i n. 6 Tablica IJO że z b l i ż o n e f o r m y w y s t ę p u j ą i na i n n y c h tere­ nach Polski, j a k n a p r z y k ł a d w L u b e l s z c z y ź n i e , K r a k o w s k i m (skrzynie czernichowskie) ) , Ż y ­ w i e c c z y ź n i e i t p . D r u g i t y p bardziej pod w z g l ę ­ dem k o m p o z y c y j n y m r o z w i n i ę t y n a w i ą z u j e w y ­ r a ź n i e do s k r z y ń znanych z M a z u r ó w Pruskich. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , z n a j d u j ą c y c h się w a r c h i w u m Z a k ł a d u P l a s t y k i L u d o w e j P. I . S. skrzynie mazurskie c h a r a k t e r y z u j ą się obfitoś­ cią o z d ó b plastycznych w formie profilowa­ nych ramek p ó ł k o l u m i e n e k , p o d z i a ł e m ś c i a n y licowej n a j c z ę ś c i e j na p i ę ć pól zdobniczych, w y ­ p e ł n i o n y c h k w i a t o n a m i . W ś r ó d t y c h s k r z y ń za­ r y s o w u j ą się d w i e grupy, z k t ó r y c h jedna o bo­ gatej i technicznie bardzo p o p r a w n i e w y k o n a ­ nej ornamentacji n a l e ż y zapewne do meblar­ stwa m i e s z c z a ń s k i e g o , druga zaś o w y k o n a n i u p r y m i t y w n i e j s z y m posiada charakter bardziej l u d o w y . W ś r ó d t y c h ostatnich znajdziemy sze­ reg p r z y k ł a d ó w n a w i ą z u j ą c y c h do s k r z y ń k u r ­ piowskich z a r ó w n o , jeśli idzie o o g ó l n ą k o m p o ­ z y c j ę (podział na pola i s p o s ó b ich w y o d r ę b n i a ­ nia), j a k też i o szczegóły o r n a m e n t u (formy k w i a t ó w i ich e l e m e n t ó w ) . Zdaje się nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że p r y m i t y w n i e j sze skrzynie ma­ zurskie wzorowane na tych, k t ó r e o k r e ś l o n e z o s t a ł y m i a n e m m i e s z c z a ń s k i c h , s t a ł y się z ko­ lei w z o r e m dla bogatszych s k r z y ń kurpiow­ skich. Wskazane t u p o k r e w i e ń s t w o m i ę d z y j e d ­ na z g r u p m a l o w a n y c h s k r z y ń k u r p i o w s k i c h , a s k r z y n i a m i m a z u r s k i m i nie stanowi faktu odosobnionego. W i e m y b o w i e m , iż tereny te p o z o s t a w a ł y ze sobą w bardzo ś c i s ł y c h z w i ą z ­ kach, k t ó r y c h w y r a z znajdziemy w r ó ż n y c h dziedzinach ludowej k u l t u r y j a k np. w b u d o w ­ nictwie, t k a c t w i e i t d . IV. ? 3 3 i a �Дус. 7. Skrzynia ludowa. Wieś W$dmus$, k. MyszgAca pow. Ostrołęka. Skala I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/44980a98c41501857dbe48e1f5f75a6c.pdf cedecc60aa5e95f54c203dc0bd807bc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3711 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3487 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.6, s. 297-313 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ffmm i $m Rye. 1. Fragment wzi f i t IS Wożniki, pow. Sieradz. SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM Z badań penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki PIS w r. 1955 Ludowej ZOFIA Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ kawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ czekała się dotychczas opracowa­ nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i rozrzucone po różnych czasopi­ smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ nologię podzielić na trzy grupy. P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. Do najciekawszych należy t u ob­ szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ bliotece Warszawskiej z r. 1851, gdzie autor nie t y l k o porusza za­ gadnienia ściśle historyczne i spo­ łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ tektury, u r z ą d z e n i a w n ę t r z , stro ju, zwyczajów rodzinnych itp A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia głównie zwyczaje, obrzędy, podania i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ n y m niekompletnym opisem stro­ j u uwagi ani kulturze materialnej wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. Podobny charakter posiada pocho­ dząca z ostatnich lat ubiegłego w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ czości p i e ś n i a r s k i e j i zwyczajom weselnym.Nieco m a t e r i a ł u porów­ nawczego przydatnego przy bada­ 2 3 CIESLA-REINFUSSOWA niach etnograficznych Ziemi Sie­ radzkiej daje praca Józefa Grajnerta o w s i Topoli leżącej w powie­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­ niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­ skiej o p a r ł się Oskar Kolberg, k t ó r y w tomie swych p r a ć po­ święconych Kaliskiemu zamieścił r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­ radza. Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje bibliograficzne z lat 1910-1939, jest dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a twórczości plastycznej l u d u sieradz­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve, ziemianin i społecznik z okolic Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y 4 5 1 2 Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n. w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński: Wesele tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem, 356, t. I V str. 177, 367, 564. Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n. 1 3 4 Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi Topoli, położonej w powiecie ł ę czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła 1903. t. X V I I str. 650 i n. Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a k ó w 1890, t. I str. 38. 5 297 �•+ T — i [T IZBA • 1 •Mi i-H 1 1 t na SUŃ i 1 —ex— —Es, U_ —O— l I-4H H- 1 KCMGfU i •+! . — ' fi o™ 3 - f»-< 10 Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki, 4 — Zapusta 5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki, 7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa, 11 — k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ j u i zdobnictwa ludowego, drugi zaś — zwyczajom wielkanocnym. Ten sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ b u m wycinanek sieradzkich, stano­ w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć . Za­ ginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, k t ó r e Graeve ofiarował Akademii Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o , za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ c j i wycinanek z okolic Sieradza.' Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­ towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­ * S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­ nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­ Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23. leniu ożywiły się zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej, w znacznym stopniu dzięki dzia­ łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­ re — założone w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­ dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­ ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­ zeum zorganizowano w Sieradzu k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na szczególną u w a g ę zasługuje wysta­ wa wycinanek w r. 1951 oraz po­ kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r. 1952. Recenzje z nich, opracowane przez Zofię Cieśla-Reinfussową 6 Wielka, Ochędzyn. oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­ zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­ wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie powojennym d a ł a Zofia Neymanowa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z okazji dziesięciolecia sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizo9 Janina Stankiewiczowa: Pokon­ kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n. g 7 Wacław Kamiński: Wycinanki sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­ Ryc. 2. Chałupa wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937. Złoczew, pow. Sieradz. Fot. wg Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ zdjęcia reprodukowanego we „Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary Ilustrowanej", 1911 rok. radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n. 8 298 dom w Czechach, Sieradz. pow. �10 wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ rego studenci prowadzili na t y m terenie badania etnograficzne. Do­ tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ blikowano w w y n i k u tych prac, jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ czajach pasterskich. W r. 1955 zostały na terenie Sie­ radzkiego przeprowadzone przez p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ styki Ludowej PIS badania penetracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e ruszowskiego, łaskiego, łęczyckie­ go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­ s t a w ą do opracowania niniejszego szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ nego obrazu ludowej twórczości plastycznej w Sieradzkiem m o ż e jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y przedmiotu stanowić pożyteczny przyczynek dla tych, k t ó r z y w przyszłości chcieliby te badania kontynuować. 11 B u d o w n i c t w o W związku z komasacją gruntów, k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ cia objęta została większość w s i leżących na obszarze b. K o n g r e ­ sówki, pierwotny u k ł a d pól a z n i m i dawne roaplanowanie osad wiejskich uległy znacznej zmianie. Obecnie w okolicach Sieradza for­ mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o kształcie poparcelacyjnym rzędó­ wek (Ruda, Polków, Baszków, Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i (Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e 1 0 10 lat sztuki ludowej woje­ w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: Ludowa sztuka regionu sieradz­ kiego. Aniela Jaskulanka: Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne, Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. 670 i n. 1 1 U^a^sJ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok siebie położonych parcel b u d o w l a ­ nych powoduje, że domy ustawia­ ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­ je się, m a j ą c e charakter bardziej jednolity, dziś jest dość silnie z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m. in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e poczyniły w tych stronach znaczne spustoszenia; odbudowa popalo­ nych d o m ó w dala oczywiście spo­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­ wości nieznanych architekturze tradycyjnej. Sto lat temu, w czasach Szaniaw­ skiego, w budownictwie l u d o w y m okolic Sieradza podstawowym m a ­ t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­ no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­ ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­ dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu starych i n f o r m a t o r ó w wynika, że biedniejsi gospodarze m a j ą c y na swych gruntach odpowiedni suro­ wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne „glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­ si z gliny stawiali czasem obory. Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojak ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w nywane piłą w odległości 20 cm od ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a się na opał. Powszechne dziś w Sie­ radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ cych około stu lat (Klonowa, pow. W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­ ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ dy w budownictwie sieradzkim (Zapusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a , uwa­ żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h b^AAAiJ Ryc. 4. Ozdobny ganek w pow. W i e r u s z ó w . Klonowej, wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " . W rzeczywistości jednak domy w całości na słup budowane spotyka się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­ dynków pochodzących dopiero z k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­ tomiast pazowane s ł u p y stosowane b y w a j ą pomocniczo w budownictwie w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­ lek lub przy dostawianiu nowego b u d y n k u do starego. Najprostsze w n ę t r z e starych sie­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­ daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­ siejsi starzy informatorzy. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­ mieszkiwanych przez ludzi ubogich, b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i Wwv*J Tablica II. Wzory profilowanych „wiatrówek" i desek zamykających od góry szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów Barczewski, 3 — Sokolniki, 4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa, 7 — Z d u ń s k a Wola, 8 — Klonowa. 299 �M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w . 3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1). Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w spotyka się w Sieradzkiem (np. w Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej stronie izby mieszkalnej znajduje się komora, a po drugiej — sień. Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2). W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e . Opisane poprzednio domy, s k ł a d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z dwoma wejściami wiodącymi przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posiadają t r a d y c j ę sięgającą w polskim budownictwie l u d o w y m co najmniej pierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . Liczne analogie znaleźć m o ż n a w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń skim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej Lubelszczyzny. W Sieradzkiem domy takie m i e w a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y czasem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e 1 3 14 \ m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi. Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy z komorami przy obu ś c i a n a c h szczytowych (Tabl. I , 10), co w rezultacie daje rozplanowanie analogiczne jak w domach z okolic Łowicza. Czasem zdarza się, że c h a ł u p y symetrycznie dwuizbowe stawiali r ó w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w czas mniejsze pomieszczenie s'mżyło jako komora (Zapusta W i e l ka, Złoczew); przy jednej ze ścian szczytowych dostawiano stajnię (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozdzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l szej części u ż y w a n a dawniej jako 2 3 A 6 7 8 Tablica 111. Sterczyny dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków, 4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy. zanotowany został dom z poł. X I X w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z , k t ó r e g o sień zaopatrzona była w dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­ towej, drugie w dłuższej — lico­ wej . W e d ł u g wypowiedzi infor­ m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­ kach, Złoczowie i in. podobnie roz­ planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2). Należały one do najstarszych we wsi. Tradycja c h a ł u p wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku chałup wąskofrontowych, ciągną­ cym się od B a ł t y k u przez Wielko­ polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow12 domu mieszkalnego pomieszczenia gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ cych zabudowania gospodarcze od­ dzielnie. Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w najstarszym zachowanym do dziś budownictwie sieradzkim, stanowi c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­ dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb mieszkalnych), z których jedna, zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona była w piec kuchenny, druga zaś, mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ sem przy jednej ze ścian szczyto­ wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a 13 Wspomina o nich J ę d r z e j K i towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522). w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in. Szt. L u d . 1955, str. 29. 12 1 4 300 3 — Czechy, k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­ n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­ nię (Tabl. I , 9). Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­ w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­ ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia mieszkalne (Tabl. I , 11). Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­ wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­ tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na p ł a t w i leżącej na wypuszczonych Końcach belek stropowych i w y s u ­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare domy k r y t e są dachami czterospa­ d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­ w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­ dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy dwu­ spadowe, k t ó r e powoli wypierają formy starsze. W starych domach proporcja widzialnej części z r ę b u do wysokości dachu w y r a ż a ł a się �Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. Obecnie dachy b u d u j ą zazwyczaj niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na gładko. W czasach Szaniawskiego okna chałup miewały jeszcze „szybę sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 szybkami osadzonymi w ramie za­ m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ liwości otwierania. Dopiero przed I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybowymi k w a t e r a m i . Okna bywają zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ py osadzone pionowo w przyciesiach. Drzwi o wykroju prostokątnym (dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) posiadały taflę z trzech l u b czte­ rech desek, złączonych poprzeczny­ m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne zamki zapadkowe i skoble. D r z w i dwudzielne robione na sposób m i e j ­ ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Podłóg drewnianych w starszych c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je „ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ niowy zanik datuje się od t wojny ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o s o w ą " b y ł a wykonana z dartych desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­ we. Od strony strychu dla uszczel­ nienia i ciepła polepiano ją w a r ­ s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­ m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­ ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­ na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " . K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ towania zaopatrzonego od góry w obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym do komina. Z piecem do gotowania łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ towania. Obok stał przybudowany pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­ nia chleba umieszczane b y w a w co­ kole pieca do gotowania, skutkiem czego czeluść wypada niewiele w y ­ żej ponad poziomem podłogi. W cha­ ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona gliną. W domach symetrycznie d w u ­ izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej murowany, w s p ó l n y dla obu izb, umieszczony w p o ś r o d k u sieni na ł u k o w a t o sklepionej podstawie. P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z rysie, w innych okolicach z w y k l e ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni wykorzystane nawet możliwości zdo­ bnicze, stwarzane przez rozpo­ wszechnione t u dachy dwuspadowe i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­ stawia się sytuacja w okolicach Wieruszowa, gdzie na szczytowych ścianach dwuspadowych dachów w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­ lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­ rowane l i s t w y na obramieniach dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy nowszych domach pochodzących p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­ szych gospodarzy spotyka się przed w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­ t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej zamiast g a n k ó w budowano czasem przed w e j ś c i e m do domu rodzaj przedsionka zbitego z desek, dla ochrony wejścia przed zimnem i deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w chatach ubogich, gdzie służą one za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do k u c h n i przerobionej z dawnej sieni. Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o w y s t r ó j przejawia się w sposobie wykonania t a f l i drzwiowych pocho­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ filowanych po brzegach deseczek. Bogaciej dekorowane są nowsze tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ w n ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ ką, później wapnem. Jeśli pod j e d ­ n y m dachem z n a j d o w a ł a się część mieszkalna i pomieszczenia gospo­ darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ łącznie ściany izby (Rzechta, pow. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np. Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e jedynie na obramieniu d r z w i i okien t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle ś c i a n y ; czasem pasy albo duże białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na drzwiach w e j ś c i o w y c h . J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się po wsiach domy murowane z cegły, kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ radzkiej. Urządzenie wnętrza Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h wspomniano poprzednio, przyczy­ niły się do tego, że Sieradzkie nie obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ raz dawnej izby chłopskiej z tych stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed Ryc. 5. „Pasyjka" — ozdoba ścien­ na z marszczonego papieru glansowanego. Monice, pow. Sieradz. stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...] są liczne obrazki świętych na ś c i a ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­ skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­ nianymi, niekiedy stół, skrzynka na przyodziewek i warsztat do r o ­ bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­ cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych p i e ń k ó w na kominie zapalone za­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m goszczą l u b przynajmniej w k o ­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą po izbie, a przestraszone k r y j ą się po norach pod łóżkiem." Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­ gi na różnice, jakie zachodziły wówczas między umeblowaniem izby biednych i bogatych. Z w y ­ powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­ t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­ wód pewnej zamożności, podczas gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­ tem s ł u ż ą c y m do przechowywania u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­ siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­ dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o . W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­ wa i stół stoją zwykle pod oknem, obydwa k ą t y od strony komory w y ­ p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie wejściowej znajduje się kredens, a po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego 301 �bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie tam, gdzie gospodarzami są ludzie m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w mieście, spotyka się u k ł a d mebli wzorowany na miejskim ze s t o ł e m na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­ wano je z nieheblowanych desek, zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­ sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­ ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­ m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­ dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­ czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­ b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b toczone. Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­ niejszych były to proste deski wsparte na czterech drążkowych nogach i służyły z a r ó w n o do sie­ dzenia, jak ustawienia naczyń podczas posiłków. Zamożniejsi po­ siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż łóżka. Na noc odwracano ja opar­ ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten sposób miejsce do spania. Ł a w zao­ patrzonych pod siedzeniem w skrzy­ nię służącą do spania, czyli tzw. gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ rych przechowywano ubrania. G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do tego celu były jednak skrzynie i k u ­ fry. Skrzynie z drzewa sosnowego p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ cone (zwykle 100 X 65 X 50 cm), podstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się skrzynie ze s k r y t k ą umieszczoną między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y w Sieradzkiem skrzynie malowane w „rózgi" i „ziela w doniczkach". W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ nina, k t ó r y w swej młodości sam jeszcze skrzynie takie robił. Były one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich malowane doniczki z „ z i e l a m i " w kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o wieko z tą różnicą, że czasem kolo­ ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco inne. W czasie b a d a ń odkryto we wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ ną, tak jednak zniszczoną, że prócz ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola niczego j u ż na niej nie dało się odczytać. Skrzynie malowane wzo- 302 rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. W niektórych miejscowościach w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u np. ojcowie dziś żyjących stolarzy m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej papierowymi naklejankami przed­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ wano w sklepach a czasem spro­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana Ryc. zamożniejszych gospodarzy rozpo­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­ stawie w postaci niskiej szafki zao­ patrzonej w dwoje drzwiczek. Na p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­ bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­ ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­ ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­ ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­ łość. Prymitywne sprzęty wypełniające dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie 6. Pająk „krystaliczny" Rozalię Slipek. Monice, Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , wycinankami przedstawiającymi ko­ guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się też na teren Sieradzkiego skrzynie wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je niekiedy ozdobnym papierem. Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj środkowa — posiadała wzdłuż k r a ­ wędzi otwory do zatykania łyżek. Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d wykonany przez pow. Sieradz. zwykle sami właściciele; tylko skrzynie kupowano od stolarzy na targach. Pod koniec ubiegłego stu­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty zdobione ł a w y z oparciami, łóżka, s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego meblarstwa ludowego o d e g r a ł y ośrodki stolarskie zgrupowane po miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k , Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a Wola, Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­ na. W samym Ł a s k u nie istniejący już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł w ó w c z a s 36 członków. W okresie międzywojennym pracowało w Łas­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś jest ich tam 4 l u b 5. t Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­ kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze, robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­ niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­ dawano na miejscu w pracowni, drugie — z drzewa sosnowego m a ­ lowanego olejno, czasem mazerowanego — sprzedawano na targach czy to miejscowych, czy w innych m i a ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­ zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i , Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­ radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych �m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­ koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i lub cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i " miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano nie przejawili. W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ niekiedy specjalistów snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ dekoracją izby sieradzkiej R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­ cjach m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. Wykonywano je z czterech wachlaski z Sieradza. r z y k ó w drobno marszczonego pa­ Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ jąki, którymi zdobiono p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ Malatury występujące jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y pająki przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­ b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­ (duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą pająki żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­ bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­ nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki. jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że wiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­ nać, w izbach spotyka się je bar­ T k a c t w o dzo rzadko, gdyż „już nie moda", j a k w y j a ś n i a j ą informatorki. Wy­ Tkactwo posiada w Sieradzkiem cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­ d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­ z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­ r a c j i w n ę t r z a . Koliste w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­ k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­ przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o głównie siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e . Nie po­ zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­ p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawdwie w lukach m i ę d z y obrazami. Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci M y l i się Józef Grabowski p i ­ trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­ nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­ wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­ konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa 1955, wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95). musem). Czasem zawieszano na W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet. tego rodzaju przykładów stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a znajduje się w a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS. Antoni Mączak: Sukiennictwo Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, stawy wycinanek... Warszawa 1955, str. 245. !0 15 17 1 6 1 7 1 5 ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-' ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­ ry ludowe. Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­ k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej biało-czarne w drobną kratkę, uży­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki na pościel, lub pasiaki w . drobne p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2 białe) u ż y w a n e przez kobiety na powszednie fartuchy „ d o chodu". Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­ rabiano t y l k o sukno na sukmany jednobarwne białe, szare (z w e ł n y czarnej mieszanej z białą), grana­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e folowano w f duszkach znajdują­ cych się zwykle przy m ł y n a c h . Najciekawiej z p u n k t u widzenia artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­ niny pasiaste u ż y w a n e na stroje kobiece i m ę s k i e , tkane splotem rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­ t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka, j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y Ograbkowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­ dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­ granatowe lub czarne w białe „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­ wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiczowa zaś utrzymuje stanowczo, że ciemne tło było szerokie „na dwa palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­ ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­ dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­ niaki o tle czerwonym (szerokość p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­ k i kolorowe, p o c z ą t k o w o ciemne (fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­ szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w szymi — żółtą, zieloną, szafirową; p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­ niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j . pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­ k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6 p r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m kolorystycznym symetrycznie lub asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899, j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­ wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju kobiecym powszechne, jedynie do ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­ n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910, jak stwierdza Graeve, czerwone w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­ ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem bardzo rozpowszechnione, ale w nie­ k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­ ceniem kolorystycznym i poszerze­ niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób za- 303 �Ryc. 7. Kobieta w starodawnym czepku. Charłupia Mała, pow. Sie­ radz. Fot. ze zdjęcia reprodukowa­ nego we „Wsi Ilustrowanej", 1911 rok. Ryc. 8. Kobieto to pasiastym „far­ tuchu". Woźniki, pow. Sieradz. p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich. W Bogumiłowie, Wiechucicach, Zalesiu, C h a r ł u p i Małej, Suchej, Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, zielone, w Męce — modre. Podczas gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­ chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne paseczki, mieszkanki Jezior wolały „ b r ą ż k i " szerokie. J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­ renie Sieradzkiego zaczyna poja­ w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w kolorystyce (większa ilość barw), j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być może łączy się to w j a k i ś sposób z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ ściej białej n i t k i . Przewleka się w ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu tkaniny, co stwarza efekt przypo­ m i n a j ą c y szereg nanizanych obok siebie elipsowatych oczek, zwanych w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice). cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­ dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco większa niż w w e ł n i a k a c h ) . Farbiarstwo i druki na płótnie Wełnę na tkaniny otrzymaną z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ miasteczkowych farbiarzy. Do dziś istnieją jeszcze tego rodzaju farbiarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; dawniej przy n i e k t ó r y c h farbiarniach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dress l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na ramiona". Obydwa warsztaty były czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a 18 ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat k i l k a jego synowie. W Klonowej farbiarnia i drukarnie t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72 i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­ no na specjalnych stołach przy po­ mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone. Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi, d o k ą d gotowy towar z powrotem odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­ nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna „ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­ bianicach, ale została zamknięta, gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do prania, podczas gdy z pabianickich „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­ ra popadli w długi i zmuszeni zo­ stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­ r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­ k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­ niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­ nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­ biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn 1 8 Roman Reinfuss: Polskie d r u k i T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953, niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245. ki 304 1 8 Roman Reinfuss: str. 50 i n. Polskie dru­ �Tomasz prowadzi j ą w Kioriówej do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, wymieniają informatorzy Łęczycę, gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . S t r ó j S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­ radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą noszony jest obecnie niemal w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ czyźni natomiast zarzucili go j u ż prawie z u p e ł n i e . Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ cych. D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u kwiecistą wstążką. Szaniawski wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ częta jako nakrycia g ł o w y chustek perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". Czepki noszone przez b a b k i 70-letnich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu skręconą jedwabną chustkę naj­ częściej zieloną l u b amarantową (tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y 2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ wiązywano już jedwabnymi wstąż­ k a m i . Zwyczaj obcinania włosów m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I wojny światowej. Koszule, k r o j u przyramkowego, szyto z s a m o d z i a ł o w e g o lnianego p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw. „ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­ k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej wykończone były białym haftem l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ czone były g ł a d k i m i mankietami. Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ n i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m wycięciefK ńa Śżyję, zapinariyrłi z przodu na guziczki) i doszytej do niej szerokiej fałdzistej spódnicy pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­ biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i " z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k w k ł a d a n o jeszcze kaftanik. W e d ł u g informacji wspomnianej już poprzednio Ograbkowej w okre­ sie powstania w r. 1863 starsze k o ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy Szaniawskiego nie znajdujemy nie­ stety w tej sprawie ż a d n e j wska­ zówki. Jak rozwijała się kolorystyka w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych, w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­ s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­ k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej młodości stuletnia Ograbkowa, były zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym, w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­ m i z czarnego aksamitu lub cajgu, po obu zaś stronach tych p a s k ó w biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­ w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­ ziczki; przez plecy — od pasa aż pod pachy — biegły dwa paski czar­ nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie z Mnichowa, pow. same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop reproduko­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia 1911 Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej", rok. „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j . bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej, w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u „merynusem" lub „tybetem". Krój m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m , że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę wszywano pasek silnie ściskający talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie w s t a w k i po obu stronach zapięcia na piersiach, ułożone w drobniutkie k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i , b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­ k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­ k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­ k a m i naszywanymi u dołu. Graeve wspomina t e ż o sieradz­ kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy, barchanu i t p . zwanych w Rudzie „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­ trafiono na nie. Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­ t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego samego j a k kiecka pasiastego mate­ r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy były czarne lub granatowe w białe p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. ozdobione niezbyt szerokim szlakiem 10. Chłop w ków, pow. spencerku. Sieradz. Pol- �z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ dą dziewczyną. Informację tę, b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie zapaski p a m i ę t a , a nawet podobno je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. W okresie mody na czerwone w e ł n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ wach, zapaski dostosowywano w k o ­ lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - wykonahym wełną lub „bawełniczk ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą najstarszych zapasek b y ł jedynie szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ n ą w kolorze czerwonym, amarantowym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tywy roślinne, które wówczas w y ­ szywano, wzorowane b y ł y często na kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie niektóre hafciarki wykazywały w i ę ­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszywano pasy czarnego aksamitu. Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­ cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­ trzony w pelerynkowaty kołnierz, nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­ sze m ę ż a t k i . W lecie — bardziej „ d o p a r a d y " niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n - biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ lorystyczna całości uległa rozbiciu: w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ niaka w k ł a d a n o zieloną zapaskę lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy z a c h o w a ł ton czerwony. Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego (ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi w kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ jeżdżały na sezonowe roboty rolne do Prus. Na codzień „do chodu" noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . zapaski pasiaste tkane z lnianych pakuł. W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b czarne, Graeve wspomina o czerwo­ nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ nek lub perkali. Te ostatnie, nieco luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste lub w tureckie wzory na czarnym tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o wymi" chustkami fabrycznymi. W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­ cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e zapasek naramiennych, o k t ó r y c h Szaniawski zupełnie milczy, po­ twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­ wiedzi informatorek zapaski naramienne nie b y ł y nigdy noszone do stroju uroczystego, t y l k o do pracy w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y - ; 306 �war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i . naramiennych j u ż od dawna się nie Koszule noszono zawsze wpusz­ wyrabia. czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­ przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na weł­ s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane krawędzi. Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ nie szklanych p e r e ł e k . Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ kie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w mniej w i ę c e j obserwacjach Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ „do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, zgrzebną białą". P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna „ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) . płótna. Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­ Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o spencerki G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i „ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­ skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna to czapki kształtu walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto dodatkowymi guziczkami t y w k i o główce ciemnogranatowej (ryc. 12). obwiedzionej popielatym („siwym") Około r. 1900 zaczęli mężczyźni barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę nosząc nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska" do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y tylne robiono dla oszczędności z i n ­ kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " . nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­ Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o drugi czysto dekoracyjny. 5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o biegł czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak czerwonymi klapkami, haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana" sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­ ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­ rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie. Prócz spencerków i „kamuzeli" nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­ k i " czerwone, obszywane granato­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­ nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­ leźć o nich w i a d o m o ś c i . Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­ ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­ natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i czerwonymi obszytej." W czasach późniejszych najbardziej rozpo­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­ skie sięgające do p o ł o w y łydek, mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­ nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantow y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem. Szwy, na plecach, kieszenie piono­ wo umieszczone na biodrach, oraz k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­ pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­ lecia obok sukman p o j a w i ł y się tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u zelami" szyte z czarnej l u b gra­ natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b z sukna fabrycznego. Sięgały one do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie marszczone, w tyle rozcięte (z roz­ porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­ ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w , z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­ pinania. Sukmany i kapoty szyli p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako domokrążcy. Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­ kowskiej opasywali się chłopi po wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a ) w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­ lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­ na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie na dłoń"), czarne i mniej zdobio­ ne (ryc. 11). Do stroju uroczystego należały buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­ trzone w dość wysokie obcasy z podkówkami i żółtym „huncfot e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­ siadali cholewy karbowane w har­ m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­ wie do pół ł y d k i " . Garncarstwo Garncarstwo ludowe, reprezento­ wane dziś na terenie Sieradzkiego przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o jeszcze przed I w o j n ą światową r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­ nionym, Prawie w k a ż d y m m i a - 307 �Ryc. 13. Makucha „zgrzebna" biona paskami białej glinki. nał Józef Ilik ze Zduńskiej pow. Sieradz. zdo­ Wyko­ Woli, steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ darczych, jakie zaszły w ciągu na­ szego stulecia, garncarstwo zaczęło jednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania. Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­ carstwa coraz bardziej się pogar­ szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ carskich pracowni, w i e l u zaś przed­ stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba tam, gdzie mniejsza konkurencja za­ p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden d u ż y kompleks z pracowniami po­ bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - Ryc. 14. Dzban zdobiony •waniem wykonany przez Kacperka z Chojn, pow. szów. 308 skiej, Niebios, Barczewa, Stefanowa Barczewskiego i i n . — w okresie pogłębiającego się k r y z y s u zaczął tracić swe pierwotne znaczenie. Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ j ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ patriantem ze wschodu) albo po­ chodzą z o ś r o d k a burzenińskiego (Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ walczyk uczyli się swego zawodu u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ sze centra garncarskie opuszczali nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale nawet całe rodziny. Serwacińscy, k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­ n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość". surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika zwracająca u w a g ę p i ę k n y m szkli­ wem. Naczynia siwe wyrabiane są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­ za w tamtejszej glinie powoduje, że kolor n a c z y ń waha się od szaropopielatego ( w y p a ł redukcyjny) do koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­ ny). Na skutek nieszczelności pie­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­ stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­ tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­ giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu, aby proces r e d u k c j i nie zaszedł, w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­ nek czarniejszy". Zmechanizowanie produkcji w garncarstwie sieradzkim ogranicza się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­ ści garncarzy miesienie gliny odby­ w a się przy pomocy maszyny. W y ­ roby swe toczą po staremu na bezsponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­ cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca 0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­ żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­ szych licząc po 60 sztuk na kopę. W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń . 8 Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były obfite i r ó ż n o r o d n e p o k ł a d y gliny. Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na rodzaj specjalizacji poszczególnych o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­ skim i Barczewie, gdzie gatunek gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ zowali się w p r o d u k c j i naczyń „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni Dawniejsza produkcja garncarzy sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w (z 1 l u b 2 uchami), toczono też „ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y - sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­ Andrzeja rowany wykonany przez Hieronima gach „bryzowanych". Wyk. Lucjan Wieru­ Muszyńskiego z Sieradza. Serwaciński z Wieruszowa. �p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ m a l taka sama, j a k maksymalna wypukłość brzuśca, który opadał m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa forma garnka n a ś l a d u j ą c e g o fa­ bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ sach dzisiejszych większość p r a ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na wsi w dziedzinie gospodarstwa mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­ stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­ n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­ r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe zdobi dlatego, „żeby u mnie tak samo ludzie kupowali, j a k u i n ­ nych". 4 I 4 A <M 4 & & 10 a ii a « v u Tablica IV. Wykładki do zamków zapadkowych: 1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a , 3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki, 7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­ ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków, 11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 — Złoczew, 14 — Woźniki, 15, 16 — Z d u ń s k a Wola. •*> "H » 1ł •» Tablica V. Wykładki do zamków sprężynowych: 1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa, 4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew, 13 — Klonowa, 14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew, 17 — Woźniki. 309 �Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i prostych, falistych i kropek (ryc. 13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ nia technika polega na w y d r a p y ­ w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po wypaleniu, w miejscach gdzie a n goba została zeskrobana, pozostaje czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­ r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła (ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­ sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze naczyniu ozdób plastycznych w po­ staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­ pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­ czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­ szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­ maitych technik dekoracyjnych, to k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­ lejowują. I tak np. garncarze sie­ radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ lują paseczki czy k r o p k i , ale też g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki ze Stefanowa Barczewskiego spe­ cjalizujący się przede wszystkim w ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w geometryczne wzory złożone z b i a ­ łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz odciskami palca czy stempelka, Kas­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) stosuje sgraffitowanie o skromnych geometrycznych motywach. Tech­ n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa. Dziś poza siwakami wykonuje się w Sieradzkiem g ł ó w n i e c e r a m i k ę czerwoną, malowaną pobiałką, „ z g r z e b n ą " lub g l a z u r o w a n ą . D a w ­ niej jednak w e d ł u g informacji A n ­ toniego Nawrockiego, starego garn­ carza z Burzenina, malowano na­ czynia nie t y l k o b i a ł ą a n g o b ą (tzw. „ s a s k ą g l i n k ą " ) , ale i barwioną t l e n k a m i metali na kolor żółty (tlenkiem żelazat czyli w praktyce z e n d r ą k o w a l s k ą ) , zielony (paloną miedziak. brązowy (brausztynem czyli w terminologii garncarskiej „ b r o n s z t y n e m " ) . T y m i samymi ś r o d ­ kami d o d a w a n y m i w odpowiednim stosunku do glejty uzyskiwano też barwne glazury. A ż e b y p o d n i e ś ć ich połysk, n i e k t ó r z y dodawali do glejty sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ fek" w y k o p y w a n y na miejscu. Nie­ kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, prawie białej powierzchni, malowa­ ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym szkliwem. Białe tło maluje czasem na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). Tadeusza Szafrana, 3-miesięczny kurs z zakresu technologii cera­ micznej, zorganizowany w Z d u ń ­ skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e wiedzy zawodowej w dziedzinie przygotowania surowca, polew i szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­ legami, m o ż e on bowiem w sposób bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­ rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­ skiego dzieli się na dwie grupy: r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­ zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­ dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­ rację. Nad drugą grupą czuwa C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­ tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­ carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­ ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­ formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­ go ceramika niewątpliwie ładna, barwnie malowana, kaligraficznie poprawna, niepozbawiona pewnych „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc. IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­ mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­ żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­ kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­ larzy i zatrudnionych do prac czysto technicznych garncarzy ludowych. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­ carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­ na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­ pośredników. nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu np. swoje w y r o b y do Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­ Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­ Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­ w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­ rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­ po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­ było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­ g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek, w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­ ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­ ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­ Ostatnio stosuje także dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania. zdobiny wygniatane przy pomocy nemu t u ł a j ą się po targach. palca lub stempelka. Sposób, w j a k i W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest siaj w Sieradzkiem na osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­ w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny. szyński i Jan Wierzbicki. M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­ wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął Zdobnictwo w żelazie uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego u wuja swego, Antoniego Tomali, Zdobnictwo w żelazie na obszarze mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­ m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­ Ryc. 17. Krzyż zdobiony rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­ kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki, poty. Wieruszów. 310 �Ryc. 18. Chrystus malowany temperą ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas się tego nie robi, swoje żelazo u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem (tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ domia — Z. R.) i koło Częstochowy". W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy „ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ zów czy innych przedmiotach. M i ­ mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­ su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ nym ornamentem stempelkowym w kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty. Wewnętrzna potrzeba szukania formy artystycznej jest u niego tak silna, że niekiedy dla osiągnięcia efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ nie wzory dostarczane do odkucia przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo to ł a d n i e j w y g l ą d a " . W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ znaczają się kowalskiej roboty w y k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w zapadkowych dekoracja koncentruje się zwykle na ozdobnie profilowa­ nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i paluch do otwierania. Spotykamy tu najczęściej formy znane z innych stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ 20 2 0 jako Salvator na papierze. pow. Sieradz. cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­ simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a dek do zamków sprężynowych (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ żące do osłony samej d z i u r k i od klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy formy pod w z g l ę d e m dekoracyj­ n y m bardziej rozbudowane. Mundi. Zapusta Obraz Mała, Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a . N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok. lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o - N Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych należących do grupy ozdobnych de­ tali architektonicznych należy w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach, k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach i o skoblach do d r z w i , zdobionych ubogim ornamentem w y b i t y m przez przykładanie „mesla". Okucia na wozach, k t ó r e na te­ renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do popisowych dzieł kowalskiej sztuki z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­ ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­ dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego) na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­ siadało okucia pozbawione wszel­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­ by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­ koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­ prostszych w z o r ó w geometrycznych (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­ zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­ niczych nieco szerszy dzięki zasto­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­ t y m i gwiazdki. Ryc. rzeźb 19. Adam i Ewa, fragment zdobiących słup krzyża w So­ kolnikach, pow. Wieruszów. Artystycznie kutych krzyżów cmentarnych spotyka się w Sieradz­ kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na cmentarzach proste k r z y ż e drew­ niane. 2 1 Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1955, str. 369. 1938, Tabl. I — X X V . 311 �,y zdobione na ostrzu stempelko^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się jednak znaleźć. be w Sztuka zdobnicza dach w obrzę­ Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się z n i m i przedmioty artystyczne po­ z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi n a l e ż ą c y m i do starszej generacji. Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ lędników z szopką zaopatrzoną w ruchome l a l k i . W czasie Wielkanocy malowano w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ miętają jednak barwne pisanki por k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g jednej ze starszych informatorek za jej m ł o d y c h lat malowano pisanki przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć oczywiście bardzo grube i dalekie od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebulaku"), a czasem po prostu koloro­ wych b i b u ł e k , k t ó r y m i barwiono na czerwono. Niektóre informatorki słyszały o możliwości stosowania do farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ niczając się do jednokolorowego kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby. Podobnie j a k na innych terenach (np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ w y w a n y m w czasie od Wielkanocy do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­ kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­ czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j . Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­ leżało też chodzenie „z gaikiem" i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­ n i ą pieśń. Z „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­ kwizytem był tu wózek dwukołowy, na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­ ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa obszytego „ t o w a r e m " (materiałem sukiennym) przystrojony b a r w n y m i b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą panią" z „ d r u h n a m i " i „szwaczkę w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­ n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa pałąki drewniane przyozdobione wstążkami, „pazłuciem" i „babka­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­ k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . : „Chodzimy tu z wózkiem P r o s i l i b y ś m y prosa Dla tego kurosa, Bo ten kuros nie m a ł y Z e ż r e prosa trzy miary." 0 Ryc. 20. Chrystus, polichromowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka w 1933 roku. Klonowa, pow. Sieradz. 312 Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec. Polichro­ mowana rzeźba w drzewie. Wyk. Łukasz Pijanka. Klonowa, pow. Sieradz. �Rzeźba i malarstwo Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­ re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­ skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­ b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­ kości. Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­ c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego, w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­ cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­ bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­ w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­ bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich, j . np. częściowo zniszczone postacie Adama i E w y , należą do lepszych osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18). W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­ radz) znajduje się kapliczka szaf­ kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j umieszczona jest dosyć j u ż przez d z i a ł a n i e czasu zniszczona figura św. Jana, wykonana — j a k głosi tradycja — przez miejscowego garn­ carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o . J e d n ą z najciekawszych postaci w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­ wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946 w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­ nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­ k o n a ł on do miejscowej kapliczki o ł t a r z z trzema postaciami przed­ stawiającymi Chrystusa (ryc. 19) i dwóch świętych — Wawrzyńca oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­ kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­ mowane i odznaczają się d u ż ą eks­ p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20) i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­ czeniu kapliczki przechowane zo­ s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­ kiej wykonana w s u r o w y m drzewie, nie polichromowana. Ł Malarstwo ludowe reprezentuje k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­ dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­ ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te, pochodzące prawdopodobnie z j e d ­ nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­ stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni (ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­ lowane są t e m p e r ą na papierze. Znalezione w s t a r y m około stulet­ n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą do­ k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na obu obrazach obwiedzione są g r u ­ b y m konturem, szaty potraktowane płasko, ze schematycznie zaznaczo­ n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­ ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u obrazach występują charaktery- Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa. Wyk. Łukasz z Klonowej, pow. Sieradz. styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ by k u l malowanych cynobrem, ze ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinkow a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny te malowane na kolistym l u b czter o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ Tablice rysował Fotografował Pijanka dobnie zresztą j a k i inne szczegóły, obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet odległych obszarach Polski, co p r a w ­ dopodobnie ł ą c z y się z szerokim zasięgiem penetracji handlowej d a w ­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w . Zygmunt Wiglusz. Jan S u ń d e r s k i 313 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c2401cb196e25e9a9bec1e850f9344a.pdf 83b37ed16a740d01dff2e1725d52337a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Mazowsze - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3660 Title A name given to the resource Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płockiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.38-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERIAŁY D O S Z T U K I L U D O W E J MAZOWSZA PŁOCKIEGO Bieżuń { o Q Staw/szyn O \J> \. Wsie 'miasteczka. vt kto - 0 . J o powiatowe Miasta >•—^--ч. Jonne Rościszewo r ych przeprowadzano wy­ wody w czasie o Stropkowo /j \ o J i ! . o Mochowo faciąi „ о oRogiemce ¿^"V \ o tALKA P OD Z ¡i ^\ 0 _ objazdu Ą lOkm ,-, . Brzechowo Dzierzążnia ^ д Г? c^^^ Dunmów Maszewo Din. ^^^^л^ l ' oKucice ^\ 4^ 1 i Modlin 1 1 0 7 GOSTYNIN 0 Leopoldów r o s z y n Aleksandrów o 0 o Hefenów Sanniki Ą?f Zofia Pemftíssowa Ryc, 1. Марка przebadanego terenu (wykonał Lemené). J. ZOFIA Północno-zachodnie Mazowsze, obejmujące okolice CIESLA-REINFUSSOWA dotychczas n i e m a l z u p e ł n i e badane. Konieczność pełnienia l u k i w materiale faktograficznym n a c h W i s ł y , m a t a k ze w z g l ę d u n a s w e p o ł o ż e n i e g e o ­ wała, w graficzne, j a k dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y P ł o c k a , r o z ł o ż o n e w s z e r o k i m p r o m i e n i u po o b u ficzne znaczenie części Polski. mi, i na swą przeszłość historyczną, w etnograficznych Łowickiem, Kurpiami; specy­ badaniach Mazowsze P ł o c k i e sąsiaduje Kujawami, stro­ stanowiło teren starego osadnictwa mazowieckiego, s k ą d w szłości szły fale osadnicze k u północy i tej z Mazura­ ono prze­ północnemu w s c h o d o w i ; b y ł o wreszcie c z ę ś c i o w o t e r e n e m obcej k o ­ lonizacji, p o s u w a j ą c e j doliny się od G d a ń s k a k u g ó r z e 38 P.I.S. na Płocka bar­ słabo, a zagadnienie sztuki ludowej nie b y ł o tam planach rok 1952 badań terenowych Zakładu i Zdobnictwa na których zamierzano zorganizować badawczy. A ż e b y z o r i e n t o w a ć w r. wa grupa w składzie: g r u p y oraz dr Reinfussowa objechała i fotograf samochodem Mazowsze Płockie dr Roman Stefan ciągu Reinfuss jako Deptuszewski. kilku czerw­ czteroosobo­ Anna Kutrzebianka, mgr w obóz specyfice terenu i ustalić rozmiary b a d a ń terenowych, w c u ub. r. u d a ł a s i ę na obok obszarów, 1952 się ogólnie w Ba­ Ludowego Mazowsze P ł o c k i e figurowało, Zachodniego Podlasia, jako jeden z d w ó c h rownik Wisły. Etnografowie interesowali się okolicami dzo wzdłuż że wy­ spowodo­ dni kie­ Zofia Grupa powiaty: �Ryc. 2. Stara chata Sanniki, gostyniński, prowadząc płocki, w dwudziestu miejscowościach W wyniku obozu zowsza na sierpeoki krótkie objazdu kilku częściowo badania terenie Podlasia wymaga uważając, siebie ( r y c . 1). z notatek zebrano Ma­ Nie­ stronach w a r t o o p u b l i k o w a ć dalsze systematyczne niniejsze zebranych przez i pełne nie cze. badania. zestawienie, korzystałam wszystkich uczestników Ryc. również zabytki sztuki ludo­ wej zgromadzone w M u z e u m w P ł o c k u . W u s t ę p i e po­ święconym zagadnieniom budownictwa zawartymi teren badań. ma­ na 1 objazdu , uwzględniając że typu wia­ Opracowywując „wystawkiem'' m a t e r i a ł y terenowe k o n f r o n t o w a ł a m pewien kając z Gostynin. zorganizowanie t e r i a ł , k t ó r y ze w z g l ę d u n a z u p e ł n y n i e m a l b r a k domości o tych czasie o b j a z d u od sondażowe innego pow. płoński, odległych zadecydowano Płockiego mniej jednak w i drewniana 3. Stara chata pracy M . Kacprzaka, i wnętrza wiadomościami który w latach 1 D r A n n a K u t r z e b i a n k a z b i e r a ł a m a t e r i a ł y w za­ kresie tkactwa, u b i o r u ludowego, garncarstwa i k o ­ walstwa, m g r Zofia Reinfussowa — w zakresie b u ­ downictwa, meblarstwa, zdobnictwa w n ę t r z a i zdob­ n i c t w a z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i , dr- R o m a n R e i n f u s s z a j m o w a ł się p l a s t y k ą . zbudowana pow. w z na slup. Rogienice, Płock. 39 �Ryc. 4a. Ściana obory wykonana pow. 1932 i 1933 p r o w a d z i ł badania warunków bytowania d a ł o się z a o b s e r w o w a ć zachowania terenie ludowej kultury nie przedstawia czość plastyczna wschodniej Sannik, w czasie o b j a z d u , tradycyjnej na badanym reprezentowana powiatu gostynińskiego, g d z i e d o d n i a dzisiejszego teresujące stan się jednolicie. L u d o w a najbogaciej części Helenów, wysunięty sierpecki. Dopiero p o w i a t u sierpeckiego ludności wiejskiej w powiecie płockim. Jak z kamieni. Gostynin. twór­ jest we w okolicy zachowało się i n ­ meblarstwo, zdobnictwo w n ę t r z a i częścio­ zaobserwować pewne nie w zakresie w związku niezbyt przyśpieszając cyjnych naturalny prawej stronie Wisły gwał­ kiwane przez teren t o w n i e ulega z u b o ż e n i u w z a b y t k i sztuki l u d o w e j . dobny mujący obraz przedstawia powiaty płocki prawy i dalej brzeg Wisły, od n i e g o k u Po­ obej­ północy Wieś płocka, warunki bytowania. Kur­ działanie ważny występują tzw. d r o b n ą wpływów wpływ też liczna Sprzyja'y również gęsto wsie szlachtę, na przemiany w z ubiegłego stulecia wojny i miasta. kulturalne powiecie płockim) czasy światowej. się na wywarła na ostatnie Wszystkie lata wybuch wymienione przyczyny złożyły tradycyjna l u d o w a na o m a w i a n y m obszarze z a c h o w a ł a nie w stanie s z c z ą t k o w y m , d a j ą c obraz na Po­ emigracja poprzedzające to, ż e po zamiesz­ podatniejszą promieniujących (zwłaszcza pierwszej temu woj­ trady­ s p o ł e c z n e , g d y ż na obszarze p o ł o ż o n y m z a r o b k o w a do A m e r y k i , p r z y p a d a j ą c a " M . Kacprzak: W a r s z a w a 1937. pozostaje terenem proces z a n i k a n i a treści kulturowych. Już na z a c h ó d od G ą b i n a , w k i e r u n k u K u j a w , odległym się (głów­ D u ż e z m i a n y s p o w o d o w a ł y tutaj d w i e ostatnie ny, szaru skrawek. zdobnictwa piowszczyzny. i momenty zaledwie m a l e ń k i części daje a r c h i t e k t u r y ) , co, b y ć m o ż e , z ob­ to j e d n a k wschodniej wzbogacenie w o b a r w n y u b i ó r k o b i e c y . W s t o s u n k u do c a ł o ś c i jest we i w powiecie p ł o ń s k i m kultura się j e d y ­ niekompletny, i dziś, w n i e k t ó r y c h z w ł a s z c z a dziedzinach (np. u b i ó r ) , bardzo t r u d n y do zrekonstruowania. Jak m o ż n a wnosić z zachowanych kiem wspomnianej dowa na t y m terenie gata. Widoczne wego wyżej okolicy resztek, z Sannik, nigdy nie była to jest zwłaszcza w chwili lu­ bo­ dziedzinie ludo­ obecnej dostar­ umożli­ wiającego kultury. w g l ą d w starsze w a r s t w y l u d o w e j całym nictwie w specjalnie cza s t o s u n k o w o n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u do b a d a ń Na budownictwa, które wyjąt­ sztuka objętym przez objazd tradycyjnym jako materiał terenie w budow­ budowlany wystę­ puje drzewo, przy c z y m p r z e w a ż a konstrukcja na w ę ­ gieł. S t a r s z ą f o r m ę w ę g ł o w a n i a z z a c i ę c i a m i na Ryc. 4b. Fragment ściany obory. stynin. 40 Helenów, pow. Go­ spotkano wie wyjątkowo stuletniej na j e d n y m t y l k o n a r o ż n i k u chałupy w Sannikach; poza tym obłap pra­ wy- �Ryc. 5. Plany pow. Płońsk, Gostynin, domów, a) Stary d) Troszyn Nowy, Mochowo, pow. g) Duninów, pow. pow. Gostynin, Gostynin, b) Pacyna, e) Maszewo Duże, pow. pow. Sierpc. Gostynin, Płock, (Rys. c) Dobra, f) Sanniki, Zofia pow. Reinfussowa) Objaśnienie znaków: I — izba, mieszkanie, I Z — izdebka, К — komora, K O — komórka, S — sień, SI — sionka, P — pokój. K U — kuchnia, A — alkierz, Z A — „zaskok", „zachowanko", ..zakuchnia" (nyża za piecem zasłonięta zwykle jakąś tkaniną lub płachtą), STO — stodoła, S T A — stajnia. stępują zręby budowane z cienkich stosunkowo tartych piłą, wiązanych na w starszych domach zakończenia z e w n ą t r z n a o k . 10—15 c m węgłów, wypuszczone z tragarzami rybi przed zrąb podtrzymującymi zrębu lub przy chaty, na łączą w jedną się całość pow. ra. krótkich belek Domy całko­ przybudówek. G o s t y n i n ( r y c . 4a, b ) . objazdu domy mieszkalne t y p u szerokofrontowego stawione są miał najczęściej reszty w ścianą swej l e n ó w , p o w . G o s t y n i n , R o g i e n i c e , p o w . P ł o c k — r y c . 3). gdzie n a w e t W Dzierzążni częściej informatorzy przy­ pieca wspomina międzywojennym o jest rozplanowania i sionki, odciętej ( r y c . 5a). ubogich sieni. chałupa o w 3 Typem u k ł a d z i e w n ę t r z , z sienią w ś r o d k u (ryc. 5 b). stawiała ludność uboższa. w starszym domy Z konstrukcją budownictwie takie szachulcową spotykamy się p o w . P ł o c k , gdzie k r a t y b e l k o w a n i a są p i o n o w y m i są słomiane tzw. „holenderskich", wzdłuż Nowy, szczeblami, m i ę d z y k t ó r y m i powrósła Wisły na oblepione gliną. zakładanych do terenach pow. Gostynin), spotyka domu, na są ścianami, d w i e części, Często równoległymi z których jedną do stanowi 3 j w . s. 70. wypełnione przeplecione We wsiach wieku XVIII podmokłych podzielone jedynie w b y ł y c h koloniach niemieckich, np. w Maszewie D o l ­ nym, lica te naj­ symetrycznym wnętrza budulcowego okre­ wieśniaków, ku drzewa od Kacprzak p o m i n a l i sobie d o m y b u d o w a n e „ n a s ł u p k a c h " ; w b r a ­ odpowiedniego po­ pomieszczeń występujących domach nie b y ł o oddzielnej spotykanym od formę się z izby obszernego pracy oddzielnie Najprostszą dom, składający sie starsi drobne W e w s z y s t k i c h m i e j s c o w o ś c i a c h p o z n a n y c h w czasie w i c i e w i ą z a n e na s ł u p spotyka się bardzo r z a d k o ( H e ­ koło Płońska wciska się niekiedy dla dekoracji lub ł u p a n ą c z e r w o n ą cegłę. np. w Helenowie. gospodarczych. stosowana b y w a zbyt W zaprawę kamyki ostatnich ( r y c . 2). łączeniu dostawianiu bali czym sterczą Końce dach Konstrukcja sumikowo-łątkowa pomocniczo, przy węgłów ( r y c . 2). o p r o f i l u ozdobnie w y c i ę t y m czej ogon, (np. Troszyn się z r ę b y o konstruk­ c j i w ę g ł o w e j na r y b i o g o n . W wypadkach raczej na M a z o w s z u P ł o c k i m wyjątkowych inne m a t e r i a ł y stosowane są b u d o w l a n e i to w y r a ź n i e j a k o m a t e r i a ł y z a s t ę p c z e u ż y w a n e przez l u d ­ ność uboższą, darczych. lub Bite przy stawianiu budynków z gliny domy mieszkalne gospo­ zanotowano w Czermnie, p o w . G o s t y n i n , b u d y n k i gospodarcze — w K r z y w i u , pow. Gostynin. Gostynin, spotykano cegły. W Aleksandrowie, pow. domy budowane z niewypalonej W b u d o w n i c t w i e n o w s z y m b u d y n k i gospodar­ cze s t a w i a n e nitowych są czasem z o b r o b i o n y c h c z ę ś c i o w o głazów, układanych na wapiennej gra­ zaprawie. Ryc. 6. Stara chata wąskofrontowa. Sanniki, pow. Gostynin. 41 �kuchnia, drugą ra 5 c). (ryc. stów alkierz, niemieckich różnicą, duje że się czy Podobny w przy mają Maszewie jednej boisko, „mieszkanie" rozkład na ze Dolnym, ścian które lub komo­ domy koloni­ tą tylko szczytowych znaj­ można z wejść drzwiami p r o w a d z ą c y m i z k u c h n i ( r y c . 5 e). Zwyczaj łączenia mieszkalnych stwach z pod zamożniejszych, charakterystyczny w okolicach powyższych Oprócz dachem Płocka. w cjhałup nawet podkreśla dla Przykład Troszynie typu form jako słuszność byłej (ryc. n y m i w m a ł o s k o m p l i k o w a n y d e s e ń ( r y c . 7). Jak widać kolonii się d r e w n i a n a domy z drzwiami okiennymi architektura bezslupowe ścianach miejska; nami ozdobnie czy ( r y c . 8e). W z o r y do 9). N i e k i e d y tylko w budownictwa wiejskich spotyka wiejskiego. zamykająca z i o m a ( r y c . 11). szalunek zwraca się na szalowanie n a r o ż n i k ó w ; mę gdyby pilastrów, napotkano Zdobnictwo zrębów w profilowaniem tragarzy, nież okna zdobione bywa najczęściej starych nie ani występuje. drzwi. bielona, chałupach, Nie są Powierzchnia choć trafiają się Dachy wiową, na całym wspartą czterospadowy, mają płatwi czasem na przed z r ą b chaty. południowych terenie geometrycznych rów­ duje ścian b i o n e d r z w i czy również Najstarszą który na widuje wschód — po północnej stronie kryte są na słomą poszycie u k ł a d a n e Młodszą pospolite formą na bywa w dachów Ryc. są czterospadowe na narożnikach schodki. dachy naczółkowe, terenie, 7. Dachy przy Ozdobnie czym szalowany dość spotyka dach listwa mają często budownictwie miejskim nowszym budownictwie, zazwyczaj d ) , ale i tu nie widać po­ uwagę one for­ zdobi o motywach przed domami w i ­ (ryc. 15). (ryc. wzoro­ 14). D a c h y dwuspadowe, ścianę szczytową specjalnego zdo­ spotyka się. jak np. w Jonnem, pow. Sierpc, dom z w n ę k ą , — wsiach szalo­ powierzchnię ganeczek czasem o z d o b n i e s z a l o w a n ą rzadziej jedynie zdobiony ją często stopniu nowszych pionowo nadokiennik. Wyjątkowo 8a we Wisły. 10). Niekiedy wysuniętej od Gostynina, d u ż o gładko, badanym się krok­ (ryc. (romby). skromnie których dachu jest dach lekko formą się w a n y na konstrukcję z desek poza z r ę b y pozostawione w stanie surowym. 42 jak się w y c i n a n k ą rzążni. W profilowana San­ szczytową) sterczy- W d o m a c h tego t y p u s p e c j a l n ą Dzie- ścianą pod- wane deskami; w g ó r n e j k r a w ę d z i ś c i a n y biegnie nie­ w nad czy z niewielkim się ściany gan. dach zdobiony bogato p r o f i l o w a n y m i te nikach, podcienia s ł u p o w e (przy spichrzu) — w podcienia przed­ spotyka­ szalowanych, o pięknie w y k o n a n y c h taflach ozdobami (ryc. domach ( r y c . 5 f, o jest w i a t r ó w k a m i kiedy (płytkie budow­ stawia spotkano odmiennych „wystawki" opisu, t r a d y c y j n e wsi okolic P ł o c k a jest ubogie. Bogaciej przenikają 5 g i r y c . 6). Charakterystyczne z powyższego nictwo 5 d). szerokofrontowego badanym terenie p a r ę Ścia­ układa­ kami, ilustrujący Nowym ubiegłego wieku. szalowane są deskami, m y t u czasem d o m y z w n ę k a m i ( S i e r p c , B i e ż u ń ) i niemieckiego w szczytowe d a c h ó w gospodar­ Kacprzak zanotowano ny budynków w osadnictwa obserwacji „holenderskiej" na jednym gospodarczymi, sie j e j u ż na d o m a c h z p o l o w y w ma­ (ryc. urozmaice­ nia. Ozdoby d a c h ó w w postaci s k r z y ż o w a n y c h zakoń­ czeń wiatrówek rzadko i (tzw. to zazwyczaj deskami farbą na k o l o r c z e r w o n y ( S t a w i s z y n , pow. Sierpc) Ściany naczółkowy. budynkach występują wane zielony na „śparogów") powierzchnie (Rościszewo, pow. mieszkań Dzierzążnia, są gospodarczych. ścian bywają Szalo­ malowane lub Sierpc). wewnątrz pow. bielone Płońsk. lub tynko- �wane i bielone powały w wraz z powalą. Wspierających starych chałupach, W starych chatach czasem w izbach, obecnie nie podłogi bite z gliny często natomiast 5 spotyka się — w się ozdobnie d r z w i w i o d ą c e z s i e n i do i z b y l u b z izby sieniach. wykonane do a l k i e r z a 12). Izb k u r n y c h nawet tają. W piecem starych spotyka szerokie pary Drewniane terenie starzy i n f o r m a t o r z y nie domach kuchennym prowadzania W widział spotkano. W bogatszych domach trafiają (ryc. belki „ s i e s t r z a n ó w " , k t ó r e jeszcze K a c p r z a k się „kapy", tworzącej służące s i ę podczas b u d o w n i c t w o sakralne reprezentowane jest na przez XVIII wieku, nad do od­ gotowania. omawianym kilka kościołów Dobrzykowie, pow. Gostynin, znajduje drewniany z końca pamię­ niekiedy się kościół o wnętrzu baroko, ivym. Kościół w e w s i M o c h o w o , pow. Sierpc ( r y c . 13). zbudowany uległ w drugiej połowie XVII wieku, za­ p e w n e w czasie r e s t a u r a c j i p o d j ę t e j w 1876 r . p r z e r ó b ­ ce w duchu k l a s y c y s t y c z n y m , co u w i d o c z n i a s i ę za­ r ó w n o w dzisiejszym w y g l ą d z i e fasady, j a k i w e w n ę ­ trzu. Najciekawszy łek, z napotkanych a właściwie kaplica w jest m a ł y Rucicach. kośció­ pow. Płońsk, z r o k u 1783, z b u d o w a n y n a p l a n i e w y d ł u ż o n e g o boku (ryc. z których 16), z jedna dwiema służy małymi jako zakrystia. Całość z barokową sygnaturką, przedsionek, pokryta jest ośmio- przybudówkami, druga dachem umieszczoną jako gontowym w połowie dłu­ gości kalenicy. Kaplic przydrożnych nie spotkano prawie Podobnie jest jak nocnej Wisły, w meble stronie wzorowane się t a m na na badanym terenie ani w i Gąbina, ośrodków Wisły okolicę. wiejskie miejskich. Mebli z ciekawszych ośrodka Po są ludowych się głównie rezultatów stolarskiego produkcją zachowało w skrzyń malowanych. 1850 г., z m . Teofila syna pracowni Płażewskiego ojca Skrzynie (ur. ok. Leona, urodzonego uczył Płażewskich, tam ogzymsowanie, górną całość podnóżku. Wymiary z drzewa nicach, najczęściej podkreśla spoczywa sosno­ w środ­ profilowane na profilowanym skrzyń w a h a j ą się w m a ł y c h długość w stolarskiego. wykonane i dolną 1921) 1880 r . , k t ó r y wego, w i ą z a n e są na c y n k i , z p ó ł s k r z y n k i e m Krawędź W pracow­ e w się zawodu było zajmują­ nia ku. ławy, kolor objazdu Gąbinie, była jego pół­ bardziej l a t a c h 1870 — 1939 n a j c z y n n i e j s z a i był stolarskich, zaopa­ i dalszą wnętrza się który m a l o w a n e f a r b ą p o k o s t o w ą na jeden Jednym odkrycie nie Stosunkowo ludowych spotyka okolicy bliższą meblarstwo bogate. n i e w i e l e , czasem s p o t y k a s i ę k r e d e n s y , kufry cego od z ważniejszych trujących czy zróżnicowane zabytkowych mebli południe jednym figur budownictwo, tak specjalnie najwięcej na i zupełnie. w y n o s i 110 c m , gra­ wysokość p u d ł a 53 — 55, s z e r o k o ś ć 55 — 60 c m , w y s o k o ś ć p o d ­ n ó ż k a 17 — 19 c m . Powierzchnia skrzyń kolor zielony). Ściana dratowe pola łymi malowana czerwono-brązowy licowa podzielona jest na zdobnicze, k w a d r a c i k a m i na jest p r z e w a ż n i e (raz j e d e n t y l k o obwiedzione narożnikach dwa ramką i na zanotowano kwa­ z ma­ wyodrębnione Ryc. 8. Ozdobnie dowych, 5 6 j w . r y s . 75. Leon Płażewski c) Jonne, zginął w Dachau w 1942 r. a) Dobra, pow. szalowane pow. Sierpc, s2czyty dachów Płońsk, d) Jonne, b) Dobra, pow. Sierpc, Rys. dwuspa­ pow. e) Maria Płońsk, Sierpc. Data. 43 �kolorem Tabl. odmiennym I/a). od Krawędzie barwy skrzyni tla (ryc. zdobi 19. motyw o charakterystycznym kształcie, złożonym w trójkąt­ n y c h z ę b ó w i l i n i i e s o w a t y c h ( r y c . 19, T a b l . l/а). skrzyni - - tylko ш Ł bez jest motywu podobnie jak Wieko ściana kwiatowego między posługiwali się licowa, polami kwa­ dratowymi. W'/< — ozdobione Przy malowaniu rowym szablonem, którego '/У/у, znaczyli malowali bez tzw. Płażewscy „przepróchą", główne kontury pomocą rysunku; szablonu. K o n t u r y tektu­ za szczegóły naniesionego rysun­ k u m a l o w a n o j e d n y m kolorem, np. c z e r w o n y m , 1 ' I • - olejną, У cienie farby — — nie nakładano łączyły przejściowych wzdłuż Po s i ę ze w pól Teofila jego roku zmienia 1933 Jędrzejowskiego, jawiają czone mieszczańskiego w Płońsku. Rys. pod oknem Maria domu Data. farbę. pędzlem i nowe t e g o czasu na na się r ó w n i e ż wazonu, który wydatnym Płażewski lakiernika wzory z Warszawy, dekoracji kwiato­ kwiatowym, przekątni pól sylwetkę z dwoma po­ umiesz­ zdobniczych. kwiatonie środkowym teraz brzuścu, sposób Stefana skrzyniach Płażewskiego w ma poma­ Jadwiga. swego zięcia się bukiety z m o t y w e m diagonalnie Leonowi córka Leon wpływem mu Zmienia o tonów nałożoną malowano 13-letnia malarza wykonał wych. Od deski farbą Ponieważ uzyskania Płażewskiego, malowaniu Około profilowane dla palcem zdobniczych zdobienia s k r z y ń , pod który sobą, kolorem. linijki. śmierci gała drugim rozcierano Obramienia R y c . 9. Ozdobnie 20. pasowy kształt niskiego flakonu podwójnymi esowa- t y m i u c h a m i ( r y c . 20). W p a r z e z t y m i z m i a n a m i i d z i e wzbogacenie się gamy Pojawienie przyjęte się przez kolorystycznej. skrzyń z odbiorców nowymi bardzo wzorami zostało przychylnie. ż e w s c y s p r z e d a w a l i s w o j e w y r o b y na t a r g u w a także nozi. wozili Leon wewnętrznej kolejnym bocie je na jarmarki Płażewski wyroby stronie wieka numerem dobranie do Ł o w i c z a swoje skrzyni (ryc. na z żelaznej rogach wieka przy dawano jeszcze skich seryjnej W i siostra) Gostyninie ską ośrodka 70-letnią właścicielka, niami z (Tabl. I/b). i w wsi skrzyń tych od o góry o domu. Ozdobnie Widok z obu profilowana stron. Maria 44 Jonne, Data. deska pow. na narożniku Sierpc. Rys. ziono, j e d y n i e o nich wyginąć które naślado­ zajmowali się Ma­ należałoby dokładniej przebadać Sannikach starą, wykonaną, z Gąbina koło trzech ona z na ze skrzy­ bardzo ubogo natrafiono skrzynię zdobniczych, i kwiatach, typu zamknię­ charakterystycznym listkach bli­ informowała i Gostynina, polach łukami jak porównaniu się Gostynina kwiatozłożonych kulek. N a p ó ł n o c od W i s ł y s k r z y ń 10. in­ Słowikow­ skrzyniar- wydłużonych z kolorowych Gąbinie Produkcję przedstawia Krzywię kujawskiego, nem okucia Sowińska. Gostyninie. W Gąbina w np. Cybulskiego, skrzynię, Poza s k r z y n i a m i we Ryc. istniały czasie o b j a z d u z n a l e z i o n o w sko kowalskiej Płażewskich. wyrobem Kozłowski, tego ro­ wieka. trójkątne skrzyniarskie, podobno wzory jewski, W pracownie (brat wały na oraz blachy. Niezależnie od Płażewskich, ne Kier­ 21) odpowiedniego Skrzynie zaopatrywano w z a m k i i zawiasy roboty, i zaopatrywał podpisem ułatwiającym do Pła­ Gąbinie, w Dobrej, niewyraźne dopiero pow. malowanych Płońsk, nie znale­ zachowały wspomnienia, podobno m i a ł y przed 40 laty. się tam �Na północ płótna 0 od lniane, tkaninach ków, Wisły cienkie wyrabiane na barwnych w do dziś grube rodzaju wyrabianych jakoby niejasne w z m i a n k i , są bieliznę, białe na worki. parcianych pasia­ dawniej, zanotowano które wymagałyby tylko jeszcze s p r a w ­ dzenia. W s p o m i n a l i też i n f o r m a t o r z y o w y r o b i e szmaRyc. 11. Ozdobnie dłuższej profilowane ściany domu. b) Stropkowo, pow. d) Mochowo, listwy a) wzdłuż pow. Sierpc, Stropkowo, Sierpc, pow. biegnące c) Pacyna, Sierpc. Rys. pow. Gostynin Maria c i a k ó w . Pewne, r ó w n i e ż niejasne informacje nach a więc Na ry skrzyń lub malowane na jeden innymi w 40 znaleziono laty Z Raciążu, innych na Płońsk Wisły firanek Wycinanki od niekiedy wykonanymi „ślaban", do spania. stolarskimi kolorowe, do dekoracji dzięki w Zostały z powiatem jednak sztuki już kowska i grupy podobnie wycinanek Maria w dwie odmiany, jedną 22, 23), d r u g ą p r o s t o k ą t n e j a k szone n a Gostynina pamię­ tali informatorzy w e ł n i a n e pasiaki; w y r ó b ich zaginął w tej a okolicy przede w wszystkim do stroju kobiecym dziś w likwidację czy wełniane, Według wełniaki sannickie miały beltowego", na k t ó r y m się zacho­ czy ścienne to lub w kapy kolorystyczne jeszcze informacji 1 jej blisko 80-letniej m a t k i można używane łóżek. Przemiany dadzą owiec, pastwisk (Czermno, Pacyna, spotkać jako makatki pasiakach Sannikach. wspólnych Gąbina Sanniki) pasiaki do p r z y k r y w a n i a chodzące związku z upadkiem hodowli przez wane niego na za­ prześledzić Marii Siedlarek Zofii Fortuna, najstarsze tło k o l o r u „czerwonego du­ w r ó w n y c h o d s t ę p a c h co k i l k a (Sanniki, i Sztuki. się Dziś Zofia ich Ma­ należą warstwami, Występują stanowią kolorowego okolicy zorganizowanemu naklejanych Łowickiem. Płońsk, wskrzeszone Wycinanki wielokolorowych, jak pow. północnego. właściwie łowickim zajmują Siedlarek. b a r d z i e j od tkani­ niewielkim ostatnio ludowej, oknach kolorowych. na r. p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y wykonywaniem do zaginęły występowały one konkursowi 1951 papierów które lat, terenie s ą s i a d u j ą c y m Pacyna). z jak w o kobiecym, wschód, w się obszaru Zarówno gromadzkich. Dopiero koło ograniczało wycinanek kilkudziesięciu (Krzywię), żywsze. się Żuromin. wnętrza wiele spowodowanej używaną ubiorze południe od Wisły tradycje tkactwa kufer ośrodkami w części Płońska. i zdobione kredensy. z oparciem, wschodniej Taki spotyka sprzed o we koło p o w a ł y i ścian, w y k o n y w a n i a zawieszanych w zamiast kuf­ między Sierpc, zanotowano tzw. stronie i Zdobienie je Sierpc. ludowych ławę północnej były Robiono Dzierzążni ( r y c . 24), s z a f k i rozsuwaną Po także terenie ł a w y z ozdobnie W Jonnem, pow. tj. używano kolor. pow. w mebli omawianym poręczami zamiast nich używanych zebrano w okolicach R a c i ą ż a i w Dobrej, Data. są Obok pasiastych, wśród nich koliste „klapoki" (ryc. gdyby makatki, zawie­ ścianach. „ K l a p o k i " s k ł a d a j ą się z d w ó c h części: kolistej klejonych do niej od spodu dwóch czyli „ b a n d a ż y " . K o l o r koła nie i do­ szerokich wstęg, jest identyczny z ko­ l o r e m w s t ę g . N a te w s t ę g i i k o l a , b ę d ą c e z a s a d n i c z y m tiem, nakleja się różnej wielkości rozmaitych barwach. mniejsze Dołem ażurowe wycinanki w się w s t ę g i doklejanymi papierowymi frędzlami. p o k i " p r z y k l e j a n o d a w n i e j b i a ł k i e m do zwykle sześć sztuk na jednej belce. wykończa belek „Kla­ powały, Czasem wyci­ nanek w izbie b y ł o tak d u ż o i w s t ę g i b y ł y tak że mieszkańcy chodząc musieli czaj p o w s z e c h n e g o n a k l e j a n i a schylać długie, głowy. „klapoków" Zwy­ zaginął w S a n n i k a c h o k o ł o 30 l a t t e m u , w P a c y n i e p r z e d 40 l a t y . Wycinanki używane tematykę okien, z białej spotyka p o ł o ż o n y c h na wykonane do na tło dekoracji prostokątne ścian, (ryc. mają się bibułki, używane również czasem jako na firanki terenach p ó ł n o c od W i s ł y . S ą to w y c i n a n k i przez w i e j s k i e kobiety, albo albo k u p o w a n e m i e ś c i e . F o r m y ich są raczej ubogie, m o t y w y ciej 23), również roślinną. Wycinanki do naklejane dawniej w najczęś­ geometryczne. Z a g a d n i e n i e t k a c t w a na stawia się południowej. inaczej w o m a w i a n y m terenie części północnej niż w przed­ części Ryc. 12. Ozdobna tafla Dzierzążnia, drzwiowa pow. we wnętrzu chaty. Płońsk. 4Г, �w swym ogólnym wyglądzie z Łowickiego. W Sannikach bice, P a c y n a ) podłużnego, w dół kobiety nosiły znanych (Czernino, koszule „odziemek" rękawy „ćwikle", kroju koszuli miały oraz gwiazdek w nym i żółtym. wana gałązka kolorach Między w brzegach „legotką". były „stęgnówką" kwiatków czarnym, tymi zdobinami zwana tach ozdobione pachami na formie czerwonym, pasa płótna. mankietami. „stępniówka" wyszycia Od pod były Słu­ „poncho" z grubszego zakończone koszuli stanowiła przyramków i był szerokie kwadratowe Ozdobę ubiorów z naszywanymi przyramkami. doszyty Bardzo do i okolicy zielo­ biegła Rękawy na hafto­ mankie­ wykonaną w kolo­ r z e c z e r w o n y m ( P a c y n a ) . K o s z u l e bez „ o d z i e m k a " no­ siły n a z w ę „ p ó ł k o s z u l k ó w " . Na k o s z u l ę w k ł a d a n o tzw. „ k i e c o k " — s p ó d n i c ę z e s z y t ą ze s t a n i k i e m . S t a n i k b y l „tybetowy" (Pacyna), niaka w rzadkie mach fałdów. szyte z wełniaków a spódnica z czerwonego weł- schowane w zało­ czarne „ b r ą ż k i " Formę nowszą w stanowiły tzw. „kiecki" k i l k u k o l o r o w e pasy. W zależ­ ności od p r z e w a ż a j ą c e j barwy, rozróżniano kiecki beltowe" (czerwone ne), „ m a j ó w k i " nią jak mak), „proste" itp. Kiecki miały dołem z przodu wszyty falbanę, był kwadratowy Ryc. 13. Drewniany kościół w Mochowie, pow. Sierpc. chowały centymetrów Późniejsze występował wąski pasiaki, wykonane już więcej nej szerokości. Stosowano barw ułożonych „brążek" około roku w wiązki wówczas czarny. 1900, miały z pasków kolory: róż­ czerwony ..prosty" i „ d u b e l t o w y " , czarny, „ b u r a c z k o w y " , zielony „trawkowy", let). K o l o r „chaberkowy" czerwony, zielony światowej na ówczesna (szafir w p a d a j ą c y tła podkreślony lub barwy moda zastosowaniem szerokością czarny. Po pasiaków łowicka, koloru w pasów pierwszej wojnie sannickich zaznaczająca się pomarańczowego. fio­ bywał wpływa szerszym Pasiaki po­ chodzące z końca okresu m i ę d z y w o j e n n e g o są w rokości do łowic­ kich, odbiegają natomiast od nich zestawieniem barw­ nym. pasów i układzie Bywają wiązki Białe np. pasiaki których różniących się tylko (np. tło jasnozielone i podobne jednokolorowe, w u ł o ż o n e są z p a s k ó w cieniem zielone wiązek sze­ soczyste, p a s k i od­ ciemno­ seledynowe). płótna, dawniej na całym terenie w z n a c z n e j i l o ś c i , k o b i e t y w i e j s k i e o d d a w a ł y do far- biarni, gdzie r ę c z n i e d r u k o w a n o na n i c h r ó ż n e wzory. Według informacji, Gąbinie, Sannikach, pracownia taka na u ż y w a n e s z e w k i na Zebrane drukarnie Kiernozi istniała w płócien i Łowiczu. istniały Na północy Sierpcu. Drukowane płót­ b y l y g ł ó w n i e na b i e l i z n ę p o ś c i e l o w ą w czasie ci b a d a n e g o t e r e n u objazdu dane z zakresu stroju stroje l u d o w e z a g i n ę ł y od z a ś , gdzie t r a d y c j a w badania, wadzić okolicach Sannik), konieczne ramach pobieżnej było względnie są penetracji żywa szczegółowe oczywiście U b i ó r kobiecy w powiecie g o s t y n i ń s k i m 4 fi częś­ dawna, mocno się zatarła. u b i o r u jest k t ó r y c h nie m o ż n a w szytymi przody przepro­ terenu. nawiązywał wzdłuż i plecy o dużych rzadko, za­ „ k a m i z e l k i " bez r ę k a w ó w , Gorsety noszono się­ z brzegów zdobił pasami takiegoż nosiły „kaftany" rękawami. aksamitu; w i e l o b a r w n y haft motywach roślinnych Mężatki Kaftany (Czermno, długie szyto koralikowy jak z Pacyna). kamizelka, gładkich ale materiałów w e ł n i a n y c h , zdobiono obszyciem a k s a m i t n y m , na ry nałożona zw. była koronka lub wijąca się któ­ tasiemka .plotką". Na tzw. głowie kobiety „kopki", zamężne ozdobione nosiły ryżką czepce z gufrowaną, tiulu, wstążecz­ k a m i i p a c i o r k a m i . N a czepiec z a w s z e w k ł a d a ł y chust­ kę, przeważnie umiała zrobić taki do jedwabną. czepiec, których były nieraz Nie każda w wszystkie mężatki. miennych na Według składał specjalistki, przychodzono. wojny obszarze Czepce światowej przez zapasek nara- informacji, omawianym męski kobieta t y m zakresie „z dalsza" te b y ł y n o s z o n e do p i e r w s z e j nie noszono- się z koszuli wpuszczonej do spodni sukiennych gładkich, koloru „ c h a b r o w e g o " lub z i e l o n e g o , z b u t ó w z c h o l e w a m i i ze „ s p e n c e r a " . cer na (czerwonego, czerwonymi do kostek, granatowego), wypustkami. z tyłu przewiązywano ka Spen­ b y ł a to b l u z a z r ę k a w a m i , s z y t a z c i e m n e g o nym a nawet pamięć o nich w tradycji (np. (po­ pierzyny itp.). ludowego są s k ą p e i niepewne, g d y ż na w i ę k s z e j Tam w wełniaka. się natomiast lub „fartuch" g a j ą c e poza b i o d r a , k t ó r e s z y t o z c z a r n e g o s u k n a z n a ­ Ubiór wyrabiane gładko pasy. N a k i e c o k l u b k i e c k ę z a w i ą z y w a n o z pasiastego nad „przedsobek" z materii lnianej lub półwełnianej, tkanej w „du­ (jasnoczerwo- zdobiona Sukmany układane w pasem w e ł n i a n y m Na północ od Wisły dowych Płocka zaciera tradycja się nawet opowiadają się na przywędrowała Dopiero koło wiadomości te ogół z stają czerwo­ stanowiła niebies­ czarnym pamięci. o daszkiem. W okolicach pasiastych do l u d n o ś c i , k t ó r a czy czarne, Sukmanę w kolorze te, j a k s i ę p ó ź n i e j Gąbina Płońska noszono dawnych ubiorów l u ­ w niekiedy k o b i e t , ale w i a d o m o ś c i odnoszą z małym suk­ brzegach wiele fałd. lub w deseń. Nakrycie głowy czapka-maciejówka po nawet ubiorach wyjaśniło, na te tereny z Łowickiego. (Dobra) i R a c i ą ż a (Stawiszyn) się bardziej konkretne. Wynika �z nich, i fartuchy, że Mężczyźni noszono nie tam używano nosili wełniane zaś wełniane sukmany Stropkowa, pow. czerwonym pasem w e ł n i a n y m , (Dobra koło Sierpca, zebrać. Sierpc) Płońska). o którym pasiaste zapasek lub wspomina szare niebieskie, w Wiadomości spódnice naramiennych. (okolice przepasane różnobarwny deseń o stroju okolic Kolberg, nie z udało się 7 7 O. K o l b e r g : M a z o w s z e , t. I V s. 75: „ W o k o l i c y P ł o c k a , g d z i e c h ł o p i s ą z a m o ż n i e j s i ( t u o n i zawsze p a r ą koni jeżdżą), u b i e r a j ą się też dostatniej niż w i n n y c h okolicach. W s z a k ż e sukno na k a p o t y i ka­ m i z e l k i c z a r n e l u b g r a n a t o w e c z ę s t o jeszcze s a m i sobie w y r a b i a j ą (okolica D r o b i n a , Blichowo, Kosino). K a p o t y zwykle b y w a j ą granatowe, obszywane c z a r n y m l u b j a s n o n i e b i e s k i m s z n u r k i e m , z a p i n a n e na 4 czarne guziki. Pasy m a j ą w e ł n i a n e , b a r w y czerwo­ nej z z i e l o n ą . C h u s t k i na s z y j ę czerwone l u b czarne. Spodnie p ł ó c i e n n e w paski niebieskie i białe. Kape­ lusz c z a r n y f i l c o w y , n i e z b y t w y s o k i , l u b c z a p k a n i s ­ ka sukienna. Kobiety noszą płócienkowe spódnice granatowe z białymi kwiateczkami ( s ą to szorce, z t y ł u pod szyją nieco w y c i ę t e ) ; n i e k i e d y b ł ę k i t n e biało-kropkowane. F a r t u c h szeroki g r a n a t o w y l u b błękitny z białymi paskami. Na głowie chustka brunatna lub ciemnoczerwona, burakowej b a r w y , najczęściej zaś szara z c z e r w o n y m i p r ą ż k a m i , w ą s k o z w i ą z a n a na czepiec z f a l b a n a m i . D z i e w k i k ł a d ą g o r s e t y r ó ż n o ­ k o l o r o w e , n a j c z ę ś c i e j b a r w y ceglastej, ciemnożółtej l u b niebieskiej. T r z e w i k i z w y k l e czarne, s k ó r z a n e . W o g ó l e s t r ó j t e n w ł o ś c i a n co do k r o j u z a t r a c i ł j u ż c h a r a k t e r d a w n y , r o d z i m y , p r z y b i e r a j ą c cechy u b i o r ó w miejskich, osobliwie miast pomniejszych." Ryc. 15. Ozdobny ganek. Ryc. 14. Chata drewniana Garncarstwo w na zaniku, jednak z wnęką. badanym po obu Jonne, obszarze stronach pow. znajduje Wisły są czynne pracownie, k t ó r e p o s t a r a m się k r ó t k o teryzować, przedstawiając stan Sierpc. się jeszcze scharak­ dzisiejszy na tle przeszłości. W powiecie g o s t y n i ń s k i m istnieją d w a czynne o ś r o d ­ k i garncarskie: jeden w Leopoldowie, drugi w Gostyninie. pracownie Dawniej miały garncarskie w Barciku być również koło Gąbina i Budach samym Kaleń- s k i c h k o ł o Szczawina. O ś r o d k i te obecnie nie są c z y n ne. W G ą b i n i e i s t n i a ł w a r s z t a t G r a b o w s k i e g o , k t ó r e g o syn jest obecnie g a r n c a r z e m w P ł o c k u . Pacyna, pow. Gostynin. �W Leopoldowie, z w a n y m także „Mizerki" z powodu biedy jaka sześć tam pracowni dawniej panowała, garncarskich; dziś jest było kiedyś tylko jedna, W ski bezrolny chłop, odziedziczył w nastego r o k u życia pomagał ojcu po ojcu. przy Od trzy­ „szykowaniu" g l i n y . D z i ś p r a c u j e bez p o m o c n i k a , g d y ż n i k t n i e się u c z y ć tego n i e w d z i ę c z n e g o z a w o d u . Toczy ki, garnki, dwojaczki czy, dzbanki, skarbonki, dawniej tzw. z cze. jego są technicznie słabe, ściany m a j ą gru­ smug. (prążkami), czyniu to­ skutek wyraźnymi mych też „bycoki". 'Żelazistą glinę, z k t ó r e j go c z e r e p p o w y p a l e n i u j e s t be, donicz­ wyrabiał schudza d o s y ć g r u b y m piaskiem, na Wyroby chce śladami Naczynia malowanymi przy pomocy szorstki. toczenia swe postaci na pozio­ „brązeckami" wilgotnym „szlamkrydy" na­ (pobiał­ ki). O r n a m e n t wzbogaca linia falista lub w i s z ą c e luki, umieszczone p o n i ż e j „prążka" (ryc. b ó w swoich nie p o l e w a szkliwem. kolor sam czerwony. Siwaki zna, 25). wie jak robią, jest w e d ł u g jego i n f o r m a c j i c z y k ze s w y m i wyrobami na się je robi, „Lubin w światową s p r z e d a ż do P i ą t k u cały przyjeżdżający wypał n a b y w a l i od niego z Kutna, Żychlina fii/я. i IG. Drewniany Leopoldowie, r. r. 1920, 1938, garncarzy skiego. z Wyroby Płocku. nazwiska dwóch Są to wyroby naczynia. Dzbanek (ryc. na d n i e i na Dziś Kazimierz i zbiorach jest w wykonana ornamentem farbami podszkliwnymi, w dzbanek pokryty gene­ Stolar­ rozpoznane przez Muzeum się dobrym zdobieniem. jest pokrywającymi 36). M i s k a jest dorzucił Błaszczyka pracowitym Stolarskiemu pionowymi, robić starej odznaczające technicznym zygzakami ozdobiona się garncar­ przestał listy ostatnich, znajdują wykonaniem Do gostynińskich Płocka Matlińskiego, glazurą który i Śniecikowskiego. Matliński w Podleskiego, ozdobiony cały brzusiec całości brązową przez roślinnym, Błaszczyka malowanym rozmieszczonym od wewnątrz brzegach. jedynym garncarzem w Gostyninie łarz, k t ó r e g o g ł ó w n y m zajęciem Osz­ ko­ jest r o l n i c t w o . c a r s t w a n a u c z y ł s i ę w czasie p i e r w s z e j w o j n y wej, pracownię krzewski ne), w y p a l a n e na Do kupowanej brązowo. z II poł. garncarską wyrabia polewane. XVIII w otworzył naczynia sklepie, Rwciee, pow. używa niektóre garnki, w „zgrzebne" czerwono lub polewania Wyrabia w. było Kutenickiego ale pośrednicy kościółek w Wymieniają 60-letni W ł a d y s ł a w Z a k r z e w s k i , z z a w o d u raczej między­ Gąbina. jak na Poznań­ jeździł ło Ł o w i c z a i Soboty w Ł ę c z y c k i e , w okresie wojennym w racji Wyro­ Garnki wypala i c h n i e p r o d u k u j e . O ś r o d k i e m , gdzie t a k i e g a r n k i skiem". Przed pierwszą w o j n ą 48 pół- podobnie garncarzy. Przypisywany zdobi pędzlem roztworu w kilku ( z m . o k . 1910 г.), k t ó r e g o s y n p o r z u c i ł z a w ó d p r o w a d z o n a przez 74-letniego J a n a Oszczyka. Oszczyk, zawód Gostyninie, dawniej Garn­ świato­ r. Za­ (nie polewa­ szaro, o r a z naczynia polewy naczynia dzbanki, Płońsk. 1925 jest kaf- niebieskiej polewa dzieżki na na mle- �ko, spodki i przede w s z y s t k i m doniczki. W y r o b y je sprzedaje w styninie. drewnianym kiosku na W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Po p ó ł n o c n e j w sku swo­ w Go­ r o z w o z i ł je s p r z e d a ż po p o w i e c i e l u b s p r z e d a w a ł ły rynku stronie Wisły o ś r o d k i garncarskie Sierpcu, Żurominie, i Płocku. Bieżuniu, Nasielsku, by­ Płoń­ O czterech p i e r w s z y c h nie zebrano kładniejszych danych poza tym, że w do­ Nasielsku było trzech garncarzy, z k t ó r y c h najzdolniejszym być nieżyjący określają go już dziś Lorenc. jako Garncarze z mial Płońska ..szlachetnego g a r n c a r z a " . W P ł o ń s k u obecnie pracuje d w ó c h garncarzy: ni Kiński na handlarzom. i Stanisław Strauss. Dawniej Anto­ było ich więcej. Stanisław kim S t r a u s s ( l a t 44) w y k o n u j e doniczki zwykłe słoiki, rzadziej (lat i garnki. 43) w y r a b i a ozdobne, przede wszyst­ podstawki, dzieżki, D r u g i garncarz A n t o n i podstawki, doniczki, tzw. „ k r a k o w i a k i " — c h a r a k t e r y z u j ą c e profilem ( r y c . 33). D o n i c z k i staci ż ł o b k ó w Dawniej na w po­ krawędzi 31). przy zdobieniu sgratfita. Wilgotne saską garnki specjalnym zdobi o r n a m e n t e m wyrobów w P ł o ń s k u p o s ł u g i w a n o się t e c h n i k ą ną się wygniatanych paznokciem l u b w a ł k a c h (ryc. Kiński ponadto garncarskich z b l i ż o n ą do tzw. naczynie polewano p o b i a ł k ą „glinką"), a następnie wierzchni różne wzory, jak rylcem ryto 17. Ozdobne pow. chowo, pow. stynin, f) Jonne, nin, k) ivykładki Gostynin, Sierpc, hj Dobra, Płock. d) pow. pow. I) Płock, żelazne b) Sanniki, Płońsk, i) Brzozów, Maria do drzwi, pow. Sierpc, Sierpc, (zwa­ na gołębie, jaskółki, Ryc. wię, ej a) Krzy­ Gostynin, Sanniki, c) pow. Mo­ Go­ g) Sanniki, pow. Gosty­ i) Mochowo, pow. Sierpc, pow. Sochaczew. Rys. Data. po­ kwiatki i t d . , p o t e m d o p i e r o suszono, p o l e w a n o g l e j t ą i w y p a l a ­ Zbiory jednak o z n a c z o n e , w o b e c czego kie­ no. rownik e k i p y z a p r o s i ł do M u z e u m w s p o m n i a n e g o wy­ Polewy z miedzi, używano zielonej, którą otrzymywano oraz „ w i ś n i o w e j " — z zendry. Dawniej robiono też dużo n a c z y ń p i e l n i c z k i na b i a ' y c h (np. kro- dziś, kiedy rytej p r z y pomocy tzw. „ s i e ń c a " czyli blaszanego żyka ornament garncarskiego. a jego w y r o b y Kiński Grabowski z Gąbina. laty i na do i osiedlił. 50) się Obecnie do robi ne glazury. Dawniej „zza Płocka, doniczki, gdzie z garnki, do Charakteryzują jasnokremową Płocku s i ę one piękną (ryc. jeszcze 5 5 - l e t n i kilka ski jeść. zimy, kolejnych wyrabia Garncarstwem w Klęską których dla nieudalych przede razem z żoną przedmioty na targu bardziej w t y m swemu ojciu w w naczyń, wyjaśnień technicznych * i o poszczególnych twórcach. kim prace swego ojca — Naczynia zieloną mniejszych ustalił au­ równo­ informacji R o z p o z n a ł przede wszyst­ dzbany jasnej, z b i a ł y m i o w a l n y m i wypełnionymi trudu udzielając o polewie p l a m a m i na zielonej brzuścu, cza­ g a ł ą z k ą z l i s t k a m i (ryc. 37). rozmiarów, używane jako za- nie 8 Kazimierzowi Matlińskiemu zawdzięczamy mię­ dzy i n n y m i p e w n e s z c z e g ó ł y z z a k r e s u m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i g a r n c a r s k i e j , o d n o s z ą c e j s i ę do części dzbanków: „dziobek", „burta" (wylew), „uszko", . k a ł d u n e k " ( m a k s y m a l n e w y c h y l e n i e b r z u ś c a ) , ..den­ ko". Dwa polewą: Matliński cała rodzina garncarza wypałów. Dziś Płocku. ozdobne, ale swoje nie bylo dzieżki, sprzedaje Dawniej nie od pa­ Matliń­ doniczki, Wyroby Matsię toczył dorównywał Franciszkowi. garncarzy, zgromadzony wielu większego Płockim. zajmuje W Płocku, prócz materiałów znajdujących cowniach cześnie bez używał każdego wszystkim garnki z uchami, podstawki. prac Kazimierz N i e jest to z a w ó d p o p ł a t n y . doskonale okre­ pozbawio­ dwukolorową niedawna. co poszczególnych dawnych 34). garncarza. miała się indziej „proszków". liński, syn mięta więcej a w się w Muzeum i brązową pracuje swych kupnych garncarzy torstwo produkcję wy­ ożenił są „ z g r z e b n e " , dzbany jego r o b o t y z n a j d u j ą W Wisły", się u swego ojca, chętnie przyrządzonej Bo­ płockich sem pochodzi uczył Obecnie jego w y r o b y polewy w się w Łodzi, a dopiero przed mniej sprowadził no­ zamówienie, sie z b i e r a n i a j a g ó d — d z b a n k i ( „ b o k i e d y idą"). kreski Wyszogrodzie. (lat Garncarstwa chowywał 20 robi się s p r z e d a w a n e s ą na j a r m a r k a c h dzanowie, S t a r o ź r e b a c h Józef sprowadza były żej K . M a t l i ń s k i e g o , k t ó r y z n a j ą c w o d ę ś w i ę c o n ą ) , bardziej zdobionych niż cały nie wykorzystano zbiorach również miejscowego się w p r a ­ materiał Muzeum. Ryc. 18. skrzyni. Ozdobna Mochowo, wykladka pow. Sierpc żelazna Rys. do zamka Maria od Data. 41) �Ryc. 20. Skrzynia ludowa wykonana w pow. li)30 r. przez Leona Plażewskiego z Gąbina. Gąbin, Gostynin. bawki, pokrywał polewąP-dwukolorową, regularne marmurkowe Matlińskiego plamy. wykazują tworzącą Prace duzą nie­ Franciszka różnorodność form ( r y c . 30, 32). Z prac innj'ch garncarzy rozpoznał informator w y ­ r o b y p r a c o w n i .Tana W i e r z b i c k i e g o , z m a r ł e g o n a parę lat p r z e d w y b u c h e m d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j . W M u . zeum z n a j d u j ą się w y k o n a n e przez niego d w a ( r y c . 35). p o k r y t e g ł a d k o p o l e w ą oraz dzieżka wydęciu Dziełem jest dzban Ryc. 21. Podpis na skrzyni bina, 50 pow. Leona Plażewskiego Gostynin. Z Gą­ „zgrzebna", brzuśca zielonawą ozdobiona dwoma białymi nieżyjącego już na dzbany i brązową, największym paskami. Walentego Trzosowskiego oraz z a b a w k i w f o r m i e d w o j a c z k ó w polewanych, w ciemne W Muzeum znajdują plamy się również nałożone biało pędzlem. dwojaczki wykona- �Ryc. ne 22, przez Annę 23. „Klapoki" jednego z braci — wycinanki. Świderskich Wyk. i Zofia Makowska garncarkę 24. Ława kilka z ozdobnym oparciem. Wyk. Jan Sannik. Sanniki, Powyższy przegląd produkcji Maciejewską '•' W z b i o r a c h Muzeum nie są reprezentowane wszystkie płockie pracownie garncarskie. D l a infor­ macji przyszłych badaczy podajemy orientacyjny w y k a z n a z w i s k p o d a n y przez M a t l i ń s k i e g o : 4 garncarzy Swiderskich. 2 Lewandowskich, 2 Trzosowskich, 2 M a t l i ń s k i c h (Franciszek i Kazimierz), Ryc. z uwag natury ogólniejszej garncarstwo, żywotne na bieżącego początku upadać. jeszcze n a stulecia, Starzy garncarze pow. Gostynin. garncarskiej Widać z Mazow.-zu zaczyna wymierają. nasuwa niego, że Płockim gwatlownie Częste są w y - Jankowski, Skoneczny, Lewiński, Anna Maciejew­ ska, J a n W i e r z b i c k i , p ó ź n i e j i p r z y b y l i z z e w n ą t r z Józef Grabowski i Mąkol. Borzęcki z Czyżewa, pow. Gostynin. Sanniki, pow. Gostynin. 51 �padki W porzucania żadnej z tego poznanych mało intratnego pracowni nie się uczniowie. Porównując materiał zabytkowy, w Muzeum w Płocku, z wyrobami dzimy znajdujący sie. współczesnymi, w i ­ pogorszenie się i s p r y m i t y z o w a n i e dzisiejszych ważny mieślników dział ludowych, we i wiejskie. na Mazowszu czo na trzy artystycznej małomiasteczko­ podzielić ozdobne okucia zasadni­ żelaznych wozów, okucia w y s t ę p u j ą c e w budownictwie do zamków, lazne, zawiasy, k r a t y spotykane wiejskich. przede wszystkim części (wykład- i krzyże na Prawie w każdej przy czym majstrowie znają nej okienne) że­ cmentarzach K o w a l i n a b a d a n y m p r z e z nas stosunkowo wielu. rze­ z t e g o z a k r e s u , s p o t k a n e przez Płockim, można działy: twórczości to k o w a l s t w o Wyroby nas ki pochlebnym t e r e n i e jest w s i jest s i ę c z ę s t o na kowal, „artystycz­ robocie". Ryc. 25. Wyroby garncarza Jana Oszczyka W e d ł u g opinii miejscowej, najpiękniejsze Ma­ ubogie. P i e r w o t n i e , gdy w użyciu były wozy o s a d z o n y m i na starej konstrukcji stałe w tzw. „śnicach" zdobnictwo było z dyszlami (wozy takie są Gąbinie, Sannikach, nieco bogatsze. miejsce złączenia i mają dyszla, zwłaszcza środkowy, w postaci r o z k u t y c h jednej tarcz kolistych, stronie esowato w y c i ę t y c h . podobnie jak i na są stemplami siadający Od tarczach wojny wytłaczane ośrodka małe miasteczko, kowalskiego tamtejsi rozchodziła przyozdabiali „floresy" na ale swe się wozy żelaznych sława i daleko. bryczki, okuciach, światowej konstrukcja dyszle pierście­ nie, k t ó r e z a s t ą p i o n o g r u b y m i lub z Leopoldowa. Leopoldów, blachami, powierzchni tych k a ż d y d a w a ł swój specjalny „znak". ną kowalstwie rozwoju zdobnictwa w Ważną była rencja. Jeden „sadził" się w zdobnictwie nad starając się p i ę k n y m okuciem zdobyć niejednokrotnie „ślicznie" zdobią informowano wozy. mieli być koloniści niemieccy. były tak Kowale nawet w swej czym przyczy­ konku­ drugiego, odbiorców. Nie m n i e j s z ą s ł a w ą niż B i e ż u ń cieszył się terenie te robiąc Kowalami o w wozów wyjmowane, w z w i ą z k u z czym odpadły opisywane wyżej Wzory przy po­ formę. Zastosowano jako jego cień­ tzw. „ k a c z k a " , prostokątnymi pow. Gostynin. ściąganymi przy blach pomocy kowale również w z o r y s t e m p l a m i , a czasem i s w o j e z n a k i l u b to po tych, geometryczne. Przy niekiedy c i e k a w ą zmianie. śnie formy o w a l n y c h czy powierzchni pierścieni, proste wzory pierwszej uległa ozdobne Na szym k o ń c u dyszla w b i t y jest hak, filowanymi Bieżuń Pier­ ścienie żelazne, które obejmują Na 52 jest raczej jeszcze d z i ś n i e k i e d y w u ż y c i u w Go­ tam miejscowej zowsza P ł o c k i e g o wy­ W strony terenie wozy różne ze w o z a c h na rabiano w B i e ż u n i u , pow. Sierpc i L w ó w k u , pow. stynin. ocenom l u d n o ś c i , z d o b n i c t w o o k u ć na Sejkowicach), wyrobów. Drugi Wbrew zawodu- kształcą od inicjały. rozpowszechnione, że s t o s o w a ł a produkcji również góry zaś ozdobny w Ozdoby śrub. wybijali fabryka wozów w zamiast kształcie, stempelkowe, „kaczki" tzw. o których je Płocku. K o ń c e dyszli zaczęto o k u w a ć d w o m a p o d ł u ż n y m i chami, pro- osadzano bla­ hak „fornal". wyżej wspomnia­ no, s ą n a o g ó ł m a ł o u r o z m a i c o n e . S p o t y k a m y t u u k o ś ­ ne k r z y ż y k i , r o m b y p u s t e l u b k r a t k o w a n e , s z e r e g i z ł o ­ Lwówek. żone między dwiema tym, równoległymi. Czasem obok k r e s k i prostej występu­ je, j a k o d r u g i element zdobniczy, p u n k t . W porówna­ niu zdobionymi jak Lwówku z z linii bogato ukośnych, biegnące wozami małopolskimi czy �Ryc. 26, 27, 28. Żelazne krzyże z końca XIX w. Kul kowal Żabka z Gąbina. Cmentarz w Służewie, pow. Gostynin. śląskimi, zdobnictwo z okolic Płocka przedstawia się bardzo ubogo. Wśród wyrobów n i c t w e m , na żelaznych, z tzw. zapadki (ryc 17 a—g), z otworem my przy się czyzna, w druga do to p ł a s k i e i klamką, sprężynowych. po ozdobne które W drugiej Widły Wisły mamy cały i wiele form Kielec­ Lubel­ przykładów n a w i ą z u j ą c y c h do f o r m z p r z e ł o m u w i e k u X V I I I i X I X (ryc. i i 17 h — 1 ) . Tarcze wariantach zdobią miasteczek Mazowsza skich Ryc. te w stare domy licznych odmianach mieszczańskie Płockiego oraz drzwi miast wiej­ ozdobnych na zewnątrz kończonych wykladek do w komorach, zamków leżący — rzeźba ludowa z kościoła wygiętych, g'ówkami, składające z o d g i ę t y m i na Z innych i esowato ptasimi się oraz spotykamy z żelaznych rozchylo­ czasem kraty za­ do okien pojedynczych sztab boki półksiężycowatymi przedmiotów zębami. zdobionych nale­ ży w y m i e n i ć w y k ł a d k i do z a m k ó w od s k r z y ń ( r y c . oraz siekiery wanymi kać z wybijanymi na ostrzu tarnych. wśród żelaznych Najciekawsze kutych krzyżów są stare okazy niekiedy w formie są na wami, zdobione na powierzchni które zdobione bogato k u t y m i rozrastając parafialnego. się p r o w a d z ą zasadniczej (ryc. Kobylniki, pow. XIX (ryc. 26, stempelkami wielopromiennych gwiazdek. Nowsze ogół spot­ cmen­ z końca wieku, o bardzo prostych techniczne formach 27), 18). nieskompliko­ zdobinami. Stosunkowo dużą rozmaitość można gubienia formy kościołów. 29. Chrystus nych tar­ pierw­ Sanu, szereg wy­ spotyka­ grupie wsiach do otwierania okolic Polski (Opoczyńskie, Krakowskie, szczyzna); budow­ się w y k l a d k i służącym przeważnie znanych i z innych z d w i e g r u p y . J e d n a to kluczowym zamkach spotyka na „paluchem", cze szej związanych plan pierwszy w y s u w a j ą z a m k ó w . D z i e l ą s i ę one kladki Prócz z a w i a s y do d r z w i , r o z d w o j o n e , o r a m i o n a c h i giętymi krzyże moty­ c z a s e m do za­ 28). Płock. Fot. D. Kacz­ marczyk. 53 �Hyc. 30. „Flasza" o polewie z Najsłabiej ze przedstawia wszystkich się zielonej. ornamentem na Wyk. Franciszek plastycznym działów Mazowszu na sztuki ludowej Płockim plastyka. R z e ź b y czy m a l a r s t w a l u d o w e g o n i e m a p r a w i e z u p e ł ­ nie. Przez drewnianą w cały którymś cnowbkiej Ryc. czas figurkę kościele w 32. Duży objazdu Matki znaleziono typowym dzbanek na Skępskiej, obraz M . B. jedną o zielonej polewie. 33. „Krakowiak" z Wyk. niczych. Zbiór rzeźby Ryc. 31. Doniczka Płońska. religijnej, znajdujący się na siadają metryk, a według rzeźba kurpiowskiego. ludowa informacji Na uwagę wyobrażająca mają Matliński Wyk. Antoni z Parowa Kiński k. Płocka. z Płońska. pochodzić zasługuje leżącego (w k o ś c i e l e p a r a f i a l n y m w K o b y l n í k á c h , Franciszek — garnek. Płocka. z po­ Często- Wyk. k. Kiński t y m miejscu p o m i j a m , g d y ż okazy p r z e w a ż n i e nie z terenu obraź- Parowa Antoni w M u z e u m w P ł o c k u (zresztą bardzo i n t e r e s u j ą c y ) , czasem wykonaniu warsztatów Ryc. 54 natrafiono Boskiej Matliński krawędzi. Płock, jeszcze Chrystusa pow. Płock). Muzeum. �Ryc. ka. 34. Dzbanek Płock, zanotowana Dziat o polewie Muzeum. w czasie Inwentaryzacji t u t u S z t u k i ( r y c . 29). 1 0 Ryc. dwukolorowej: 35. Dzbanek inwentaryzacji Zabytków kremowej o polewie zabytków Państwowego i brązowej. zielonej. 1 0 W 1952 r o k u n a t e r e n i e M a z o w s z a P ł o c k i e g o p r o ­ wadził i n w e n t a r y z a c j ę Dział Inwentaryzacji Zabyt­ ków Państwowego Instytutu Sztuki. W toku prac zanotowano r ó w n i e ż n i e k t ó r e zabytki sztuki ludowej- Wyk. Jan Zebrane w przez Insty­ Wyk. nie dają Mazowsza Józef Grabowski Wierzbicki z Parowa z Płocka. ciągu pięciodniowego oczywiście Płockiego, k. Płock, objazdu pe!nego obrazu jednak zebrana sztuki tu Płoc­ Muzeum materiały ludowej garść wia­ d o m o ś c i zawiera pewne dane orientacyjne, k t ó r e gą okazać przyszłości się pożyteczne prowadzić dla badanie badaczy, na tym chcących terenie. mo­ w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feea75f6b7b125e8b64c4306e907e037.pdf c0d711317ec6ab4dc2270990d8b75b7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource budownictwo drewniane architektura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3645 Title A name given to the resource Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.263-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DOM Z WNĘKĄ W POLSKIEJ ARCHITEKTURZE LUDOWEJ ZOFIA W architekturze ludowej prócz domów o ścianach ozdobionych podcieniami, względnie gankami, a więc elementami występującymi przed zasadniczy zrąb bu­ dynku, spotyka się również i takie, w których płasz­ czyzna ściany frontowej przerwana bywa w n ę k ą peł­ niącą rolę krytego, niekiedy dekoracyjnie rozwiązane­ go przedsionka. Domy z wnęką stanowią w polskim budownictwie ludowym formę odrębną i tym bardziej zasługującą na uwagę, że w dotychczasowej literaturze etnograficznej prawie zupełnie nie jest notowana, mi­ mo że jest ona rozprzestrzeniona na dosyć znacznych obszarach. Z budownictwem tego rodzaju spotykamy się na te­ renie Górnego Śląska, Małopolski, Podlasia, Północne­ go Mazowsza oraz Pomorza. Na ś l ą s k u domy z ozdob­ nymi wnękami występują w wiejskim budownictwie murowanym na obszarze powiatu pszczyńskiego (ryc. 1), skąd przedostały się również na sąsiednie po­ graniczne województwa krakowskiego (np. wieś Brzeszcze w pow. bialskim). N a pozostałych obszarach domy z wnękami budowane są z drzewa. W Małopolsce występują one najliczniej w okolicy Sanoka na terenie tzw. Dołów Sanockich, gdzie noto­ wano je w Dąbrówce Ruskiej (ryc. 2) i Polskiej, Mokrem, Prusieku, Olchowcach, Rakowej, Dobrej Szla­ checkiej, Rozpuciu, Kuźminie, Leszczawie Górnej. Często spotykamy się z nimi Hałuczkowie, Siemuszowej i Tyrawie Solnej . Na południu zasięg domów z wnęką przekracza wyjątkowo na terytorium Góral­ szczyzny, obejmując niektóre wsie dawnego pograni­ cza bojkowskięgo (Hoczew, Żernica Wyżnia)2. w 1 Na omawianym tu obszarze najpospolitszym typem jest zagroda jednobudynkowa, w której część miesz­ kalna znajduje się pod wspólnym dachem z częścią gospodarczą. J a k widać z załączonych planów (tabl. I , 1—6) wnęka pełni tu ważną rolę ułatwiającą komuni­ kację między mieszkaniem a pomieszczeniami gospo­ darskimi. W tylnej jej ścianie umieszczone są bowiem drzwi wiodące do stajni, w jednej ze ścian bocznych znajdują się drzwi do sieni, w drugiej zaś drzwi umo­ żliwiające wejście na boisko z pominięciem dużych wrót wjazdowych (tabl. I , 1—4). Od powyższego sche­ matu odbiega publikowany w pracy Fałkowskiego i Pasznyckiego plan domu z Hoczwi w pow. leskim (tabl. I , 5), gdzie wnęka pozbawiona jest drzwi w ścia­ nach bocznych, co na omawianym tu obszarze jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m CIEŚLA-REINFUSSOWA Część gospodarcza z częścią mieszkalną jest w bu­ dynkach z wnęką jak najściślej pod względem kon­ strukcyjnym związana. Przyciesie są bądź wspólne dla całego budynku i biegną nieprzerwanie również wzdłuż brzegu wnęki (ryc. 3), bądź też urywają się na jej brzegu (ryc. 4). W wypadku, gdy wnęka jest od frontu zamknięta belką przyciesi, wykorzystuje się ją dla osadzenia pionowego słupa lub dwóch słupów umieszczanych dla podparcia biegnącej górą płatwi. Czasem między górny koniec pionowego słupa a płatew wchodzi zakończenie tragarza, sterczącego ze ściany stajni na szerokość wnęki (ryc. 3), Opisywane tu domy s ą budowane z drzewa wiąza­ nego na węgieł, starsze na „obłap", młodsze na „rybi ogon" (zwany w Sanockiem , saskim" lub w „kaniuk"). Krokwiowe dachy posiadają kształt czterospadowy. Kryte są słomą o poszyciu schodkowym z kalenicą wykładaną perzem. Nowsze dachy bywają dwuspado­ we, zaś kalenice poszywane mają specjalnymi snopeczkami ze słomy łamanej w połowie długości i w i ą ­ zanej mocno powrósłem. Snopeczek taki rozdziela się dołem na dwie części i nasadza pionowo na grzbiet dachu, ś c i a n y boczne dachów dwuspadowych szalowa­ ne są pionowo deskami, zaś u dolnej krawędzi trójką­ ta szczytowego umieszczony jest wąski gontowy da­ szek. Zarówno dachy czterospadowe jak i dwuspadowe posiadają wzdłuż frontowej ściany szeroki okap wznie­ siony na krótkich krokiewkach dodatkowych, przybi- Ryc. 1. Dom z wnęką. Miedźna, pow. R. Reiniuss 1939 r. Pszczyna. Fot. 263 �Ryc. 2. Dom z wnęką. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. Fot. R. Reinluss 1936 r. tych dołem do łaty podpartej na kołkach, osadzonych w zakończeniach krokwi (ryc. 5). Zręby omawianych tu chałup bywają z reguły bie­ lone, drzwi z a ś i wrota, wiodące na boisko, malowane są g l i n k ą na żółto. We wsiach położonych na północ od Sanoka na żółtym tle drzwi i wrót malowane s ą dekoracje w postaci zgeometryzowanych motywów ro­ ślinnych lub form abstrakcyjnych, p r z y p o m i n a j ą c y c h niektóre znaki własnościowe . Zbliżona forma domu z wnęką, w której zbiegają się drzwi wiodące do sieni i stajni (ale j u ż nie m a j ą c a połączenia z boiskiem) występować m i a ł a dawniej, według informacji Jana Bauma, cieśli z Nowosiółek (Neusdorf). w powiecie włodawskim, w okolicznych wsiach polsko-ruskich na obszarze wschodniego Pod­ lasia. W terenie jednakowoż domów takich nie udało się j u ż odnaleźć . Odmienną grupę tworzą domy, w k t ó r y c h wnęka, nie g r a j ą c żadnej roli w komunikacji między poszczegól3 4 Ryc. 3. Dom z wnęką. 264 Mokre, pow. Sanok. Fot. R. Reiniuss 1936 r. nymi pomieszczeniami gospodarskimi, stanowi otwarty z jednej strony przedsionek, u ż y w a n y latem jako miej­ sce wypoczynku lub do wykonywania drobnych prac domowych. Z budynkami takim; spotykamy się u L a sowiaków, m i e s z k a j ą c y c h w widłach W i s ł y i Sanu, czasem na Podlasiu zachodnim j sporadycznie na pół­ nocnym Mazowszu, w Krakowskiem (ryc. 6) Prze­ worskiem j na Pomorzu (ryc. 7) «. We wszystkich znanych mi przypadkach w n ę k a wy­ stępuje w ścianie dłuższej budynku u wylotu sieni dzie­ lącej dom symetrycznie na dwie części. W czasie badań prowadzonych przez uczestników obozu naukowego P I S na terenie wideł W i s ł y i Sanu domy z wnęką spotkano w powiecie niskim ( K a m i e ń (ryc. S), Ł o w i s k o , Domastawa), tarnobrzeskim (Zbydiriów, Cygany, Jadachy i na przedmieściach samego Tarnobrzega). W e d ł u g opowiadań ludzi miejscowych dom tak; miał t a k ż e znajdować się dawniej w Furma­ nach, gdzie został przewieziony z j a k i e j ś innej miej­ scowości. Informowano również, że domy takie wystę­ pują we wsiach położonych w okolicy Rudnika nad Sanem. W n ę k i w domach L a s o w i a k ó w są zazwyczaj bardzo płytkie (ok. 1 m), szerokość ich z a ś równa się szero­ kości sieni, z której na lewo i prawo prowadzą drzwi do dwóch izb (tabl. I, 7) lub izby i komory. Czasem tylna część sieni zostaje odcięta przepierzeniem, skut­ kiem czego tworzy się małe pomieszczenie używane jako kuchenka. Najstarszy z napotkanych tego rodzaju domów, zna­ leziony w Ł o w i s k u , zbudowany był ok. r. 1858 z drze­ wa węgłowanego na „ r y b i ogon", nakryty czterospado­ wym dachem krokwiowym, poszytym słomą w schodki. Domy z wnęką budowano na terenie powiatu niskie­ go do czasów I wojny światowej. N a j m ł o d s z y z nich zanotowany w Domastawie (tabl. I, 7) pochodzi z 1912 r. Posiada on z r ą b węgłowany na „rybi ogon". �krokwiowy dach dwuspadowy pokryty blachą. Z przo­ du nad w n ę k ą wznosi się wysunięty przed zrąb chaty t r ó j k ą t n y daszek. Dom ze Zbydniowa, według informacji mieszkańców, posiada ok. 70 lat. Zbudowany jest podobnie jak po­ przedni, z tym że ma dach dwuspadowy kryty słomą i ściany szczytowe szalowane deskami. Z w y j ą t k i e m starego domu, znajdującego się w Ł o ­ wisku, we wszystkich napotkanych chałupach przyciesie w ścianie frontowej biegnie nieprzerwanie, tworząc u brzegu w n ę k i rodzaj niskiego progu. W okresie międzywojennym domy z wnęką, o planie identycznym z lasowiaekimi, budowano również w powiecie prze­ worskim (Sietesz), z tą różnicą, że g ó r n a k r a w ę d ź i n a r o ż n i k i wnęki wypełniane b y ł y ozdobnym szalun­ kiem. wnątrz budynku w izbie mieszkalnej, poniżej tragarzy p o d t r z y m u j ą c y c h deski powały biegł dawniej po­ przeczny „siestrzan", k t ó r y w r. 1927 został wycięty i spalony. D z i ś o istnieniu jego świadczą jedynie resztki zawęgłowane w ścianach. Podobne domy z wnękami, ale pozbawione ozdób na belce górnej, zanotowali później uczestnicy Obozu Nau­ kowego P I S w Borzykowie, Woli Suchożebrskiej (pow. Sokołów), Osinach G ó r n y c h i Dolnych oraz Mokobo­ dach (pow. Siedlce). W tych ostatnich w n ę k a ozdobio­ na była p r y m i t y w n ą polichromią. Bardziej od poprzednich interesująca jest chałupa z wnęką znaleziona w Nasiłowie (pow. Sokołów). Po­ chodzi ona, według tradycji, z końca I poł. X I X wie­ ku. Zbudowana jest z drzewa węgłowanego na „rybi Podczas kilkudniowych badań penetracyjnych, pro­ wadzonych przez ekipę Z a k ł a d u Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P I S w czerwcu br., domy z w n ę k ą znaleziono również na Podlasiu i w powiecie sierpckim na. północnym Mazowszu. Na terenie Podlasia domy tego rodzaju zostały od­ kryte w Sinołęce (pow. W ę g r ó w ) oraz Nasiłowie (pow. Sokołów), istnieje również dom tego typu w Jaczewie (pow. W ę g r ó w ) . Dom z Sinołęki pochodzi z r. 1873. Zbudowany jest z drzewa, węgłowanego na „ r y b i ogon", dach posiada czterospadowy, krokwiowy, kryty słomą. Rozkład wnętrz przedstawiony jest na tabl. I, 8. C z ę ś ć miesz­ kalna budynku (na prawo od w n ę k i i sieni) jest ze­ wnątrz szalowana deskami w kierunku pionowym. Na n a r o ż n i k a c h przybite s ą poziomo na przemian prosto­ kątne deski krótsze i dłuższe, co naśladować ma ozdo­ by napotykane w budynkach murowanych. C z ę ś ć sza­ lowana i sień malowane są wapnem jednolicie na ko­ lor biały. Płatew, stanowiąca g ó r n ą k r a w ę d ź wnęki, posiada od spodu esowate profilowanie (ryc. 9). We­ Ryc. 5. Konstrukcja okapu dachowego. Dąbrówka Polska, pow. Sanok. Rysowała Z, Reiniussowa �Prócz Nasiłowa (gdzie opisany wyżej dom zosta! rozebrany w kilka dni po dokonaniu inwentaryzacji) domy z wnęką zaopatrzoną po rogach w kolumny za­ notowano w Jaczewie pow. Węgrów (ryc. 11) i Cza­ plach (pow. Sokołów). Obydwa wymienione tu domy posiadały ściany szalowane deskami, zaś krawędzie wnęki udekorowane były ażurowanymi listwami. Ozdo. by te, według informacji mieszkańców, były znacznie późniejsze od samych budynków. Ryc. 6. Chałupa z wnęką. Trzcina, pow. Bochnia. Fot. R. Reinfuss 1940 r. Według informacji, zebranych przez uczestników te­ gorocznego Obozu P I S , zwłaszcza we wsiach leżących wzdłuż prawego brzegu Liwca, pierwotnie domów z w n ę k a m i było daleko więcej niż obecnie, z czasem jednak uległy one rozbiórce lub przebudowie. Najmłod­ szy ze znanych mi domów z wnęką występujących na terenie Zachodniego Podlasia zbudowany został w Osi­ nach Górnych około roku 1910. Na terenie Mazowsza Północnego dom z wnęką, ale bez kolumn, znaleziony został w miejscowości Jonne (pow. Sierpc). Rozplanowanie wnętrza (tabl. I, 10) jest w nim bardzo podobne do domu z Nasiłowa, ścia­ ny zewnętrzne szalowane pionowo deskami z pozio­ mym łukowato profilowanym „fryzem" u góry. Rogi wnęki wypełnione są wycinanymi zastrzałami, które zbiegając się w pośrodku nadają górnemu wykrojowi wnęki formę łuku o falistych krawędziach. Dach dwu­ spadowy, krokwiowy, kryty słomą ze szczytem szalo­ wanym deskami, ż wywiadów wynika, że w okolicy było dawniej więcej domów z wnękami. Jak widać z powyższego przeglądu posiadanego ma­ teriału, który przyszłe badania niewątpliwie jeszcze wydatnie pomnożą, domy z wnęką w drewnianym bu­ downictwie ludowym bynajmniej nie należą do rzad­ Ryc. 7. Chata z wnęką. Mieczysław, pow. Chojnice. Re­ kości, jakkolwiek nigdzie nie spotykamy ich w takiej produkcja z „Ziemi" r. II, 1911 zeszyt 22, s. 19. Fot. liczbie, by w p ł y w a ł y na regionalny wyraz ludowego bu­ Al. Majkowski downictwa w danej okolicy. Niemniej jednak stanowią one w nim element ważny, zasługujący na to, aby w przyszłych badaniach zwrócić nań baczniejszą uwagę. Zastanawiając się nad genezą domu z w n ę k ą docho­ dzimy do wniosku, że obydwie jego odmiany rozwijały się różnymi drogami i to w sposób od siebie najpraw­ dopodobniej niezależny. Ryc. 8. Dom z wnęką. Kamień, pow. Nisko. Fot. R. Reinluss 1950 r. ogon", zw. tu węglom „francuskim". Dom posiada rozplanowanie symetryczne (tabl. I, 9). Środkiem prze­ biega szeroka sień, przedzielona wewnątrz murowa­ nym przechodnim kominem, z frontu od sieni odcięta jest obszerna wnęka. W rogach wnęki, między przy­ cieś a płatew, wprawione są dwie kolumny (po jednej z każdej strony), zaopatrzone w bazy i kapitele o łuko­ watym przekroju (ryc. 10). Pojawienie się chałup z wnękami na terenie Dołów Sanockich, a więc w pobliżu uczęszczanej od wieków przełęczy Łupkowskiej, którą przebiegał jeden z waż­ niejszych szlaków handlowych łączących Polskę z Wę­ grami, sugeruje w pierwszej chwili możliwość oddziały­ wania wpływów promieniujących z Południa. Prawdo­ podobieństwo jest tym większe, że na terenie Niziny Węgierskiej, w rejonie jeziora Balaton, istotnie spo­ tyka się domy, co prawda bite z gliny lub murowane, zaopatrzone w biegnące przed ścianą dłuższą podcienia, wsparte na kolumnach, długie ganki względnie wnęki.? Porównując jednakowoż dom węgierski z domem z okolic Sanoka widzimy, że obok powierzchownego podobieństwa, jaki stanów; fakt występowania wnęki w ścianie dłuższej, istnieją też zasadnicze różnice po­ legające przede wszystkim na zupełnie innym rozpla­ nowaniu i wykorzystaniu wnętrz w domu węgierskim (tabl. 11,1). Wydaje mi się, że dla wyjaśnienia genezy typu sa­ nockiej chałupy z wnęką nie trzeba szukać klucza na �Ryc. 9. Dom z wnęką. Sinołęka, pow. R. Reiniuss 1952 r. Węgrów. Fot terenie węgierskim, gdyż elementy, które mogły złożyć się na jej powstanie, znajdują się znacznie bliżej, a mianowicie w Karpatach. Analizując plan chałupy sa­ nockiej dostrzegamy, że składa się ona jak gdyby z dwóch części: jednej mieszkalnej, o planie przedsta­ wionym na tabl. I I , 2, i części gospodarczej, złożonej ze stajni i szerszego od niej boiska (tabl. I I , 3). Rozplanowanie wnętrz, w których z częścią miesz­ kalną, składającą się z sieni, izby i komory odciętej od izby ścianą równoległą do lica, złączona jest stajnia i stodoła, występuje w Małopolsce, a zwłaszcza na Góralszczyźnie dosyć pospolicie (tabl. I I , 3). Nie obce jest ono również Dołom Sanockim. Odrębność chałupy z wnęką polega jedynie na tym, że budynek gospodar­ czy posiada tu stajnię węższą od stodoły. Tego zaś rodzaju budynki gospodarcze zdarzają się nie tylko na terenie polskiej Góralszczyzny.s Lachów Sądeckich i na Rusi Szlachtowskiej," ale również na dawnej Łemkowszczyźnie, przy czym problem komunikacji między podcieniem, znajdującym się przed stajnią, a boiskiem 10 Ryc. 10. Dom z wnęką. Nasitów, pow. R. Reiniuss 1952 r. Sokołów. Fot. rozwiązany bywa analogicznie jak w sanockich do­ mach z w n ę k a m i . ! W świetle powyższego wydaje się rzeczą zupełnie możliwą, że dom z wnęką na terenie Sanockiego po­ wstać mógł jako forma lokalna, niezależna od jakich­ kolwiek bezpośrednich zapożyczeń z zewnątrz. W przeciwieństwie do tego, odmianę drugą z wnęką odciętą od sieni trudno byłoby wywodzić z tradycyj­ nego budownictwa ludowego. Forma ta jest najpraw­ dopodobniej obca, zaczerpnięta z zewnątrz w I poł. X I X wieku. Na terenie wideł Wisły i Sanu tradycja ludowa wiąże genezę domu z wnęką z koloniami nie­ mieckimi, które na tym terenie zakładane były w la­ tach 1774—1790 przez Marię Teresę 1 Józefa I I . Poglądy te o tyle znajdują pewne uzasadnienie, że np. w Kamieniu (pow. Nisko), gdzie jak wiemy wy­ stępuje parę domów z wnękami, istotnie była dawniej kolonia niemiecka (Steinau). Niemniej jednak nie. mieckie pochodzenie domu z wnęką jest mocno wątpli­ we, gdyż o ile mi wiadomo, na terenie Niemiec w bu1 1 2 �VII •jwff III IX IX l_i // : /// H / - D // /// . I ; III : 1 Yuim IV VII 'rui IX // III '• ' ,iKJ w/ /A- // X 1 /// - W/ 1 —4^- n IV i li 1' r // i III' IV : 1 ///' V 1 1 IV VI T : l /// /// IX 'l' ' l ' • • ''VIII IV VII .1. iii II . 1. -i V ~% 'M VII : — / /// H / / B ^ ' ± , ///' iii •ir- l III J r I — wnęka, I I — sień, I I I — izba, I I I ' — kuchnia, I V komora, V — alkierz, V I V I I — stajnia, V I I I — chlew, I X — boisko, X — przybudowana szopa. wozownia, Tahl. I. Plany domów z wnęką: 1. Olchowice, pow Sanok. 2. Olchowice, pow. Sanok. 3. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. 4. Mokre, pow. Sanok. 5. Hoczew, pow. lesko. 6. Nowosiółki, pow. Włodawa. 7. Zbydniów. pow. Tarnobrzeg. 8. Sinołęka, pow. Węgrów. 9. Nasiłów, pow. Sokołów. 10. Jonne, pow. Sierpc. Rys. Zolia Reinfussowa m ^i i i / / / w i , _ l 1 / iv IV : •-- IV -• Ul II " -= Tabl. II. Plany domów: 1. Dom węgierski nioioego. 3. Budynki gospodarcze chałupy i?yc. 12. Dom z wnęka. Tarnobrzeg. * 1950 r. IX ••• III i: VII IX znad Balatonu. 2. Część mieszkalna sanockiego domu podciesanockiej. d_ Nowica, pow. Gorlice. Rys. Zofia Reinfussowa downictwie ludowym wnęka nie pojawia się. Nie spo­ tykamy jej również w planach zagród opracowanych i przyjętych dla kolonii józefińskich czy w istniejących do dziś poniemieckich wsiach kolonizacyjnych z końca X V I I I wieku, rozsianych w okolicy Starego Sącza, Bochni i in. Prawdopodobniejszym wydaje się tu wpływ budowni­ ctwa małomiasteczkowego, w którym w I połowie X I X wieku pod działaniem architektury klasycystycznej po- 268 ~.r VII Fot. R. Reiniuss jawią się wnęka bądź prosta, nieozdobna, jak w mie­ szczańskim domu z przedmieść Tarnobrzega (ryc. 12), Radzynia (woj. lubelskie), Bieżunia (pow. Sierpc), bądź ozdobiona po bokach klasycystycznymi pilastrami (Sierpc), względnie kolumnami, jak to miało miejsce w starych domach w Przedrzeczu na Kujawach, Go­ styninie na zachodnich kresach Mazowsza, czy w in­ nych małych i średnich miastach Polski centralnej, jak np. w Zgierzu. Do drewnianego budownictwa mało­ miasteczkowego przedostały się wnęki z kolumnami wprost z murowanej architektury klasycystycznej, w której, zwłaszcza w późniejszym okresie jej rozwoju, są elementem dość pospolitym, i to nie tylko w budo­ wlach monumentalnych, ale również w budynkach o mniejszym znaczeniu, jak wiejskie stacje pocztowe, rogatki miejskie itp. Jako przykład, posłużyć może stacja pocztowa w Paprotni (pow. Sochaczew) (ryc. 12), pochodząca z I ćwierci X I X w., oraz stojąca do dziś rogatka w Warszawie na Pradze przy ul. Grochow­ skiej i sporo innych. W pierwszej połowie X I X w. wnęki z kolumnami po bokach wprowadzane są nawet do budowy dworców kolejowych, jak to widzimy przy linii Kraków—Katowice, budowanej w latach 1844—47. Szereg wymienionych w y ż e j analogii zachodzących między wiejskimi domami z wnęką a drewnianą archi­ tekturą małomiasteczkową i budownictwem murowa­ nym z pierwszej połowy X I X w. wskazuje na źródło, �i, którego ta forma architektoniczna została przez cie­ śli wiejskich zaczerpnięta. Pozostaje jeszcze do zbada­ nia, czy elementy klasycystyczne przejęte zostały do budownictwa wiejskiego samorzutnie, spontanicznie przez zamożniejsze chłopstwo, względnie liczną na Pod­ lasiu i północnym Mazowszu szlachtę zaściankową, czy też przeszczepione zostały sztucznie w ramach pla. nowej akcji budowlanej prowadzonej niekiedy w cza­ sach pańszczyźnianych przez niektórych ziemian. Na Podlasiu zachodnim interesującym przykładem tego rodzaju akcji jest działalność generała Szydłowieckiego, który w Patrykozach pod Sokołowem „wzniósł oryginalny pałacyk w kształcie zaczynającej jego na­ zwisko litery S (dla patrzącego z góry), a także wy­ murował kilkadziesiąt domów. włościańskich w roz­ maitych stylach. Z dwóch wysuniętych- wyżej możliwości bardziej prawdopodobna wydaje się pierwsza. Za spontaniczną formą przejmowania wzorów klasycystycznych prze­ mawia fakt, że domy z wnęką, zwłaszcza zaopatrzoną w kolumny, spotyka się na Podlasiu wyłącznie u szlach­ ty zagrodowej, i to bogatszej, której nikt gotowych wzorów narzucić nie mógł, a naśladującej chętnie w miarę swych skromnych możliwości w budownictwie własnych domów architekturę dworów czy nawet pała­ ców. Nie jest wykluczone, że wzorem, którego echa widzimy w chałupach z wnęką zaopatrzoną w kolum­ ny, jest podobnie zbudowany fronton pałacu Kuczyń­ skich z Korczewa (pow. Sokołów) (ryc. 13). Ryc. 13. Część ironłowa pałacu z wnęką i kolumnami zbudowanego w Korczewie, pow. Sokołów w r. ¡731 przez Wiktoryna Kuczyńskiego. Fot. R. Reiniuss Przypisy 1 Z materiałów rękopiśmiennych Romana Reinfussa. - J. Falkowski i B. Pasznycki, „Na pograniczu łem kowsko-bojkowskim". L w ó w 1935, s. 56 i n. •"' R. Reinfuss, „Malowane zręby chałup wiejskich", Polska Sztuka Ludowa r. I I I 1949, nr. 7—8, s. 208. • Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. r ' Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. St. Thugutt, „Z wrażeń kaszubskich", Ziemia r. I I 1911, nr 22, s. 19. K. Visky, „A Kakony Balatonvideki Kóepitkezes", Budapeszt 1926 r„ Bez autora, A. Balaton widek nepenek epiteszete, Budapeszt 1936 r. 6 7 x Wł. Matlakowski. „Budownictwo ludowe na Pod­ halu", tabl. V. fig. 1. 3, tabl. X X m . " R. Reiniuss. „Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej", L u d X X X V I I tabl. I, 11. 111 R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", Lud X x x v i i i ryc. 16. " R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", L u d X X X V I I I ryc. 1. H. Lepucki, „Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji 1772—1790", Lwów 1938. '3. Z. Gloger, „Dolinami rzek", Warszawa 1903, s. 182. 26? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1de1e652b4ab92882819d8b8adc5fd4a.pdf 1443abae07f8debd34c272da44156e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource metaloplastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3628 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.26-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA W O Z Ó W Z O K O L I C MAKOWA П mówione w części pierwszej poszczególne okucia wozów nietylko odznaczają się różnorod­ nością formy, lecz także bogactwem ornamentów. Wzory są wybijane techniką stempelkową, pole­ gającą na tym, że na gotowym okuciu, na zimno lub na gorąco robi się odciski przy pomocy spe­ cjalnych tłoczków. Tłoczki te przybierają formę bądź walcowatych sztabek, bądź młotków, osa­ dzonych na drewnianej rękojeści, zwanych na omawianym terenie „siekocami". Wycięcia na stemplach nie są na ogół skompli­ kowane. Do najpospolitszych i powszechnie t u spotykanych należą: linia prosta, zygzakowata, falista, półksiężyce (o krawędziach gładkich albo ząbkowanych), dalej punkt, kółko, trójkąt. Im więcej kowal ma różnorodnych stempli tym wię­ cej istnieje możliwości zdobniczych. Ważniejszą od ilości posiadanych ,,siekocy" jest jednak umie­ jętność operowania nimi. Niekiedy okucie zdo­ bione ornamentem złożonym z 2 lub 3 elementów daje, dzięki dobrej kompozycji wrażenie estetyczniejsze, niż inne, do sporządzenia którego uży­ to całego szeregu rozmaitych stempli. Zestawione na tablicy I odciski stempli, zebra­ ne z okuć wozów „makowskich" dają przegląd najczęstszych elementów, z których dopiero two­ rzą się motywy ośrodkowe i pasowe. Jak z tej tablicy wynika są to wszystko motywy geome­ tryczne. Na pierwszy plan wysuwają się różnego rodzaju linie, a więc: prosta, (tabl. I , 1), zygzako­ wata (tabl. I , 4), ząbkowana (tabl. I , 7), falista (tabl. I , 5, 6), łukowato wygięta (tabl. I , 8), two­ rząca półksiężyce (tabl. I , 9 — 17), złamana pod k ą t e m ostrym (tabl. I , 2, 3). Oprócz tego bardzo częstym elementem zdobniczym jest trójkąt, po­ siadający kilka różnych odmian. T r ó j k ą t y jakie w ornamentach na okuciach wozów „ m a k o w ­ Л A 2 3 ^ Л A 22 T A B L I C A 23 I skich" występują są stale r ó w n o r a m i e n n e (tab). 1, 18 — 25) o rozmaitej wysokości, dzięki czemu są raz bardziej spłaszczone (tabl. I , 22, 24), to znów bardziej smukłe (tabl. I , 18, 19). Niektóre z nieb posiadają ponadto kółko w środku (tabl. I , 23 —• 25) albo mają podstawę zdeformowaną w kształcie półkola (tabl. I , 25). Z innych figur geometrycznych spotyka się, ale już daleko rzadziej, kwadrat (tabl. I , 26), romb (tabl. I , 27), punkt względnie kółko (tabl. I , 29), oraz kółko przekreślone na krzyż (tabl. I , 30). Osobną grupę zdobin stanowią gwiazdki od 4-ro do 8-miopromiennych, przy czym w każdej gwiazdce promienie mają inny kształt. Jedne są w formie trójkątów (tabl. I , 31 — 33), drugie k w a d r a t ó w (tabl. I . 34, 36), lub wydłużonych pro­ stokątów (tabl. 1, 35). Promienie te łączą się ści­ śle z sobą i wyznaczają kółko w e w n ę t r z n e (tabl. I , 33 — 36), albo ułożone są odśrodkowo, nie sty­ kając się ze sobą zupełnie (tabl. I , 31, 32). Oprócz gwiazdek różnego kształtu spotykamy na wozach „makowskich", choć znacznie rzadziej, pewne motywy zbliżone do form kwiatowych, składających się z kolistego środka i k i l k u płat­ ków dookoła (tabl. I , 37 — 40). Najczęściej jednak z wyżej wymienionych elementów spotyka się, tak w motywach paso­ wych jak i środkowych, półksiężyce i to najróżnorodniejsze co do wielkości i co do kształtu. Występują one bądź to samodzielnie, bądź też w połączeniu z innymi elementami zdobniczymi, przy czym najchętniej kowale zestawiają je z gwiazdkami. Z opisanych tu elementów otrzymujemy całą plejadę motywów, których wartość artystyczna zależna jest przede wszystkim od uzdolnień kom­ pozycyjnych danego kowala. А Л Л Л 4 5 6 • 24 25 26 7 27 9 3 i 28 • O 29 �A N A L I Z A ORNAMENTÓW ZOFIA W zdobnictwie wozów „makowskich" została zrealizowana w sposób mistrzowski podstawowa zasada budowy ornamentu. „ O r n a m e n t " — pisze prof. К. Homolacs — „służy do wyrażenia i pod­ kreślenia formy, na której występuje. Musi on • tedy być zgodny z materiałem w k t ó r y m dana forma została wykona i musi wyrażać sens tej formy." ) Motywy ośrodkowe, występujące jedynie na tarczowatych witkach wozów „makowskich", przedstawione na tablicach I I i I I I , u w y p u k l a j ą wyraźnie kształt owalny, kolisty czy „gwiaździ­ sty" tych witek. Przeciwnie zaś motywy pasowe, znajdujące się na innych okuciach jak na witkach w formie gładkich pierścieni, na blachach bocz­ nych i końcowych na śnicach i „iglicach" podkre­ ślają ich wydłużony kształt (tabl. V I , V I I , V I I I , IX, X). Wspomniane wyżej w i t k i tarczowate są z reguły nieco wypukłe, przy czym na środku w y ­ bity jest jakiś motyw centralny, stanowiący ca­ łość samą dla siebie. 1 Najczęstszą zdobiną, występującą na wyniosłej części w i t k i , to „gwiazda" czteropromienna, k t ó r a w najprostszym wypadku posiada promienie zło­ żone z dwóch łuków, stykających się końcami ze sobą (tabl. I I , 1, 5, 14). Niekiedy łuki te nie scho­ dzą się całkowicie (tabl. I I , 6, 7, 9, 10). Często te cztery promienie łączą się w samym środku z sobą (tabl. I I , 5, 15, tabl. I I I , 1), a czasem nieco dalej od centrum tak, że zamykają wewnątrz p e w n ą przestrzeń, k t ó r a jest albo pusta (tabl. I I , 6, 7, 18, 19), albo wypełniona kółkiem (tabl. I I , 13, 14, tabl. I I I , 4). Łuki wyznaczające promienie gwiaz­ dy bywają niekiedy podwójne (tabl. I I , 5 — 7, 13, 18, 19, tabl. I I I , 1 — 4 ) lub nawet potrójne (tabl. I I , 9, 10, 20, tabl. I I I , 20). Jako odmiana С Z. II. CIEŚLA-REJNFUŚSO WA gwiazdy czteropromiennej występuje niekiedy taka, w której 4 długie przecinające się nawza­ jem łuki układają się jak gdyby w zamkniętą poczwórną pętlicę (tabl. I I , 2). Czasem motyw ten bywa zdwojony w ten sposób, że pętlice mniejsze wpisane są w większe (tabl. I I , 4, 8) lub też pętli­ ce równej wielkości zostają nałożone na siebie z pewnym minimalnym odchyleniem (tabl. I I , 3). Rzadko stosunkowo zdarza się, iż zamiast cztero­ promiennej gwiazdy jako zdobinę środkową kują gwiazdę sześciopromienną, przybierającą bądź postać sześciolistnej rozety (tabl. I I , 12), bądź zag­ matwanej w rysunku „gwiazdy" o promieniach ze zdwojonymi konturami (tabl. I I . 11). W okół gwiazd zarówno cztero jak i sześciopromiennych występują dodatkowo zdobiny w for­ mie małych elips złożonych z łuków, lub gwiaz­ dek. Jeśli duża gwiazda jest czteropromienna a zdobin jest również cztery, wówczas wypełniają one wolne pola między promieniami (tabl I I , 14 20, tabl. I I I , 1). Jeśli dodatkowych zdobin jest sześć, wtedy 2 pozostałe umieszczane są na dwóch przeciwległych końcach promieni (tabl. I I I . 2, 3). Gdy zaś jest ich jeszcze więcej, wtedy układają się one w koło (tabl. I I I , 6), względnie elipsę (tabl. I I I , 5). W niektórych gwiazdach prze­ strzeń między promieniami wypełniona bywa jed­ nym lub dwoma łukami, zwróconymi bądź koń­ cami do w e w n ą t r z (tabl. I I , 13) bądź na zewnątrz (tabl. I I , 10). Oprócz opisanych wyżej jako motywy central­ ne spotyka się na witkach środkowych prosty krzyżyk r ó w n o r a m i e n n y (tabl. I I I . 6), elipsę ze środkiem pustym (tabl. I I I . 8) lub wypełnionym (tabl. I I I , 7) albo też rozety (tabl. I I I , 9, 10) utwo­ rzone z elips powstałych z dwóch łuków. Czasem zdarza się, że motyw centralny złożony jest z 9 Л i 11 i 3*1 12 • J U / 4 32 13 33 14 O 34 15 # 35 16 17 18 O # # 38 36 3? 19 O O 39 40 T A B L I C A I 27 �19 28 T A B L I C A II 20 gwiazdek ułożonych w 3 szeregi po trzy tak, że wypełniają one powierzchnię zbliżoną do kwa­ dratu (tabl. I I I , 13). Rzadziej jeszcze motyw centralny przybiera postać słabo ze sobą powią­ zanych jakgdyby rozsypujących się zdobin w kształcie krzyża (tabl. I I I , 17), czy wirującej gwiazdy (tabl. I I I , 18). Do w y j ą t k ó w należą w i t k i , k t ó r e w ogóle nie mają ośrodkowej kompozycji motywu centralnego, tylko całą ich powierzchnię pokrywa ornament pasowy, jak np. w formie r ó w ­ noległych l i n i i prostych ułożonych z drobniutkich łuków (tabl. I I I , 15), lub przecinają ją przez środek dwie biegnące równoległe linie zygzakowate (tabl. I I I , 14). Opisane tu motywy centralne występują na w i t ­ ce środkowej, bądź jako jedyna ozdoba (tabl. I I , 1, 9), bądź też z innymi, które albo ciągną się wzdłuż krawędzi w i t k i i podkreślają w ten sposób jej kształt (tabl. I I , 2, 8, 15, 16, 18, tabl. I I I , 2, 3, 4, 16, 18 — 20) albo też tworzą zamknięty k r ą g wokół motywu środkowego. Powstają w ten spo­ sób dookoła gwiazdy środkowej koła lub elipsy utworzone z połączonych (tabl. I I , 3) lub luźnych (tabl. I I , 11) łuków, elips (tabl. I I , 4, tabl. I I I , 6 — 10, 12). Wyjątkowo tylko pole środkowe, na k t ó r y m znajduje się motyw centralny w y o d r ę b ­ niony bywa przy pomocy l i n i i łamanej (tabl. I I I , 13). Tarcza w i t k i środkowej przechodzi w obręcz, obejmująca dyszel i śnice. Jeśli idzie o ornament, to kompozycja motywów na tarczy może n a w i ą ­ zywać do zdobin na obręczy (tabl. I I , 2, 5), częściej jednak bywa oddzielona jakimś elementem od niej, tworząc zamniętą zupełnie w sobie całość (tabl. I I , 6, 7, 13, 17. 19, tabl. I I I . 3, 17, 19, 20). Przyglądając się tablicom I I i I I I można ogólnie powiedzieć, że motywy ośrodkowe tu zestawione zbudowane są na najmniej dwóch osiach symetrii, a często na 4 i więcej. W przeciwieństwie do tego ozdoby na tzw. „ko­ ronach" zbudowane są z reguły na jednej osi sy­ metrii, co w pewnej mierze wynikać może z kształ­ tu pola zdobniczego. Uderzającym jest to, że zdobi­ ny występujące na „koronie" posiadają jako mo­ tyw zdobniczy głównie ornamenty roślinne, których nie ma na innych okuciach. Podstawowym, moty­ wem jest tutaj gałązka najczęściej z elipsowatymi listkami, wyrastającymi parami (tabl. I V , 1 — 8, 10, 12, 13, 15, 19 — 23) względnie pojedynczo (tabl. IV, 9, 11, 14, 16, 18, 24). Czasem zamiast listków spotyka się jak gdyby kolce czy igły (tabl. I V , 17, 21). Na powierzchni korony znajdują się dwie (tabl. IV, 1 — 16), trzy (tabl. I V , 17 — 21) a nawet cztery gałązki (tabl. I V , 22). Jeżeli jest ich dwie, wówczas mogą być one umie­ szczone od siebie w pewnym oddaleniu, bądź roz­ chylając się k u górze na zewnątrz (tabl. I V , 1—12), �bądź też przeciwnie, nachylając się k u sobie (tabl. IV, 13 — 15). Czasem zdarza się, że gałązki wycho­ dzące mniej więcej z jednego punktu wychylają się silnie na boki (tabl. I V , 9 — 11), przechodząc w układ prawie poziomy (tabl. I V , 12). W zdobi­ nach, składających się z 3 gałązek jedna ułożona jest na osi symetrii, dwie zaś pozostałe po bokach. Gałązki boczne są z reguły górą na zewnątrz w y ­ chylone. Spotyka się też wypadki schodzenia się 3 gałązek w jednym punkcie u dołu (tabl. I V , 18). Przy układach złożonych z trzech gałązek zdarza się niekiedy, że niewszystkie gałązki wykonane są w ten sam sposób. Naprzykład na tablicy I V r y ­ sunek 21, gałązka środkowa i jedna boczna posia­ dają kolce czy szpilki, podczas gdy druga boczna zaopatrzona jest w elipsowate listki. W wypadku gdy ,.koronę" zdobią cztery gałązki, to schodzą się one parami w kształcie litery „V" (tabl. I V , 22). Wyjątkowo na jednej z „koron" zanotowano ornament roślinny, zbudowany bez osi symetrii, składający się z k i l k u gałązek, ułożonych ukośnie w jednym kierunku (tabl. I V , 24). Pola między gałązkami są albo puste (tabl. I V , 1, 9, 10, 16 — 18, 22) albo też wypełniają je jakieś dodatkowe ozdoby jak gwiazdki pojedyncze (tabl. IV, 3, 19, 24) lub ułożone w różne motywy (tabl. IV, 2 — 8, 11 — 13, 15, 20, 21, 23, 24). Czasem zdarza się, że oprócz lub zamiast zdobin występują też t u daty wykonania wozu (tabl. I V , 2, 6, 13, 15 — 18, 23) lub inicjały (tabl. I V , 14, 15). Rzadko ornament rośliny wypełnia w całości pole zdobni­ cze. Przeważnie jest ono bądź jednostronnie bądź dwustronnie obrzeżone szlakiem ornamentu geo­ metrycznego. Wzdłuż prostego boku „korony" jest to najczęściej pas złożony z trójkątów łuków, elips. Na niektórych bogatszych okuciach pas ten składa się z k i l k u biegnących równolegle układów zdobin (tabl. I V , 3, 9, 11, 12). Na przeciwległym brzegu, zwłaszcza w koronach zębatych, dla podkreślenia formy wybijane są przeważnie pasowe u k ł a d y zło­ żone z łuków (tabl. I V , 1, 10, 11, 12, 22, 24) lub kro­ pek (tabl. I V , 8, 19). W jednej z „koron" o. pięknie rozwiniętym potrójnym w y k r o j u zębów zwraca u w a g ę bardzo trafne wypełnienie ich powierzchni przy pomocy czteropromiennych gwiazdek (tabl. IV, 9). Zdarzają się „korony", których pole zdobni­ cze podzielone jest kreską poziomą na dwie mniej więcej równe części, przy czym jedna wypełniona jest ornamentem druga zaś przeznaczona na datę. (tabl. I V , 6, 23). Obok „koron" o przeważnie roślinnym ornamen­ cie spotyka się też i „korony" o motywach wyłącz­ nie geometrycznych. Występują one jednak dale­ ko rzadziej niż poprzednie. Zestawiono je na tabli­ cy V. W „koronach" tego typu przeważa ornament o układzie pasowym. Wzdłuż prostego brzegu w i t - 10 11_ 13 14 16 1? T A B L I C A III �в 01 W <У> о* л о -ОчО f0 Ф W л «с и n & to ! _' ctH NЛ • • P-N В — В) С fccttacj. H-NBct 04> ДВ ct го P ч и н а a p<4 04 n в Ж роч _ 00 нчо =3 • У O.S » » d S O K U ЯО ctM 3 top- vo Ф «<D lb ct tj. p.(n Oh* o o 17° ° Ł"———-J ok „ - „ d e 15 14 j T T O r / % > i6 17 19 20 *5 Ł ° ć 23 30 T А В L 1С А IV 21 ^ 24 я> о о.оь ... ający się р ' о Ф*чбBн O -Caо» ар»нcР-р 'В t 3п Sd-tr o i )а4и-0 er >о ltd W •tłocr и- o n>даа н- <5 a где о о р w9 Q • = J a d ó w różн й о norodnych elementów. Zazwyczaj ostatni z tych częściowych pasów, zamykający szeroki szlak od środka „korony" składa się z łuków, przeważnie podwójnych (tabl. V, 1 — 4). W miejscach łączenia się półksiężyców, czyli w punktach przewężenia, znajdują się znane nam już z poprzednich tablic, elipsowate ozdoby, ułożone dłuższą osią prosto­ padle do biegnących łuków, wypełniające lukę między nimi (tabl. V, 1—4, 9). Na zakończeniu tych elips znajdują się 2 łuki dodatkowe (tabl. V, 3, 4) albo wąskie t r ó j k ą t y (tabl. V, 2), k t ó r e rozchylają się silnie od środka na boki. W polu między nimi jest albo jeszcze jeden taki sam trójkąt (tabl. V, 2, 3) albo kropka (tabl. V, 4). Czasem te dodatkowe ozdoby nie dochodzą do elipsy lecz przeciwnie leżą z dala od niej (tabl. V, 1). Ozdoba ta w całości, t j . pas łuków oraz elipsa razem z wystającymi z niej łóżkami, robi wrażenie jakiś jakby wisiorków przewieszonych na długich falujących się festonach. Podobne jak i w koronach o motywach roś­ linnych tak i tu oprócz zdobin spotyka się też i da­ ty, które zazwyczaj występują w pasie, biegnącym wzdłuż prostego boku „korony" (tabl. V, 7, 8) a nie­ kiedy nieco od niego odsuniętym (tabl. V, 11). W przeciwieństwie do tego drugi brzeg posiada wąski, lekki, szlak, złożony z podwójnych łuków, podkreślających kształt okucia (tabl. V, 1 — 4, 7 — 10). Niezbyt często występuje pojedyncza „gwiazda" jako jedyny motyw na tarczy w i t k i (tabl. V, 5 — 7). Gwiazdy te podobne są do zna­ nych nam „gwiazd" w i t k i środkowej. Jeśli idzie o pokrycie regularne j a k i m ś motywem geometry­ cznym całej powierzchni „korony", to takie w y ­ padki są raczej w badanych okuciach niezwwkle rzadkie i równocześnie zupełnie dla wozów „ma­ kowskich" nietypowe (tabl. V, 10 — 12). Motywy geometryczne są jedynymi jakie spoty­ ka się na wydłużonych częściach okuć wozów „makowskich'. Nie da się przy tym. mówić o osiach symetrii, gdyż co najwyżej jest ona jedna, przecho­ dząca wzdłuż pasa przez środek motywu, połowią­ ca go na dwie części równoważne, odpowiadające sobie nawzajem. T a k ą właściwość mają jedynie motywy pasowe dwustronne np. (tabl. V I , 8, 14, 23, ltd). W układach pasowych, biegnących w kie­ runku prostym daleko ważniejszym od osi symetrii jest r y t m czyli fala, powtarzająca się stale. I m ona jest krótsza i mniej skomplikowana, t y m motyw jest bardziej zwarty i wyraźniejszy. Z m o t y w ó w geometrycznych do rzadkości należą układy ułożo­ ne z p u n k t ó w (tabl. V I , 1), czy kółek przekreślo­ nych (tabl. V I , 18). Również bardzo rzadko samo­ dzielnie występuje linia prosta, jako motyw mało ozdobny (tabl. V I , 2). Częściej stosowana jest linia �zygzakowata (tabl. V I , 3, 12). Obydwie te linie: prosta i zygzakowata służą jednakże, jak to już poprzednio było omówione, do podkreślania formy samego okucia. W t y m celu stosuje się je przede wszystkim do obrzeżania układów pasowych. Dość częstymi zjawiskami są dwie linie równoległe do brzegów, między k t ó r y m i znajduje się jakiś motyw prc.sty (tabl. V I , 5 — 8, 14, 22, 23 itd.) względnie bardziej skomplikowany (tabl. I X , 2, 7, 13 itd.). Z linii prostych powstają jeszcze takie motywy jak skośna kratka o oczkach drobnych, w formie rombu, (tabl. V I , 5), czy większych, również rom­ bowych, ale z uciętym jednym narożem (tabl. V I , 6), względnie krzyżyki, wyglądające jak duże ,,X'' (tabl. V I , 7). Podobne do tego ostatniego motywu są krzyżyki utworzone z bardzo maleńkich łuków, przypominające w całości pajączki, (tabl. V I , 8). Obydwie jednak te formy są na ogół rzadkie. T r ó j ­ kąty układają się w sposób klinowaty, zazębiający się. Między szereg trójkątów ułożonych podstawa­ mi na jednej linii prostej wsuwa się od strony przeciwnej drugi, tak samo zbudowany (tabl. V I . 10 — 12). Kwadraty, a właściwie romby układane mogą być albo dłuższą średnicą prostopadle do bo­ ków (tabl. V I , 14), albo równolegle (tabl. V I , 15). W jednym okuciu dodatkowo obok rombów wymia­ tanych głębiej z jednej strony, pola między nimi wy­ pełnia elipsowata zdobina, złożona z 2 małych łu­ ków. Pola te zamknięte są g r u b ą linią zygzakowatą, składającą się z kątów. Te same kąty po przeciw­ nej stronie pasa środkowego wypełniają pola mię­ dzy rombami (tabl. V I , 16). Na jednym jedynym okuciu znaleziony został ornament ułożony z nie­ zbyt foremnych połówek elips (tabl. V I , 17). Dużo stosunkowo m o t y w ó w spotyka się zrobio­ nych z różnorodnych gwiazdek (tabl. V I , 19, 20, 22, 24), występujących nieraz jako samodzielna ozdoba, podobnie zresztą jak i elipsy powstałe z 2 ł u k ó w prostych, czy też o ząbkach ostrych względnie okrągłych (tabl. V I , 21, 23). Częstą ozdobą spotykaną na okuciach wozów „makowskich' jest linia łamana. Zestawione różne kombinacje m o t y w ó w na tablicy V I I dają przegląd najważniejszych układów, których częścią podsta­ wową jest właśnie owa linia zygzakowata. Pow­ stać ona może dwoma sposobami po pierwsze albo przez wtłaczanie k ą t ó w w żelazo tak, że linia ja­ ko całość jest wklęsła a powstałe w ten sposób po­ la w y p u k ł e (tabl. V I I , 2, 4, 6 — 10, 12 itd.) i od­ wrotnie kowal wgniatając trójkąt raz koło razu otrzymuje w y p u k ł ą linię zygzakowatą, zaś sam trójkąt jest wklęsły (tabl. V I I , 5, 11, 13, 15). Jak wynika z tabl. V I I linia zygzakowata może być ujęta 2 liniami prostymi (tabl. V I I , 2, 4, 6, 11, 12 itd.) albo jedną, jeśli dochodzi z drugiej strony do brzegu okucia (tabl. V I I , 3, 1, 7, 14, itd.), W wyjąt- T A B L I С Л V kowych tylko wypadkach nie ma ani jednej l i n i i prostej, a wtedy albo obustronnie dochodzi do kra­ wędzi (tabl. V I I , 13) albo też tylko jednostronnie (tabl. V I I , 9, 15, 17). Zasadniczo jednak jeśli tylko w układzie pasowym występuje prócz l i n i i zygza­ kowatej jeszcze jakiś drugi element, wówczas pole zdobnicze podzielone jest na dwie części linią pro­ stą, jedną część zajmuje linia łamana zaś drugą pozostały inny motyw pasowy. Czasem szlak ozdób jest złożony z więcej jak z dwóch pasów, wtedy całe pole podzielone jest liniami prostymi r.a od­ powiednią ilość części składowych (tabl. V I I , 12). Zdarza się także, że linia łamana jest utworzona z wąskich odcinków jednostronnie ostro ząbkowa­ nych (tabl. V I I , 1, 3, 10), przy czym ząbki te mogą być wszystkie na zewnątrz zwrócone (tabl. V I I , 1) albo raz na zewnątrz raz do w e w n ą t r z (tabl. VII,,3), albo też wszystkie do w e w n ą t r z (tabl. V I I , 10). Ta wąska linia łamana występuje bądź to samodziel­ nie (tabl. V I I , 1) bądź to w połączeniu z linią ła­ maną gładką (tabl. V I I , 3) bądź też z półksiężycami (tabl. V I I , 10). Częstszą od opisywanej tu linii ząbkowanej jest linia zygzakowata o krawędziach prostych (tabl. V I I , 2), łącząca się chętnie z różnemi rodzajami łu­ ków. Łuki te są różne tak co do wielkości (tabl. V I I , 11, 17, 18) jak i co do formy. Mogą one być g'ład- 31 �2 3 v > S ? S ? S ^ < x x 4 x x < x x «деДОДОг 13 П ДОлТдОД -10 11 12 14 15 16 t f f ft 0®0®<8К ОООО 1? 18 19 Ф - T A B L I C A # # £ # 22 21 32 Ш о с о 23 о о о о 20 с о с ^ V 24- VI kie, pojedyncze (tabl. V I I , 5) podwójne (tabl. V I I , 6, 12, 18, 19), wycinane ostro (tabl. V I I , 9) czy owal­ nie (tabl. V I I , 4, 20) albo kombinacje jednych i drugich (tabl. V I I , 7, 10, 15). Ponadto łuki te zwracają się raz końcami w stronę l i n i i zygzako­ watej (tabl. V I I , 5, 7, 11, itd) lub przeciwnie końce skierowane są k u drugiemu brzegowi okucia (tabl. V I I , 6, 9, 20). Czasem te łuki łączą się końcami ze sobą tworząc zęby (tabl. V I I , 4, 7, 9 itd.) lub zamy­ kają między sobą pole przez co powstają jakby og­ niwa łańcucha (tabl. V I I , 8, 9), albo też są od siebie z dala odsunięte a przestrzeń powstała w ten spo­ sób między niemi może być wolna (tabl. V I I , 5, 6. 15), względnie wypełniona gwiazdką (tabl. V I I , 11) czy elipsowatą zdobiną (tabl. V I I , 16). Również powierzchnie oddzielone linią falistą są puste (tabl. V I I , 1 — 12), bądź posiadają punkcik (tabl. V I I , 13 — 16) bądź też mały kąt (tabl. V I I , 17). Naj­ chętniej jednak u ż y w a n y m elementem zdobniczym przez kowali z okolic Makowa jest motyw półksię­ życów. Jako zdobina występuje ona prawie na każdym okuciu, pod różnymi postaciami i w naj­ rozmaitszych ułożeniach. Na opracowywanych 71 x 8 7 ^ ^ ^ ж x wozów wszystkie, nawet o nieznacznych ornamen­ tach mają w swym zespole okuć zawsze jakiś mo­ t y w ułożony z półksiężyców. Układy tych łuków mogą być proste i bardzo skomplikowane, co u w i ­ doczniają tablice V I I I , I X , X. Półksiężyce mogą być małe, drobne, o gładkich krawędziach (tabl. V I I I , 1. 2, 7), to znów duże (tabl. V I I I , 12, 17, 26) albo jednostronnie o ostrych zębach (tabl. V I I I , 3, 13, 16). czy owalnych (tabl. V I I I , 5, 22). Niekiedy łuki złożone są z niewielkich oddzielnych prostokącików (tabl. V I I I , 4) albo opartych na łuku (tabl. V I I I , 6). Wszystkie te wymienione półksiężyce tworzą samoistne jednoszeregowe układy (tabl. V I I I , 1, 4) względnie podwójne rzędy jednakowych ł u k ó w (tabl. V I I I , 7, 8), albo też występują w j a k i m ś zestawieniu (tabl. V I I I , 5, 9, 10). Są także ornamen­ ty, złożone z 3 (tabl. V I I I , 11) i więcej szeregów półksiężyców (tabl. V I I I , 13) ułożonych równolegle nad sobą i zajmujących całe pole zdobnicze. Łączenie półksiężyców z gwiazdkami czy styli­ zowanymi kwiatkami daje szereg bardzo interesu­ jących układów. Jednym z takich zestawień jest gwiazdka, znajdująca się nad łukiem półksiężyca, о �(tabl. V I I I , 14). K w i a t k i b y w a i " do wypełniania luk p o " ' stykającymi si^ półksiężycowy cym dodatków V I I I , 16 — 28). 16) albo rozetka jest najczęstsze i - z łuków pojedynczych tabl 24, 26 — 28) lub podwójnych (tabl. -*±, 22, 23, 25). Łuki, przy których wiszą te ozdoby są zwrócone końcami k u dołowi, tak, że dochodzą do środka zdo­ biny (tabl. V I I I , 17, 18, 20 — 22, 26), lub przeciw­ nie posiadają końce w y w i n i ę t e do góry, a w y n i k ł e w ten sposób między wybrzuszeniami półksięży­ ców przewężenie, wypełnione bywa również opisy­ w a n ą wyżej zdobiną (tabl. V I I I , 19, 23 — 28). Cza­ sem między t y m i zdobinami dodatkowo umieszcza­ ne są jeszcze gwiazki (tabl. V I I I , 23) lub pod nimi, w środku elips utworzonych z łuków (tabl. V I I I , 27). Gwiazdki także wypełniają wygięcie półksię­ życów (tabl. V I I I , 21) a niekiedy ich miejsce zajmu­ je motyw złożony z 3 elipsowatych zdobin, wyglą­ dający jak trójlistna koniczyna (tabl. V I I I , 28). ,r ch wozów „makowskich" wielokrotnionych szereeżących łuków, częściej ie innym zestawieniu, - .П.. Łuki mogą biegnąć wzdłuż . „ / . I okucia na kilka różnych sposobów, a więc po pierwsze końcami zwrócone k u środkowi oku­ cia (tabl. I X , 1 — 11 tabl. X , 1 — 19), p o w t ó r e częścią w y p u k ł ą do w e w n ą t r z a końcami ku bokom okucia tabl. I X , 12 — 20), po trzecie i tak i tak tzn. półksiężyce, leżące bliżej krawędzi skierowane są ku n i m końcami, zaś pas w e w n ę t r z n y jest złożony z łuków o końcach zwróconych do środka układu, przy czym mogą one leżeć od siebie w pewnej od­ ległości (tabl. I X , 21), lub też dotykać się wzajem­ nie (tabl. I X , 22 — 26). Oprócz tych spotyka się jeszcze zestawienia łu­ ków, w formie układów stojących naprzemianległych (tabl. I X , 29 — 32), polegających na tym, że 2 szeregi łuków zazębiają się wzajemnie za siebie. Z innych u g r u p o w a ń należy wymienić jeszcze pół­ księżyce zwrócone prawie prostopadle do krawędzi okucia, a wychodzące na boki z pasa utworzonego z elips (tabl. I X , 33). T A B L I C A A / W VII Л Л Л Л / 4- Л Л А А А Л ч А Л А А А / 8 з а о о о о о о о о с 10 11 12 19 20 IVAVAV 2 1? 18 �2 1 3 T /"4 T <t*""">» <t«nw>)> <t* " >;> 10 13 o o ' ^ ^ S ^ 21 11 12 3>&Jł>Si*il z - ^ ^ x c ^ x ^^^^ 14 15 16 18 19 f#(oPł *®*®«0* 22 25. 34 Л o 1? T A B L I C A 4 «<""Ч 23 24 28 VIII Łuki mogą nietylko łączyć się końcami, ale tak­ że wzajemnie przecinać, przez co powstają owalne i rombowe pola wewnętrzne, (tabl. I X , 34). Owalne zdobiny w formie ogniw łańcuszka nie muszą tworzyć jednej całości lecz mogą także być przerwane i połączone jedynie jednym łukiem, drugi zaś ułożony jest do niego równolegle (tabl. IX, 35). Opisane tu dopiero co układy łuków występują pojedynczo (tabl. I X , 1, 4, 5, 6, 12, tabl. X, 1 — 6, 8 — 10, 19) podwójnie (tabl. I X , 7,-13 —16 tabl. X, 7, 11 — 17) a nawet potrójnie (tabl. I X , 3). Pola zawarte między łukami bywają puste (tabl. IX, 1, 3, 12, 16, tabl. X, 1 — 7 itd.) albo też znaj­ duje się w nich jakaś ozdoba jak kropka (tabl. I X , 9 tabl. X , 8), kółko (tabl I X , 5), drobne gwiazdki różnego kształtu (tabl. I X , 6-8 tabl. X, 10, 11, 18, 19), a nawet większe (tabl. I X , 10) elipsa (tabl. I X , 4, tabl. X, 9, 13). Również wolne miejsca między dwo­ ma sąsiednimi łukami są wypełniane przez rozmai­ te elementy zdobnicze. Tu należy wyliczyć kółko (tabl. I X , 2, 5), kropki pojedyncze (tabl. I X , 17) i poczwórne (tabl. I X , 19), gwiazdki (tabl. I X , 18, 20, 30) elipsy pojedyncze, ułożone poziomo (tabl. IX, 24), wzlędnie pionowo (tabl. I X , 11, 27 tabl. X, 14 — 17). Niekiedy całe pole zdobnicze, znajdujące się mię­ dzy dwoma szeregami łuków wypełnione bywa ja­ kimś motywem, który powtarza się rytmicznie np. kółko i gwiazda (tabl. I X , 28), albo rozrzucone łu­ ki, przegrodzone czteropromienna gwiazdą (tabl. IX, 36). Raz jeden tylko na wydłużonym okuciu wystą­ pił motyw roślinny w kształcie gałązki o owalnych listkach powstałych z dwóch małych łuków. Listki te, osadzone na niewielkim ogonku, wyrastającym z głównej gałązki są ułożone wobec niej asyme­ trycznie (tabl. X, 20). Pasowe części okuć wozów „makowskich", po­ siadają obustronnie krawędzie z ą b k o w a n e mają nadzwyczaj trafne rozwiązanie powierzchni przy pomocy zdobin uwypuklających jeszcze ich kształt. Miejsca szersze wypełniają albo łuki pojedyn­ cze (tabl. X I , 1, 2) lub podwójne (tabl. X I , 3), ale �I 4«» О 1 о * * * * О о o _ o о с o o < v o . 8 t t E : 13 • • • • • Ф 1? N*-^ > W ф U U 10 11 12 14 15 16 19 20 Ф 4 18 SM./ > « W - W kM< S228?55 •••• 25 29 зз D c o o 22 21 *»• • U SO fggggg c > A e j 24 Ч Г о о Г 28 2? frg 34 o 23 26 30 c w>«^ » » 31 35 » 32 tS/>i K : « �4 coocoo ооооос 5 C C O V"N O O f~z 8 ^^^^^аШ^ ^^^^^^^^^^^^ 10 ii 12 16 4 1? T A B L I C A 36 18 20 X przede wszystkim znane z witek środkowych i „ko­ ron" czteropromienne gwiazdki (tabl. X I , 4 — 9). Na przewężeniach nie ma bądź to nic (tabl. X I , 1, 2, 4, 10), bądź też znajduje się jakaś zdobina jak elipsa pozioma (tabl. X I , 5), gwiazdka (tabl. X I , 6), łuki ułożone równolegle do wycięcia (tabl. X I , 7 — 9). Inaczej ozdobione jest okucie naznaczone na tablicy X I , 10. Rozszerzoną część wypełnia t u motyw z 3 elips. Całość przypomina u k ł a d e m t r ó j listną koniczynę. Ponieważ następne pole zostało przepołowione a zatym przedzielono również i sa­ mą zdobinę. Zestawiając razem ze sobą motywy, znajdujące się na różnych okuciach na wozach „makowskich" zauważa się, że na jednym i t y m samym wozie mogą one być albo różnorodne albo też jednakowe. Częściej zdarza się jednak wypadek pierwszy, tzn., że motywy zdobiące poszczególne okucia są roz­ maite. Na zebranych wozach znajdujemy daty począw­ szy od roku 1901 poprzez wszystkie prawie lata następne aż do 1947 r. Jest to więc sztuka żywa, nie ma mowy o jakimś zanikaniu tej gałęzi zdob­ nictwa ludowego. Każda wieś, w której były prze­ prowadzane badania, ma kowali robiących okucia ozdobne wozów do dnia dzisiejszego, jednakże niewszyscy oni cieszą się jednakowym uznaniem i po­ wodzeniem. Z 71 wozów o 53 wiadomem jest skąd pochodzą, tzn. gdzie te okucia były wykonane, a z tych 37 jes; autoryzowanych. Kowale pochodzą z Sidziny (Ziembański Paweł, Wojtusiak Franciszek. Jaro­ min Kazimierz, Dyndes Stanisław, Szynurdziak Kazimierz), Bystrej (Dziegciowski Stanisław, Ma­ ciaszek Stanisław, Skupień Stanisław, Chłopciaś Jan, Jabcon Jan), a przede wszystkim z Makowa (Nosalik Grzegorz, Pitek Jan i Szewczyk Michał). Z sidzińskich kowali najwybitniejszym jest Ziembański Paweł, posiadający narzędzia—stem­ ple, wykonane według własnego pomysłu. Uczył on się kowalstwa u swego ojczyma, k t ó r y zdobył t ę .wiedzę na Węgrzech. Okucia wozów Ziembańskiego są różnorodne, obok zupełnie prostych moty­ w ó w na jednych wozach, spotyka się bardzo skom­ plikowane na innych. Stosuje również motyw r o ś ­ linny, gałązkowy na „koronach", choć rzadko. Bardziej charakterystyczny od ornamentu jest kształt okuć. Dla Ziembańskiego typową jest for­ ma w i t k i środkowej w postaci tarczy „gwiaździ­ stej" o ściętych narożach. �O innych kowalach z Sidziny trudno coś bliż­ szego powiedzieć, gdyż za mało jest materiału. To samo można powiedzieć i o kowalach b y s t r z a ń skich. Charakterystycznym dla nich jest motyw roślinny 2 i 3 gałązkowy na trapezowatej „koro­ nie" o bokach równych. Na okuciach wozów robio­ nych przez kowali w Baczynie, Jachówce, K o j szówce, Jordanowie, Białej, Skawicy również w y ­ stępują te gałązkowe układy, ale na „koronie" jed­ nostronnie ząbkowanej. Okucia wozów wykonanych w Makowie odzna­ czają się wielkim bogactwem o r n a m e n t ó w oraz „gwiaździstą" formą witek środkowych i ząbkowa­ n y m i dużymi „koronami". Dla kowala makowskie­ go Grzegorza Nosalika charakterystyczny jest orna­ ment pasowy złożony z wypukłej l i n i i zygzakowa­ tej i w y p u k ł y c h p u n k t ó w leżących między zagię­ ciami l i n i i . Motyw ten występuje na każdym w y ­ konanym przez niego zespole okuć. Oprócz tego na „koronach" o motywach geometrycznych w y s t ę p u ­ ją u niego elipsowate wisiorki u festonów. Drugim kowalem makowskim jest Pitek Jan. Cechą wyróżniającą jego wyroby jest kształt gwiaz­ dy na witce środkowej w formie poczwórnej pętli­ cy, k t ó r ą też ozdabia swe wozy trzeci kowal z Ma­ kowa, Michał Szewczyk. Różnica między t y m i dwoma ostatnimi polega na innym wykonaniu ozdób na „koronach". Podczas gdy Pitek zdobi swe pięknie ząbkowane korony motywem roślinnym, gałązkowym, Szewczyk stosuje t y l k o ornament ge­ ometryczny. TABLICA XI Zestawiając ze sobą żelazne okucia wozów „ma­ kowskich" tak pod względem kształtów jak i w y ­ stępujących na nich o r n a m e n t ó w z innymi znany­ m i już z literatury a więc: żywieckimi, śląskimi i bocheńskimi oraz z bogatym zbiorem materiałów zgromadzonych w Sekcji Zdobnictwa Państw. Inst. Bad. Szuki Ludowej dochodzimy do n a s t ę p u ­ jących w y n i k ó w : okucia wozów „makowskich" od­ różniają się od innych jedynie formą „gwiaździ­ stą" w i t k i środkowej i ząbkowaną „koroną" nie spotykaną dotychczas nigdzie poza okolicami Ma­ kowa. Pozostałe formy tych okuć, a więc okrągłe, owalne w i t k i środkowe czy prostokątne „korony" występujące także w wozach makowskich są pow­ szechne w innych okolicach. Jedynie p e w n ą odmia­ ną w kształcie tarczy w i t k i środkowej charaktery- żują się wozy z Wilamowic w powiecie bialskim. Zdobiny i motywy znajdujące się na okuciach wozów makowskich nie różnią się niczym zasadni­ czym od zdobin spotykanych na terenach sąsied­ nich. Motywy i rozwiązania ornamentalne, z oko­ lic Makowa występują również na okuciach wozów śląskich, żywieckich, czy też z południowych ob­ szarów etnograficznych ziemi krakowskiej. Widać z powyższego, że tereny karpackie i pod­ karpackie stanowią jeśli chodzi o zdobnictwo okuć na wozach obszar mniej więcej w y r ó w n a n y . Istot­ ne różnice w sposobie traktowania ornamentu w y ­ stępują dopiero w północnych częściach Krakow­ skiego a zwłaszcza koło Zawiercia, Włoszczowej, Miechowa i w okolicach dalej w kierunku północ­ no - wschodnim położonych. PRZYPISY: -) M. Gładysz: Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938 3) R. Reinfuss: O wozach kutych ozdobnie, Orli Lot r. X X I nr. 7/8 Kraków 1947. *) К. Homolacs: Budowa barw. Kraków 1930. ornamentu i harmonia �ОКОВКА ВОЗОВ В О К Р Е С Н О С Т Я Х МАКОВА Ч. I I . ()ковка возов в окресностях Макова отличается не только богатством формы, но и богатством орнамента. Встречающиеся здесь мотивы оковки — преимущественно геометрической формы. Об­ разцы выдавливаются техникой тиснения, при помощи железных приборов, называемых штам­ пами. Образцы выдавливаются уже на готовой оковке, холодной или раскаленной. Элементами украшения оковки возов, чаще всего встречающимися в окресностях Макова, являются: прямая линия, извилистая, волнообразная, точка, кружок, треугольник, но наиболее рас­ пространены всякого рода дуги, что прекрасно иллюстрируется прилагаемыми таблицами от I до X I . Орнамент на повозках в окресностях Макова распределен таким образом, что он под­ черкивает и выделяет характер самой формы ок >вки. Чаще веете украшается находящаяся на од­ ном из средних колец четырехконечная звезда, которую иногда окружает еще ряд добавочных украшений. На втором среднем кольце, в противоположностьпервому, геометрический мотив за­ меняется растительным, состоящим из нескольких веток. Равным образом и на этом кольце встречается добавочно дата приготовления оковки или инициалы. На продолговатых оковках применяется симметрическое распределение полосок с одними только геометрическими мотива­ ми. Не все кузнецы, до нынешних дней выделывающие оковки с украшениями для возов, поль­ зуются одинаковым успехом. Наиболее широко распространены возы, сделанные кузнецами из Макова, что свидетельствует о большой популярности этого центра. Сравнивая оковку возов в окресностях Макова с оковкой в соседних районах, можно заметить, что существующая между ними разница заключается прежде всего в различных формах двух средних колец, в то время как орнамент в карпатских и прикарпатских районах остается более или менее одинаковым. Суще­ ственные особенности наблюдаются лишь в северных районах Краковского воеводства. F E R R U R E S D E S C H A R S DANS L A C O N T R E E D E MAKÓW II-me Partie Les ferrures des chars dans la con tree de Maków se distinguent par une richesse de forme egale a celle de l'ornement. Les motifs de ces ferrures sont principalement geometriques. Les dessins sont marteles a l'aide d'instruments speciaux, repousses a froid ou au brulant sur la ferrure deja prlete. Les elements de l'ornementation qu'on rencontre le plus souvent dans les ferrures dans la contree de Maków sont: la ligne droite, la ligne en zygue-zague, la ligne ondulee, le point, et les triangles; mais les plus communs ce sont toutes sortes d'arcs, chose parfaitement bien illustre dans les tables I — XI. L'ornement des chars dans la contree de Maków est combine de facon a souligner et faire ressortir le caractere de la forme mane de la ferrure. On voit le plus souvent dans un des anneaux du milieu une etoile a quatre rayons entouree d'une serie d'ornements ajoutes. Dans le second anneau du milieu, le motif geometrique est remplace par un motif de plante compose de quelques branches. On trouve aussi dans cet anneau la date de Гехё cution de la ferrure ou bien des initiales. Sur les ferrures oblongues on remarque des arrangements rhytmiques de bandes aux motifs exclusivement geometriques. Parmi les forgerons qui jusqu'a aujourdhui executent les ferrures de chars, tous ne jouissent pas de la meme reputation. Les chars executes par les forgerons de Maków se rencontrent sur la plus grande etendue de terrain, chose qui prouve la force d'attraction de ce centre. Quand on compare les ferrures des chars de la contree de Maków avec d'autres des terrains voisins, on remarque que les differences principales consistent dans la diversite de forme des deux anneaux du milieu, tandis que l'ornementation est plus ou moins uniforme dans la region des Carpathes et la contree adjacente. Les differences essentielles apparaissent manifestemont dans la partie Nord du Palatinat de Cracovie. C A R T IRON - BINDINGS IN T H E REGION O F MAKÓW Part TI The cart iron - bindings in the region of Maków have a great richness of form and of ornament. The motifs one sees on the iron-bindings are mostly geometrical. The resigns are executed w i t h a technique of stamping, and the special iron tools nsed are called: stamps. The designs are pressed cold or hot, on ready iron-bindings. The ornamental elements one sees most often on the cart ironbindings i n the region of Maków are: the straight line, the zig-zag, the wave-line, the dot, the circle, and triangles; but the most common are all sorts of arcs, as best illustrated on the tables I — XI. The ornament of the carts i n the region of Maków is designed so as to underline and give convexity to the form of the iron-binding itself. One finds the most common ornament in one of the middle rings, a star w i t h four rays, sometimes surrounded by a whole series of additional minor ornaments. On the second middle ring, i n contrast to the first one, a plant design composed of a few branches takes the place of the geometrical one. Sometimes, there is also to be found on this ring the date of the making of the iron-binding or initials. Adapted to the oblong iron-bindings, are rhythmical arrangements of stripes of exclusively geometrical design. Not all the black-smiths busy nowadays w i t h the making of iron-bindings are in the same demand. Carts made by the Maków black-smiths spread on the widest area what proves the at­ tractive influence of this centre. When comparing the cart iron-bindings in the region of Maków w i t h others from the adjoining areas one remarks that the difference between them chiefly consists in the various forms of the two middle rings, while the ornament is more or less standardized in the Carpathian and in the sub-Carpathian area. Essential differences first appear in the Northern part of the Cracow Palatinate. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8799f08819d026a3fe7cb3cfdf5a0475.pdf 35fef137b77a93615f3fa2351bfbe6e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3603 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA WOZÓW Z OKOLIC MAKOWA CZĘŚĆ I. ANALIZA FORM ZOFIA (c z a s i e dzonych przez Instytutu na i poszukiwań Sekcje Badania znacznym Sztuki ornamentowania i inne nym żelaznych zdobione części z Z i bogatym i nagromadzonego że na terenie pod względem i rodzajem, Grupy centrami w 212 stanowią dają obejmującego krakowskiego wozów układają się m i ę d z y sobą poszczególnych s i ę na n i c h się z w y k l e powiązać niniejszej Makowa pracy jest Jordanowa, itd., k t ó r e Cechą jącego dyszel bardzo często w wozach i śnicę, z pewnymi w analiza Bystrej, skrócie będę nazy­ charakterystyczną z Makowa i tej obejmu­ się miejscowości wymienionych. głównie na przedniej dyszlu i tzwspotykany r y c . 1. J a k nas okuć Sidziny, ( r y c . 1, 8) p o w t a r z a j ą c y Okucia ozdobne w y s t ę p u j ą ce części ornamen­ g r u p y jest k s z t a ł t p i e r ś c i e n i a ś r o d k o w e g o , na sic tak kowalskimi. „makowskimi". okuć zdob­ miejscowościach województwa kształtów Przedmiotem wyżej zaś artystycz­ ludowego materiału, znajdujących zdobionych z okolicy Osielca, czasem dzięki ornamentom ozdobne okucia jak wać dyszla, te pewne grupy, które różnią tów. przy Małopolsce. kieleckiego w zwyczaj wozach. dziedzin 596 o k u ć w o z ó w , z e b r a n y c h wynika, krakowskiego okuć Okucia ciekawszych nictwa w stwierdzono dzisiejszego są okucia żelazne. kształtom jedną Ludowej, do d n i a prowa­ Państwowego obszarze w o j e w ó d z t w kieleckiego ż y w y Przeważnie terenowych, Zdobnictwa CIEŚLA-REINFUSSOWA części śnicach. na tych w okolicach wozu, a Najpełniejszy częściach skupiają się przede zespół przedstawia widać z załączonej ilustracji okucia Makowa mianowicie interesują­ wszystkim na f2 a 27 �T ABLICA I 9 10 k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w Takie rozmieszczenie wynika ze względów tech­ cową a najwięcej (ryc. narażone na końcu dyszla 1) w ą s k i e j , p r o s t o k ą t n e j hakowatego rzchnię blachy 3) d o l n e g o wymagają 6a, wzmocnienia. Okucia na 2) uszkodzenia wyrostka, zwanego składają się z 4 blachy górnej sterczącego tu ( r y c . 1, 3), nad ,,kaczka" okucia, o d p o w i a d a j ą c e g o części: (ryc. blasze ( n i e w i d o c z n e g o n a r y c . 1 i 4) p i e r ś c i e n i a , powie­ 1, 2 ) , górnej obejmują- cego k o n i e c d y s z l a w r a z z b l a c h a m i z w a n e g o „koń­ witką" ( r y c . 1). D r u g i jący się u nasady dyszla nicznych, g d y ż oba w y ż e j w y m i e n i o n e p u n k t y j a k o specjalnego 28 śnicach. mianowicie: z 4 pierścieni 1, 5, 7, 8, 11), d w ó c h 6b), nazwie, samym ozdoby a w leżącej między 9, okuć, znajdu­ zwanych „witkami" blach bocznych formie iglicy o blachami ( r y c . 1, nieznanej bocznymi w i e r z c h u d y s z l a , ( r y c . 1, 4) o r a z h a k a , ż ą c e g o do zawieszania 1, zespół złożony b y w a z 9 części; 10). Jako ,-wagi" czy „ p ó ł w a ż k a " ostatnie blachy wzmacniające okucie drewniane należy mi na słu­ (ryc wymienić ś n i c e ( r y c . 1, 12a, b). Hak stanowi punkt graniczny, rozdzielający �TABLICA wszystkie p i e r ś c i e n i e na d w i e części w ten że znajdujące zywają w się „ w i t k a m i tyle „ w i t k ą Pierwszy (ryc. poza poprzed 1, 7 ) , k t ó r y i „witka" jeszcze leżąca bocznych dodatkowe śnice również posiada z dyszlem dolny poza określenie koniec „skupienie „iglicy", okuwane. 5 w i t e k i blachy boczne a nie inne w znów mają „iglicę" bez ma­ blach nie znaj­ ani drugiego t y l k o same witki l i c z b i e 4, w ł ą c z a j ą c sych, których w to j u ż pierścień s i ę czasem w ó z k i o dyszlach posiadających zaledwie końcowy. prawie bo-, dwie witki, a to na k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w śnicach. Różnice występujące w sposobie o k u w a n i a dysz­ la i l u s t r u j e p o n i ż s z a t a b e l k a , u w z g l ę d n i a j ą c a tylko żelazne Nie wszystkie w o z y są jednako bogato zaś i takie, w dziemy ani jednego mianem z dyszlem". Jedne posiadają ją zaś bocznych- b y w a j ą Zdarzają związujący obejmuje blach hakowi", na­ hak". pierścień, „iglicy" śnica sposób, się od niego k u p r z o d o w i dyszla II witki, blachy te c z ę ś c i , k t ó r e j a k h a k widzenia technicznego w wozie. każdym i „iglice", pomijająca lub „kaczka" niezbędne ' zaś są z punktu i występują 29 �występ. Nazwa okucia Witka (ryc. końcowa l-l) Wilka Jak tabelki 47 Przystępując dyszla 68 7) środkowa 3 (ryc fryc. Blachy Iryc. boczne 22 1, 2) ma okuć tzn: witki stał „makowskiego" zasadniczo środko­ się p o d s t a w ą od formę 6-cio boku o k o ł o 10 c m , k t ó r e g o wierzchołki wydłużają się, do innych. dwa tworząc dyszel i śnice. B o k i tego sześ- c i o b o k u s ą c z a s e m p r o s t e ( t a b l . I . 5), z w y k l e j e d n a k mniej lub więcej „Iglica" (ryc. 1-4) 20 r 57 14 ()() ) >l 1» w k l ę s ł e (tabl. I. 6 — 14), o n a r o ­ ż a c h o s t r y c h ( t a b l . I . 5, 6, 7, 8) n i e k i e d y n a r o ż a t e s ą ścięte Snicc 1-I2(i. 1 — charakterystycznego kształt ośrodku obręcz, obejmującą 4<) (ryc. b). umiarowego o przekątni b) przewa­ dyszla (ryc. 1 — „makowskich" ten przeciwległe l~(,a, (ryc. końcu najbardziej 8). J e j wyodrębnienia 71 I - 11) od 1 — Pierścień ostatnia zdecydowaną z 4 witek do o p i s u f o r m p o s z c z e g ó l n y c h zacznę elementu wozów OH J-ti) Wilka wynika zespół okuć złożony i ś n i c a c h ( r y c . 1 — 12a, 24 wej Wilka iryc. z tej gę ma 7, 8, 11) o r a z b l a c h y n a środkowa I wysl. 71 Wilka mula fryc. !-•>) (ryc nic pojedynczo (tabl. wójnie (tabl. I . 14), I . 10 — rzadziej 13), t o z n ó w bywają pod­ zaokrąglone ( t a b l . 1. 9). Blacha (ryc. końcowa I - 'i) Z d a r z a się r ó w n i e ż , przez dalsze p o m n a ż a n i e przy­ biera postać tarczy okrągłej otoku ( t a b l . I . 15, Jak z załączonego zestawienia wynika najczę­ s t s z y m i o k u c i a m i są d w i e w i t k i na k o ń c u i u dy dyszla, po nich idą dwa pierścienie nasa­ środkowe ( r y c . 1 — 7, 8) a n a s t ę p n i e b l a c h a k o ń c o w a i ś n i c e . wy­ cięć, że zaciera się k s z t a ł t p i e r w o t n y i w i t k a Obok 16). tych, nazwijmy je, ścieni spotyka się r ó w n i e ż i witki o ząbkowanym owalne podłużnie „gwiaździstych" na omawianym pier­ terenie ( t a b l . I . 2) w z g l ę d n i e p r z e c z n i e ( t a b l . I . 3), k o l i s t e ( t a b l . I . 4) c z y też po­ zu­ S t o s u n k o w o dość r z a d k i e są b l a c h y boczne i ,,iglice" p e ł n i e p r o s t e w k s z t a ł c i e o b r ę c z y ( t a b l . I . 1). J e d n a k Oba te ostatnie te f o r m y przy bardziej ozdobnych razy zdarzyło się, na ostatnie d y s z l u bez okucia że zwykle występują wozach. „iglice" razem, Zaledwie pojawiły się i „iglic" jest k t ó r a je obejmuje witka i u m a c n i a na Jeśli chodzi teraz o k w e s t i ę pewnymi mała zespołami, tłumaczy poniższa to to (ryc. struje same blach bocznych i odwrotnie. W s ł y m z w i ą z k u i u z a l e ż n i o n a od w y s t ę p o w a n i a bocznych kilka Na to okuć okuć Wszystkie lazne dyszlu owalnych 13 18 okrągły,!, obręczy 7 3 10 Brak lego części mówi % 11) j witek-i-blachy -f- blachy boczne końc. - f zauważyć nych materiałów podanego razem s a m a za s i e b i e . J e d e n r z u t „gwiaździstych" w śnice 8% terenie, mają innymi. które zestawienia. większości zdecydowaną nad oka przewagę Oprócz zebra­ ponadto szereg potwierdziły wynik przeprowadzono Jordanowa, Bystrej, 0 % 4 4 °0 3 pierścienia form wywiadów że­ (,4 najlepiej T a b e l k a ta wyslep. r 4> 5), tabelka:: na zestawienie. okuć: „gwiaździstych'- wystarcza, żeby Zespól ilu­ ści­ dyszlu. zagadnienie następujące 71 w o z ó w b y ł o blach 1 — występowania są d a l e k o rzadsze. N a j l e p i e j Wozy z okolic Sidziny itd., w „gwiaździstą" Makowa, przeważającej witkę środkową. Czasem zdarzy się j a k i ś ozdobnie k u t y wóz, pocho­ •7 witek blacha -f „iglica" końc. 4- 2 śnice 2% dzący o 4 witki inice + (lub i wilki (lub bez + blacha kom . wywiad 44 bez) śnice 2 śnie. 2 witki na końcu sady dyszla 2\ na­ 1 okolic Makowa czy pierścieniu. okazuje jednak Jordanowa Przeprowadzony z reguły, że okucie to jor­ wy­ uczył się w przeniósł poznane tamtejszych formy w stronach, a swoje później okolice. Powyżej witki „gwiaździstej" mniej więcej w 71 ro­ d a n o w s k i c h , w z g l ę d n i e k o w a l , k t ó r y to okucie ległości razem dalszych b i o n e b y ł o w k t ó r e j ś z w s i p o d m a k o w s k i c h czy konał i u z „gwiaździstym" lazny 10 (ryc. cm 1 natrafiamy — 7), na zwany drugi też pierścień ,-skupienie od­ że­ śnica �TABLICA 1 III 2 3 TABLICA 1 z IV 2 3 dyszlem", którego charakterystyczny dla ka ta k ą na przypomina 7 — 4 4 kształt wozów swym jest 5 również bardzo „makowskich". wyglądem koronę, Wit­ wyso­ 11 c m ( c z a s e m d o c h o d z i d o 16 c m ) , lek­ ko z w ę ż a j ą c ą się k u podstawie. K r a w ę d ź d o l n a jest zawsze prosta, górna wycięta w zęby o urozmai­ końcami ku witce środkowej ce zębów zaś tych 14, 15), kiedy czasem wykrój bywają ścięte ich 1 — 7, 8). Koń­ ostre (tabl. (ryc. I I . 6, 7, (tabl. jest jeszcze I I . 10, Konusowata forma omawianej wana jest rozszerzaniem się śnie raz ścień ten stale zwrócone 12). Nie­ profilo­ w a n y ( t a b l . I I . 13). c o n e j f o r m i e . R a z s ą o n e d r o b n i e j s z e ( t a b l . I I . 7, 12), w i ę k s z e ( t a b l . I I . 6. 1 1 , 13), a l e 11, dodatkowo 8, niezawsze jest w witki na całym spowodo­ dyszlu. swym Pier­ otoku $ \ �R u 2 1 4 7 j e d n a k o w o szeroki. Z d a r z a się czasem, że g ó r ą szerszy, z a ś s p o d e m cej) węższy jak pierścień Spod „gwiaździsty" tak i oprócz f o r m charakterystycznych dla o ś r o d k a kowskiego" przybiera też i kształty we dla tych okolic inne ten „ma­ nietypo­ dyszla tabel­ było: 46 65 °/o 15 21 ° o różne i owalna okrągła Brak tej Porównując s i ę do witek prawie jednakową 6 1 « % 1 % :i 4 '7o z poprzednim, „gwiaździstych" odno­ zauważymy częstość w y s t ę p o w a n i a jednych i d r u g i c h . N i e znaczy to b y n a j m n i e j , że te ozdobnie profilowane na 32 witki to zestawienie pierścienie t y m samym spotyka się pierścienia blachy 1 — 6X30 „korony" witka. środkowego umieszczone na nimi „iglica" (ryc. 1 — wycho­ bokach 6a, b ) i l e ż ą c a n a w i e r z c h u w cm, względnie 8X35 bok dłuższy, znajdujący jest zupełnie prosty, dyszla pośrodku 4). cm, przy się drugi pod czym spodem zaś widoczny jeden dyszla wycięty towarzyszy prosty „gwiaździ­ pierścień. (tabl. I I I . 5, 6, 7 ) . K o ń c e t y c h z ę b ó w , z w r ó c o n e s ą z a w s z e do ś r o d k a dyszla, m o g ą albo ścięte (tabl. 1). D w a boki Podchodzący b y ć ostre (tabl. I I I .1 —7) I I I . 8). Z d a r z a j ą boczne o z u p e ł n i e się też prostych krawędziach krótsze również pod w i t k ę jest nie prosty są blachy (tabl. I I I . jednakowe. zaś drugi by- 'W cl t r ó j k ą t n y (tabl lub łukowato Zwykle równocześnie dyszlu. Często b o w i e m stej" witce ś r o d k o w e j dwie lub okrągła j e s t w z ę b y d u ż e ( t a b l . I I I . 2, 3 ) , l u b d r o b n e „korona" równa obręcz szerokości drugiego między ( t a b l . I I . 1, 2, 3, 4, 9, 1 6 ) . najlepiej u j m u j e to niżej podana ,Va 71 okuć dzą (ryc. i odwrotnie obok pięknej się owalna B l a c h y boczne są k s z t a ł t u p r o s t o k ą t n e g o o w y m . ka. szącym czy p ó ł o w a l n y znajduje ( t a b l . I I . 4, 9). Podobnie Cyfrowo jest dyszla jest o p o ł o w ę (lub w i ę ­ 8 stępuje I I I 4) wygięty o w a l n y (tabl (tabl w wozach, m a j ą c y c h dodatkowo jeszcze III 2 5 8) I I I . 2) blachy boczne w y ­ jedno okucie żelazne n a z w a n e p r z e z e m n i e , , i g l i c ą " ( r y c . 1 — 4). O k u c i e to składa się jakgdyby z dwóch części, dolnej �TABLICA V r V l i 10 w kształcie 5 — cokołu trójkątnego (tabl. I V . 1, 2, 9) c z y c z w o r o b o c z n e g o ( t a b l . I V , 4), cego s i ę p o d s t a w ą nie pozwalając Do o witką środkową tejże obsunąć przeciwległego boku 3, wspierają­ (ryc. 1 — 7), się. „iglicy" Blachy witka mała pomocy obręczy spiralnie zwiniętego zwoju, przechodzącego następ­ 10 ma d ł u g o ś c i o d 30 — 60 c m . „ I g l i c e " b e z spiralnych cm, prawie jednakowe o tyle wśród „cokołów" do c z y n i e n i a z w i e l k ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą W ogólnym zarysie w y g l ą d a j ą wszystkie one mamy 6). B o k i tego t r ó j k ą t a jak nawet lecz p r o f i l o w a n e równomiernie w z w y k l e nie różnorodny ząbkowane od są sposób. podstawy równe Czasem ku wierz­ c h o ł k o w i ( t a b l . I V . 1), w z g l ę d n i e m n i e j w i ę c e j w łowie wysokości przewężone, rozszerzające się (tabl. I V . 5, a następnie ku 6, 9 ) . N i e k i e d y s ą l e k k o ł u k o w a t e ( t a b l . I V . 7), a b y w a j ą g i ę t e p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . I V . 8). po­ górze boki też i w y ­ dyszlu. prostym jest w i t k a duża obejmująca w pierścieniem (ryc. w formie 1, 11) s z e r o k a najszerszym środkową zakładania główka podkłada w r ó w n o r a m i e n n e , s t o s u n k o w o s m u k ł e ( t a b l . I V , 1, 2, 3, 5, mocno na takim około miejscu śnice 9). do form. trójkąty okucia, (ryc. Ażeby są prostej obydwa się hak „dzidy" kształcie dy­ r ó w n i e ż , ale z d a r z a j ą s i ę b a r d z o ile w części znajduje 1). O która górnej szla i w i t k ą rzadko IV. 1, 5), 15 w i dyszel. M i ę d z y ostatnim p i e r ś c i e n i e m u nasady zwojów występują (tabl. je Drugim przy Całość (ryc. przytrzymuje w ą s k i e j o b r ę c z y nasadzona jest na wierzchołka nie j a k b y w w ą s k ą , ostro z a k o ń c z o n ą dzidę. 14 i „iglice" spinając względnie' doczepiona jest część d r u g a 13 12 11 wagi śruby się pod „gwiaździstą" czy nie nią półważka wrzynała żelazny 1, drzewo pasek blachy, który „gwiaździście". Mało urozmaicone pod względem wydłużone prostokątne (ryc. formy są 1, 12a, b). blachy o dłuższych k a c h zawsze prostych, zaś b o k i k r ó t s z e są w o k ó ł h a k a k o ń c z y się owalnie, o k r ą g ł o a czasem lazne okucia d r e w n i a n y c h śnie to się z jednej strony pod witkę ostatnią, są lekko zaokrąglone. ścią c h a r a k t e r y z u j ą wice, wsi położonej Pewną względnie Makowa. trój­ odrębno­ się w o z y z Białej pow. niedaleko Są bo­ podsunięte jeśli pod n i ą nie p o d c h o d z ą z a k o ń c z o n e b y w a j ą kątnie lub że­ Wado­ Otóż we 33 �wszystkich okuciach zebranych w blachy na śnicach były w tej połowie wsi, swej żelazne długości w y g i ę t e półkoliście i odchylone na z e w n ą t r z nianych Z różnorodna Jest ona a długa (tabl. V) na końcu formie jest dyszla blacha 70 c m - B l a c h y t e w się k u witce i podchodzący jest rozmaicie pod na nią. blachy zeby (tabl V Rzadziej wej witce osadzony jest h a k o w a t y w y r o s t e k zwany tu dyszla bok względnie 11) o s z p i c a c h 13). prosto­ końcu „ k a c z k ą " . Jest on z w y k l e nego klocka końcu wycięty w dwa 12, najpro­ V . 5, 6 7, 9 12, 13. 14 15). N i e k i e d y z d a r z a s i ę , ż e b o k 10) V. spiral­ (tabl. V (tabl. końco­ V . 1), p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . V . 3, 8), l u b t r ó j k ą t n i e zęba (tabl ścięte two­ końce 15). W b l a s z e g ó r n e j w z g l ę d n i e 6 bokiem kształt zostają po­ obu­ nie (tabl. V 5 — Przeciwny zakończony, czasami (tabl. ma tej spotyka się blachy g ó r n e częściowo z w i n i ę t e owalnie ten forma r z ą s i ę o s t r e z ę b y ( t a b l . V . 9, 10, 11), k t ó r y c h naj­ górna mniej w i ę c e j szeroka na kształcie wyglądają jak długi kąt lekko zwężający krótszy się w o d 20 d o stszym s w y m Rozwinięta s t r o n n i e w y g i n a ć s i ę , f a l o w a ć ( t a b l . V . 5 — 8) znajdujących (ryc. 1-3). zewnątrz. to p r o s t o k ą t , z a t r a c a j ą c y m n i e j w i ę c e j w łowie swej długości proste linie, zaczynający śnie. okuć bardziej cm drew­ conych na górnej Na jest w zwró­ formie prostopadłościanu, dłuższym na blasze czy równociosa- umieszczonego pierścieniu na dyszla. tym części cymi w kończę drugiej ich opis k s z t a ł t ó w zajmę żelaznych się o r n a m e n t a m i , okuć, zdobią­ powierzchnię. OKOBKfl B 0 3 0 B B OKPECHOCT9X MAKOBA. OKOBK3 B O 3 0 B cocTaBjiaeT H3 H a n 6 o j i e e M H T e p e c H h i x cupacnefi HapoflHoro npnK/iaflHoro nc.Kycc.TBa. B HacToamefi c r a T b e , c o c r a B A s n o m e f i 1 naerb Tpyfla, paccMaTpHBarojCH cpopMbi w e / i e s H t i x O K O B O K , BCTpenaio- Bjiaroflapa apTHCTHMecKHM cpopMaM u 6oraTt>iM opHaMeHTaM >«ejie3Haa oflHy HopAaHOBa H MaKOBa — AByx HeÖOJlbUJHX 3 T H O K O B K H AeAHTCH H a A B e r p y n n b i : n e p B y K ) r p y n n y C O C T 3 B J I 5 I K 3 T Konbu,a B cpopMe o o p y w e f i , oxBaTbiBaiomnx Abiujjio B HecKOJibKMx M e c T a x ; BTopyro r p y n n y c o C T a B / i a i O T npoAOArOBaTbie >KeAe3Hbie ncmocbi, npeAHa3HaneHHbie A-na yKpenAeHHH AepeBHHHbix n a c T e f l u npnAep>KHBaeMbie BbiLueynoMsmyTbiMM Ko/ibu,aMH. Han6ojiee H H T e p e c H y K ) cpopMy, x a p a K T e p H y r a TOJibKO A J I H B O 3 0 B H 3 O K p e c H O C T e f i MaKOBa H MopAaHOBa, LUHXCH Ha MecTeneK, nepeAHefi B 0 3 0 B B OKpeCHOCTHX nacTH pacnono>KeHHbix B IO>KHOH Majiono/ibLue. MMeeT cpeAHee KOJibu,o, BbiKOBaHHoe B cbopMe, KOAbu,o, H a x o A s i m e e c s i BepxHero Kpyra. FERRURE DES HecKO/ibKO CHARS DANS Bbiuje LA L e s f e r r u r e s des c h a r s , c o n s t i t u e n t u n formes artistiques richement ornées. noxowefi nepBoro, CONTRÉE aspect DE Ha ujecTHKOHeMHyra B cbopMe KopoHbi 3 B e 3 A y H BTopoe c npeKpacHbiM npochw/ieM MAKÓW. intéressant d'ornementation populaire grâce à leurs D a n s l ' a r t i c l e p r é s e n t q u i est l a p r e m i è r e p a r t i e d ' u n o u v r a g e p l u s l o n g , i l est t r a i t é des f o r m e s d e f e r r u r e s , p r o v e n a n t des a l e n t o u r s d e J o r d a n ó w e t M a k ó w , d e u x p e t i t e s b o u r g a d e s s i t u é e s d a n s l e S u d d e ' l a P o l o g n e . L e s f e r r u r e s se d i v i s e n t e n d e u x g r o u p e s . L e p r e m i e r se c o m p o s e d ' a n n e a u x e n f o r m e de c e r c l e s q u i e n s e r r e n t l e t i m o n e n p l u s i e u r s e n d r o i t s : l e s e c o n d , d e l a m e l l e s de t ô l e o b l o n g u e s s e r v a n t à c o n s o l i d e r les p a r t i e s e n b o i s e t m a i n t e n u e s p a r l e s a n n e a u x e n q u e s t i o n . L a f o r m e l a p l u s c a r a c t é r i s t i q u e et q u ' o n ne v o i t q u e d a n s l e s c h a r s d e l a c o n t r é de M a k ó w e t d e J o r d a n ó w , se d i s t i n g u e p a r u n a n n e a u c e n t r a l f o r g é à l a r e s s e m b l a n c e d ' u n e é t o i l e s é x a g r a m m e et un s e c o n d q u i se t r o u v e u n p e u p l u s h a u t q u e l e p r e m i e r e t q u i est u n e couronne au cercle supérieur ingénieusement profilé. THE IRON — BINDINGS OF CARTS IN THE M A K Ó W T h e i r o n — b i n d i n g s of carts are because of t h e i r interesting feature of p o p u l a r art. REGION. artistic f o r m and rich ornamental design a very I n t h e p r e s e n t a r t i c l e w h i c h is t h e I . p a r t o f a l o n g e r w o r k , a t t e n t i o n i s d r a w n t o t h e f o r m o f t h e i r o n — b i n d i n g s w h i c h o n e sees i n t h e r e g i o n o f J o r d a n ó w a n d M a k ó w t w o s m a l l t o w n s s i t u a t e d i n S o u t h - P o l a n d . These i r o n b i n d i n g s are d i v i d e d i n t o t w o g r o u p s . One of t h e m consists of r i n g s i n the f o r m of b a n d s e n c i r c l i n g the shaft i n s e v e r a l places, and t h e o t h e r one of o b l o n g l a m e l s w h i c h serve to consolidate the w o o d e n parts, and h e l d i n place by the above m e n t i o n e d rings. The most characteristic f o r m w h i c h one r e m a r k s o n l y i n c a r t s o f t h e M a k ó w a n d J o r d a n ó w — r e g i o n , is the one with a middle ring w r o u g h t i n t h e f o r m of a s e x a g o n a l star, a n d a n o t h e r r i n g s o m e w h a t a b o v e t h e f i r s t one, w h i c h has the s h o p e o f a c r o w n w i t h a f i n e l y p r o f i l e d u p p e r c i r c u l a r b a n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4718cf709c2afdb9af236584761478.pdf 036a3ee646c51a4ee2021fed42fb8c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3232 Title A name given to the resource Na pastwisku : ze studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.163-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ćieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla — Reinfussowa NA PASTWISKU Z e studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j dziecko b y ł o bardzo w c z e ś ­ nie w ł ą c z a n e do prac gospodarczych. J u ż k i l k u l e t n i e dziecko g ę s i , za co o t r z y m y w a ł y z w y k l e w y ż y w i e n i e , z g r z e b n ą k o s z u l ę 7 i drewniane t r e p y . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . M y ś l e n i c k i m , z a t r u d n i a n o p r z y pasieniu, a ściślej d o z o r o w a n i u g ę s i ( i l . 2) n a j m ł o d s z y m i pasterzami „ o d k r ó w " m o g ł y b y ć dzieci m a j ą c e nieco przynajmniej ukończony s i ó d m y rok życia. U w a ż a n o bowiem, starsze p r z y pasieniu bydła rogatego, w późniejszym w i e k u — k o n i . W z a l e ż n o ś c i o d s y t u a c j i lokalnej r ó ż n e b y w a ł y że p r z y m ł o d s z y c h , b y d ł o nie p a s ł o b y s i ę dobrze. O s t a t n i m i naj­ miejsca w y p a s u . M o g ł y n i m i b y ć i n d y w i d u a l n i e w y k o r z y s t y w a n e w a ż n i e j s z y m szczeblem w h i e r a r c h i i pasterskiej b y ł o opiekowanie miedze w ś r ó d p ó l u p r a w n y c h , g m i n n e p a s t w i s k a we w s i o n i - s i ę k o ń m i . A w a n s t e n m i a ł miejsce o k o ł o wowym k i e d y k o ń c z y ł s i ę w ł a ś c i w y okres d z i e c i ń s t w a , a c h ł o p i e c k t ó r y u k ł a d z i e g r u n t ó w czy wreszcie rolnicze n i e u ż y t k i na peryferiach wsi o u k ł a d z i e ł a n ó w leśnych. warunki, w których życia, przygotowywał się „ n a parobka", o t r z y m y w a ł t y t u ł „ k o n i a r z a " , Sposób wypasu, uzależniony od rodzaju pastwisk, s t w a r z a ł specyficzne 14-go r o k u kształtowała się osobowość dziecka. W j e d n y c h p r z y p a d k a c h b y ł o ono skazane na długie g o d z i n y s a m o t n o ś c i , j a k to m i a ł o miejsce przy i n d y w i d u a l n y m co n i e z w y k l e i m p o n o w a ł o d o r a s t a j ą c y m c h ł o p c o m . Pastuch k o n i u w a ż a ł s i ę za c o ś w a ż n i e j s z e g o o d m ł o d s z e g o od „mlyeoka" to jest tego, k t ó r e m u nie pozwolono jeszcze w y j e ż d ż a ć z k o ń m i na n o c . 8 wypasie na miedzach, w d r u g i m z a ś , gdzie wypas b y ł w s p ó l n y , Pasterze m i e l i r ó ż n e o k r e ś l e n i a z a l e ż n i e o d tego eo w d a n y m w c h o d z i ł o dziecko do g r u p y , k t ó r a r z ą d z i ł a s i ę o k r e ś l o n y m i przez czasie p a ś l i . B y l i w i ę c „ p a s t e r z e o d d r o b i u " (jeśli z a j m o w a l i s i ę pasterskie ś r o d o w i s k o n o r m a m i wzajemnego w s p ó ł ż y c i a , w ł a s n y ­ k u r a m i , g ę s i a m i ozy k a c z k a m i ) , „ p a s t e r z e od ś w i ń " z w a n i t a k ż e m i zwyczajami, p o s i a d a j ą c y m i własny sposób wspólnego wypeł­ „świniarezykami", n i a n i a czasu. W s p ó ł ż y c i e j e d n o s t k i z i n n y m i w g r u p i e i s t n i e j ą c e j k r ó w i w o ł ó w " . Z d a r z a ł o s i ę i t a k , ż e z danego na w s p ó l n y m p a s t w i s k u s t a n o w i ł o s w o i s t ą s z k o ł ę ż y c i a , k t ó r a ś w i n i e , c i e l ę t a a nawet g ę s i p a s ł y s i ę razem z b y d ł e m , w ó w c z a s obok d z i a ł a l n o ś c i r o d z i c ó w była ważnym „ p a s t e r z e o d c i e l ą t " , wreszcie ,,pasterze od gospodarstwa czynnikiem wycho­ n i e w y s t a r c z a ł jeden pasterz. W y r u s z a ł a w t e d y z d o m u „ w s z o l k a w a w c z y m , f o r m u j ą c y m w s p o s ó b t r w a ł y o s o b o w o ś ć , a c z ę s t o i los r a b i a t a " na p a s t w i s k o , c h ł o p c y i d z i e w c z ę t a , m n i e j s i i w i ę k s i , młodego a ,,przy d o m u " z o s t a w a l i t y ł k o m a l c y p o n i ż e j 4 l a t . człowieka. 9 Zagadnienie r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j s p e ł n i a ł W y p ę d z a n i e b y d ł a odbywało się różnie, zależnie od pory w s p ó l n y p o b y t na p a s t w i s k u n i e d o c z e k a ł o s i ę dotychczas szer­ r o k u . N a w i o s n ę i w lecie o k o ł o 5-tej rano, a czasem i w c z e ś n i e j , szego opracowania. W l i t e r a t u r z e etnograficznej m a m y na t e n p r z e d wschodem s ł o ń c a . B y ł o to t z w . „ p a s i e n i e na r o s ę " , dobre luźnych ze w z g l ę d u na b r a k m u c h i b ą k ó w . Pasiono z w y k ł o do 10-tej. i n f o r m a c j i rozsianych po r ó ż n y c h opracowaniach monograficz­ W t e d y p a s ą c y w r a c a ł z b y d ł e m do d o m u i p o n o w n i e u d a w a ł temat zaledwie k i l k a drobnych publikacji nych dotyczących wsi. 2 1 i trochę Nieco w i ę c e j w i a d o m o ś c i znajduje s i ę s i ę n a pastwisko po d o j e n i u p o ł u d n i o w y m i obiedzie c z y l i m n i e j jak również w i ę c e j o k o ł o g o d z i n y 3-ciej. N a p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł j u ż do przez l u d z i w - y k s z t a ł c o n y e h , p o c h o d z ą c y c h ze w s i , k t ó r z y w pew­ zachodu s ł o ń c a . J e s i e n i ą r a n n y w y m a r s z o d b y w a ł s i ę nieco p ó ź ­ n y m okresie d z i e c i ń s t w a s p ę d z a l i czas na w s p ó l n y m pasieniu*. n i e j . B y w a ł y jednak wsie, gdzie p a s t w i s k o z n a j d o w a ł o s i ę w znacz­ w p a m i ę t n i k a c h p i s a n y c h z a r ó w n o przez c h ł o p ó w 3 M ó w i ą c o r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d e g o c z ł o w i e k a o d g r y w a ł czas nej o d l e g ł o ś c i o d z a b u d o w a ń gospodarskich i w ó w c z a s bydło s p ę d z o n y p r z y pasieniu nie b ę d ę z a j m o w a ł a s i ę w y p a s e m i n d y w i ­ na p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł o o d rana do zachodu s ł o ń c a , którego d u a l n y m na miedzach czy „ p r z y d o m u " , ale w y ł ą c z n i e na w s p ó l ­ pasterze i p a s t e r k i w y c z e k i w a l i z u t ę s k n i e n i e m . Ś w i a d c z y o t y m n y m p a s t w i s k u , gdzie f u n k c j ę pasterzy s p e ł n i a ł y d z i e c i . piosenka: 5 Pasieniem z a j m o w a l i s i ę s y n o w i e l u b rzadziej c ó r k i w ł a ś c i ­ c i e l i b y d ł a , w z g l ę d n i e z a t r u d n i o n e za w y n a g r o d z e n i e m d z i e c i , Zachodźże słoneczko, pochodzące K i e d y masz z a c h o d z i ć , z u b o g i c h r o d z i n . Z d a r z a ł o s i ę r ó w n i e ż , że obok g r o m a d y m ł o d o c i a n y c h pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k ż e c z ł o w i e k s t a r y , Bo mnie nóżki bolą członek Za b y d e ł k i e m c h o d z i ć . rodziny któremu z racji funkcja w właściciela wieku działającej pracownik najemny, i doświadczenia przypadała specjalna na Stosunki Pasienie b y d ł a n i e b y ł o p r a c ą l e k k ą . P r z y c z y n i a ł s i ę do a m ł o d z i e ż ą u k ł a d a ł y s i ę zazwyczaj tego d ł u g i czas p o b y t u na p a s t w i s k u oraz k o n i e c z n o ś ć c i ą g ł e g o m i ę d z y s t a r y m pasterzem bardzo bydła lub pastwisku dobrze. Stary c z ł o w i e k społeczności. udzielał i m rad i wskazówek, p i l n o w a n i a , a b y b y d ł o n i e p o s z ł o w s z k o d ę . N i e zawsze dopisy­ o p o w i a d a ł r ó ż n e h i s t o r i e o strachach, b a j k i i legendy, m ł o d z i wała też pogoda z a ś s ł u c h a l i go z zainteresowaniem, a w z a m i a n za to p i l n o w a l i c h ł o p i ę c y s t a n o w i ł a koszula k o n o p n a , zgrzebne albo paczesne i zawracali m u k r o w y , a b y n i e w e s z ł y w „ s z k o d ę " . 6 Pełnił więc s t a r y pasterz p o w a ż n ą r o ł ę w dziedzinie p r z e k a z y w a n i a folklorystycznych i to z a r ó w n o tych, które były treści własnością dorosłych j a k i tych, k t ó r e b y ł y wspomnieniom lat młodych s p ę d z o n y c h na p a s t w i s k u . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k na p a s t w i s k u z b i e r a ł y s i ę ze s w o i m b y d ­ gacie i w razie deszczu i z i m n a o k r y c i e — n p . c h o c h o ł ze s ł o m y , w o r e k l u b stara d e r k a . D z i e w c z ę t a ubrane b y ł y w k o s z u l ę k o ­ nopną, długą, jednostajną oraz w k o n o p n ą s p ó d n i c z k ę , a o d c h ł o d u m i a ł y z n i s z c z o n ą c h u s t ę po matce l u b babce. Z a r ó w n o chodzili przez cały czas boso. 11 S t r ó j m a ł y c h d z i e c i o g r a n i c z a ł s i ę j e d y n i e do k o n o p n e j k o s z u l k i . jakiś J a k t o j u ż z o s t a ł o powiedziane pasienie n i e o m i n ę ł o ż a d n e g o p a s i e n i u . T w i e r d z o n o b o w i e m , że a b y b y ć d o b r y m dziecka w i e j s k i e g o . „ K a ż d e to m u s i a ł o p r z e t e r m i n o w a ć " — j a k gospodarzom należy przygotowywać s i ę do tego niemal od urodzenia. W a u b r a n i e pasterzy b y ł o b y l e j a k i e . C a ł y s t r ó j dziewczyny j a k i chłopcy ł e m same d z i e c i . P r a w i e k a ż d e dziecko wiejskie s p ę d z i ł o czas na 10 rodzinach m ó w i ą starzy i n f o r m a t o r z y . N a p a s t w i s k u z b i e r a ł o s i ę p r a w i e t y l e d z i e c i , i l e b y ł o „ n u m e r ó w " we w s i . b i e d o t y wiejskiej b y w a ł o , że j u ż 4-letnie dzieci oddawano do d o m ó w b o g a t y c h gospodarzy w celu pasienia W s p ó l n y c h p a s t w i s k b y ł o we w s i albo k i l k a , r ó w n e j w i e l k o ś c i , albo jedno duże, liczące kilkadziesiąt morgów. Szczególnie 163 �m u s i a ł b y ć w y r ż n i ę t y k r z y ż , w p r z e c i w n y m razie, g d y k t o ś tego n i e d o p a t r z y ł i k r z y ż a nie w y k r o i ł , k o z i c a czy b a t b y ł w y ­ r y w a n y z r ą k pastucha p r z e m o c ą , n a s t ę p n i e u t y t ł a n y w k r o w i m ł a j n i e , z a ś k i j z k r z y ż e m n i g d y nie p o d l e g a ł t a k i e j o p e r a c j i " — pisze p a m i ę t n i k a r z z O p o c z y ń s k i e g o . 1 5 W ó j t a m u s i e l i na p a s t w i s k u s ł u c h a ć wszyscy, g d y ż b y ł z w y k l e najmocniejszy i za wszelkie n i e p o s ł u s z e ń s t w a bił batem. Sam m a ł o zajmował się b y d ł e m wyręczając się m ł o d s z y m i , natomiast w y s y p i a ł s i ę dobrze na p a s t w i s k u . P r z y c h o d z i ł y j e d n a k i na niego czasem c i ę ż k i e chwile, k i e d y niedostatecznie przez pastuchów p i l n o w a n e b y d ł o w e s z ł o „ w s z k o d ę " . Wów-czas gospodarz, k t ó r e g o p o l u m i a ł o t o miejsce, r o z l i c z a ł s i ę z w ó j t e m , na odpo­ w i e d z i a l n y m za p o r z ą d e k na p a s t w i s k u , i w p r z y p a d k u g d y t e n z o s t a ł z ł a p a n y na s p a n i u n i e j e d n o k r o t n i e o b r y w a ł za k a r ę po­ r z ą d n e lanie. Przyjęcie do g r o m a d y pasterzy „nowego" związane z p e w n y m i z w y c z a j a m i . N a w s t ę p i e m u s i a ł on p r z y s i ą c było „wój­ t o w i " , że będzie m u bezwzględnie posłuszny, będzie wypełniał w s z y s t k i e jego r o z k a z y i z a r z ą d z e n i a . Z p a m i ę t n i k ó w Pawła G a w r y l u k a ( u r . 1898, p o c h o d z ą c y z o k o l i c B i e l s k a Podlaskiego) dowiadujemy s i ę , że m u s i a ł złożyć t a k ą p r z y s i ę g ę swemu o dwa l a t a starszemu koledze. P o c z ą t k o w o g o r l i w i e wykonyw-ał wszelkie r o z k a z y w ł a d z y . Z a w r a c a ł w o ł y , a b y nie r o b i ł y s z k ó d . Pozosta­ w a ł sam p r z y stadzie w o ł ó w , g d y i n n i r o b i l i w y p r a w y „ ł u p i e ż c ę " . N a l e ż a ł o do niego rozniecanie i p o d t r z y m y w a n i e ognia, nio t r w a ł o to j e d n a k z b y t d ł u g o . G d y po k i l k u t y g o d n i a c h z j a w i ł s i ę i n n y „nowy" i przejął jego f u n k c j ę , Gawryluk został ostatecznie p r z y j ę t y do grona p a s t u c h ó w , k t ó r z y t w o r z y l i k a r n ą , zorgani­ z o w a n ą g r u p ę , o d b y w a j ą c ą w s p ó l n e zabawy i w y p r a w y , a celem ich b y ł o w y b i e r a n i e j a j p t a s i c h , p i s k l ą t , k r a d z i e ż k u r czy g ę s i . 1 6 W gromadzie m ł o d z i e ż y p r z e b y w a j ą c e j na p a s t w i s k u przes1. I . Pastuch g r a j ą c y na r o g u , M o r a w i c a , w o j . K r a k ó w , 1947 r. strzegana b y ł a zasada w s p ó l n y c h p o s i ł k ó w . W y p ę d z a j ą c bydło z rana, c z ę s t o nawet przed wschodem s ł o ń c a , d o s t a w a ł pasterz do t o r b y , uszytej z samodziałowego płótna, kromkę chleba a w m a ł y m g a r n u s z k u t r o c h ę m a s ł a , t w a r o g u l u b sera. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł s i ę podwieczorek. W czasie jedzenia na p a s t w i s k u rozlegle p a s t w i s k a t z w . b ł o n i a w y s t ę p o w a ł y we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h . Pastwiska d z i e l i ł y s i ę na mniejsze obszary o k r e ś l o ­ ne o s o b n y m i n a z w a m i . W M o r a w i c y n p . pastwisko — j a k pisze Stefan D u s z y k — podzielone b y ł o na k i l k a p o ł a c i , a k a ż d a z n i c h miała odrębną nazwę. Były t u : „Zakątek", „Cegielnia", „Pod- jezierze", „ K u r n i k " , „ B e r y " oraz m a ł y s t a w e k , n o s z ą c y d u m n ą nazwę „Jeziora". 1 2 Zazwyczaj w części p o ł o ż o n e j b l i ż e j d o m ó w p a s ł y s i ę g ę s i i ś w i n i e , na odleglejszych i w i ę k s z y c h — b y d ł o . W s p ó l n a praca s t w a r z a ł a p o m y ś l n e w a r u n k i t w o r z e n i a s i ę w ś r ó d m ł o d z i e ż y zebranej na p a s t w i s k u p e w n y c h f o r m organi­ z a c y j n y c h i uznanego przez g r u p ę kodeksu p o s t ę p o w a n i a . w i o s n ę pasterze o b i e r a l i sobie na p a s t w i s k u „ w ó j t a " , Na obowiązująca b y ł a tzw. „ d z i e l a n k a " . W e d ł u g słów Jana S ł o m k i „ k a ż d y d z i e l i ł s i ę s w o i m ś n i a d a n i e m z i n n y m i i nawzajem b y ł przez n i c h c z ę s t o w a n y " . R a c z y l i s i ę t a k albo w c a ł e j „kupie" albo d o b i e r a l i s i ę p a r t i a m i c i , k t ó r z y m i e l i z d o m u m n i e j w i ę c e j j e d n a k o w ą „ w y p r a w ę " . K t o b y z a ś j a d ł sam „ n a b o k u " nazywa­ no go w ó w c z a s „ s a m o j e d n i k i e m " . T a k i pasterz nie b y ł l u b i a n y i 1 7 dokuczano m u . . P a w e ł G a w r y l u k , k i e d y po raz p i e r w s z y z n a l a z ł s i ę na w s p ó l n y m p a s t w i s k u , po o g l ą d n i ę c i u go ze wszyst­ k i c h s t r o n przez w ó j t a , m u s i a ł s w o j ą t o r b ę n a p e ł n i o n ą chlebem i p l a c k a m i p o k a z a ć gromadzie, k t ó r a — j a k pisze a u t o r p a m i ę t n i ­ k a — t o r b ę po p e w n y m czasie oddala, ale j u ż „ m o c n o nioną". opróż­ 1 8 którym b y ł z w y k l e najstarszy z c a ł e j g r o m a d y . O b o k niego d z i a ł a ł a „ ł a w a W czasie Z i e l o n y c h Ś w i ą t o d b y w a ł o s i ę n a p a s t w i s k u ś w i ę t o p r z y s i ę g ł y c h " na p o d o b i e ń s t w o s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w g m i ­ pasterzy, podczas k t ó r e g o z o t r z y m a n y c h w t y m d n i u od gospo­ nie. W ó j t s p r a w o w a ł na p a s t w i s k u w ł a d z ę przez c a ł e l a t o . J a k o dyń o z n a k i swej g o d n o ś c i p o s i a d a ł , na w z ó r pasterzy g r o m a d z k i c h , w S i e r a d z k i m i w P o z n a ń s k i m rozpowszechniony b y ł zwyczaj jajek smażyli oni t r a d y c y j n ą jajecznicę. Na Kujawach, ( i l . 13) b a t pasterski z d ł u g i m sznurem k o n o p n y m , z d o b i o n y u r z ą d z a n i a zabawy w „ k r ó l a pasterzy". W p i e r w s z y d z i e ń Zielo­ c z e r w o n y m chwostem oraz k i j . K o ł o K a r t u z m i a ł on biczysko n y c h Ś w i ą t n a l e ż a ł o j a k n a j w c z e ś n i e j rano p o p ę d z i ć b y d ł o z grubej d ę b i n y , nieco grubsze n i ż w i e l k i palec. P r ę t w o d l e g ł o ś c i p a s t w i s k o , nieraz c a ł k i e m jeszcze po c i e m k u . K t ó r y z c h ł o p c ó w s t o p y o d grubszego k o ń c a rozszczepiano na 9 c z ę ś c i , k t ó r e p o t e m pierwszy p r z y g n a ł na p a s t w i s k o t r z o d ę o b w o ł a n y b y ł „ k r ó l e m splatano i w i ą z a n o u cienkiego k o ń c a w i e r z b o w y m szpagatem. pasterzy" Czasem b a t w y p l a t a n o z m ł o d e j b r z e z i n y , p o d o b n i e w y s o k i m i u r z ę d n i k a m i d w o r u . N a d a w a n o i m z a r ó w n o staropol­ rozszcze­ a dziewczyna „królową". Dalsi z kolei na zostawali p i o n e j n a 12 c z ę ś c i , n a z y w a n o go w ó w c z a s „ d w u n a s t k ą " . P r ó c z skie t y t u ł y takich „grzechotkowego", ( g u b e r n a t o r ó w , g e n e r a ł ó w , p u ł k o w n i k ó w ) . D z i e c i , k t ó r e ostatnie biczy używali pasterze t a k ż e kija (hetmanów, wojewodów) j a k i nowsze, aktualne zwanego „ r y ń c z y k " , a s ł u ż ą c o g o do z w o ł y w a n i a t r z o d y i odstra­ p r z y g n a ł y swoje b y d ł o n a r a ż a ł y s i ę na p o ś m i e w i s k o . W sieradz­ szania w i l k ó w . K i j t e n znany b y ł w p ó ł n o c n e j części P o l s k i , o d k i m nazywano je „ m i o t l a r z a m i " , przyczepiano i m m i o t ł ę , k t ó r ą P o m o r z a do Suwalszczyzny. P o n a d t o znana b y ł a r ó w n i e ż „ p u s z - m u s i a ł y c i ą g n ą ć za s o b ą przez c a ł y d z i e ń n i b y c z y s z c z ą c w t e n c z a w k a " , k i j na j e d n y m k o ń c u r o z ł u p a n y , s ł u ż ą c y do c i s k a n i a s p o s ó b p a s t w i s k o . Po p o ł u d n i u uczestnicy u r z ą d z a l i u r o c z y s t y k a m i e n i . S p o t y k a go s i ę t a k ż e w P o z n a ń s k i m i na L u b e l s z c z y ź - p o c z ę s t u n e k , z ł o ż o n y z p r o d u k t ó w p r z y n i e s i o n y c h przez k a ż d e g o nie. 1 4 „ M i e l i t e ż i i n n i pasterze mocne k i j e l u b b a t y pasterza ozy p a s t e r k ę , w z g l ę d n i e przez w y b r a n y c h tego d n i a uwiązane n a d ł u g i e j j a ł o w c o w e j k o z i c y . N a k a ż d y m k i j u i na k a ż d e j k o z i c y 164 dostojników. Zabawa wiązała się z tryumfalnym powrotem do w s i . K r ó l i i n n i d o s t o j n i c y j e c h a l i p r z y s t r o j e n i na k o n i a c h �l u b w o l a c h . Ton k t ó r y na pastwisko p r z y b y ł o s t a t n i z a m y k a ! pochód. 1 9 w y s y p i a j ą c y m s i ę na p a s t w i s k u , nie b i o r ą c y m u d z i a ł u w „wy­ p r a w a c h " . Ś p i o c h o b r a c a j ą c s i ę z b o k u na b o k r o z g n i a t a ł j a j k a , P o n i e w a ż zawracanie b y d ł a od szkody nie w y m a g a ł o u d z i a ł u w s z y s t k i c h pasterzy, w i ę c zależnie od pory roku sobie czas r ó ż n y m i z a b a w a m i i p s o t a m i . N a w i o s n ę a po przebudzeniu złościł s i ę okropnie i w y g r a ż a ł p s o t n i k o m . wypełniali Czasem k r a d z i o n o t e ż „ g r u b s z ą z w i e r z y n ę " , j a k k u r y , g ę s i i t d . „chodzili N i e r o b i l i tego z g ł o d u a n i dla s m a k u , a j e d y n i e dlatego, że z n a l i za p t a k a m i " . W y b i e r a l i z g n i a z d jaja WTonie, kacze, k u r o p a t w i e o p o w i a d a n i a starszych, k t ó r z y c h w a l i l i s i ę s w o i m i i inne. S m a ż y l i je (jeśli b y ł y ś w i e ż e ) , z a ś znaleziono w gniazdach z c z a s ó w k i e d y sami p a ś l i . N i e c h c ą c b y ć g o r s z y m i r o b i l i w s z y s t k o m a ł e w r o n y o b l e p i a l i g l i n ą i p i e k l i w ognisku. P r z y tej n i s z c z y l i r ó w n i e ż i gniazda p t a k ó w pożytecznych. okazji Wspomina wyczynami a b y d o r ó w n a ć p o p r z e d n i k o m . B y w a ł o n i e k i e d y , że z ł a p a n y na k r a d z i e ż } ' pasterz solidnie o b e r w a ł od gospodarza, ale m i m o b ó l u o t y m S t a n i s ł a w P i g o ń : „ W lecie biesiady t r a f i a ł y się rzadko, w y t r z y m y w a ł wszystko, ż e b y t y l k o nie s t a ć s i ę p o ś m i e w i s k i e m ale za to b y ł y w y k w i n t n i e j s z e . W t o d y p o z n a ł e m smak m ł o d y c h swoich towarzyszy. w r o n i ą t . W s p i n a ć s i ę na w i e r z c h o ł e k drzewa do gniazda t r u d n o I n n y m zajęciom wiosennym było robienie g w i z d k ó w i krę­ d o s t ę p n e g o i w y b r a ć — nasz t o b y ł w y d z i a ł . D o s t a w a ł o się p r z y cenie fujarek t y m n i e j e d n o k r o t n i e od w r o n y d z i o b e m i s k r z y d ł a m i po g ł o w i e , w y k o n y w a n y c h w ł a s n o r ę c z n i e , a p ó ź n i e j k u p o w a n y c h na odpus­ z kory wierzbowej. Gra na fujarkach najpierw o d s ę k ó w drzewa po s k ó r z e . A l e k t ó ż b y na to z w a ż a ł ! Ł u p pre­ t a c h czy t a r g a c h b y ł a u l u b i o n y m z a j ę c i e m pasterzy. U j a w n i a ł y p a r o w a l i ś m y z b i o r o w o . Trzeba b y ł o p i s k l ę t o m p o u k r ę c a ć ł e b k i , s i ę t y m sposobem muzyczne u z d o l n i e n i a i u t r w a l a ł y z a m i ł o w a n i a r o z p r u ć i o c z y ś c i ć w n ę t r z n o ś c i , a p o t e m razem z p u c h e m i p a ł ­ do k a m i p i ó r o b l e p i ć b ł o t e m . Po n i e k i e d y na c a ł e ż y c i e , z t y m że f u j a r k ę z a s t ę p o w a ł z czasem i n n y , w y t r z y m a n i u przez czas odpo­ w i e d n i w ż a r z e w y g a r n i a ł o s i ę te k u l k i , p r z y uderzeniu o z i e m i ę polepa w y p a l o n a p ę k a ł a i o d p a d a ł a razem z p i ó r a m i , a ze ś r o d k a w y ł a n i a ł o s i ę s m a k o w i t o pieczyste. K t ó ż b y tam wtedy pytał muzykowania, które zrodzone na pastwisku pozostawały bardziej d o s k o n a ł y i n s t r u m e n t , j a k n p . d u d y czy skrzypce. Z m ł o d y c h p ę d ó w w i k l i n y p l e t l i pasterze w M o r a w i c y pod K r a k o w e m t z w . k a ń c e c z y l i h a r a p y — bicze, k t ó r e s t a w a ł y s i ę 2 1 0 s ó l ! ! ! R ó w n i e w s p a n i a ł e biesiad}' byw-ały z r a k ó w . T u z n o w u często narzędziom zawziętych b i j a t y k , trzeba b y ł o d ł u g o m y s z k o w a ć za n i m i po o k o l i c z n y c h s t r u m y k a c h c z a p k i podobne do t y c h , j a k i e w y s t ę p u j ą w p r z e b r a n i a c h r ó ż n y c h a z s i t o w i a spiczaste 1 stawach, s z u k a ł o s i ę i c h r ę k ą p o d n a w i s ł y m i brzegami, w y ­ grup obrzędowych. c i ą g a ł o z d z i u r i spod k a m i e n i , nie bez tego, ż e b y o d czasu do G d y s k o ń c z y ł o s i ę w y b i e r a n i e jaj p t a s i c h i m i n ą ł czas k i e d y czasu nio z ł a p a ć w r ę k ę „ z a s k r o ń c a " , u c i e k a l i ś m y w t e d y z wrzas­ ł y k o l e k k o schodzi z g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h pasterze z M o r a w i c y k i e m przed t ą „żmiją". 2 0 B y ł y j e d n a k j a j k a , k t ó r y c h po w y j ę c i u z gniazda pasterze nie j a d a l i , n p . czajek. J a j k a te w k ł a d a n o do kieszeni l e n i u c h o m , z a m i e n i a l i s i ę w r y b a k ó w i ł o w i l i w r ę c e l u b do kosza w m a ł y m stawku, zwanym dumnie „Jeziorem", drobne r y b k i . Ażeby o s ł o d z i ć sobie pasterskie ż y c i e w y s z u k i w a l i pod d a r n i ą l u b I I . 2. M a ł a g ę s i a r k a w drodze na gminne pastwisko, Ł o s t ó w k a , w o j . N . S ą c z , 1966 we r. 165 �U . 3. Zabawa na p a s t w i s k u , J o d l ó w k a Tuehnowska, w o j . T a r n ó w , 1965 г . ; M o r a w i c a , pastwisko g m . , 1948 r. i l . 4. „ S t u k i " ; i l . 5. Zabawa w zgadywanie m c h u , w z g l ę d n i e na wrzosach, gniazda t r z m i e l i , k t ó r y c h s t a n o w i ł dla n i c h d u ż y p r z y s m a k . miód 2 2 przypadkach pasterz wykorzystywał otrzymane pozwolenie i w y b i e r a ł „ t r ę ć " — s ł o m ę nie na jeden lecz na k i l k a k a p e l u s z y . Ulubiona, p r z y j e m n o ś c i ą , pasterzy b y ł y k ą p i e l e . W o k o l i c a c h Po ż n i w a c h i w j e s i e n i g d y d o j r z e w a ł y owoce t y l k o 23 mała n a d w i ś l a ń s k i c h w czerwcu, po Św. Janie, c a ł a czereda p a s t u c h ó w c z ę ś ć p a s t u c h ó w z o s t a w a ł a p r z y b y d l e . Reszta r o z c h o d z i ł a s i ę c h o d z i ł a częściej nago n i ż w u b r a n i u , g d y ż c i ą g l e k ą p a l i s i ę w W i ś ­ po p o l a c h i sadach. R w a l i w t e d y groch s t r ą c z k o w y , r z e p ę , k o p a l i le, p o t e m t a r z a l i s i ę w p i a s k u a n a w e t w biocie, a ż e b y znów z i e m n i a k i do pieczenia, c h o d z i l i do s a d ó w i k r a d l i d o j r z e w a j ą c e z a n u r z y ć s i ę w rzece. Gdzie, j a k n p . w M o r a w i c y , n i e b y ł o w p o b l i ­ owoce. Po powrocie na pastwisko d z i e l i l i s i ę z t y m i , k t ó r z y t y m ­ ż u w i ę k s z e j r z e k i pastrze przegradzali w ą s k i potoczek, p r z e p ł y ­ czasem p i l n o w a l i b y d ł a . w a j ą c y przez p a s t w i s k o i w p o w s t a ł y m w t e n s p o s ó b b a j o r k u uczyli się p ł y w a ć i nurkować „ n a w y t r z y m a ł e g o . " Opisane t u z a j ę c i a , w y k o n y w a n e bez k o n t r o l i i o p i e k i zo s t r o n y d o r o s ł y c h , w y r a b i a ł y u d z i e c i s a m o d z i e l n o ś ć i s p r y t ale Czas s p ę d z a n y na p a s t w i s k u d a w a ł s p o s o b n o ś ć w y k o n y w a n i a r ó w n o c z e ś n i e w y p a c z a ł y je p o w o d u j ą c o k r u c i e ń s t w o w s t o s u n k u 2 4 z a j ę ć z a r o b k o w y c h . W lecie, j a k z b o ż e z a c z ę ł o d o j r z e w a ć , p l e t l i do z w i e r z ą t , pasterze „ z ą b k i " na s ł o m k o w e kapelusze z ż y t n i e j s ł o m y (rzadziej solidarności nakazującej u k r y w a ć winnych. Tworzył się model pszenicznej) zwanej „ t r ę c i ą " . R o b i l i je z a r ó w n o dla siebie j a k i na bohatera. Cechy n a b y t e w czasie pasterskiej s w o b o d y pozosta­ s p r z e d a ż . Zawsze w ś r ó d pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k i , k t ó r y w i a ł y c z ę s t o t r w a ł e ś l a d y na p ó ź n i e j s z e j umiał s z y ć kapelusze. C a ł y kapelusz m o ż n a b y ł o w y k o n a ć na p a s t w i s k u . Za c z a s ó w J a n a S ł o m k i za z ą b k i na jeden kapelusz p ł a c o n o 15— Najwięcej l e k c e w a ż e n i e eudzej w ł a s n o ś c i , f a ł s z y w e poczucie osobowości. m o ż l i w o ś c i m i e l i pasterze po j b i o r a c h . W t e d y b y d ł o puszczano w o l n o , a o n i sami u r z ą d z a l i sobie harce i zabawy. 20 g r a j c a r ó w . I m drobniejsze b y ł y te z ą b k i t y m cena b y ł a w y ż s z a . Na pierwszy plan w y s u w a ł y się różne g r y j a k np. Najlepszy kapelusz (z uszyciem) k o s z t o w a ł c w a n c y n g i e r a c z y l i buka", 33 g r a j c a r y , ale w t a k i m zręczności kapeluszu m o ż n a było „pochodzić dobrych parę ł a t " . Materiał gospodarze na z ą b k i trzeba gry było ucina.ć u k r a d k i e m , g d y ż nie ż a ł o w a l i b i c i a , j e ś l i k o g o ś p r z y ł a p a l i p r z y tej robocie na s w o i m p o l u . Czasem j e d n a k sam gospodarz p r z y c h o d z i ł na p a s t w i s k o i z a m a w i a ł z ą b k i u p a s t u c h ó w . P o z w a l a ł w ó w c z a s 2 5 „wybijanie „ p l i s z k i " zwane t e ż „ k i e z k a m i " i t p . , a t a k ż e p o p i s y i siły ( i l . 3,4). D u ż y m powodzeniem cieszyły się p r z y u ż y c i u szmacianych p i ł e k . C z ę s t y m i z a b a w a m i b y ł y „ p o l o w a n i e n a z a j ą c a " , zabawa „ w l i s y i w i l k i " , „ w w o j s k o " , „ z b ó j ó w i ż a n d a r m ó w " . Starsi c h ł o p c y u r z ą d z a l i na p a s t w i s k u w y ś c i g i konne, za co ojcowie srogo k a r a l i . Z a b a w y , k i e d y konieczny b y ł p o d z i a ł na g r u p y , z a c z y n a ł y u c i ą ć t y l e „ t r ę c i " i l e t r z e b a b y ł o na kapelusz, z w r a c a ł j e d n a k uwa­ się zwykle od „ m ę t o w a n i a " g ę , a b y n i e w c h o d z i ć w ś r o d e k ż y t a i nie d e p t a ć go. W t a k i c h w y l i c z a n e k s t a n o w i ą c i e k a w y p r z y k ł a d l i t e r a t u r y ustnej dzieci. 166 czyli tzw. „wyliczanki". Teksty �167 �U t w o r y te s ą c z ę s t o w i e r s z o w a n ą s k ł a d a n k ą s ł ó w pozbawioną sensu, w k t ó r y c h na p l a n pierwszy w y b i j a s i ę r y t m i r y m . J a k o p r z y k ł a d p o s ł u ż y ć m o ż e tekst n a s t ę p u j ą c e j nie c h o d z i ł y , w o l a ł y raczej zabawy spokojne j a k np. p ' k o s z y k ó w z s i t o w i a , ubieranie lalek czy pieczenie p l a c k ó w r enio gliny. Byw-ały j e d n a k r ó w n i e ż w s p ó l n e zabaw-y pasterzy i pasterek. wyliczanki: N a l e ż a ł o do t a k i c h przede w s z y s t k i m „ w e s e l e " , robione na w z ó r Jan, J a n F a b i j a n z o l s z o w y m i n o g a m i , o b j ą ł g ł o w ę w s t ę ­ p r a w d z i w y c h wesel w i e j s k i c h . T a ń c e o d b y w a ł y s i ę p r z y p i s z c z a ł c e g a m i a t y J a n i e , F a b i j a n i e w y s i ą d ź k o n i e na zagonie, co z w i e r z b i n y l u b p r z y skrzypcach o s t r u n a c h z k o ń s k i e g o w ł o s i a . m n i e pasiesz z ł o t ą s i e c z k ą , co m n i e poisz t ą P r z y tej duszeczką, okazji z a r ó w n o dziewczęta jak i chłopcy uczyli się t y c h o i n k ą na c h o i n k ę , t y z a j ą c z k u n a w o j e n k ę . P o s z ł a t a ń c z y ć . Znana jest p r z y ś p i e w k a o d n o s z ą c a się do d z i e w c z y n y , baba po p o p i ó ł , d i a b e ł b ą b ę u t o p i ł , n i p o p i o ł u n i b a b y , k t ó r a j a k o d o r o s ł a źle t a ń c z y ł a : t y l k o z b a b y d w a schaby. C z y ś b y d e ł k a nie p a s a ł a , O b o k zabaw r u c h o w y c h , p o l e g a j ą c y c h na g o n i t w i e , popisach s p r a w n o ś c i i s i ł y , i s t n i a ł o sporo zabaw i n n y c h , j a k n p . w „ b i e r k i " czy w „ k o ś c i " a czasem w k a r t y . W i e l e czasu z u ż y w a l i pasterze na Żeś t a ń c o w a ć nie umiała granie o p o w i a d a n i u p o p u l a r n y c h gadek z a s ł y s z a n y c h od C z ę s t y m z a j ę c i e m pasterzy b y ł o majsterkowanie. D l a zabi­ cia czasu i zabawy w y k o n y w a l i z drewna w i a t r a k i , m ł y n k i wodne, starszych ( i l . 5), a t a k ż e na w y m y ś l a n i u i o d g a d y w a n i u zagadek. z a b a w k i ruchomo w p o s t a c i t z w . „ t r a c z y " czy k o w a l i , i n n i z n ó w Jest t o m o ż e najbogatsza dziedzina d z i e c i ę c e j l i t e r a t u r y . r z e ź b i l i k o z i k a m i r ó ż n e z w i e r z ę t a , p t a s z k i , k o n i k i czy postacie Za­ g a d k i z b i e r a ł n a p a s t w i s k u Seweryn U d z i e l a , g r a j ą c ze s w y m i l u d z k i e j a k n p . ż o ł n i e r z y w z g l ę d n i e l a l k i dla d z i e w c z ą t . i n f o r m a t o r a m i „ o jednego c e n t a " . P o l e g a j ą t a gra na t y m , że podejmowane przez j e d n y c h w y w o ł y w a ł y naśladownictwo in­ g d y d z i e c i z a d a w a ł y m u z a g a d k ę , k t ó r e j r o z w i ą z a ć nie n y c h . W y t w o r z y ł o s i ę na tej drodze w s p ó ł z a w o d n i c t w o k t o za­ umiał, Próby d o s t a w a ł y centa, z k o l e i m ó w i ł z a g a d k ę U d z i e l a i centa sobie b a w k ę czy r z e ź b ę p o t r a f i w y k o n a ć lepiej i ł a d n i e j . S p o ś r ó d m a j ­ odbierał. sterkującej młodzieży w y b i j a l i się ei, k t ó r z y posiadali uzdolnienia P a s t e r k i b y ł y w zasadzie w y ł ą c z o n e od. zabaw, k t ó r y m odda­ wali się chłopcy. 2 6 B y ł y one przez c h ł o p c ó w w y ś m i e w a n e , na­ techniczne ł u b plastyczne. W w i e l u w y p a d k a c h zrodzone p a s t w i s k u zainteresowanie r z e ź b ą p o z o s t a w a ł o przeprowadzonych w całe na życie. z y w a n o j e „ p i s k l a m i " i p a s t e r z o w i „ n i e honor b y ł o z a d a w a ć s i ę Z wywiadów z d z i e w c z y n ą " . C h ł o p c y „ r o b i l i i m na p r z e k ó r " , s t ą d d z i e w c z ę t a dukcji t r z y m a ł y s i ę na p a s t w i s k u z d a ł a od pasterzy. N a ż a d n e w j p r a w y z l u d o w y m i r z e ź b i a r z a m i d o w i a d u j e m y s i ę , że c z ę s t o i c h a r t y s - zabawek d r e w n i a n y c h n p . wiejskich na w ośrodkach Brzozie S t a d n i c k i e j pro­ czy I I . 6. Zabawa n a p a s t w i s k u , L u b o m i e r z , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1966 г . ; i l . 7. S u c h o d ó ł , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1969 г.; i l . 8. S a m o c h ó d w y k . przez W i e s ł a w a D r y k ę , I . 12, P r z y k o p , w o j . tarnobrzeskie, 1981 г.; i l . 9. Samolot, w y k . S t a n i s ł a w Oohalek, I . 16, Bezdziadka, w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1959 r. 268 �tye '.a twórczość bierze początek od prób podejmowanych w czi «io d z i e c i ę c y c h l a t s p ę d z o n y c h p r z y k r o w a c h na p a s t w i s k u . 27 W czasie p o b y t u w zintegrowanej gromadzie d z i a ł a j ą c e j na p a s t w i s k u p o w s t a w a ł t a k m a ł o jeszcze znany f o l k l o r i p i e r w o c i n y s z t u k i plastycznej. T u kształtowała . O dziecięcy się swoista wiedza o ś w i e c i e , t w o r z y ł y s i ę f o r m y s p o ł e c z n o i etyczne;. T u wreszcie k r y s t a l i z o w a ł s i ę model wiejskiego bohatera,, akcepto­ w a n y przez g r u p ę , t y p wiejskiego z a w a d i a k i , k t ó r y „ n i c z e g o się n i c b o i " i lekcewa.ży niewygodne dla siebie zakazy i nakazy. O d n a j d u j e m y go d z i ś w ś r ó d starszej m ł o d z i e ż y . Gromada t w o r z y ł a j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć , gdzie ł i a s ł o „ j e d e n za w s z y s t k i c h — wszyscy za jednego" stosowano b y ł o w s p o s ó b dosłowny. 2 8 Osobnik, jeśli n i e c h c i a ł l u b nie u m i a ł s i ę do o b o w i ą z u j ą c e j grupy. Przybierały normy, narażony one n i e k i e d y nawet dopasować b y ł na szykany formy całej okrucieństwa. P r z y c z y n ą takiego t r a k t o w a n i a b y ł n a j c z ę ś c i e j f a k t , że c h ł o p a k (rzadziej dziewczyna) d o n o s i ł gospodarzom we w s i co s i ę dzieje na p a s t w i s k u i „ s y p a ł k o l e g ó w " , w z g l ę d n i e ska,rżyl na nich. P o n i e w a ż pastorskie p s o t y b y w a ł y srogo przez r o d z i c ó w karane donosicielstwo nio m o g ł o winowajcy uchodzić płazem. .Kary stosowane na w y ł a m u j ą c y c h s i ę c z ł o n k ó w g r u p y b y ł y surowe. P r z y k ł a d e m t y c h s t o s u n k ó w , j a k i e p a n o w a ł y na p a s t w i s k u , m o ż e b y ć zda-zenie opisane w p a m i ę t n i k u cytowanego j u ż w i e l o ­ k r o t n i e P a w ł a Gawryluka,. Jeden z c h ł o p c ó w , n i e z b y t l u b i a n y przez w s z y s t k i c h , z n i s z c z y ł sobie nowe, o d ś w i ę t n e ubranie. B o j ą c s i ę ojca, o s k a r ż y ł o t o G a w r y l u k a , za co t o n d o s t a ł o d poszkodowanego takie bicie, że przez k i l k a m i e s i ę c y brata musiał s i e d z i e ć w d o m u , k u r o w a ć s i ę i w ł a ś c i w i e j u ż do p e ł n e g o z d r o w i a n i g d y n i o p o w r ó c i ł . P o z o s t a l i pasterze srodze z e m ś c i l i s i ę za pokrzywdzonego kolegę. Złapali przewrotnego 10 I I . 10. W i a t r a c z e k z t a ń c z ą c ą p a r ą , w y k . A n d r z e j F i g i e l . Z a ­ b a w k i d z i e w c z ą t w i e j s k i c h : i l . 11. L a l k i z t r a w y , C h o j n ę , w o j . sieradzkie; i l . 12. P t a k z s i t o w i a i p a p i e r k ó w , k o l . B i a ł k a , w o j . siedleckie, 1957 r . skarżypytę, z a r z u c i l i m u na g ł o w ę worek, aby nie w i d z i a ł k t o go bije i s t ł u k l i w p a m i ę c i b y ł y c h pasterzy, a p r z y j a ź n i e z a w i ą z a n e „ p r z y b y d l e " go n i e m i ł o s i e r n i e , a n a s t ę p n i e zbitego z o s t a w i l i na t r w a ł y c z ę s t o do ś m i e r c i . Z d a r z a ł o s i ę , że udzielona pomoc czy pastwisku aż s i ę k t o ś m u s i a ł po niego z g ł o s i ć . K i e d y po p e w n y m czasie d o b r a r a d a , k t ó r ą sobie wzajemnie w y ś w i a d c z a j ą l u d z i e , u g r u n ­ w r ó c i ł z n ó w na pastwisko i z a s n ą ł , pasterze w ł o ż y l i m u w t o w a n a jest na zasadzie „ p r z e c i e ż m y ś m y razem ze s o b ą p a s a l i " . usta, nos i uszy zebrany na p a s t w i s k u k a ł w o ł o w y , a, n a s t ę p n i e p o l a l i Opisane t u w d u ż y m s k r ó c i e ż y c i e pasterzy na wspólnym w ł a s n y m moczem, k i e d y z a ś c h ł o p a k o b u d z i ł s i ę , i złościł, za­ pastwisku p e w n i a l i go, że z r o b i ł to jego w ł a s n y w ó l . Poszkodowany z a n i k ł o j u ż przed k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t , badanie jego nie stra­ wie­ d z i a ł , ż e to nieprawda,, alo b a l s i ę j u ż na k o l e g ó w p o s k a r ż y ć . 2 9 M i m o (rudnej i ż m u d n e j pracy, j a k ą b y ł o pasienie b y d ł a , należy już do przeszłości. J e d n a k m i m o tego, że ciło n a a k t u a l n o ś c i . P r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że wiele z j a w i s k z w i ą ­ zanych z n o r m a m i p o s t ę p o w a n i a p r z y j ę t y m i przez w s p ó ł c z e s n y c h lata s p ę d z o n e na w s p ó l n y m p a s t w i s k u razom z „ k o m p a n a m i " mieszkańców ( „ k o m p a n k a m i " — dziewczynami) w s p o m i n a ł o s i ę przoz wzora,mi, k t ó r e k i e d y ś z r o d z i ł y s i ę i z o s t a ł y p r z y j ę t e p r z y pasieniu życie, bata, pasterskie zawsze n a l e ż ą do całe najprzyjemniejszych wsi można b y d ł a na w s p ó l n y m by wyjaśnić tkwiąoymi w tradycji pastwisku. P R Z Y P I S Y 1 St. D u s z y k , Na wiejskim pastwisku, „ O r l i l o t " , 1947 n r 9/10, s. 151 i i n . ; L . M ł y n e k , Życie sierskich pasterzy przed 20 laty, „ L u d " , t . 4, 189, s'. 274—289 B . B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wa?-tą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969; St. Dwo:ra,kowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964; W . G a j - P i o t r o w s k i , Kultura społeczna ludu z okolic Roz­ wadowa, W r o c l a w 1967; F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi, kultura ludowa i język, T o r u ń 1934; J.P. Dek o w s k i , Pasterstwo nad Pilicą, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficz­ n e " , t . 13, 1959; W . D r o z d o w s k a , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i E t n o ­ graficznego w Ł o d z i " , soria etnograficzna, n r . 5, Ł ó d ź 1 9 6 1 ; A . J a s k u l a n k a , Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . 8/9, 1950/51 J . B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959; J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, Warszawa 1938; M . D ą b r o w s k a , Pa­ miętniki młodzieży wiejskiej 1918—1939, Warszawo 1969; Pa­ miętniki chłopów, t . 1—3, Warsza,wa 1935, 1936; J . S ł o m k a , Pamiętniki włościanina — od pańszczyzny do dnia dzisiejszego, K r a k ó w 1912 F r . K o t u l a , Rozmowy ze skorupami, R z e s z ó w 1969; F r . P i g o ń , Z Komborni w świat, K r a k ó w 1947 W p a m i ę t n i k u Jana D i a b i k o w s k i e g o (ur, 1880 r. we w s i R a d z i e j ó w Stary, g m . B y t ó w , p o w . Nieszawa, w o j . Warszawa) c z y t a m y : „ J a k o c h ł o p i e c urodzony po 6 d z i e w c z ę t a c h m u s i a ł e m bardzo w c z e ś n i e iść do p a s i o n k i . G d y m i a ł e n i ł a t 5 p a s ł e m j u ż ś w i n i e i c i e l ę t a , a od 7 l a t k r o w y " (Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2, s. 111) 2 3 4 5 6 „ P a m i ę t a m takiego z l a t dziecinnych -— pisze Stefan D u s z y k — w y s o k i i c h u d y , d ł u g i e w ł o s y siwe, s p a d a j ą c e na ramiona spod starego kapelusza,, d ł u g i w ą s . W d n i pogodne n o s i ł z g r z e b n ą k o s z u l ę w y p u s z c z o n ą na wierzch p ł ó c i e n n y c h , s a m o d z i a ł o w y c h spodni, w deszcz n a r z u c a ł na r a m i o n a stary worek, a dawniej j a k o p o w i a d a ł s ł o m i a n e g o c h o c h o ł a . W r ę k u j a k o insygnia swej w ł a d z y d z i e r ż y ł pasterski, g r o m a d z k i bat z d ł u g i m k o n o p n y m s z n u r k i e m , o z d o b i o n y m czerwonym chwas­ t e m i t r ą b ą w y k o n a n ą z r o g u w o ł u . " (Na pastwisku, op. c i t . , s. 151) B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 112 W . G a j - P i o t r o w s k i , op. c i t . , s. 105 L . M ł y n e k , op. c i t . , s. 275, 276 „ Z a z w y c z a j k r o w y w y g a n i a ł o s i ę n a ten p a ś n i k w po­ c z ą t k u maja, a przed m a j e m c i e l ę t a i ś w i n i e p r z e p ę d z a n o na o z i m i n ę c z y l i na p s z e n i c ę , bo ż y t o w y r a s t a ł o w c z e ś n i e j i z w i e r z ę t a n i e c h ę t n i e je j a d ł y . N a t y m p a ś n i k u p a s ł e m na s ł o ń c u i słocie, na wietrze i u p a ł a c h a ż do 14 r o k u ż y c i a . " pisze w s p o m n i a n y J a n D r a b i k o w s k i , Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2 s. 111 „ Z a w s z e chodzono boso na pastwisko m i m o w i e l k i e j rosy, k t ó r a ogromnie s z c z y p a ł a w n o g i . B u t ó w nio ubierano do pasienia z dwócli p o w o d ó w : po pierwsze, żo nio s t a ć na t o wiejskich r o d z i c ó w , po drugie z a ś p o m i m o tej zimnej g r y z ą c e j rosy n i k t za b y d ł e m nie c h o d z i ł o b u t y , bo b y s i ę wszyscy w y ś m i e l i z ta­ kiego pana, co t o za b y d ł e m w b u t a c h chodzi. P r z y p o m i n a m sobie, j a k nieraz p o d w p ł y w e m tej zimnej wody-rosy u d a w a ł e m bociana, raczej s t o s o w a ł e m jogo s p o s ó b ogrzewania n ó g , gorzej z m a r z n i ę t ą p o d k u l a j ą c i s t o j ą c na jednej i n a s t ę p n i e po nagrzaniu jednej p o z w a l a ł e m jej m a r z n ą ć , a d r u g ą p o d k u l a ł e m . I t a k na z m i a n ę . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 280, 281) 7 8 9 1 0 1 1 169 �1 2 1 3 1 4 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 7 F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , op. c i t . , e. 151 1 5 J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 210 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 556 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 8 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 555 B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 114. Inaczej w y g l ą d a ł y zwy­ czaje pasterskie w rejonie T y k o c i n a . „ T u — j a k pisze S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i — w pierwszy d z i e ń (czasem d r u g i ) Z i e l o n y c h Ś w i ą t p a s t u c h y n i e g d y ś , p ę d z ą c przed p o ł u d n i e m do w s i b y d ł o z pastwiska, w y b i e r a l i p i ę k n e g o i spokojnego w o ł u , o k r y w a l i go s t a r ą s ł o m i a n ą siecią i n a s t ę p n i e p r z y w i ą z y w a l i j ą do t u ł o w i a s ł o m i a n y m i pasami. Za sieć i p o w r ó s ł a w k ł a d a l i g a ł ą z k i i polne k w i a t y , n a r o g i z a ś wieniec z brzozowych g a ł ą z e k . T a k p r z y ­ strojonego w o l u h a ł a s u j ą c p r o w a d z i l i na czele stada do w s i , gdzie właściciel z w i e r z ę c i a m u s i a ł je w y k u p i ć z r ą k p a s t u c h ó w d a t k i e m p i e n i ę ż n y m . W p r z e c i w n y m razie c h ł o p c y p r o w a d z i l i w o l a dalej na w i e ś . Z b i e g i e m czasu zwyczaj ten u l e g ł znacznej z m i a n i e . J u ż o k o ł o 1937 r. w okolicach T y k o c i n a , w t y c h sa­ m y c h co dawniej wsiach, pastuchy p ę d z ą c w p o ł u d n i e k r o w y do d o m u , z a k ł a d a l i i m t y l k o zielone w i e ń c e na r o g i . Gospodarze w y k u p y w a l i u w i e ń c z o n o z w i e r z ę t a , d a j ą c pastuszkowi z ł o t ó w k ę w y k u p n e g o „ n a c u k i e r k i " . Po p o ł u d n i u na p a s t w i s k u s p ę d z a l i p a s t u c h y b y d ł o w jedno miejsce, a z p r z y n i e s i o n y c h z d o m u j a d e ł urządzali biesiadę czyli „majówkę". Zarówno oprowadzanie po w s i w o l u , j a k i biesiady p a s t u c h ó w na p a s t w i s k u w nie­ k t ó r y c h t u t e j s z y c h wsiach zwano dawniej „ w o l o w e m weselem". (Kułlura społeczna..., op. c i t . , s. 101) 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 St. P i g o ń , op. c i t . , s. 111 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 t a m ż e , s. 153 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 10 J a k o k r u t n y m i p o t r a f i l i b y ć pasterze doskonale i l u s t r u j e fragment w p a m i ę t n i k u c h ł o p a z w o j . warszawskiego: „ P a s i o n e przeze m n i e k r o w y k ł a d ł y się w c i e n i u drzew, ż u j ą c apatycznie i p o w o l i o g a n i a ł y się ogonami od m u c h ó w i b ą k ó w . A j a co robiłem'! Ja pracę miałem. Ł a p a ł e m b ą k i , ł a m a ł e m źdźbła trawy, w s d z a ł e m w o d w ł o k i p u s z c z a ł e m na w o l n o ś ć . K a ż d y z n i c h z a b r z ę c z a ł z b ó l u straszliwie i p o m k n ą ł w przestworza. C i ą ł z z a c i ę t o ś c i ą powietrze, c i ą g n ą c za s o b ą ź d ź l o t r a w y . P a t r z ą c za n i m o g a r n i a ł a m n i e d z i k a rozkosz. D ł u g o s t a ł e m i p a t r z y ł e m , a on m a l a ł , m a ł a l , a ż wreszcie r o z t o p i ł s i ę z u p e ł n i e w b ł ę k i c i e . A w t e d y w r a c a ł e m do k r o w y , ł a p a ł e m n a s t ę p n e g o b ą k a , wsa­ dzałem znów trawę w odwłok i puszczałem. B ą k gnał z bólu na koniec ś w i a t a , j a d ł u g o , d ł u g o p a t r z y ł e m za n i m a ż s t a w a ł się m u c h ą , k o m a r e m , p u n k c i k i e m , a ż wreszcie c a ł k o w i c i e w b ł ę ­ k i c i e r o z t a p i a ł . P r z y j e m n i e b y ł o p a t r z e ć na rozpaczliwe w y c z y n y b ą k a i jego topienie się w b ł ę k i c i e . T ę h i s t o r i ę p o w t a r z a ł e m po raz p i ą t y , d z i e s i ą t y i setny, d o p ó k i k r ó w nie p o g n a ł e m do obory. 2 1 2 2 2 3 2 4 T a k s p ę d z a ł e m czas za k r o w a m i d z i o ń po d n i u w g o r ą c e czerwco­ we d n i . T a k s p ę d z a l i czas wszyscy m o i r ó w i e ś n i c y . U c z y l i ś m y s i ę poczucia dobra i p i ę k n a na b a r b a r z y ń s k i e j igraszce. Z a p r a w i a ­ l i ś m y s i ę na psach do p r z y s z ł y c h k r w a w y c h b ó j e k i b i j a t y k . 0 w s t r ę t n a b r z y d o t o zabaw c z ł o w i e k a wiejskiego. B r z y d o t o , b r z y d o t o , b r z y d o t o ! " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 228) „ D z i ś — pisze autor p a m i ę t n i k a , p o c h o d z ą c y z dawnego p o w i a t u sierpockiego — k i e d y się nad t y m zastanawiam i w i d z ę p o s t ę p k i k o l e g ó w , z k t ó r y m i n i e g d y ś razom p a s a ł e m k o n i e , t o w i d z ę , że o n i m a j ą w a d y , k t ó r e b i o r ą p o c z ą t e k z t a m t y c h d n i . Te kradzione n i e g d y ś matce j a j k a i słonina, z o s t a w i ł y nie­ k t ó r y m ś l a d w p r z y s z ł y m ż y c i u . D z i ś nie k r a d n ą jajek, s ł o n i n y , ale z b o ż e , ś w i n i e , k r o w y i w o g ó l e co się da. T o s p r a w i ł o pasterskie w m ł o d o ś c i w y c h o w a n i e . L u d z i e c i c i e r p i ą za t o , że w c i ę ż k i c h warunka,ch u d a ł o i m s i ę s p r y t n i e coś p o d c i ą g n ą ć , do tego przy­ w y k l i i zostali t a k i m i . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 227) „ D z i e w c z y n y rzadziej d o p u s z c z a ł i ś m y do za.baw, ze w z g l ę d u na t o , że u w a ż a l i ś m y je j a k o gorszy gatunek c z ł o w i e k a , że o b y l e co b e c z a ł y , nie p o t r a f i ł y d o s i a d a ć k o n i a i t d . T o ostat­ nie n a p a w a ł o nas s z c z e g ó l n ą d u m ą " . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 218) I t a k n p . A u g u s t y n P i e k ł o (ur. w 1895 r. w Brzozie Stadnickiej) stolarz-samouk t a k wspomina, p o c z ą t k i swojej p r a c y : „ J a k s z e d ł e m na pastwisko b r a ł e m p o d p a c h ę d e s k ę l i p o w ą i w y c i n a ł e m r ó ż n e rzeczy, c y g a r n i c z k i , p t a s z k i " . Po­ dobnie m ó w i o sobie M i c h a ł G r z ę ś k o — zabawkarz (ur. 1908 г . ) , ż e j a k o m a ł y c h ł o p i e c p i l n u j ą c y k r o w y na p a s t w i s k u r z e ź b i ł drobne p r z e d m i o t y dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i i na prezenty dla i n n y c h . B y ł y t a m m i ę d z y i n n y m i l u f k i , ozdobione g ł ó w k a m i z w i e r z ą t , (inf. z e b r a ł a w 1979 r. m g r Alicja, M a l e t a , I n s t . S z t u k i PAN). H a s ł o to b y ł o szczególnie w y r a ź n e g d y na p a s t w i s k u z o s t a ł zaczepiony jeden z pasterzy przez pastucha z s ą s i e d n i e j wsi. „ N a p a d a l i ś m y w t e d y na siebie — pisze p a m i ę t n i k a r z z Opo­ c z y ń s k i e g o — i w y w i ą z y w a ł a s i ę w a l k a . J a k o n a r z ę d z i e w tej walce u ż y w a n e b y ł y k i j e , b a t y , przyniesione z p ó ł k a m i e n i e , a w o s t a t e c z n o ś c i darnie. Z w a l k i tej w y c h o d z i ł o się bardzo c z ę s t o z t ę g i m guzem na g ł o w i e , a c z ę s t o m u s i e l i i n t e r w e n i o w a ć 1 r o z p ę d z a ć w a l c z ą c y c h nasi ojcowie. Często t e ż d o c h o d z i ł o do b ó j k i m i ę d z y n a m i a p a s t u c h a m i z m i a s t a O., ale z t e m i b y ł a trudniejsza sprawa, bo u ż y w a l i o n i w walce n o ż a . W na­ szym p o j m o w a n i u u ż y c i e n o ż a w walce z c z ł o w i e k i e m r ó w n a ł o się j a k i e j ś ohydnej z b r o d n i , k t ó r e j b y ż a d e n z nas n i g d y nie p o p e ł n i ł , o d n o s i ł o s i ę t o r ó w n i e ż i do w s z y s t k i c h ł u d z i ze w s i . N a t a k i e g o co n o ż a u ż y w a ł w walce p a t r z a n o j a k na najpodlejszego g a t u n k u z b ó j a . Z b i e g i e m jednak czasu p o j ę c i a się z m i e n i ł y i w walce z ł y k a m i z O., co ś m i e l s i , a k t ó r y m nie zależało bardzo na u t r a c i e czci i p o w a ż a n i a , z a c z ę l i t e ż u ż y w a ć n o ż a w t o n s p o s ó b , że w i ą z a n o go na koniec b a t a i z o d l e g ł o ś c i uderzano p r z e c i w n i k a po kapocie, ale szkody t o n i k o m u d u ż e j nie p r z y n i o s ł o . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 219, 220) Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 560 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 Fot. E . IŁeinfuss, il. 1, 4, 5; J . Świderski, il. 2, 3, 6—12 �Zofia Czerwosz SZTUKA LUDOWA WYCHOWANIU W ESTETYCZNYM DZIECI I M Ł O D Z I E Ż Y 1 W k r a j a c h z a m o ż n y c h i u p r z e m y s ł o w i o n y c h od k i l k u n a s t u j u ż l a t w i d o c z n y jest s t a ł y wzrost-zainteresowania dla tego, co coraz m n i e j na zapoznanie u c z n i ó w ze s t a r y m i , n a j w a ż n i e j s z y m i r z e m i o s ł a m i , j a k t k a c t w o , o b r ó b k a drewna czy ceramika. U c z e ń m o ż n a w y k o n a ć w ł a s n y m i r ę k a m i , przy pomocy prostych narzę­ w s p ó ł c z e s n y z t r u d o m p o j m u j e w a r t o ś ć i p i ę k n o starego ludowego d z i i t e c h n i k . N i o t y l k o coraz popularniejsze staje s i ę h a s ł o „ z r ó b rękodzieła, to s a m " , ale r ó w n i e ż i wszelkie przojawy a m a t o r s t w a wykonania i tworzywem. plastycz­ nie dostrzega z w i ą z k u między formą a techniką nego w dziedzinie r ę k o d z i e ł a artystycznego. N i e s t e t y r e z u l t a t y W tej s y t u a c j i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć d o ś w i a d ­ estetyczne o k a z u j ą s i ę n i e w s p ó ł m i e r n e do z a p a ł u i z a a n g a ż o w a n i a . czenia ognisk i z e s p o ł ó w p l a s t y c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h w ż y w y c h M y ś l ę , że p r z y c z y n ą tego jest przede w s z y s t k i m b r a k zrozumienia jeszcze o ś r o d k a c h istoty c h c ę na t y m miejscu p o d z i e l i ć s i ę u w a g a m i na t e m a t p r a c y t a k i c h rzemiosła, zależności jakie występują między formą plastyczną, materiałem i narzędziem. Nawet wtedy, gdy sięga s i ę po w z ó r s z t u k i ludowej nie dostrzega s i ę tego, co w niej naj­ ludowej s z t u k i . S p e ł n i a j ą c zespołów w Iłży i Medyni prośbę redakcji Głogowskiej. P o d e j m u j ą c m y ś ł stworzenia ognisk m ł o d z i e ż o w y c h w t y c h w a ż n i e j s z e — celowej k o n s t r u k c j i p r z e d m i o t u . A m a t o r o m nie­ ośrodkach znane s ą c z ę s t o podstawowe wiadomości o kompozycji barw b o w i e m o t o , aby n a u c z y ć d z i e c i samej t e c h n i k i lepienia g l i n i a ­ A m a t o r z y n i e s ą t e m u w i n n i , w i n i e n jest czas, k t ó r y od­ p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w p l a s t y c z n y c h — a b y przez d o ś w i a d ­ i kształtów. dziela n y c h f i g u r e k , ale a b y przez te z a j ę c i a w p r o w a d z i ć je w k r ą g przemysłowo społeczeństwa od wyrobów rękodzieła. Trzeba w i e l u w y s i ł k ó w b y na nowo, w procesie w ł a s n y c h doś­ wiadczeń, w i e d z i e l i ś m y , że zadanie jest t r u d n e . N i e c h o d z i ł o zrozumieć zależności które występują pomiędzy surowcem, m a t e r i a ł e m i f o r m ą . czenie s z t u k i ludowej r o z s z e r z y ć h o r y z o n t m y ś l o w y i w r a ż l i w o ś ć estetyczną. D z i a ł a n i a te p o d e j m o w a l i ś m y w okresie g d y estetyka dawnej s z t u k i ludowej p r z e s t a ł a j u ż o r g a n i z o w a ć w y o b r a ź n i ę m ł o d z i e ż y Pod t y m w z g l ę d o m Polska znajduje s i ę w znacznie lepszej i nie b y ł a przez n i ą p r z y j m o w a n a j a k o w ł a s n a czy naturalna. s y t u a c j i , p o n i e w a ż sztuka l u d o w a jest jeszcze u nas ż y w a , a t a m Bardzo i s t o t n ą s p r a w ą b y ł o k t o m a te z a j ę c i a p r o w a d z i ć . N a u ­ gdzie wygasa, z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i e j , ż y j ą t e ż t w ó r c y l u ­ czyciel z p r z y g o t o w a n i e m p l a s t y c z n y m nie zna a r k a n ó w r z e m i o s ł a d o w i z n a j ą c y t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h n i k i . D a w n a k u l t u r a ludo­ ludowego, c h o ć m a ś w i a d o m o ś ć celu, k t ó r e m u p o w i n n y s ł u ż y ć wa w y r o b i ł a w n i c h d w i e cechy, bez k t ó r y c h n i e m o ż o p o w s t a ć z a j ę c i a . T w ó r c a l u d o w y , z w ł a s z c z a d o ś w i a d c z o n y m i s t r z , znako­ żadne wartościowe rękodzieło — śmiałość i umiar. Pozostaje m i c i e m o ż e w p r o w a d z i ć w arkana r z e m i o s ł a , ale j u ż werbalizacja doświadczenia d o ś w i a d c z e ń a r t y s t y c z n y c h sprawia m u d u ż ą t r u d n o ś ć . T w ó r c y jedn.ak sprawą otwartą, jak wykorzystać te w procesie w y c h o w a n i a estetycznego s p o ł e c z e ń s t w a , a z w ł a s z c z a ludowemu dzieci i młodzież}'? w i e d z y a r t y s t y c z n e j , k t ó r a jest n i e z b ę d n a , a b y w i d z i e ć S z k o ł a , m i m o że zgodnie z p r o g r a m o m p o w i n n a z a p o z n a w a ć brak przygotowania dydaktycznego, łudową w kontekście współczesnej kultury brak mu artystycznej. też sztukę Sam u c z n i ó w ze s z t u k ą l u d o w ą , w r z e c z y w i s t o ś c i c z y n i to dorywczo t w ó r c a p r z e k r a c z a j ą c k r ą g f o r m t r a d y c y j n y c h , staje na r o z d r o ż u i m i ę d z y e s t e t y k ą dawnej s z t u k i a o b e c n y m i p o g l ą d a m i na p i ę k n o powierzchownie. N i e wypracowano m e t o d y w ł ą c z a n i a s z t u k i l u d o w e j do p r o g r a m u w y c h o w a n i a plastycznego. N a zajęciach ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m s i ę znajduje. Dlatego t e ż p o s t a n o w i l i ś m y p r a k t y c z n y c h coraz w i ę c e j czasu zajmuje p r o j e k t o w a n i e przed­ w pracy m i o t ó w oraz o b s ł u g a m a s z y n i p r z y r z ą d ó w , jest z umiejętnością go n a t o m i a s t z młodzieżą łączyć doświadczenia twórcy pedagoga — p l a s t y k a . (Podobne ludowego rozwiązanie 171 �U . 1. W i u o o a t y K i t o w s k i p r z y pracy, H ż a , w o j . kieleckie; i l . 2. Ptaszek osram., w y k . pod k i e r u n k i e m Wincentego K i t o wskiego i art. p l . Z j f i i Czerwosz w ognisku przy S p ó ł d z . „ C h a ł u p n i k " ; prace dzieci starszych, ok. 1970 г . ; P t a k i Wir.cen tego K i t o w s k i e g o : i l . 3. Indor, wys. 10,5 c m ; i l . 4. Bocian, wys. 18 o m ; i l . 5. P t a k ceram. „ w y k . K o n s t a n t y Ciepielewski I l ż j ; i l . 6. P t a k ceram. w y k . w ognisku p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " 172 i �przyjęto w klasie k o z ł a lubuskiego, k t ó r ą w Ś r e d n i e j Szkole Muzycznej w Z b ą s z y n i u p r o w a d z i ł z n a k o m i t y m u z y k Tomasz Ś l i w a wraz z prof. A n t o n i m ludowy Janiszewskim).. W y b ó r I ł ż y na miejsce pierwszego e k s p e r y m e n t u , w k t ó r y m b r a ł a m u d z i a ł jako i n i c j a t o r i pedagog — p l a s t y k , u w a r u n k o w a n y b y ł ż y w ą t r a d y c j ą tego o ś r o d k a garncarskiego. N a l e ż y on najstarszych i najbardziej znanych w Polsce i c h o ć do świetność jego p r z e m i n ę ł a i nie m a j u ż praw ie czynnych p i e c ó w garncarskich, pozostali w n i m doskonali garncarze, z n a j d o w a ł a s i ę t u copeliowska S p ó ł d z i e l n i a także „Chałupnik". Sytuacja w I ł ż y w y d a w a ł a się d o ś ć paradoksalna. W s p a n i a ł a t r a d y c j a i brak j a k i c h k o l w i e k wychowania młodzieży. p r ó b p r z e d ł u ż e n i a jej w procesie Spółdzielnia skupiająca garncarzy z m i a s t a i okolic p r o w a d z i ł a k ó ł k o plast.yezne dla dzieci, ale zaję­ cia w n i m n i c z y m nie r ó ż n i ł y s i ę od z a j ę ć w i n n y c h kółkach, d z i a ł a j ą c y c h na. terenie k r a j u . Dzieci m a l o w a ł y f a r b a m i w o d n y m i na blokach rysunkowych, i na tym wszystko s i ę kończyło. M i m o tego, że Iłża ma z n a k o m i t ą g l i n ę g a r n c a r s k ą , nie wprowa­ dzono ż a d n y c h z a j ę ć c e r a m i c z n y c h . N a w e t w przedszkolu, za­ m i a s t g l i n y , dzieci d o s t a w a ł y do r ę k i t y l k o k a w a ł k i p l a s t e l i n y oraz r ó ż n e n a m i a s t k i m a t e r i a ł ó w do m o d e l o w a n i a jak np. m a s ę solną. Pierwsze Ognisko C e r a m i k i L u d o w e j u d a ł o s i ę s t w o r z y ć dla dzieci p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " w l u t y m 1968 r. P o c z ą t e k nie b y ] ł a t w y , m i m o p o p a r c i a moralnego i finansowego ze s t r o n y c e n t r a l i Cepelii w Warszawie a. t a k ż e w y s i ł k ó w prezesa S z y m a ń ­ skiego ze Spółdzielni „Chałupnik". Niestety nie dysponował on o d p o w i e d n i m pomieszczeniem, a k i e r o w n i k s z k o ł y nie z g o d z i ł się p r z y j ą ć ogniska ceramicznego, c h o c i a ż p r o j e k t p o d o b a ł się I ł . 7. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , M e d y n i a G ł o g o w s k a , w o j . rzeszow­ skie; i l . 8. Kokoszka, w y k . przez dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n a l , 1979 r. nauczycielstwu, a Cepelia zapowniala fundusze, m a t e r i a ł , u r z ą ­ dzenie p r a c o w n i oraz d a w a ł a i n s t r u k t u r a . N a szczęście K r y s t y n a Dziubich, kierowniczka przedszkola wiejskiego, z g o d z i ł a się p o d j ą ć t r u d zorganizowania u siebie ogniska. D z i ę k i jej energii i pomocy zajęcia z dziećmi okazały się z wielu p o w o d ó w ko­ rzystne. D l a dzieci b y ł a to b o w i e m ciekawa i k s z t a ł c ą c a zabawa, w p r o w a d z a j ą c e jo w ś w i a t c e r a m i k i . Poprzez dzieci t r a f i o n o zaś do ich r o d z i n , p r z y w r a c a j ą c szacunek dla dawnej s z t u k i l u d o w e j i zapewne w p ł y w a j ą c na i c h u p o d o b a n i a estetyczne. N a m p r z y ­ n i o s ł y z a j ę c i a wiele d o ś w i a d c z e ń m e t o d y c z n y c h . Ognisko dzieci starszych, od 7 tło 14 ł a t , r o z p o c z ę ł o p r a c ę Pożarnej. Przenosiny b y ł y konieczne ze Kultury względu dzieci, ale trzeba p r z y z n a ć , żc sala D o m u o d r a z u z n a l e ź l i ś m y zrozumienie dla naszego p o m y s ł u . O r g a n i ­ z a t o r e m ogniska b y ł a S p ó ł d z i e l n i a „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Le­ ż a j s k u , a d u ż ą pomoc o k a z a ł a Centrala Zrzeszenia Cepelii w W a r ­ nieco p ó ź n i e j , w starej sieni S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " , aby k i l k u m i e s i ą c a c h p r z e p r o w a d z i ć s i ę do D o m u t e ż o n i c h p r a c o w n i c y s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich, t o t e ż w M e d y n i na szawie. po Ognisko w M e d y n i n i g d y nie m i a ł o a n i k ł o p o t ó w l o k a l o w y c h , Straży a n i organizacyjnych. W s t a r y m b u d y n k u p o c z t y przeznaczono n a zdrowie K u l t u r y nigdy nie p r a c o w n i ę d w a pokoje, k t ó r e S p ó ł d z i e l n i a w L e ż a j s k u urządziła starannie i z a o p a t r y w a ł a we wszystko co konieczne. W pracy m i a ł a tego s z c z e g ó l n e g o n a s t r o j u co stara s i e ń z w i e j s k i m s t o ł e m . wychowawczej od p o c z ą t k u b r a l i u d z i a ł nauczyciele miejscowoj Przy szkoły. stolo tym zatrzymywali się przechodzący pracownicy S p ó ł d z i e l n i , r o z m a w i a l i z d z i e ć m i , nawet w sprawach p r o d u k c j i , W ł a s n a p r a c o w n i a d a w a ł a s w o b o d ę w p r a c y , t a k że i dzieci p o w s t a w a ł a w i ę c s z c z e g ó l n a atmosfera s y m p a t i i i obustronnego i szacunku, g d y u m i e ś c i l i ś m y d w i e fotografie garncarskich m i s t r z ó w z d o r o ś l i z u z n a n i e m o g l ą d a l i prace dzieci a one instruktorzy-wychowawcy czuli się u siebie. Na ścianach Medyni. z p r z e j ę c i e m z w r a c a ł y s i ę tło p a n a prezesa, pana m a g i s t r a l u b B y l i to ludzie o g ó l n i e z n a n i , ojcowie i d z i a d k o w i e p a n i k s i ę g o w e j . W tej starej sieni n a j w a ż n i e j s z ą b y ł a ceramika dzieci z Ogniska. N a w i e l k i c h r e g a ł a c h d z i e c i m o g ł y swobodnie a r t y s t y c z n a i ona d a w a ł a poczucie j a k i e j ś niektórych wspólnoty. N a p i e r w s z y m p i ę t r z e m i e ś c i ł a się wzorcownia S p ó ł d z i e l n i , p e ł n a dziel s z t u k i ceramicznej i t a w z o r c o w n i a , d o s t ę p n a dzieci, kształtowała w naturalny sposób ich dla zainteresowania c e r a m i k ą i upodobania estetyczne. I ł ż a s ł a w n a jest z g a r n k ó w i m i s , ale o p r ó c z n i c h do tradycyj­ n y c h w y r o b ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż gliniane p t a s z k i , bogato dekoro­ wane p i ó r k a m i , m o d e l o w a n y m i z g l i n y o i n n y m kolorze. Zro­ bienie takiego p t a s z k a w y m a g a d u ż e j w p r a w y , z r ę c z n o ś c i p a l c ó w , a t a k ż e s m a k u estetycznego, ale w ł a ś n i e te p t a k i s p r a w i ł y , że pierwsze ognisko d z i e c i ę c e j c e r a m i k i p o w s t a ł o w I ł ż y . Toczenie n a c z y ń na kole g a r n c a r s k i m jest dla m ł o d s z y c h dzieci u c i ą ż l i w e , a lepienie p t a s z k ó w w y d a w a ł o się ł a t w i e j s z o . N i e wiedzieliśmy jeszcze w ó w c z a s , z j a k ą s w o b o d ą m o g ą dzieci o p a n o w a ć t e c h n i k ę lepienia. D r u g i e Ognisko C e r a m i k i D z i e c i ę c e j z o s t a ł o zorganizowane 8 w 1971 r. we w s i M e d y n i a G ł o g o w s k a , niedaleko Ł a ń c u t a . Podej­ m u j ą c p r a c ę m o g l i ś m y już k o r z y s t a ć z doświadczeń Iłży. Słyszeli 173 �we z a j ę c i a ceramiczne, z d a ł egzamin i jest, j a k s ą d z ę , g o d n y po­ lecenia, g d y ż t w ó r c y l u d o w i , t a k ś w i e t n i w swojej sztuce i r z e m i o ś ­ le, n i e s ą na ogół pedagogami, i do swej f u n k c j i nauczyciela m u s z ą s i ę p r z y g o t o w a ć przez w s p ó l n e z a j ę c i a z i n s t r u k t o r e m - p l a s t y k i e m , r o z m o w y i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . N i e s ą d z ę b y m o g l i sobie d a ć radę od razu z g r o m a d ą obcych dzieci, co doświadczonemu nauczycielowi nie sprawia s z c z e g ó l n y c h t r u d n o ś c i . Trzeba na­ u c z y ć dzieci zachowania s i ę w p r a c o w n i , p r z y z w y c z a i ć do n o w y c h z a j ę ć , p o z n a ć c h o ć b y t r o c h ę i c h usposobienie i z d o l n o ś c i , b y t ę g r u p ę w d r o ż o n ą do n o w e j dla n i c h p r a c y , w n o w y m miejscu, p r z e k a z a ć spokojnie l u d o w y m t w ó r c o m p o d o p i e k ę i dla n a u k i . Z d o ś w i a d c z e ń m o i c h w y n i k a , ż e praca biegnie najlepiej, gdy t w ó r c a l u d o w y — n a j w a ż n i e j s z a osoba, m a n a z a j ę c i a c h pomoc­ nika — najlepiej nauczyciela, k t ó r y p e ł n i f u n k c j ę asystenta, p o m o c y technicznej i dawnej „ d a m y k l a s o w e j " . W s t ę p n y przed—ceramiczny okres zajęć p o w i n i e n przede w s z y s t k i m z a i n t e r e s o w a ć dzieci ich p r z y s z ł y m i z a d a n i a m i , a po­ о n a d t o o ś m i e l i ć w zabawie i p r a c y , p r z y z w y c z a i ć do g ł o ś n e g o w y ­ powiadania p y t a ń i o p i n i i w sprawach, k t ó r e d o t y c z ą zajęć artystycznych. W p r a c o w n i ceramicznej d z i e c i m u s z ą b y ć bardzo p o s ł u s z n e i u w a ż n e , tego w y m a g a m a t e r i a ł i t e c h n i k a , ale m u s z ą s i ę c z u ć z u p e ł n i e swobodnie. Z d z i e ć m i w i e j s k i m i rzadko są k ł o p o t y w y ­ chowawcze w p r a c o w n i , dla m n i e s ą to najmilsze z e s p o ł y d z i e c i ę c e , jakie m o g ą być. W okresie w s t ę p n y m dzieci p o z n a w a ł y w y r o b y garncarskie swej o k o l i c y , o g l ą d a ł y staro piece, s ł u c h a ł y o p o w i a d a ń i m a l o w a ł y . Czyniły to z t y m w i ę k s z y m z a p a ł e m , że organizatorzy k u p i l i dobre p ę d z l e i f a r b y . Rodzice i nawet nauczyciele b y l i z d z i w i e n i malarskimi z d o l n o ś c i a m i swych Pozostało dzieci. m i jedno s z c z e g ó l n i e m i ł e w s p o m n i e n i e ; dzieci z przedszkola w I ł ż y , k t ó r e wiele r a z y t r z y m a ł y w r ą c z k a c h g l i ­ n i a n e p t a k i i z n a ł y je doskonale, zawsze na s w y c h obrazkach ma­ l o w a ł y te p t a k i ż y w e , f r u w a j ą c e w p o w i e t r z u . Czasem p t a s z k i w k ł a d a n e b y ł y do pieca garncarskiego j a k o szare f i g u r k i , zawsze w y l a t y w a ł y na s w y c h r o z p o s t a r t y c h , k o l o r o w y c h ale- skrzy­ dełkach. M i m o iż I ł ż a s ł y n i e z dobrej g l i n y , a M e d y n i a t o w i o s k a garncarzy, o k a z a ł o s i ę , ż e dzieci n i g d y d o t ą d nie m i a ł y jej w r ę ­ k a c h , a n i w szkole, a n i w przedszkolu. Praca ceramiczna z d z i e ć m i w r ó ż n y m w i e k u u p e w n i ł a m n i e , że z w y k l e nie doceniamy i c h z d o l n o ś c i m a n u a l n y c h , a n i b y s t r o ś c i i c h s ą d ó w . M a l u t k i e r ą c z k i p r z e d s z k o l a k ó w d a w a ł y sobie r a d ę z t r u d n ą t e c h n i k ą lepienia z g l i n y k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , a dzieci 10—13 letnie uczyły się techniki ceramicznej zwykle szybciej n i ż d o r o ś l i . U m i a ł y one p o w t a r z a ć d o k ł a d n i e r u c h y r ą k i n s t r u k t o r a , a d e l i k a t n o ś ć i c h p a l c ó w b y ł a bardzo p r z y d a t n a . O k a z a ł o s i ę , że m a ł e dzieci m o g ą sobie p r z y s w o i ć podstawowe w i a d o m o ś c i techniczne, j e ż e l i m a j ą o k a z j ę do obserwacji. G r u p a 5 l e t n i c h dzieci „ b a d a ł a " t r z y e t a p y p r o d u k c j i n a c z y ń i o t r z y ­ m a ł a t r z y m a ł e n a c z y n k a : pierwsze — z surowej wysuszonej g l i n y , d r u g i e — z g l i n y raz w y p a l o n e j , p o r o w a t e j , trzecie —• p o k r y t e s z k l i w e m . D z i e c i w ł o ż y ł y wszystkie n a c z y n i a do m i s k i z w o d ą Prace dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n o l : i l . 9. A g a t a P r u c n a l , 1. 10; i l . 10. Tadeusz K u ź n i a r , 1. 1 1 ; i l . 11. W a l d e m a r Pasierb, 1. 14 i Janusz C h m i e l , 1. 8 i co k i l k a m i n u t c h o d z i ł y jo o g l ą d a ć . N a koniec 5 l e t n i obserwator z d a ł r e l a c j ę : „ t o ze s z k l i w e m nic s i ę n i e z m i e n i ł o , t o drugie podobne do d o n i c z k i jest c a ł e m o k r e , ale p a z n o k c i e m n i e m o ż n a go z d r a p a ć , a z tego, k t ó r e nie b y ł o w p i e c u z r o b i ł o s i ę j u ż b ł o t o " . Jestem pewna, że nie wszyscy d o r o ś l i i w y k s z t a ł c e n i ludzie w i e d z ą t y l e o k o l e j n y c h otapach p r o d u k c j i u s t a w i a ć swoje g l i n i a n o f i g u r k i , na innej ś c i a n i e wioszaliśmy o b r a z k i malowane przez d z i e c i . szybciej i d o k ł a d n i e j — n i ż w czasie s ł u c h a n i a o b j a ś n i e ń K i l k a p i e r w s z y c h z a j ę ć , z a r ó w n o w I ł ż y j a k i M e d y n i pro­ w a d z i ł a m sama z p o m o c ą n a u c z y c i e l i i w y c h o w a w c ó w , po ceramiki. W ł a s n a praca w m a t e r i a l e , n a w e t najskromniejsza, pozwala tym czy w y k ł a d u — z r o z u m i e ć j a k bardzo f o r m a p l a s t y c z n a z a l e ż n a jest od m a t e r i a ł u i n a r z ę d z i a . P o s ł u ż ę s i ę jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m w s t ę p n y m okresie nauczycielami c e r a m i k i zostali t w ó r c y l u d o w i . z przedszkola. W I ł ż y starsze dzieci z z a p a ł e m p o d p i s y w a ł y g l i ­ W I ł ż y stary mistrz garncarski, k t ó r y od dawna z w i e l k i m zami­ niane k a f e l k i , a szło t o d o ś ć p o w o l i , bo p i s a ł y jeszcze z p e w n y m ł o w a n i e m l e p i ł p t a k i gliniane — W i n c e n t y K i t o w s k i (ur. 1895 г . ) , t r u d e m nawet na papierze. D z i e c i s t w i e r d z i ł y , ż e w w i l g o t n e j g l i ­ a w Medyni rzeźbiarka ludowa — W ł a d y s ł a w a Prucnal i mistrz n i e n a j ł a t w i e j jest w y r y ć l i t e r y , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę z p r o s t y c h g a r n c a r s k i — A n d r z e j R u t a . Ten p o r z ą d e k p r a c y : w s t ę p i w ł a ś c i ­ kresek, a l i n i e z a g i ę t e s ą znacznie trudniejsze — n p . l i t e r a 174 S. �I P o k a z a ł a m i m w t e d y d w i e fotografie p i s m a k l i n o w e g o na t a b l i c z ­ kach glinianych i jedna z dziewczynek w y r a z i ł a o p i n i ę , z n a l a z ł a o g ó l n e p o t w i e r d z e n i e . ,,To t a k i e p i s m o , jeżeli m u s i e l i p i s a ć na mądrzy ludzie, która wymyślili g l i n i e " . Dalsza rozmowa d o t y c z y ł a o c z y w i ś c i e naszego alfabetu, p a p i e r u , o ł ó w k a i d ł u g o ­ pisów. Po w s t ę p n y m okresie dzieci r o z p o c z ę ł y modelowanie cerami­ k i pod kierunkiem twóioów ludowych i z a j ę c i a te prowadzone są do d z i ś . D z i e c i l e p i ą c e r a m i k ę , a i c h gotowe f i g u r k i w y p a d a j ą w swoich piecach nauczyciele m i s t r z o w i e garncarscy. O n i nakładają też s z k l i w o , k t ó r e przed w y p a l e n i e m m o ż e b y ć niebez­ pieczne dla z d r o w i a dzieci. T y p o w o prace z I ł ż y i M e d y n i są ł a t w e do odróżnienia. W I ł ż y dzieci w y k o n u j ą p t a s z k i zgodnie z t r a d y c y j n y m i typami i t e c h n i k ą . K s z t a ł t ptaszka s k l e j a j ą z trzoeh z w i n i ę t y c h p ł a t k ó w gliny T T i o z d a b i a j ą plastycznie m o d e l o w a n y m i z kolorow cj glinki p i ó r k a m i . Kompozycja* p i ó r e k jest d o w o l n a i r o z m a i t a , ale kons­ t r u k c j a p t a k a zgodna jest z r y g o r a m i ceramicznej f o r m y . Kitowski był doskonałym starym fachowcem i Mistrz wrażliwym a r t y s t ą , m i ę d z y n i m i jego u c z n i a m i m i e ś c i ł y się d w a p o k o l e n i a , to w ł a ś n i e , k t ó r e w I ł ż y o d e s z ł y od g a r n c a r s t w a , p o z o s t a w i a j ą c w y s ł u ż o n e piece s t a r y m l u d z i o m , a obecnie r ó w n i e ż i d z i e c i o m . Mistrz pokazywał każdy ruch rąk, doradzał czasem kolory i u k ł a d p i ó r e k , a p t a s z k i technicznie nieudane — p o p r a w i a ł sam. O n a j ł a d n i e j s z y c h p t a k a c h m ó w i ł , że są t a k dobre j a k jogo wła.sne, a z r e s z t ą bardzo sobie c h w a l i ł b y s t r o ś ć dzieci i t w i e r d z i ł , że daw­ niej nie b y ł o t a k zdolnych u c z n i ó w . Niestety, K i t o w s k i j u ż nie żyje. W M e d y n i starszo dzieci u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na g a r n c a r s k i m pod k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego A n d r z e j a kolo Ruty, d o s k o n a ł e g o garncarza, k t ó r y z j e d n a k o w ą ł a t w o ś c i ą toczy w i e l k i e u w a ż a j ą c , żo dzieci ł a t w i e j n a u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na warszta­ d z b a n y i m a l e ń k i e d z b a n u s z k i - m i n i a t u r k i . N a z a j ę c i a te p r z y ­ cie p r o s t y m i nawet p r y m i t y w n y m , w k t ó r y m s z y b k o ś ć o b r o t ó w c h o d z ą r ó w n i e c h ę t n i o dzieci garncarzy, j a k i c h m ł o d z i s ą s i e d z i , k o ł a jest regulow-ana dowolnie przez garncarza. W y d a w a ł o k t ó r z y w O g n i s k u po raz pierwszy u s i e d l i p r z y k ó ł k u . Jest to o c z y w i s t y m , że uczniowie n a j p i e r w p o w i n n i p o z n a ć s t a r ą t e c h n i k ę w y r a ź n e wprowadzenie do w y r o b u d z b a n k ó w i misek, a dopiero p ó ź n i e j z a s i ą ś ć p r z y elek­ rzemiosła, chociaż oczywiście nie m o ż e p r z e w i d y w a ć czy to zainteresowania b ę d ą nikt trwałe. trycznym się toczku garncarskim. P o c z ą t k o w o c h c i e l i ś m y w O g n i s k u p o s t a w i ć w a r s z t a t garn­ P r a w d o p o d o b n i e m i e l i ś m y r a c j ę j a k o m e t o d y c y , ale w Ognis­ carski starego t y p u , k t ó r y garncarz w p r a w i a w r u c h s t o p a m i , k u w M e d y n i trzeba b y ł o j e d n a k w s t a w i ć k o ł o garncarskie po­ i ł . 12. K o n i k - g w i z d e k , wys. 9 cm, w y k . W ł a d y s ł a w a Prucnal. 11. 13, 14. Praee dzieci z Ogniska C e r a m i k i D z i e c i ę c e j , w y k . p o d kier. W ł a d y s ł a w y P r u c n a l i Z o f i i Czerwosz 13 175 �L i n o r y t y z ogniska D o m u K u l t u r y i M ł o d z i e ż y w N o w y m T a r g u : i l . 15. Powrót zbójników z polowania, w y k . D o r o t a M i r o c k a 1. 9; i l . 16. Kolędnicy, w y k . J o l a n t a K l o c e k , 1. 10; i l . 17. Noc grudniowa na Podhalu, w y k . M a r e k Pajor, 1. 10; i l . 18. Ko­ lędnicy z Poronina, wyk. H e n r y k F r y d a , 1. 13 176 I �177 �И . 19. Maryna z Hrubego, w y k . A g a t a Z a j ą c , 1. 6; i l . 20. Kolędnicy, w y k . P a w e ł Malewioz, 1. 9; i l . 2 1 , Życie w y k . M i c h a ł B a t k i e w i c z , 1. 13; i l . 22. Starszy zbójnik, w y k . Jacek K n a j t e r , 1. 13 pasterskie, �ruszane p r ą d e m . O k a z a ł o s i ę b o w i e m , ż e w c a ł e j o k o l i c y żaden s z a n u j ą c y s i ę m i s t r z nie s i ą d z i e p r z y kole, k t ó r o trzeba p o r u s z a ć n o g a m i , wszyscy d o b r z y garncarze n a b y l i j u ż t o c z k i elektryczne i wodług opinii wsi, przy starych warsztatach p r a c u j ą już tylko n i e d o ł ę d z y i p i j a c y . T r z e b a w i ę c b y ł o ze w z g l ę d u n a racje spo­ łeczno o d s t ą p i ć od z a l e c e ń m e t o d y c z n y c h . W M e d y n i wszystkie dzieci, m ł o d s z e i starsze, bardzo c h ę t n i e m o d e l u j ą w glinie, regały w pracowni są pełne postaci. Istnieje b o w i e m w t y m o ś r o d k u ż y w a i silna t r a d y c j a swobodnej r z e ź b y ceramicznej, w y r a z i c i e l k ą k t ó r e j jest m . i n . W ł a d y s ł a w a P r u c n a l . Joj w ł a ś n i e p o w i e r z y l i ś m y prowadzenie z a j ę ć z d z i e ć m i . Wła­ d y s ł a w a P r u c n a l n a l e ż y do grona najlepszych ż y j ą c y c h r z e ź b i a ­ rzy — c e r a m i k ó w , a f i g u r k i jej bardzo p o d o b a j ą s i ę d z i e c i o m . W o d r ó ż n i e n i u od K i t o w s k i e g o nic p o p r a w i a ona dzieciom i c h g l i n i a n y c h f i g u r e k , c z ę s t o nie bierze ieh nawet cło r ę k i , poprze­ stając na p o d a n i u t e m a t u i z a c h ę c i e , ale d z i e c i o m , zwłaszcza z d o l n i e j s z y m , n a ś l a d o w a n i e p r z y c h o d z i ł a t w o . N i e m a t u kunsz­ t o w n e j t e c h n i k i i k s z t a ł t ó w w e w n ą t r z p u s t y c h , a n i pracowitego o r n a m e n t u p t a k ó w z I ł ż y , dzieci m o d e l u j ą spontanicznie, t a k j a k m a j ą o c h o t ę . I c h f i g u r k i c h o ć w y k a z u j ą p o d o b i e ń s t w o do c e r a m i k i l u d o w e j , m o g ą b y ć p r z y k ł a d a m i d z i e c i ę c e j ekspresji w r z e ź b i e . P r a w d o p o d o b n i e k a ż d y nauczyciel zada.łby p y t a n i e czy w I ł ż y dzieci l e p i ą t y l k o t r a d y c y j n e p t a s z k i , czy toż m o d e l u j ą z w ł a s n e j c h ę c i t a k ż e inne postacie 1 I czy t e c h n i k a w y k o n a n i a p t a s z k ó w m a w p ł y w na s w o b o d n ą r z e ź b ę d z i e c i ę c ą ? Według m o i c h d o t y c h c z a s o w y c h obserwacji w p ł y w u togo nie w i d a ć . F i g u r k i lepione ..na wdasną r ę k ę " s ą z r e g u ł y p e ł n e , dzieci nie w p r o w a d z a j ą k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , nie s t o s u j ą toż w s w y m d o w o l n y m m o d e l o w a n i u charakterystycznego orna­ m e n t u z d r o b n y c h p l a s t y c z n y c h e l e m e n t ó w . N a l e ż y on w y ł ą c z n i e do p t a k ó w . T a k w i ę c dzieci nie p r z e n o s z ą spontanicznie znanych i m t a k dobrzo k o n s t r u k c j i i d e k o r a c j i na inne, w ł a s n e f o r m y . Oba ogniska m a j ą już swój w i e l o l e t n i dorobek. W i e r z ę , że w p ł y n i e t o na p r z e d ł u ż e n i e w I ł ż y t r a d y c j i lepienia ptaszków, lepszych w c a ł y m k r a j u i z a c z y n a j ą b y ć j u ż znane za g r a n i c ą . u m i e j ę t n o ś ć t ę n a b y ł o b o w i e m p a r ę setek d z i e c i . I w I ł ż y i w Me­ Charakterystyczne s ą w n i c h ż y w e i r ó ż n o r o d n e l i n i e c i ę ć , k t ó r e d y n i znacznie w z r o s ł o zainteresowanie dla garncarstwa i r z e ź b y łączą się w z a m k n i ę t e u k ł a d y białych znaków, ceramicznej, w i d a ć też w y r a ź n i e w i ę k s z y szacunek dla garncarzy. ze s p o k o j n ą c z e r n i ą p ł a s z c z y z n . B y w a , W s z y s t k i e dzieci, k t ó r e p r z e s z ł y przez Ognisko, czegoś s i ę nauczy­ w t r a k t o w a n i u t e m a t u ł ą c z y s i ę ze z d e c y d o w a n ą i j a k b y ś w i a ­ ł y , s ą bogatsze o nowe d o ś w i a d c z e n i a z m a t e r i a ł e m i f o r m ą . d o m ą k o m p o z y c j ą c a ł e g o o b r a z u i to s t a n o w i o i c h s z c z e g ó l n y m P o z n a ł y stare r z e m i o s ł o , m i t ł y o k a z j ę do samodzielnej ekspresji uroku. plastycznej w ciekawej i szlachetnej technice. To d u ż o , a j e d n a k s ą d z ę , że oba ogniska z a t r z y m a ł y s i ę w r o z w o j u i nie z r o b i ł y dal­ szych k r o k ó w , k t ó r y c h m o ż n a b y ł o o c z e k i w a ć . kontrastujących że d z i e c i ę c a naiwność O d dawna jestem przekonana, że p o z i o m a r t y s t y c z n y prac dzieci z a l e ż y przede w s z y s t k i m o d z d o l n o ś c i nauczyciela i nie chciałabym przeceniać wpływu kultury Podhala na młodych W I ł ż y dzieci nie s i ę g n ę ł y n a w e t po w s z y s t k i e w z o r y , k t ó r e g r a f i k ó w w N o w y m T a r g u , ale trzeba c h y b a w t y m p r z y p a d k u m o g ą o g l ą d a ć we w z o r c o w n i S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " i z o s t a ł y b r a ć p o d u w a g ę c z y n n i k i miejscowe, k t ó r e w sukcesach a r t y s ­ p r z y t y p i e p t a k ó w swojego nauczyciela w O g n i s k u . N i e p r ó b u j ą tycznych m a j ą swój udział. W i ę k s z a uiż w innych ś r o d o w i s k a c h n o w y c h f o r m . N i e w i a d o m o czy z d o b ę d ą s i ę k i e d y ś na s a m o d z i e l n ą s p r a w n o ś ć manualna dzieci góralskich i ich tradycyjne zamiło­ t w ó r c z o ś ć , a b y we w ł a s n y c h f o r m a c h w y r a z i ć swojo u p o d o b a n i a . R ó w n i e ż w M e d y n i w s z y s t k o przebiega sprawnie, coraz nowe dzioci d o r a s t a j ą do Ogniska. R e g a ł y s ą p e ł n e f i g u r o k ceramicz­ wanie do strugania i c i ę c i a drewna, na pewno w y w i e r a j ą wpływ na ł a t w o ś ć , z j a k ą u c z ą s i ę one p o s ł u g i w a ć d ł u t k a m i g r a f i c z n y m i przy cięciu w linoleum. nych, m i ł y c h , swobodnych i poprawnych technicznie — i t u N i e m o ż n a z a p o m n i e ć , że Podhale t o r e g i o n ś w i e t n e j s z t u k i j e d n a k b r a k u j e n o w y c h p o m y s ł ó w . O d dzieci, k t ó r e t a k bardzo l u d o w e j i w k a ż d y m n i e m a l d o m u , jeszcze d z i ś , z n a j d u j ą oswojone s ą z c e r a m i k ą , m o ż n a b y o c z e k i w a ć w i ę c e j . W p o b l i s k i m stare s p r z ę t y i p r z e d m i o t y o szlachetnej l i n i i , c z ę s t o ozdobione L e ż a j s k u s ą ciekawie malowane stare kafle, czemu dzieci b o g a t y m , ale doskonale w y w a ż o n y m o r n a m e n t e m . nie m i a ł y b y p r ó b o w a ć r ó w n i e ż m a l a r s t w a ceramicznego ? R ó w n i e ż D z i e c i w swych graficznych w y p o w i e d z i a c h m u s z ą się nawią­ w r z e ź b i e ceramicznej m o g ł y b y n a u c z y ć s i ę lepienia f o r m p u s t y c h zywać w e w n ą t r z j a k s k o r u p k i , a t a k i e wzbogacenie t e c h n i k i p o z w o l i ł o b y budownictwie drewnianym i spotykają w rzeźbionych sprzętach, i m na nowe m o ż l i w o ś c i ekspresji. O c z y w i ś c i e d z i e c i o m potrzebne tak s ą w s k a z ó w k i i z a c h ę t a . Samo nie m o g ą p ó j ś ć dalej. w y w i e r a ć t e ż h a f t y , a s z c z e g ó l n i e parzenice. Na koniec c h c ę jeszcze p o w i e d z i e ć o Kółku Graficznym do układów dekoracyjnych, charakterystycznych dla które widują Podhala. Pewien w wpływ starym mogą W z d o b n i c t w i e g ó r a l s k i m bardzo c z ę s t o o r n a m e n t z w a r t y w D o m u K u l t u r y Dzieci i Młodzieży w N o w y m Targu, które i g ę s t y kontrastuje z jednolitą, p u s t ą przestrzenią. Zasadę p r o w a d z i od 1976 r. absolwent W y ż s z e j S z k o ł y Plastycznej we s p o t y k a m y r ó w n i e ż w grafice d z i e c i . M o ż n a s ą d z i ć , że dzieje tę W r o c ł a w i u — góral z Poronina, artysta plastyk Stanisław Gał. s i ę t a k m . i n . z tego p o w o d u , iż dzieci p r z y s w a j a j ą sobie w co­ Z a p o z n a j ą c dzioci g ó r a l s k i e z g r a f i k ą , a ściślej m ó w i ą c z l i n o r y ­ d z i e n n y m o b c o w a n i u zasady k o m p o z y c y j n e w y s t ę p u j ą c e w zdob­ t e m , nauczyciel ten s k ł o n i ł je do u p r a w i a n i a d y s c y p l i n y artys­ n i c t w i e o t a c z a j ą c y c h je p r z e d m i o t ó w . tycznej nieznanej w t r a d y c j i Podhala. Dlatego t e ż l i n o r y t y z Nowego T a r g u , n i e n a l e ż ą c e do s z t u k i M i m o , że dzieci r o z p o c z ę ł y n o w ą dla n i c h p r a c ę w t r u d n e j technice a r t y s t y c z n e j , w y n i k i o k a z a ł y s i ę po krótkim czasie d o s k o n a ł e . L i n o r y t y d z i e c i ę c e z Nowego T a r g u n a l e ż ą do naj­ l u d o w e j s ą bardzo g ó r a l s k i e i g r a f i k a dla r e g i o n u n i e t y p o w a , jest w n i m t a k mocno osadzona. * 179 �B y ł a t o k r ó t k a relacja o pracach trzech Ognisk, k t ó r e dzia­ łają w k r ę g u sztuki ludowej, dawnych form Zajęcia wśród żywych rzetelne nauczenie technik jest sprawą niebagatelną, tradycji u m o ż l i w i a w ł a s n e sensowne c U i a ł a n i e ucznia, a t a k ż e daje klucz twórcy ludowi, rękodzieła ludowego. ludowych. do zrozumienia m a t e r i a ł u , sposobu w y k o n a n i a i f o r m y w y r o b ó w ceramiczne z dziećmi prowadzą Z a d a n i a te najlepiej s p e ł n i a j ą Ogniska, w k t ó r y c h g r a f i k ę — d y p l o m o w a n y a r t y s t a p l a s t y k . Wszyscy u c z ą dzieci twórcy swego w ł a s n e g o r e g i o n u , w k t ó r y m s a m i s i ę u r o d z i l i i w y c h o w a l i ludowi jednocześnie z umiejętnościami technicznymi przekazują i z k t ó r y m z w i ą z a n i są również w ł a s n ą twórczością. Tacy nau­ dzieciom w i a d o m o ś c i o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . W i a d o m o , że czyciele m o g ą z a p e w n i ć w ł a ś c i w e przekazanie u c z n i o m najistot­ a r t y ś c i - p l a s t y c y m a j ą nieraz w ą t p l i w o ś c i j a k n a l e ż y o d p o w i a d a ć niejszych t r e ś c i k u l t u r y l u d o w e j , z a p o z n a ć je z t r a d y c j ą i nie­ n a p y t a n i a dzieci, k t ó r e n p . c h c ą w i e d z i e ć j a k i m k o l o r e m s k a ż o n y m i formami rękodzieła swoich stron. l o w a ć , w j a k i s p o s ó b n a r y s o w a ć coś l u b u l e p i ć z g l i n y , ale k a ż d y Jednak doświadczenia z Iłży i Medyni każą zadać, pytanie, kto b y w a ł na zajęciach ma­ w Ogniskach s z t u k i ludowej w i e , że j a k d z i a ł a ć , aby dzieci, k t ó r e j u ż p r z y s w o i ł y sobie j a k i ś s p o s ó b t a k i c h w a h a ń n i e m a j ą t w ó r c y l u d o w i . I c h o d p o w i e d z i s ą stanow­ w y k o n a n i a , w ł a ś c i w y dla k o n k r e t n e g o w y r o b u l u d o w e j cze, p o n i e w a ż p ł y n ą ze spokojnej p e w n o ś c i , k t ó r ą daje d ł u g o ­ nie poprzestały na powtarzaniu sztuki, tego jednego sposobu. Aby n a b y t e u m i e j ę t n o ś c i s t a ł y s i ę w ł a s n o ś c i ą dzieci i m o g ł y i m s ł u ż y ć w dalszym rozwoju l e t n i a t r a d y c j a miejscowa. Trzeba potrzebują artystycznym. N i e t r u d n o z n a l e ź ć o d p o w i e d ź , trzeb?, j e d n a k stale p a m i ę t a ć , przecież jednak uświadomić bogatego programu uczniowie pana m a j s t r a sobie, ż e współczesno wychowawczego. Nie dzieci są w d a w n y m warsztacie. to Nie że celem wszelkich z a j ę ć a r t y s t y c z n y c h , a w i ę c i t y c h p o ś w i ę c o ­ m o g ą s i ę u c z y ć stale tego samego — trzeba i m p o k a z y w a ć w c i ą ż n y c h sztuce l u d o w e j , jest estetyczne w y c h o w a n i e u c z n i ó w . D r o g ą nowo rzeczy i p r z e d s t a w i a ć coraz to nowe zadania. jest w ł a s n a ekspresja plastyczna i m o ż l i w i e b l i s k i o obcowanie J a k p r o w a d z i ć t a k i e wszechstronne i d y n a m i c z n e Ogniska, z d z i e ł a m i s z t u k i . Chodzi ostatecznie o wprowadzenie wycho­ oparte na t r a d y c y j n e j sztuce l u d o w e j ' ! T y l k o praca i i n i c j a t y w a w a n k a do w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , k t ó r ą t w o r z y w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e l u l u d z i m o g ą d a ć na to m . i n . sztuka. Na S ą d z ę , że m ł o d z i ludzie, k t ó r z y o d d z i e c i ń s t w a przyswoili koniec c h c i a ł a b y m odpowiedź. tylko przekazać spostrzeżenia do­ t y c z ą c e organizacji Ogniska s z t u k i l u d o w e j dla d z i o c i . D o ś w i a d - są czonia w i e l u z e s p o ł ó w "wskazują, ż e t w ó r c y l u d o w i s ą w n i c h nie w w y j ą t k o w o k o r z y s t n e j s y t u a c j i , p o n i e w a ż m a j ą bardziej l u b do z a s t ą p i e n i a , ale ż e są w n i c h r ó w n i e ż n i e z b ę d n i w y k s z t a ł c e n i m n i e j ś w i a d o m e , ale w y r a ź n e k r y t e r i a ocen. N i e o b a w i a m s i ę , b y a r t y ś c i - n a u c z y c i e l e , j a k o o p i e k u n o w i o , bo t o pierwsze wtajemniczenie ludowe m o g ł o n a s t ę p n i e od p o c z ą t k u h a r m o n i j n e w s p ó ł ż y c i e sobie k o n w e n c j ę e s t e t y c z n ą j a k i e g o ś r e g i o n u s z t u k i l u d o w e j , utrudniać tylko wiejskich oni układają mistrzów ręko­ zrozumienie i a k c e p t a c j ę s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j . P r z e c i w n i o , k s z t a ł ­ dzieła z uczniami-wychowankami współczesnej szkoły. Oni też tuje m o g ą r o z s z e r z a ć zainteresowania dzieci. J e ż e l i w y c h o w a n k o w i e ono zainteresowania i p o b u d z a u c z u c i o w y stosunek s z t u k i , wzbogaca w y o b r a ź n i ę a przede w s z y s t k i m r o z w i j a do po­ Ogniska p o d k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego o s i ą g n ą j u ż niezły poziom artystyczny, a t a k ż e s p r a w n o ś ć techniczną i zaczną się t r z e b y estetyczne. Trzeba j e d n a k s t w i e r d z i ć realnie, że niewiele jest już re­ trochę nudzić, wtedy opiokun-pedagog powinien taktownie g i o n ó w , w k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć l u d o w a ż y w a jeszcze w otoczeniu w s k a z a ć dalsze cele. Ogniska, k t ó r e t a k i o g o o p i e k u n a nie m a j ą , m o ż e k s z t a ł c i ć ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą dzieci, t a k j a k się to dzieje zasklepiają się często wewnątrz i zaczynają powielać wciąż takie w N o w y m T a r g u . P o z o s t a j ą w i ę c zabiegi wychowawcze, k t ó r e same f o r m y . Z a n i k a t w ó r c z o ś ć i uczniowie r o b i ą prace co z r ó ż n y m powodzeniem d ą ż ą do w y k o r z y s t a n i a bogactwa polskiej wyżej przeciętne. Zdolności artystyczne i talenty noszą bowiem sztuki d z i e c i w sobie, ale p o k a z a ć je i z a b ł y s n ą ć m o g ą t y l k o w sprzyja­ ludowej. J e d n y m z n i c h jest w ł a ś n i e n a u k a w y k o n y w a n i a nych wyrobów ludowych tradycyj­ w Ogniskach D z i e c i ę c y c h . J u ż samo j ą c y c h wychowawczo w a r u n k a c h . N a s t w o r z e n i u t y c h n y c h w a r u n k ó w polega w ł a ś n i e r o l a pedagoga. 23 I I . 23. P t a s z k i ceram. w y k . w O g n i s k u D z i e c i ę c y m p r z y Spółclz. „Chałupnik" Fot. St. Deptuszewsbi, il. 1, 3, 4, 12; W. Madroszkiewicz, il. 8; J . Świderski, il. 2, 5—7, 9—11, 13—23; W. Werner, il. 7 I gdyż jeszcze naj­ przychyl­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46006324470240f7c29494bddffb027e.pdf f3055c9497e09bcaca3c888a85b231a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource bibliografie Reinfuss Roman Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1652 Title A name given to the resource Bibliografia prac R.Reinfussa / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.53-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (Lud, t. 64, 1~() BIBLIOGRAFTA PR1AC ROMAiN A R·EINFUSSA ZEiBRJAŁA WFIA CIESiLA-REINFUSSO:WA POZYCJE KSIĄżKoWE 194Q 1. Geografia dla liceum z M. GOIukJiewkrem pedagogicznego i szkóL ogó1moksz.talcqcych. (Współ- i J. Kl1ilITlialsz'eWlską), Kiairowice. autorstwo 1949 2. Stroje górali szczawnickich, "Aiti1als Bo~sik:iIch Str-oj6w crz. LuJdowytCh" MaLopols.ka, z. 1-8, S'!s.39-, LI. 25, tab. 5, Lu!blriin. V f 1953 3. Pol~lde druki na .pLót'nie, iSIS. 256, ryc. Ludowe 198, Italb. 19, malpa '1, WaJr- szawa. 1954 4. Ludowe ~s. 60, ry-c. 71, tab. 71, Wa!I'lSz'a'Wla. skrzy11lie maLowane, 1956, 5. Garncarstwo ludowe. SIS. 96, il. 54, ~.o. 47, W"lIl"ISi7Ja1Wla. 1958 6. SZOf.pka k.rakowSka, s5. 38, i'l. 16, talb. 41, Kra'ków. 1960 7. PoLska ficzne), SIS. sztuka (WISiPÓł\al\lft>omtwo z J. Świtdffi'Slkilim: zdlj~da ludowa. fOltogra- 217, it. 216, K'nak6w. 1962 8. MaLarstwo ludowe, SiS. 130, il. 92, tab. 6, Kroków. 1966 9. Ludowe kafle matowane, SIS. 160, m. 223, baib. 3, KTakÓW. 1977 10. Meblarstwo ludowe w Polsce, SiS. 300, il. 186, ba,b. 39, maljJ 4, Wlr'ocław .. 1980 11. Ludowe kowalstwo PRACE artystyczne, NAUKOWE ss. 365, ryc. DRUK.OWANE 13\1, flOt. 246, WTodaw. W CZ.ASOPISMACH 1934 12. Budownźctwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, "Lud", t. 33, s. 83- ·112, H. 16, ma!p 3, Lwów. 193,6 13. Etnograficzne granice Łe.mkowszczyzny, "Zi·e<miJa", R. XXVI, TIlr 10/11, s. 240 _. - 253, Warszawa. 14. Łemkowie ·15. Zabyt'kowe KraIków. (O\Pis etnQgnafioezny), "Wlierchy", R. XIV, s. 1 - 24, iJ. 18, I(,I1aków. sypaiu:e sp:i;s.kie w K·uc:wi11Jie, "Orli Dot", R. XlIX, s. 146 - 147,_ �54 ZOFIA OIEŚLA-REINFUSSOWA 1938 16. Problem misja wschodlTliiego Nm~kDwych poświęcony Badań Karpatom Ziem Polslvim za'sięgu etnografioznego Wschodnich w Krakowie, - II dnia Łemkowszczyzny, Zjazd (w:) Ko- sprawozdacvczo-naukowy 30 i 31 paidziernika 1938 roku, 55. 11, W:a':r5za'wa. 1939 17. Zbiór ankiet w sprawie rzemieślników wiejskich wykonujqcyclt dowe. (.W,S1półalutoOI'Stwo z W. Zbier,oWl5kim), S5. 29, Kra;ków. 18. Ze studiów nad kulturq materialnq s.238 - 278, ił. 28,taib. 2, m;lJpa l, W'alI1szawa. Bojków, stroje "Roczn:i·k Ziem lu- GÓpsk.i.ch", 1945 19. Badania nad osadnictwem "SprawolJda:nia Hucu-lszczyzny, PAU", t. 46, nr l - 5, 5. 90 - 93, Kraków. 1946 20. Pogranicze etnograficznych, krakowsko-gór,alskie "Lud", w świetle dawnych i najnowszych badań t. 36 (J.939- 1945), s. 222 - 255, map 3, LubLi:n. 1947 Zagadnienia ~l. i potrzeby etnogmjii na $lqsku $wd.lvowym i Dolnym, Insty- tut Śląski, s. 51 - 57, Katowice-.Wrocław. 22. Próba niektórych charakterystyki elementów etnograficznej kultury materialnej, Rusi Szlachtowsk.iej "Lud", t. 37;'1947, s. na podstawie luD - 235, tab. 5, Kraków. 1948 $lqsku, (w:) Rozprawy i mater,iały z hiAincheollogtc.zna", nr 2, s. 53 - 71, Wn)cłal\v. 24. Malowane "marawieckie" skrzynie krakowskie, cz. I, "Pols\ka Sztuka Ludowa", R. II, nr l, s. 20 - 29, War,s'ZJawa. 25. Skrzynie zdobione z okolic Krakowa: skrzynie kaszowskie, cz. II, "Bolisika Sztuka Ludowa", R. II, nr 9/10, s. 33 - 43, WaI'Szawa. 26. Architektura sz.opki knakowskiej, ,,,PIOiliskaSz.buka Lutdo.'W1a",R. iIiI, nr .11/12, s. 8 - 26, Wal1s'za;wa. 27. Wpływ farbiarzy drukujqcych plótna na ludowe hafciarstwo, "Polska SZitul,;a LUJd'CJIW:a", R. II, 1lJr 11/12, s. 4D - 41, Warszawa. ?,s. Stan muzealiów etnograficznych w woj,ewództwie wrocławskim, "Lud", t. 33/1948, s. 416 - 431, Lub~~n--.,KJmków. 23. storii Łowie.ctwo ludowe i kultury materialnej, na wschodnim "BibLi,oteka 1949 29. Skrzynie zdobione kie, cz. HI, "Pol,ska z okolic Krakowa: skrzynie czernzchowskie i wadowic- Siltukla LUJdow1a", R. III, nr 1/2, s. 9 - 2.5, W<:l'l1sLJawa. 30. Łemkowie jako grupa etnograficzna, "Plrace i Mater~aly Eltrrograficzne", t. 7, s. 77 - 210, Lu\YEn.----I<!:raków. 3.1. Wdniane torby góralskie, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, nr 3/4, 5. 112. - 119, WaI1szawa. 32. Przyczynek do ikonografii obrazów, "P'o1:>ka SZJbUlk\Ć\ Ludowa", R. III, nr 5, s. 150 - 1:55.,Wlar.s'ZJ8:wia. 33. Malowane zręby chałup wiejskich, "Polska S'7Jtullm Ludowa", R. III, nil' 7/8, ii. 200 - 219, W1al1sZJaiWla. �Bioliografia :4. Kafle z Brzegu ludowe 55 prac R. Reinfussa Sląs:ku, "PoilJska SZ!tuloo Ludowa", na Dolnym R. III, nr 9/10, 's. 261 - 267, Wal1S':zJaJwfa. 3,5. SZQpka z SieteslZY w powiee'ie przewor.skim, "Pohika Sztuka Ludowa", R. ILl, nr 1.1/1:2, s. 328 - 336, Warszawa. 3B. Niezna-ny rękopis etnog7"aficzny Winoentego Pola pt. "GÓorale Czuchonkowie", "S\pra~\VIo"zdtalnia PAU", t. 50, nr 9, s. 550 - 5.51, KmaJków. 1950 37. Stan badań nad pol.ską sztuką ludową, "PiYl:sika S7Jt<UJkaLudowa", R. IV, nr 1/6, s. 3 - 13, WUII'SIZJaJWla. 38. Orawski dom z wyżką, "POIłsIJro SZJtukia L1lJdoWla", R IV, nr 1/6, s. 36 - 5'5, Wa'n5'Z'UIWIł. 39. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludowej, "P,ol!sika SZlbll'ka Ludowa", R. IV, Dlr 1/6, s. 88 - 92, W,all'SlZJaWla. 40. Po I Ogólnopol;"kiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad "Po15k,u SZJtuka Ludowa", R. IV, nr 7/1,2, s. 97 - 99, WallSZlalW;a. 41. Z obozu naukowego w Weryni, "P!ols'ka SZltu\ka Lud1olwia", R. IV, s. 1203- 142, WlaJl'SIZlaIWU. sztuką, nr 7!l-2, 1951 42. Organiz,acja badań nad sztuką ludową, "Malteria'ły do Studiórw i Dy:sk:usjli z ZaikJre:5u Te()r~i i H~9u()r,iJiS'ZJuUikli", 'z. 5, 5. 404 - 410, WranslZialwa. 43. U progu piątego roku, "Polska Sztuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 3 - 5, Warszawa. 44. ,Wytwó,rcy ludowych ubiiorów w K'arpatiuch Polskich, "Polska SztU!ka Ludowa", R. V, nr 3, s. 19 - 36, Wal'Szalwa. 45. Brzostek zapomniany ośrodek ludowego garncarstwa, "PolS1ka Sztuka Lu.doWla, R. V, nr 6, s. 1,67 - 170, W'alrS'zalWlu. 1952 46. Badania terenowe w rejonie "P'oliSlkia SZltuika Lu- kielecko-sandomierskim, dowra", R. VI, ,nr l, s. 35'-47, W'al.szawa. 47. Z zagadnień sztuki ludowej, "Pdlisikla SZJtuk'a Lwd'owa", - 67, Vlars.zawa. 48. Sztuka w ludowa Bachorzy, pow. Pod!as.i.a Zachodniego. Sokołów Podl asrki), (Z ba,dań IV "Polsk:a R. VI, nr 2, s. 65- Ob,ozu Naukowego SZJtukia Ludowa", R. PIS VI, nr 4/~, s. 270 - 287, Wlansza,wa. 1953 49. A,k,tualne zag,ad-rtiemiia htd.owej "Pol'Ska plas'tyki, Sztulka Ludow.a", R. VII, nr 2, s. 83 - 94, W:aTSZlaI\V1a. 50. Elcimenty Ludowa",R. re7lJeS'a.nsowe w polskim mcb,!arstwi·e ludowym, "PolS'ka Sztuka VII, nr 6, s. 327 - 3,34, WaiI1SzaiWla. 51. Polskie ludowe kowalstwo artys.tyczne, "Polls!ka S:zJtULimL udO!\V'a", R. VII, nr 6, s. 348 - 37,6, WU'l'lS'z<lWla. 1954 5.2. Tradycje otwartego ogniska w Ma!opolsce, "Lud", t. 41, s. &99 - 702, W.ro- cła'w. jów 53. Instrukcje w sprawie materiału ilustracyjnego Ludowych', "Lud" t. 41~ s. 80'6 - 80,7, WII1ocl:arw. ,54. Malowa1'llkri ścienne s. 50 - 5'4, Wiull1sZJa,wa. z Ch'otyziów, "Po1slka Situka dla Atlasu Ludowa", Polskich Stro- R. VljJjI, nr li, �ZOFIA 56 CIEŚLA-,REINFU,SSOWA 55. Aktualne zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, "P.ol'ska Sztuka Ludowa ,"R. VIII, nr 2, s. 67 - 78, Wlalrnzawa. '56. Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w województwie białostockim, "Polska Sztuka Ludowa", R. VIII, nr 5, s. 3:15 - 317, Wars'za'Wla. 1955 57. Dorobek naukowy dziesięciolecia w zakresie sztuki ludowej oraz plany na "Maiterrały do Studiów i Dyskusji z Zakmesu T'elorii i HiS¢oI'iliSZltukJi", R. V, nr 3/4, s. 3&9- 411, WlaJI'SZJa,wa. 5'8. Z bacLań nad sztuką ludową w Radomsloiem, "Polska Sztuka Ludowa", R. IX, nr l, s. 23 - 51, Wal1SIZawa. najbliższe dziesięciolecie, 1956 wytwórczości ludowej i artystycznej wspókzesnej Rumunii, i AIl1tysty czny", R. I, nr 2, s. 120 - 124, Warszawa. 60. Szkolenie kadr naukowych i organizacja badań z zakresu sztuki ludowej w Rumunii, "Bo1Js!ka SZltuka LUldowa", R. X, nr 2, s. 120 - 124, WalI'SZlawa. 61. Z zagadnień terminologii ceramicznej, "Piol~ka Sztuka Ludowa", R. X, nr 415, s. 281 - 283, W,a:nsizawa. 59. Organizacja "PrZJemysł Ludowy 1 1957 62. Z "Polska doświadczeń nad· Sztuka Ludowa", stosowaniem filmu w dokumentacji etnograficznej, R. XI, nr 2, SI. 1:1'7- 1:19, Wansza:wa. 1959 63. Problem Karpat w badaniach kultury "FoJ'sam SZJtuk:a Ludowa", ludowej, R. XIII, nr 1/2, s. 3 - 11, WaI's:zJawa. 64. Prace Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w ciągu mi1llionego XV-lecia, "Poliska Sztukia LudowIa", R. XIII, ,nr 4, s. 197 - 207, WlaiI1SZalwla. 66. Badania plastyki ludowej w województwie rzeszowskim w cia, "RoczmiJk Wo}ewódz:twa Rze:sZlolwsikiiego",s. 141 - 1'52, Rzelszów. okresie XV-le- 1960 6'6. Badania ska Sztuka 67. Badania w 1959 r. prowadzone przez Instytut R. XIV, nr 2, s. 1.21 - 1,2.2, W'arsZlawla. terenowe Ludowa", sztuki ludowej prowadzone w woj. rzeszowskim "Pol- P AN, przez Instytut Ludoiwa", R. XIV, nr 2, s. 122 - 124, WalrsZJaJwa. 68. Sztuka luc10wa w Czechosłowacji. (Notatki z podróży w 1959 r.), "Polska Sztuka Ludowa", R. XIV, nr 3, s. 155 - 163, Wanszawa. 69. Hece do wypału naczyń w polsikiim garncwns1t'wie ludowym, "Etnograf'ia Polska", t. 3, s. 3129- 350, W,rocław. Sztuki P AN, "BoIska Sztuki Sztuka 1961 70. Na marginesie badań sztuki ludowej do'wa", R. XV, nr 3, s. 131 - 13,6, W'ars'zawa. 71. Stan i problematyka badań nad Białostocczyzny, kulturą ludową "P'o,lska Sztuka Lu- Łemkowszczyzny, "Etno- "Studia i Mate- grajjia PoLska", t. 5, s. 63 - 69, Wa'I'Szawa. 1962 72. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, rU'ały Lubelllslkiie', Etnog1fia,fiiJaI, s. 108 - 14<6, Lu:bliln. 73. Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, "PoLska Sz\tuka Ludowa", S. 9 - 25, Warr1szawa. R. XVI, nr 1, �Bibliografia prac 51' R. Reinfussa 1963 74. Rzeźba figuralna Łemkó.w. (Ze st11Jdiów nad "Pol!s,ka SzJtullm LoooiWa". Łemkowszczyznie), luclową R. XVIJ, s.zalWa. 75. Sztuka ludowa w województwie rzesz.owskim ka Ludowa", R XVII, nr 3/4, s. 113 - 121, Wtans;zawa. rzeźbą nr i jej 3/4, kamienną na s. 122 - 134, W'aJr- "Pdl'Ska SZJtu-· b.adania, 1964 76. etnog.-rafii Z powi(l>tu (w:) Studia jas:ielsloiego, powiatu cLz:iejów Jasła z pra·ca zb!i'oirO\\;"a,K~aków, s. 591 - 630. jasielskiego, 196.5 i kształty wsi, (w:) Nad rzeką Ropą. Zarys etnografii powriaZlbior.owa, t. 2, Kraków, s. 13 - 28. 78. Zajęcia pozarolnicze, (w:) Ibidem, s. 133 - 138. 7~. St'rój Łe.mków, (rw:) Ilbildem, s. 1915- 210. BO. Problem kultury ludowej Lasowiaków, "RoczrniJk WojewództJwa RzelSZ!owskil.ef)o", R. IV, s. 243 - 260, Rzeszów. 77. Układy rolne tu gorlri;okiego, praca 1966 81. studiów Ze nad Łermko.wszczyzną po obu strowach. "Pdl!ska Karpat, Sztuka. Lud oWla", R. XX, nr 1, s. 3 - 22, Wa;rSlzawa. 82. Dawne ubiory mieszczan z południowo-wschodniej części woj. rzeszowskiego, "Ma'teriia!y Muzeum BUJdownJi;auwa LUJdow~o w Sanoku", s. 19 - 23, San:olc. 1967 83. Die Volksmasken in "Schweizerisches Polen, Archiv fur Volksku:de" z. 3/4, s. 134 - 141, Ba:sel. 84. Szataśnictwo temkow'śkie w Beskidzie "Łód:zki.e Krynickim, SibudliJa Ebno-. gmf.icz'ne", t. 9, s. l{il6. - 174, Łódź. 196.8 B5. Zum gegenwiirtigen bildnerischen Volksschaffen in Polen, "Letopis". Jahres!schrifit des InsltiitUlt's flirr s'olrbliJs·cheViO'likls!'OIJ'SochUJrJi,g, Reihe C. Violk:skuIlJde, nr 11/12. s. 204 - 2'14, BalUJllron. 66.. Skansenowskie muzeum przemystu ludowego w Etera (Bulgaria), ,,P101ska. Sztu/ka LUJdowa", R. xx-n, nr 3, s. 107 - 1 Li., W~I1szawa. 196.9 87. Wspólczesne tNi'aty den, z konjc·r·encji malarstwo lU!dowe, w Lub·Linie 1969 r., Lublin. (w:) Współczesne malarstwo 88. Atmu;ertschajt und Schafhaltung bC'i den Lemlven in (w:) V,iehwirtsclwjt und Htrtenkultur. Ethnogm;ph.ische rawa, Budapest, s. 302 - 322. !lulowa Zamojszezyzny 89. Kultura wód.ztwa lub,elskiego, (w:) Zamość na t.Le stosuwk6w i Zamojszczyzna Ma- den Niederen BeskiStud;ż,en, praca Zibi.o-· etnograficznych w dziejach i kulturz,e 7.vojepolskiej,. pra-ea Zlbiorowa, Zamosć, 90. BacLania naci Muzeum Budownictwa s. 436 - 448. kulturą ll1dową ludowe. w XXV -·lecie Polskq Ludo.wej, L'u.dolW·egow Sa·noku", nr 10, S. 00 - 67, Sanok. "Materi.ały 1970 9l1. Wstęp, tu'ra ludowa, 92. Uktady Monografia (ow:) powiatu myśteniekiego, proca s. li - 10, Kraków. rolne 93. notnietcoD, i Ivsztalty wsi, (w:) Ibid.em, s. 11 - 28. (w:) Idll:id'cm,$. 85 - H4. zrbi<o'ro,wa,t. 2, Kul- �5'8 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA i hodowLa, 94. Pasterstwo 95. ZajęcIa 96. (w:) Iib~dem, 119 - 139. pozaroLn~ze, FoukLo'1' ziem (w:) górrslkich I'biJdem, s. 149 - 172. i jego usceThiczThienie, ,.,Scena", nr H/'[.2. 1911 97. Z badań nad budownictwem Ludowym w województwie "Miateri,ały szaLińskim, 99. PrzebramJia 2)a1cihoc1nio-PomoI'skii'e", w wi.do:wriskach "Po'!s'ka kieLeckim, Sztuka Ludowa", R. XXV" nr 2, s. 67 - 78, Wans'z,a:wa. 98. Tradycyjna kuLtura pLa'styczna Ludności przesied.Lonej w województwie ko- t. 14, s. 383 - 396, S?;czecin. Ludowych i ich wspóŁczesne przeobrażenia, "P()l~Sika S7JbUika Ludo.wa", R. XXV, nr 4, s. 203 - 2W, W,au1s'Zialwa. 100. Zagadnienie sztuki Ludowej, "Hiu1Eityn LnfO'J1!1'1lacyj1ny S1towa,rzy.szenoi,a Twór- ców LuJdowych", s. 4 - 7, LubliJn. 1972 101'. Dewocyjna grafika dO'Wego, (w:) Granice jarmarczna sztwk-i, pr,aca jako źródło ,zbiol'owa ku inspi'r'acji czoipl'of. dLa maL'arstwa Ksawerego Lu- Piwockie- go, Walffil7Jalwa:, s. 203 - 218. 102. Wpływ w Karpatach, zimierzowi 103. zawodów wędrownych na kS.ztaltowanie się kultury (IW:) Studia z za'besu socjologii, etnografii i historii Dobrow.oLskiemu, pnaoa z.bi'or,oWla',KJraikÓ1W,IS. :143 - 1512. KuMuTa ludowa Besk,idu z·eum B<UJdOlwll1lilobWlaLUldowego NiSkiego 'W SalI1Jok'u", i przyLegłego :tlIr Ludowej ofiarowane Ka- ,,:\1,aJtelroi'ałyMu- Pogórza, 1'4, '5. 5.- 13~ Sanoik. 1973 ,104. Nar,odnaja architektura Łemkow, (w:) btoc/..owniczymi .kościołów Karpatskij Moskwa, sbornik, s. 46 - 56. 105. Chłopi - wa", R. XXVI[, 106. Art "P.oI1Sik;a Sztuka drewnianych, Ludo- 'I1T 2, s. fi7,- 70, W'aJr.szarw'a. pop-uLCLire po/.oonais (symboLes - s.ignes - motifs), Lausan.ne, ss. HI. 1974 107. Vo~kskunst Zeichen aus PoLe,n (SymboLe - Motive), Wlinterthur, ss. 16. 1975 108. qórskich, z górami Kontakt {w:) Góry w i jego kuLturze wpływ na badania Ipr"wa po~skiej, kuLt1l-ry Lwiowej zbiotnGIW:ł., KJnaków, regionów s. 180 - 190. 1976 -wa", ,1009. Lu..dowa rzeźba 1camvenna na zachodnim R. XXX, nr 3/4, s. !1-67- 180, Wa'I1SIZ1a,wa. 1:10. Społeczna i dyd.aktycz,rua roLa muzeów IV[uZJe<ulm BUldo'W1J1li1cl~w.a LUido\VIEJg)o 'w Sanoiku", PogÓ'1'ZU, "Robka na woLnym Sztuka pow.ietrzu, Ludo- ,,:\1ateriiały nr 21, s. 7 - 10, Sal1!o,k. 1977 111. ProbLem kompozycji muzeum w Sanakl\l", BudOllV'nlilcrtJwa LUidawe~o na '11:r23, woLnym 'S. powietrzu, ,,:Vlate:rialy Muzeum 10 - 14, Sa,nl()k. 1978 112. W.iejsikie bwd.ownictwo podcieniowe kultury Ludo,wej, tpI1aroa IZJl:li!~raw<:l,It. 1, Lubiliin, g3. Z badań nad Ludowq 114. ProbLem ekspozycji ;mysłowych w m1.lZeum na :S~'anse,nowska, Sanok, kl/;Lturq na LubeLszczyźnie, .s. 52 - 77. LubeLs.zczyzny, {w:) (w:) Z Ibidem, zagad11ień 5.37 - 5l. pracowni rzemieśLniczych i wiejskich urządzeń przewoLnym pOWlietrrzu, (w:) MiędZy.narodowa Konfer·encja s. 10'5 - 1114. �Bibliografia prac 59 R. Reinfussa 1979 115. Wpływ rzemieślniczej produkcji "fu~skJa Sz.1JUJk:a Ludowa", niu, 116. terialy Franciszek z badań Cwynar dewocyjnej R. XXXUl·, Il1Jr2, - etnograficznych, na ludową rzeźbę w Ikamie- 67 - 76, WiaJI1S'Ziawa. ludowy rzeźbiarz z Albigowej, {w:) Prace i maR:zes,z6w, M'UJz.eUlmOkTęig]owe, s. 89 - 101. AnTY KUŁY IS. POPULARNONAUKOWE 1931 1117. Pasterstwo na Łemkowszczyźnie dawniej a dziś, "K'UJrrer LiJueraC'ko-Nau- kowy [iKC", R. IX, nr 311,s. 3 - 9, KIlaków. 113. Obchód z dnia 14 xa, Maryjek w Gorlicach, "Kunier LiiteT'alcko-NiaiUkowy IR'C", R. IX; KJmlków. 1932 119. i użytkowanie ropy naftowej liKe", R. X, z drJJila 6 V~, Kraików. Wydobywanie tenwk:o-Nauk:owy prz.ed 100 laty, "K.UJTIierL'i- 1933 1'20. Cel1kiewki IKC", R. XI, 'z 'mla drewniane na Łemkawszczyźnie, "Kurier Liltera'ck'o-Niarulk!o,wy 21 VillI, Kmlków. 1934 121. Kapliczki i krzyże na Łemkowszczyźnie, ",KUlrier Li>te;na,c'ko-NiaruikJowy IKC", R. XI1l, z dinJiia26 ta, Kimków. 122. Obróbka inu i wyrób płótna na Łemkowszczyźnie, "Gl()s !LIiiteracko-N~ukawy", dodaitek ,do "Głosu N>al1odu", !lir 275 IZ ,d!rJJiJa7 X, Kraków ·oraz "DodaJtelk IJHenadm-.Niau'kowy ido KUJr-iem !.JwIowslki€lglo",R. Ul, IIlIr43, Lwów. 1'23. Cyganie w Polse-e, "Głos Litera-eiko-N.aukowy", dodatek do "Głosu Narodu", !DIr119,1 z dni:a 15 v:m, Ktrak,ó,w ·OTIaz"Doda't€lkDit1Jetrla1ckJo-Naukowy do KUll'iera Lwowskiego", R. III, II1Jr192, Lwów. 124. Oppidum Schi5nbergh czyli h~,S'tol"ia nieistniejącego miasta, "Głos Lite:ra,C'ko-Na'ukiowy", IdDdaitclk do "Głosu Narodu", U1lr 254, z idrJJi.a 16 [X, K'l1a~ó!w oro'Z "Dodaitoek LiJtenaodk1c-Nau<kowy do Kuriera LwowtskuJe'g.o'·. R. lU, nr 2'5.3. Lwów. 12'5. Prawo górnicze w dawnej Polsce, "Glos L~teT1a'c!ko-Nauk'Owy", dodiU'te~ do "GłosIu Na'podu", Inr 233 IZ dni'a 26 VHI, 'KJra'ków ara'z ,,Dod!altelk Dilte'I1ackJo-Nia!ukowy 'do Kuriora Lwowskiego", iR. m,I, nr 35, 'LwÓiw. 126. Kwestia żydowska 'LU dawnej PoLsce i próby jej rozwiązania, "Gbos iLlitero'Clkro-Nauk'owy", Idod.ateik do "Gł,asiU N:a'l'odu", 'IlT 219 z dnia 12 VIII, KJr:aikó,w oraz "Dodiall:e:k L~tcll1ac.ko-N:aulkowy IclioKU/mera Lwo\.\1s'ki€igo", 'R. HI, TIr 33, LwÓiw. 1'27. Cystersi na Podhalu (w 700-lecie sprowadzenia zakonu), "Głos LiJteracko-Nauklowy", dodatClkdo "Głosu Niaradu", !DIr 247 z ,dnia 9 IX, ,KJmików oraz "Dodl1tClk 1.Ji:te'ra,ck:o-Naukowy ,do Kumie:11a LwoWlSlkiieigo", R. HI, Inr 35, Lwów. 128. B.iecz miasto starych pamiątek, "Głos [jilterac:k,o-LNtauJ<lowy", d:od~teik do "Głosu Narodu", !lir 2S2 'Z dn!iJa 14 X, Kn'akÓJw ora:z "Dod'art.'€1kLi!tera:cko-N~ukowy do K'Ul'i€ll'<lLWOlWlSlkie.go",R. III, TIll'283, Lwów. 129. Latynizacja stylu cerkiewnego na Łemkow>szczyinie,,,GłOlS LiJt€<rla·clkl()-Naufkowy", ,dod:a:telk odo "G~'ds'u Nanocliu", 'rH 324 z dnia 25 XI, ,KJrialków oOU'az "iDodlatClkLiitorack'o-N:a'ulkowy do KUl"ier.a Lwow:s1kJilelg,o",R. lIII, mir 325, !Lwów. 130. Ks. Wojciech Dęb'Ołęok.i k(JJpelan IJisow.czyków, "G'łJos [jjibemclk'O-Naukowy", doda,tek ·clio "GłosIu N:amodu", i!llr 2137 z ·dn!ia 3 Xl[., :Km:ków om'z "Dodalte'k LitClI'a'c:ko-Na·uklOiwy do KUJPiera LwowSkiego", iR. HI, Il1Ir 50, 'Lwów. �60 ZOFIA mEśLA-RELNFUiSSOWA 1935 131. Dunajec jako rzeka sptawna dawniej a dziś, dodiaJtoek d\() "GłOSlU Narodu", nr 13 oz dnia 13 I, Kroików -Na'UJkJO'Wy do 'Kuri'e'ra iLiWlOIwskiego",R. IV, ;nr 12, Lwów. "GI<llS Liltero'cko-Naulkowy", oraoz "Doda,tek Lilterack{)- 132. .Ks. Szambelan Swieykowski boha,terski burmistrz miasta Gorilie, "Glos Litemdk.o-Naulkowy", d{)ldialbekIdo "Głosu NalrQdu", nlr 115 z dnlia 28 iIV, l(,roków onaz "Doda'teik: Lilterllldko-<N1aJulkiawy,dl() Kuriern LWQWI:>k,jego",R. IV, ;nr 17, Lwów. 133. Ziemia temkow,ska prz,e,d pótwieczem i dziś, "Glos L,iteracklO-Nau,kJawy", dodaJtek do "GłOSiU Na'l10du", nr 40 z dni'a 10 II, K'ra!ków onaz "Dod<l:ook Liotero'cko-N3Iukawy Ido iKuniera LW'OWlS!kiregO", oR. IV, :nr '6, Lwów. 134. Budo,w:nictwo ludo,we u Łemków, "Glos Liotemc.ko-Na~!k\Olwy", dlodaitek do "GłOSili NaJl'od!u", IIlIr8'9 z 'dnliia 31 HI Krajków :Ol'a,Z "Diada'tek lIilt'era<cko-NlaUlkorwy do Kuruera L'W:OIW1Siki'ego", IR. IV., nr. 13, Lwów. 1'3'5. p.rzemy.st i handel Łemkow.szczyzny, "Kur,jer Lilteroc!ko-N<luIkO'Wy IKC", nr 2136 z dinlia 2(j VIII[, lK:m'ków. 136. Z przesztości .Łemkow.szczyzny, "KJu:r:ier Li!tera1cko-Nau1kowy IKC" z dnia 25 N, iKJmków. 137. DZlieje oblężenia "Twierdzy gorlickiej". W 20-lecie prz,elomu pod Gorlicami dnia 2 maja 1915 r., ".K:ur;ier LilberackJo-NaukOiwy IKC" z ldinia 29 IV, KJr.aków. 1936 138. Łowiect-wo ludowe na Łemkowszczyźnie, "KUlI1ier l1iter:a.c,ko-N'<łiu'kowy IKC" z dnia 6 I, Krok ów. ,139. W sprwwie granicy lemkowsko-bojkowskiej, "Kun~erlJiitera'cikJo-Nau'kowy IKe" z idnilla '17 n, KiI1aikÓlW. 140. Wschodnia granica Łemkowszczyzny, "Kur,ier !Lilte.rnck'O-Naukowy IKe" z dillia '1,3 VII, 'Kil1<łików. 141. "Doly Sanockie". (Lud 'ruski z okolic Sanoka), ".Kiuil1ieTLlirtenaCoko-Nau~ !rowy IKC" z dnia 12 X, Kimków. 142. Wesele w Kożusznem, "Ais", Kraików. 143. Narciarz w Beskidzie Niskim, "Turysta w ,Fołsce", R. M, iIlr 1/2, s. 26, Kroków----, W'a'I1S'Za;wa. 1937 144. Dorobek KJroków. 145. Kultura nauko.wy ,ludowa Seweryna Udzieli, wsi podkra'kowslkiej, "OIlli Lat", R. XVIlI, ;nlr 8, s. 5, "MŁoda FOIJ.Sika",'11Jr9/10. 1938 146. Dzisiejsze i dawne da W<ozol'oorwa",Kraków. 147. Odradza się strój zwyczaje lu.dowy z dll1JiJa117 XI Kraików. 148. Ze zjazdu górskiego Kraków. wielkanocne w Karpatach, w Nowym Sqczu, Ziemi "Kurier .Krakowskiej, Li1Na,cko-Naukowy "Orli Lot" oR. XIX Lot", R. XX, nr "Za,groIKC" nr 7, s. 90 - 92, 1939 149. Muzeum z tysiqca jednej nocy,,;Onl'i 6, IS. 70 - 72, K,ra- ków. 1947 150. Uwaga! 151. Magia Kręcimy slowa, ,pI1li Lat", R. XXI, ;nr 3/4, 'S. 50 - 5.3, K'raokó,w. ,wt", .R. XXI, nr 5/6,5. 86 - 89, Kroalków. fi;lm, "ariE �BiMiografia prac R. .Reinfussa 61 152. Z wyde-czJki do Tyńca, "Orli Lot", R. XXI, IDIr5/6, s. 89 - 90, Kra'ków. 15·3. Z wycieczki na Sobótkę, "Opli Lot", R. XXI, nr 7/8, IS. 112 - 11'1, Krraków. 154. a wozach kutych ozdobnie, "Opli Lat", R. XXI, rur 7/!8, s. 108 - 1111,Krr"aków. 155. Nowy typ krakowskich sk.rzyń maLowanych, "Of\~i Lot", R. XXI, nr 9/10, s. 154 - 155, Kra'ków. 1948 156. Poznaj swojq "Or1i Lot", wies, 1949 157. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: R. XXIII, l1lf 10, ·S. 152 - 153, Kraków. l.'58. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: s. 122 - 123,KJra'ków. R. XXII, "Nie IJ1Ir 112, s. 20 - 2J6,KJraików. święci "Onli "Zbójnicy", lepiq", garnki "OrtlJi Lot", !.JOlt", R. XXIII, nr 8, 1950 159. Ze skarbnicy sztuki Ludowej: "Czapka magierka i tynieckie rękawiczki", "On'1liLot", R. XXIV, nr 1,5. 9 - 11, KJraków. 160. Stroje góraLi szczawnickich, ,,0I11i Lat", R. XXIV, IS. '95 - 97, Kraików. 1965 161. SabaŁowa nuta nigdy nie "A-Z", zaginie, dodatek do "Dzie' nika Polskie- go", nr 22 z dnia 19 VI, Kraków. 1956 162. WspóŁczesna sztuka Ludowa, (w:) KaLendarz rodzinny. K:raków, s. 1069- - 172. 1969 163. Pod Lawinq "Groma<da-RJo~nik Polski", pisanek, 'l'l!!'67 z dnia 5 VI, Wa'r- szawa. 1970 164. a tradycyjnej nr 85, Warszawa. sztuce ludowej w czasach obecnych, "Chłopska Droga". 1971 165. Będzińskie 166. Herody, Zapomniany pisarz VIII, W·ars.za,wa. 167. a przyszŁość sz-a.wa. 168. Pod znakiem "Chłopsika Drc~a" z ·dnia 21 I, WaJI1S1zarwa. chłopski: Jan Marcinek, "ChłqpskJa Dl1oga" z dnia kultury ludowej, "Chłopska Droga" z dnia "Grama<da-R()~nik PKlilski" z dnia szopki, 22 VIII, 8 Warr- 7 I, W!a'lI1srmwa. 1976 169. StanisŁaw Staszic jako badacz kuLtury ludowej, "Gf\omada-Ro1Inilk NI- sKi" z OOia 18 I, WarszaJwa. 170. Rudera 171. Skanseny czy - zabytek?, Muzea "Chłops,kIa DDoga" z dl1li!a l II, WaJrs7Ja·wa. Ludowego, "Chłqps,ka Droga" z dlDlia BudowTliictwa 9 VI, Wa'rszar.va. 1977 172. EweUna ,173. a takim Zakopane. Pęksowa, co się w "Podbalbrze", kowaLstwie jeSlień, 's. 81 - 84, zakopane. "zalubił", "Podtatrze", zima, s. 167 - 173. �ZOFIA 62 174. The International J~nuary, Wa:rsza'Wa. CIESLA-REINFUSSOWA Folklore Montaineer Festival in "Poland", Zakopane, 197-8 175. Festiwal 176. Prostota z lawy "PiodJta,trze", jesicJ\ ·S. 37 - 41, Zakopa·nc. "KirGlnii'ka", R. VLI, s. 7 - 13, DiDlsko-B.iała. jurora, prawda folkloru, 197·9 177. O wspóŁczesnych twórcach ibzeIlJia T'wórców Ludowych", '11T ludowych, "Biu'Jc.tyn Informacyjny StO;warzy- 10, LUblin. ROŻNE 1947 178. Etnografia w produkcji filmu polskiego, "Lud", t. 37, 's. 340 - 348, Kra- ków. 179. Zakład Kmlkó:w. Etnologii Uniwersytetu WrocŁawskiego, "Lud", t. 37, s. 455 - 458, 19'51 180. Ludowe motywy w wyrobach dzianych, "Polsk:l SlJtuka Ludowa", R. V, nr 1/2, s. 64, Warsza;wa. lSI. Kursy malowania obrazów na szkle, "Pdls'ka SZltuka Ludowa", R. V, II1.r 1/2, s. 60 - 62, :Wam:zaw;a. 182. Otwarcie Muzeum Etnograficznego w Krakowie, ".Pok;lka SZltuka Ludowa"" R. V, nr 4/5, IS. 159 - 160, WiarsZlaJwa. 1956 1.83. Kursy 'eLLa prządek i bkaczy R. X, '!lir 3, s. 1.96, Wa:rsz:awa. XVIII w wieku, "Polrsk.a Sz.tuka Ludowa", 1958 184. IOO-lecie urodzin i 20-leaie śmierci Seweryna Udzieli (24 XII 1857 - 26 IX 1937), ".PoIllS'kaS:z;tu'ka LudOiwla", R. XII, nr l, s. 58, Warszawa. 185. Czy ludowe kowalstwo artystyczne musi zginąć? "PcJ!.slk'aSZJtuka Ludowa", R. XII,nr 4, s. 203 - 206, WarSZal\Ma. 1959 1'86. Prof. elr Kazimierz s. 'IraO - 1&1,·War5lzawa. Moszyński, "Polska Sztuk,a LUidowa", R. XIII, nr 3,. 1963 187. Zmarł WtaJflSzalwa. Janusz SWieży, "Pols,k'a SZltulm Lud'o'wa", R. XVII, nr l, s. 60 - &1, 191>5 188. Przedmowa, I~W:) Nad rzeką Ropą. Zarys IjJIr:aCla zbiiorowa, Kimików, s. 7 - 12. kultury materialnej powiatu gor- liokiego, 1966 189. Glos spoleczne '1974 w dyskusji kiczu, "Pd~ska 190. Felicja s. 262 - 253. Curylowa na temat referatu: SZltuika Ludowa", Beylin Pawel, Struktura i funkcje R. XX, nr 3/4, 's. 1,68 - 169, WarI's'ZJawa. (1903 - 1974), "Pro~skla SZJtu!ka LIUldo!\Ma",R. XXVIII, 'nr 4, �Bibliografia prac R. Reinfussa I RECENZJE Z WYSTAW KATALOGI 63 I KON.KURSOW 1951 .191. Katalog tl'ystawy pokonkursowej haftów, malowanek ludowej pow. sqdeckiego, '~s. W, ryc. 8, Nowy Sącz. 192. Z wysiawy sztuki ludowej w Zakopanem, na i ceramiki. szkle "P,olliska SZluulm LudQwa", R. V, nr 3, s. 78 - 13'1, \Va'!;sz<1\va. konklLr;; 19:3. IV ceramiki ludowej "Polsika w Kielcach, SZltu:ka ŁuidOlwa", R. V, nr 4/5, s. 154 - 1;38, Wars'7JawB. Pokonkursowe 194. SzLuka Ludowa", wystawy sztuki ludowej w i Kolnie, Augustowie "PoLska H. V, rur G, s. 1,8G- 190, W:a'nsZiaJwa. 1952 19.5. Z wystawy nr l, 196. Sztuka pokonkursowej w "Po1:sika Siz;tUlka LuJd.o.Wia", R. V.I, Łlikowie, 55 - 58, Warsza:\v,L S. w pokonkursowej wystawy przemysłu ludow·ego R. VI, nr 6, s. 347 - 352., W,arszawa. Z "Polisk~ Węgrowie, Ludo.wa", 1954 197. Sztuka Inc/owa na wystawie ".Piols,ka Szuuik'a Ludowa", w Lublinie, R. VIII, nr 5, s. 306 - 314, \Var,;zawa. 1955 ;198. Wystawa w Tarnowh!, 199. twórczości "Poiiska Cerarnika stycznego ludowa wiej.ó'kich Ludowa", na l "Polska Wrocławiu, 1l'e malarek Sztuka Powiśla R. IX, nr Ogólnopolskiej DqboToOws,kiegow Muzeum l, s. 63 - 64, Wal"sz3!wa. wystawie SzitJu'ka Ludowa", R. ceramiki IX, [li" i szkła arty- 3, !s. 180 - 183, W'M" sza'w'a. 200. Wys·tawa kartalogu), SIS. dziesięciolecia s.ztvld ludQwej W-leda polskiej woj. kr.akowski.ego. (Wstęp do 20, Kraków. 1956 201. Ludowa", Na marginesie wystawy sztuki ludowej, "P,oIska Sztuk:: R. X, nr 6, s. 33'7 - 340,Wa:I1SiZawa. 1959 202. Z XIV nr konkursu szopek w "P,()i1skia S'Zltuka Lu'dow,a", Krakowie, R. XIII, l, s. 95 - 9"8, W·a'l'sz;aw:a. 203. Wystawa wa", R. XIII, obrzędów ludowych na Lubelszczyźnie, "PoIls.ka Sztuka Ludo- nr 3, s. 167 - 1-6-9, W·a'l's.z:awa. 1960 204. XV powojenny konkurs - 11·5" Wa,rsZ:aJwa. 205. Sztuka ludowa gorlickich szopek, "PolSka Pogórzan. Sz:tukia Ludowa", R. X'1V, 'S. 111- ,(WI9tęp do }mt;a:l<Jig:U),is. 4 - 9, GlElice. 1961 206. Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. ~Wlstęp 'do kaltalogu),. s. 7 - 32, Łańcut. 1953 207. Sztuka ludowa w powiecie łai~c1tckim. (WsItęp ,do ImJtaJI!ogu), 's. 5 - 22" Łań,out. 208. O ludowej s.ztuee kowalskiej jej perspektywach na p1'zyszloŚć. (W~tę~· do ka;ta'logu), s. 5 - 11, KJ1ei1ce. 1964 209. Katalog wystawy ka:taI1ogiu), s. l - 4, Nowy pokonkursowej Sącz. sztuki ludo.wej Sądecczy.zny. (Wi9tęp dCL'- �ZOFIA CTEŚLA-REINFUSSOWA 19u6 210. Współczesne malarsiwo ludowe. CWiSitęp do kalt'alogu pak(mkUirnOW~ wystawy kowa'lslbwa, f2leiby i malialns/twa ludowego), 's. 6 - 1-3, Kiel,ce. 211. Jesień Tatrzańska. (WSItęp doa!hbU!mu Z. Kamykowskieogo), PalskJie Wy.dawnic'bwo Muzy,ozne, Kiraków. 1967 212. Wystawa dowa", plecionkarstwa ludowego w LubLinie, rec., "Polska SZibuka Lu- R. XXI, nr 3, s. 169 - 176, W,anszawa. 1969 12:13. Malarst.wo Mariana 214. Malowanki z Ud,zteJ.i. (Wstęp Dqbrowskiego 'liJps'ki'e kwiilaJty"), KJrak6w. 215. Ludowe zabaivki. (Wstęp do katal:ogu wystawy), Kra'ków. (Wstęp do ppog'ramu Wl~doWliska "Za- Powiśla. do k,a'balogu pr.a'c F. Seyferba), Kraków. 1972 216. Malarsiwo na szkle Eweliny (W~tęp Pęksowej. do 'ka'talogu wystawy), s. 5, K!mków. 1973 217. O sztu.ce :s. 12 - 19.,,K!na,ków. lu.dowej dawnej a dziś. (K,a'ta!'og T'ar,gów SZJt:uki Ludowej), 1974 218. EweLina Pęksowa. MQ)lniThll'a:r pa glas. (Wstęp do katalogu wystawy), s. 6, ,Lund, 2'19. O ws-półcze'snych sztukach lUidowych. (Katalog II Ogólrwpo!skich Targów Sziuki Ludowej), s. 21 - 2&, KJnaików. 1977 220. ,katalogu Malarstwo na szkle: Ewelina Pęksowa, Jolanta (Wstęp Pęksowa. do wyS'tawy), s. 5, Myślenice. RECENZJE PRAC DRUKOWANYCH '1948 221. Józef Gaje,k, Zarys etnograficzny zachodniej części "Lud", Podola, t. 38, s. 329 - 331, ·Kiraków~LuJblbn. 222. Adolf Nasz, "Lud", Opole, t. 38,s. 341 - 342, Kralków-LU!blin. "1949 223. Uwagi -szarze Euro.py, na 22.4. Drahomira ..•,Polslka marginesie pracy J. Kulczyckiego "Amcheoll,ogilii", R. II, S2ltuka Stranska, Ludiowa", 'S. Lidove R. III, nr pt. Praformy kroje v Ceskoslovensku, 11/1'2, s. 226. Rudolf Kr.zyw.iec, Podstawy ar 227. Vecż a lwe, R. III, 2, s. 11.2-U~, WGlI1szawa. 228. Bułgarskie cz. I, Praha (b.d.), 365 - 366, W'8.ll'sz,a;,Wla. 1951 22.5. Rudolf Bednarik, Ludove nahrobnikii na Slo'l:ensku, .1949, "Pio'lsklll SZitU!kaLU!doWlił", R. V, 'nr 112, ,s. 62, WaI's'zarwa. 1952 1950, "Po1slka S1JtUika Lu-dowa", mebli na ob- 18'5- 19,6, Wl1ocła'w. technologii ceramiki TUirc. sv. (skrypt), MartJn Warszawa R. VI, nr 2, s. H3, Woa:rSlZalWlił. .z. 5/6, Praha 1951, "Po1,s'ka Smuoka LUJdowa", R. VI, i rumuńskie wydawnictwa strojów ludowych. (Blgarski na rodni �Bibliografia 65 R. Reinjussa prac nosii i szewic.i, Sofia 1950. Costl~mes nationaux de la Republique Populaire ma; ne), "P.oh.k:l Sz:tuka Ludowa", R. VI, 'nr 3, s. 18'2- 183, \\larszo,w1a. 2~'}. Konra~l Ja:::diewski, C;clai~sk 1~;'j~. "Polska lisk, 2:~1). E. llercik, Gdańsk Sztuka wC2;esno.~rednicwiec.::ny Ludow:a",R. Ceskoslovenske lic/ove nr VI, hracky, w świeLle Rou- 1vykopa- 6, S. 3'61, Vlarszawa. 1951, "Pol'Ska Pr,aha Szt.uka L\.ld',w~", R. VI, nr 6, s, 361 - 36,2, War.,zJ.lwa. 195:3 :n1. Architekt.ura polska (lo polowy XIX wieku (album), w].jd. I, Vv'arszawa 19.':!, "Pol.-;'ka S;~.tllka Lud.owa", R Vlf, nr :.l, S, 187 - 139, W.ar:s'za.\V'a. 2:n. Katalog garncarstwa ludowego województwa rzeszowskiego, Łódź 1952, "Pols.ka Sztuka Ludowa", R. V rr, nl' 3, s. 183 - 190, \Varsz;nva. 7.:33. N1anesove 7Caroclnopisne .'itudie (t2ka), Praha 1952, "Polska Sztuka Ludowa", n. VIr, nr :J, s. 185, Wars:6awa. 1954 2::4. d"'.~'a·', Dieloru.\skojc n. 2:35. An. nr llarodnoje iskusstwo, "PoL5,ka Sztuka cz. I, Mi1~sk 1951, Lu- V1TI, nr 5, s. :317- 318, Wa'rszaw". populairc Slovaque, s. 382 - :~8:3, vVarsza\va. Z:J(j. RI(cioLf Kr::)Jwicc, 1953, "Polsk,a Sztuka Bratislava Ludowa", R. VIII, t'i, Hisuil'ia pieca R. VllI, TechnoLogia uarncarskicgo, rzemiosŁa garncarskiego Poznmi-Wroc!aw 1954, c.::. II, Ludowa", (skrUpt), "Pol"ka Sztuka nr 4, s. 255 - 256, Warszawa. 1955 237. 238. Kotl~la, Poszukiwania metryk dla stroju S7;t'uka Ludowa", R. IX, nr 2, ,s. 125, W;ansz;aw~a. Franciszek 19:;4, "Polska Rumenskoje naro.clnoje iskusstwo, dowa", R. IX, nr 2, s. 124, W'a,rS'za:wa. 2~9. Supliki chlopskie XVIII u:ieku, R. IX, nr 2, s. 123 - 124, Warszawa. 240. "Prace Bucuresti Wa1'Szawa 1954, i IIJaterialu Etnograficzne", t. 10, z. R. IX, nr 3, s. 187 - 188, Warszawa. SzL'ka Ludowa", Ludowego, "Polska 1953, "Polska Sztuka Sztu,ka Wroclaw 1, R.zeszów Lu- Ludowa", "Polsim 1954, HJ56 I3ieloruski 241. narodn?: arnamient, Mińsk 1953, "PolSIka Sztuka Ludowa", R. X, nr 4/5, s. 282, W'arszJa:wa. 24'2. Inweniar;::e dóbr b,iskwpstwa chelmińskiego 244. Albert FiedLer, Deuisehe VoLkstrachten, Toruń (1646 - 1676), ska Szt,uik~ LudowIa", R. X, :nr 4/5, s. 279 - 231, Warszawa. 2'43. Tancred Banateanu, Portul Popular din Tara "Polska Sztu:k,a Ludo'Na", R. X, nr 6, s. :~60, W!aJl'szaw:a. Leipz,ig Oasului, 1954, 1955, "Pol- Bucuresti ,,:801Is,kaSztuka 1954, Lu- dowa", R. X, nr 6, s. 2(;9, W'airszawa. 245. Friedrich Sie,ber, Bunie Mabel der Oberlausitz, BerLin 1955, "Pahka ka Ludowa", R. X, JJir 6, s. 361 - 362, W'a:rs'Zawa. 246. P. I. Makuszenko, Z. A. Petrowa, Narodnaja architektura Kijów 1956, "Pcił9ka SZJtuka Ludowa", R. X, nr 6, s. 362,\.V'amszawa. Jan 247. Manugiewicz, ska 8Z1tuJk'aLudowa", Jlolskie R. X, ,nr 2, S. stroje Ludowe (aLbum), W·arszawa Sztu- Zakarpatia, 1956, "P.ol- 1;12- 1.34,Wansza'wa. 1957 248. "Przemysl dzielczości Pracy, - 61 ,W'3'I1S'za:w:a. 5 "Lud" - tom 64 .i Artustyczny". Kwartalnik Ce·ntr,alnego Związku Spół1/3, Warszawa, "Pdłs'ka Sztulka Ludowa" ,R. XI, nr 1, .s. 60- Ludowy nr �66 ZOFIA 249. Josef ska SzLuka CIEŚLA~REINFUSSOW Ma:nk'ov, Sloven<sky Ludowa", 2.50. Kazimierz R. XI, li<Lovy odev v Minulosti, Bratislava 1955, "Pol- Warszawa 1956, l, s. 61 - 62, Wa,rsZJa'Wla. 1111' Saysse-Tobiczyk, sika Sz,tu:ka Ludowa", A R. XI, nr l, Pod wierchami Tatr, polska do poŁowy XIX wieku (album), wyd. SzLuk'a L'Uldiowla", R. XI, mr l, s. 63 - 64, Wa!r5ZJa,wa. 251. Architektura 1956, "Polsik'a 252. Sztuka Banicka dedina Ludowa", "Pol- 62 - 03" W'ans'z:awta. 'S. Zakarovce (praca zbiorowa), II, Bratislava Warszawa "Pc:lska 1956, R. XI, nr 3, s. 180 - 181, Wla1rs'ZJa:wa. 1958 253. BogusŁaw 1958, "Polska Kopy,dŁowsk'i, S21tu:ka LudQwa", Polskie R. xn, kowalstwo architektoniiozne, Warszawa 3, s. 180 - 181, Wa\I'szawia. 254. A. Bożynow, Ch. Wakarelski, D. Drumew, Kowano żelezo, Sofia 1957, "POl~Sik1aSztuka Ludowa", R xm, nr 3, :s. lSI - 1'82, Wal'sz,awa. 255. Rumuński Atlas Strojów Ludowych, Bukareszt, "PoLs.k.a Sztuka Ludowa", R. XlI, nr 3, s. 18:2- 183, W,a 1'5:zawa. 256. Josef Vydra, Lidova architektura na Slovensku, Bratislava 1958, "Pol;ka Sztuka Ludowa", R. XIl, nr 3:, s. 183 - 184, WlaTSIZl<llw:a. 2:57. Siegfried Sieber, Die SpitzenklOppelei im Erzgebirge, Leip.:,ig 1955, "Polsika Sztuka Ludowa", R. XII, .nr l, IS. 55 - 57, Wlarsza:wa. IJIr i 258. w XVII Jan Pachoński, i XV1II Zmierzch wieku, Kmków sŁawetnych. 1956, Z życia ,,'Pol's:!m Sz,tu:ka mieszczan w Ludowa", Krakowie R. XII, nr 2, s. 123, WlanSlZJalwa. 1959 2,59. Rosica Czukanowa, Blgarska narodna szjewica, nr 1/2, s. 100, W,al11sZla:wa. 260. Josef Ludovit Holuby, Narodapisne prace, ka Ludowa", R. XILl, nr 1/2, 'S. 100 - 101, WarszaW1a. Sofia "P.oIliska SztLu- 1957, ka Ludo<wa", R. XIII, 261. Paul Sztuka Stahl, Ludowa", Planurile R. XlII, Casselor Rominesfi Bratislava 1958, "Pdlsk:a Taranesti, Sibiu 1958, Sz.tu"Polska .nr 1/2, s. 101 - 103, WarsZJa,wa. 1960 262. Otokar Macel, Jaroslav Vajdis, Slovaclw architektoniclqj vyvoj "P'o'1s,j<a SZJtUlka LUldowa", R. XIV, nr l, s. 58, Wars,;o3wa. 2,63. Caie,te de arta populara, Bucurest.i, "P'ol:ska SzJtuka Ludowa", nr l, s. 58 - 5'9, W'a'n3ZJaw.a. Praha vcsnice, 1958, R. XIV, 19&2 264. R. XVI, Łużycki Atlas Strojów Ludowych, Bautzen, "Po,lska SzLuka Ludowa", nr l, s. 56, Warszawa. 1968 265. Ceo'1'gi KoiucharOow, Błgarskata "Pcllsika S:otL:ka LudoJW·a", R. XXII, k'aszta prez pet sioletJja, Sofia 1967, nr 1/2, s. 162, Wkl'!\<;!w'wa. 1973 Kos, A Vargyasi jestett butar, Kluj 1972, ".:8c,1.-;ka Sz;tuka Ludo3, s. 180, W'ars.ZJa'wa. 2i67. Joan Codea, Monumente de architectt~ra populara din norcZ-vest1Ll Romaniei, t. 1, OrucLea 1972, "Fi()~sll<oaSlitUJk'a Ludowa", R. XXVII, nr 3, s. 181, Warsza,wa. 263. Rudolf Bednarik, Cintoriny na Slovensku, Bratislava 1972, "Po'lska SZituk!a Ludowa", R. XXVII, nr 4, s. 240, Warszawa. 266. Karoly wa", R. XXVII, D1r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d217178007f89535d611e445f4f3dba.pdf ee15fcf180456e7562612848e7c63cd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Małopolska - kultura duchowa Kraków - obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1504 Title A name given to the resource Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.130-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A ŻYWOTNOŚĆ OBRZĘDOW LUDOWYCH W KRAKOWIE I NA WSI PODKRAKOWSKIEJ Aby mówić o obecnej żywotności obrzędów i zwycza]ow w Krakowskiem, musimy znaleźć płaszczyznę odniesienia, która pozwoliłaby uwidocznić i ocenić zmiany, jakie w tej dziedzinie ludowej kultury zachodziły. Uważ.am, że najdogodniej będzie przyjąć za punkt wyjściowy początek drugiej połowy ubiegłego wieku. Z tego bowiem okresu posiadamy stosunkowo pełną dokumentację zawartą w Krakowskiem Oskara Kolberga, uzupełnioną materiałami historycznymi, częściowo pamiętnikarskimi Ambrożego Grabowskiego, Władysława Anczyca, Kazimierza Girtlera I In. W owych czasach, od których dzieli nas przeszło stulecie, zarówno \\7 samym Krakowie, jak i na wsi podkrakowskiej, obrzędy i zwyczaje były jeszcze bardzo żywotne, ale już wówczas, o czym pisał Anczyc w L 1862, dało się zauważyć, że pewne zwyczaje, niegdyś znane i obchodzone, zanikły całkowicie jak np. żakowskie dialogi mięsopustne 1. Mówiąc o zwyczajach i obrzędach w Krakowskiem, należy zacząć od samego Krakowa. Miał on pod tym względem bogatą tradycję, a wpływami swymi promieniował na wsie okoliczne. W wielu przykładach źródłem były dawne zwyczaje i obrzędy żakowskie, które w spadku po źakach przejęła w XIX wieku młodzież rzemieślnicza. Przybywała ona często do miasta ze wsi. Po wyuczeniu się zawodu jakaś jej cz·ęŚćwracała z powrotem do miejsc rodzinnych. Tą więc drogą przenosiły się na wieś charakterystyczne dawniej dla miast zwyczaje żakowskie. Doskonałym tego przykładem są podkrakowskie puchery czyli pucheroki względnie zocki z okoHc Wadowic. Specjalne warunki złożyły się na to, że Kraków mógł dłużej niż inne 1 O. Kolberg, Krakowskie, cz. I, Kraków 1871, s. 208. �Zywotność obrzędów ludowych 1;31 miasta zachować swe zwyczaje i obrzędy. Pozbawiony od dawna godności stolicy, łupiony w czasie szeregu kolejnych wojen, podupadł tak pod względem materialnym, jak i kulturalnym. Z początkiem XIX w. było to miasto biedne, otoczone wieńcem rozpadających się murów, \v którym klasztor stał obok klasztoru, a prawie każdy z nich - dla zjednania sobie wiernych - kultywował jakieś tradycje. Organizowano jasełka, wystawiano w czasie Wielkanocy bogato przystrojone g,roby, norbertanki patronowały lajkonikowi itp. Przeważającą część mieszkańcóv/ stanowili drobni rzemieślnicy i kupcy. Był to element konserwatywny, zachowujący zarówno wszelkie zwyczaje związane z życiem religijnvm, podtrzymywanym umiejętnie przez klasztory, jak i stare zwyczaje mieszczańskie w rodzaju Bractwa Kurkowego, które wywodząc się z dawnego przysposobienia obronnego mieszczan, dotrwało do dnia dzisiejszego. Czasy Rzeczpospolitej Krakowskiej wpłynęły korzystnie na poprawę bytu materialnego mieszkańców Krakowa, trwały jednak zbyt krótko, aby przekształcić w sposób istotny zwyczaje i obrzędy. Wprawdzie policja krakowska ścigała czasem kolędników chodzących z szopką, ale jak wyjaśnia to w swych pamiętnikach A. Grabowski - szło tu przede wszystkim o satyryczne teksty, ośmieszające osoby wysoko postawione w hierarchii miniaturowej Rzeczpospolitej. W II połowie ubiegłego wieku w okresie między Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli chodzono jeszcze po Krakowie z gwiazdą ale jak pisze Anczyc - około r. 1840 zwyczaj ten już ustawał 2. Zywa natomiast w pełni była szopka kukiełkowa. Obnosili ją po mieście "murarczycy", czyli rzemieślnicza młodzież pracująca w zawodzie murarskim. Szopka krakowska posiadała już wówczas wspaniałą architekturę z gotyckimi wieżami, oklejana była kolorowymi papierami, co w sumie sta\'.:iało ją znacznie wyżej od białej, byle jak skleconej szopki warszawskiej 3. Za czasów Anczyca w zespole kukiełek nie było już konfederata, klechy ani szlachcica 4, w ich miejsce weszły nowe postacie, jak np., kozak i kozaczka, co może wiązać się z przemarszami wojsk rosyjskich idących na pomoc Austrii w czasie powstania węgierskiego. Z okresu austriackiego pochodzą kukiełki przedstawiające sapera, policjanta, strażaka. Jak zobaczymy dalej, aktualizowanie zestawu lalek szopkowych występuje i w czasach dzisiejszych. Szopka krakowska, która swe najwspanialsze lata rozwoju przechodziła na przełomie XIX i XX wieku, po I wojnie światowej wyraźnie zaczęła w Krakowie upadać. Znikły wtedy z Rynku 2 3 4 Tamże, Tamże, Tamże. s. 249. s. 209. s. 208. �132 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA kukiełkowe zespoły szopkarskie, zaprzestano je zapraszać do domów, jak to było dawniej. Szopka kukiełkowa cofnęła się na przedmieścia, gdzie przetrwała nawet ciężkie lata okupacji. Przed I wojną światową w Bibliotece Krakowskiej wydana została książeczka a szopce krakowskiej, opracowana przez prof. Stanisława Estreichera pod pseudonimem Jana Krupskiego. Zawiera ona pełny tekst przedstawienia szopkowego z różnymi wariantarr:.i oraz ilustracje; szopki Leona Ezenekiera. Książka ta stała się po dzień dzisiejszy podręcznikiem krakowskich szopkarzy. Z tych tekstów korzystał jeszcze po II wojnie światowej Jan Malik oraz zasłużony szopkarz krakowski, Zdzisław Dudzik. Przedstawienia szopkowe, organizowane obecnie przez Muzeum Historyczne miasta Krakowa lub przez Teatr Ludowy, cieszą się stałym powodzeniem i ogromną frekwencją publiczności. Oprócz szopek kuki.ełkowych w okresie Bożego Narodzenia, pierwotnie przed kościołem Mariackim, a później u stóp pomnika Mickiewicza na Rynku, sprzedawano małe szopeczki o prostej konstrukcji, kupowane masowo dla dzieci. Wykonywane co roku w martwym sezonie przez rodziny murarskie, szopeczki te można było widzieć jeszcze w pierwszych latach po okupacii, a dopiero zakaz administracyjny położył kres ich produkcji. W okresie międzywojennym chodzili po Krakowie mali chłoIX.'.fkolędujący po domach. Nosili oni zazwyczaj małą szopkę, licho sklee,)ną, którą z trudem można było uznać za rekwizyt obrzędowy. W 19:17 r. staraniem dra Jerzego Dobrzyckiego, pełniącego wówczas funkcję kierownika Wydziału Kultury w Urzędzie Miasta Krakowa, zorganizf'J'.vano pierwszy konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską. Celem konkursu było podniesienie poziomu ,artystycznego tych obnoszonych przez młodzież szopek. Od tego czasu konkursy na najpiękniejszą szopkę krak':)'.\,ską odbywają się corocznie (z wyjątkiem lat okupacji) i stały się imprezą ogromnie żywotną. W gronie szopkarzy, prócz tradycyjnych murarzy (ci się już prawie zupełnie wykruszyli) występują przedstawiciele 'Wszystkich warstw społecznych i wszystkich kategorii wieku, od dzieci SZKolnych po BO-letnich starców. Doroczny konkurs szopek, mający miejsce pod pomnikiem Mickiewicza, ściąga olbrzymi tłum widzów komentujących żywo wystawione szopki, typujących nagrody i wiodących spory o to, które z szopek zasługują na pierwsze lokaty (ryc. 1). Pokonkursowa wystawa szopek, organizowana przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, cieszy się takim zainteresowaniem, że ilość zwiedzających w ciągu jednego miesiąca przekracza zwykle całoroczną frekwencję tego Muzeum. W ubiegłym wieku chodziły po Krakowie małe grupy kolędników, wśród których znajdował się góral, diabeł i śmierć. Współcześni autorzy nie wspominają ich zupełnie. Umieścił ich jednak na powierzchni ma1o- �ZJJwotność oUrzędó~() Ryc. 1. Konkurs tudou:ych szopek v;anegc ;';afla piecowego Jan Oksitowicz, majster garncarski działający w Kra};:Jwie w latach 1830--18425. B,;rdzo wesoło było w Krakowie w Tłusty Czwartek, przypadający w ostatnim tygodniu karnawału. W pierwszej połowie XIX wieku w tym dniu odlwwał sill tzw. comber, w czasie którego rozochocone alkoholem " .T. Eostysz, LudOWe 1952, Jan Oksitowicz, garncarz nr 6, s. 325, ryc. 17, krakowski i jego dzielo. "Polska Sztuka �ZOFIA CIESLA-REIN FUSSOW A krakowskie przekupki porywały siłą do tańca pochwyconych na ulicy przechodniów. Podobnie obchodzone były zapusty, z tą jednak różnicą, że odbywały się one na Placu Szczepańskim, gdzie stały kramy przekup€k, harcowały grupy chłopców poprzebieranych w guńki i kierpce, mających na głowie wysokie, stożkowe, ubrane papierowymi, kolorowymi wstążeczkami tekturowe czapki. Towarzyszył im przebrany "dziad" ze słomianym biczem w ręku. Biczem tym, unurzanym w błocie. okładał przechodniów domagając się okupu. Zarówno comber, jak opisana tu zabawa zapustna znalazły swój koniec w r. 1846 wraz z Rzeczpospolitą Krakowską, gdyż - jak pisze Anczyc - policjanci rekrutowali się "z austriackich urlopników. którzy nader surowo karcili wszelkie objawy pustoty i prześladowali dawne zwyczaje" 6. Ofiarą policyjnych zakazów padł również sam "Zapust" czyli "Mantuański książę", który w fantastycznym przebraniu chodził po domach wygłaszając wierszowane oracje. Dłużej utrzymał się jeszcze u ,.ogrodników" na przedmieściach, gdzie w r. 1862 można było zobaczyć i wysłuchać Mantuańskiego księcia - Zapusta 7. Obecnie zwyczaj ten jest już zupełnie zapomniany. Okres wielkanocny był w Krakowie mniej bogat.\' w zwyczaje niż okres świąt zimowych, ale i tu wspomnieć należy o kilku interesujących zjawiskach, tym bardziej, że zachowały się one do dnia dzisiejszego. Pe'i\'nego rodzaju ciekawostką jest istnienie w Krakowie od czasów średni'Jwiecza Kościelnego Bractwa Dobrej Smierci, które dawniej zajmowało się między innymi grzebaniem zmarłych podczas zarazy. Dziś opiekuje się chorymi i spełnia posługi pogrzebowe. Członkowie bractwa, przyodziani w średniowieczne szaty, w kapturach z wyciętymi otworami na oczy, biorą w każdy czwartek Wielkiego Postu udział w wieczornym nabożeństwie w kościele franciszkanów, kończącym się procesją ze świecami po klasztornych krużgankach. Swoisty charakter i nastrój tego nabożeństwa oraz procesji ściąga na nie tłumy krakowian, jak również poszukujących egzotyki turystów. Przed świętami wielkanocnymi pojawiają się w Krakowie sprzedawcy palm, które zatraciły już swój dawny miejscowy styl na rzecz barwnych kompozycji z farbowanych traw i suchych kwiatów. Sposób ułożenia ich przypomina przedwojenne palmy wileńskie. Utrzymuje się nadal obchodzenie w Wielki Piątek i Wielką Sobotę kościołów, gdzie wystawiony jest grób Chrystusa, jak również zwyczaj święcenia jadła. 6 7 O. Kolberg, op. cit., s. 265. Tamże, s. 263-264. �Zywotność obrzędów ludowych 13;"; W drugim dniu Wielkanocy krakowianie tłumnie udają się na tzw. Emaus, który odbywa się na Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru norbertanek. Jest to rodzaj odpustu, z tym, że nie posiada on już obecnie charakteru religijnego. Niegdyś na Emausie sprzedawane były tradycyjne zabawki przynoszone przez wytwórców lub handlarzy. Były tam drewniane siekierki, gliniane dzwonki, prymitywne zabawki rzeźbiońe z drewna, przedstawiające krakowiaków, flisaków w czółnie oraz całe serie figurek brodatych Żydów, w szatach modlitewnych, kiwających się na nogach ze sprężynek. Obecnie na Emausie znikły tradycyjne drewniane zabawki, zapanowały typowe odpustowe kramy z tandentnymi wyrobami produkcji fabrycznej, słodyczami, kolorowymi balonikami itd. Utrzymały się jedynie nadal kiwające Żydki, cieszące się zawsze niesłabnącym powodzeniem u nabywców. W bieżącym roku, w celu podniesienia poziomu emausowych pamiątek i przywrócenia dawnego charakteru, zrzeszenie chałupników "Milenium" skłoniło kilku swoich członków do sprzedmNania na Emausie własnych wyrobów. Było więc nieco więcej niż zwykle kiwających się w czasie modlitwy Żydków, pokazały się zabawki gliniane w postaci gwizdających koników i kogucików. Specjalny sąd konkursowy powołany przez "Milenium" przyznawał nagrody dla sprzedawców wyrobów tradycyjnych, jak również dla kramarzy, których stoiska wyróżniały się estetycznym wyglądem. W trzecie święto Wielkanocy, dziś już zniesione, udają się krakowianie na rękawkę, odbywającą się w Podgórzu, na Krzemionkach, między Kopcem Krakusa a romańskim kościółkiem św. Benedykta. Ręka\vka posiada charakter odpustu z kramami, karuzelą, różnymi grami, strzelnicą itd. W ubiegłym wieku był zwyczaj, że ze stromego wzgórza Krzemionek zrzucano w dół bułki, cukierki, orzechy, które na dole \\Tśród tumultu i bitki chwytały ubogie dzieci. W latach poprzedzających II wojnę światową próbowano wskrzesić ten zwyczaj, jednakże na apel prasowy zareagowało zaledwie kilka osób rzucających dzieciom cukierki i pomarańcze. Żywym do dziś zwyczajem w Krakowie jest obchód lajkonika, odbywający się w oktawę Bożego Ciała. Nie będę tu wdawała się szczegółowo w historię tego zwyczaju, poprzestańmy na tym, że z przedmieścia Zvvlerzyniec, a ściślej z klasztoru norbertanek wyrusza korowód składający się z Tatara harcującego na drewnianym konrku, chorążego powiewającego czerwoną chorągwią z żółtym krzyżem i paru członków asysty oraz kapeli grającej charakterystyczną melodię towarzyszącą stale lajkonikowi. Pochód odbywał długą trasę od norbertanek do Rynku otoczony tłumem widzów. Siedzący na koniku Tatarzyn rozpędzał gapiów waląc na lewo i prawo buławą, a przychodziło mu to tym łatwiej, im więcej odwiedzał po drodze restauracyj, gdzie traktowano go wódką. Orszak �136 ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A lajkonika wkraczał na Rynek w momencie, kiedy kończyła się tam olbrzymia procesja. W przeszłości pochód lajkonika organizowali włóczkowie, czyli flisacy, mieszkający na Zwierzyńcu. Przed I wojną światową zewnętrzne dekorum lajkonika, a więc kostiumy i rekwizyty, musiały wyglądać dosyć nędznie, skoro na zamówienie władz miejskich Stanisław Wyspiański zaprojektował dla całego zespołu nowe wspaniałe ubiory. Wykonano je na koszt Miasta. Od tego czasu były przechowywane w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, gdzie do dziś widzieć można pierwszy kostium lajkonika zrobiony według szkiców Wyspiańskiego. Km.:a lat przed II wojną światową miało miejsce wydarzenie, które głęboko wstrząsnęło mieszkańcami Zwierzyńca. "Pod lajkonikiem" zaczął chodzić nie obywatel tej dzielnicy, ale o zgrozo, niejaki Andrasz, mieszkający w starych fortach austriackich koło Bronowic. Głęboko doiknięlo to szczególnie Zdzisława Dudzika, wybitnego szopkarza krako\\'skiego, miłośnika tradycji, a przede wszystkim 'zwierzynieckiego pah-ioty. który tak długo walczył z Andraszem, aż w imię honoru Zwierzyńca zajął jego miejsce "pod lajkonikiem". Dzień obchodu lajkonika jest i obecnie ważnym wydarzeniem w dorocznych imprezach Krakowa. Na trasie przemarszu gromadzą się tłumy publiczności żywo reagującej na harce Tatarzyna, który teraz mniej bije i pije, a więcej tańczy. Duże znaczenie w życiu Krakowa miały, a po części nadal mają do dzis, odpusty. Należy tu wymienić głównie dwa: na św. Stanisława (8 V) u paulinów na Skałce i na Zielone Świątki u kamedułów na Bielanach. Odpust na Skałce gromadził w przeszłości ogromne rzesze pątników, przyby\vających nawet z odległych wsi Kongresówki, dawał zatem ciekawy przegląd strojów ludowych. Dziś rola tego odpustu zwęziła sit: do skromnego święta typu parafialnego, w czasie którego przed klasztorem rozbija swoje kramy garstka przekupniów. Natomiast odpust na Bielanach był przede wszystkim uciechą krakowian. Udawali się oni na Bielany różnymi środkami lokomocji: umajonymi chłopskimi furkami, platonami miejskich wozaków, wiślanymi statkam;. W pięknym lesie dębowym,u stóp klasztoru, czekały ich wielkie atrakcje odpustowe zarówno typu gastronomicznego (ogórki z beczki i kabanos), jak i rozrywkowego w postaci karuzel, huśtawek itp. Kilka SCEn rodzajowych mających miejsce na Bielanach utrwalił na swych kernach nieoceniony zdun, Jan Oksitowicz 8. Odpust na Bielanach jest po dzień dzisiejszy dla Krakowian tradycyjną okazją do odbycia tam wy- " J. KostY05Z, op. cit., s. 324 i ryc. 21. �2ywotno.<ć obrzędów 137 ludowych ciec~ki i zwiedzenia kościoła, dostępnego dla kobiet jedynie w tych dwóch dniach Zielonych Świąt. Do tradycji związanych silnie z Krakowem należą wianki, które łączą w sGi}ie pierwiastek sobótkowy z legendą o mitycznej królowej Wandzie. Sobótkowe ognie rozpalano w dawnej Polsce nie tylko na pustkowiu, ale ~ na ulicach miast. W Krakowie palono sobótki na Błoniach i bliżej nad Rudawą. Tańczono z płonącymi głowniami, spiewano, ska·· kano nad ogniskiem, a dziewczęta puszczały wianki na Rudawie, Wildze. Białuszc i Wiśle. Dopiero po wielkim pożarze Krakowa w r. 1850 wszystkie imprezy sobótkowe, ze względu na przepisy przeciwpożarowe, przeniosły się nad Wisłę, pod kontrolę policji i straży pożarnej 9. Zmienił si(~ \vtedy charakter dawnego zwyczaju. Zaroiło się na Wiśle pod \l:zgÓ!'zdn wawelskim od fantastycznie udekorowanych łodzi, na których pal:.::1Osobótki, albo uformowane były żywe obrazy, mające najczęściej za tlmat Wandę "co nie chciała Niemca", otoczoną orszakiem rusałek. Całose"'uzupełniały ognie sztuczne w postaci rakiet, wodospadów, fontann itd. W;anki w tej formie przetrwały do dnia dzisiejszego, są stale upiększaj,(- (ostatnio na wzór Zachodu) wprowadzono, "światło i dźwięk". W noc świętojal1ską - kiedy odbywają się wianki - można prawie "cal: Krakó'w" spotkać nad Wisłą. Ja;{ wspomniałam na wstępie, zwyczaje i obrzędy obchodzone w KrakowiE były niejednokrotnie wzorem dla mieszkańców wsi. Widoczne jest to przede: wsz)-'stkim w zwyczajach dorocznych, wykazujących na ogół wiE;J:~zc!żywotność na wsi aniżeli w mieście. Przykładem jest szopka, ktć;:-~: \'.'l: wsiach z okolic Krakowa zapożyczyła archi'tekturę od krakowsklej szopki miejskiej i podobnie jak ona posługuje się kukiełkami. Wedh,g Anczyul, w ubiegłym stuleciu kukiełkowa szopka wiejska była niema, obecnie przedstawieniu towarzyszy tradycyjny tekst. Z dawnego zespJ1L, Jalek szereg postaci, niezrozumiałych już dziś, zostało wyeliminor,-a:',:,ch, :jak np. olejkarz, Madziar, a na ich miejsce weszły nowe, typO\\T dla danej okolicy, np. górnik spod Wieliczki. Również pewne sceny oywają aktualizowane. W jednej z szopek grana jest krótka scenka mit:;dzy producentem bimbru a milicjantem. Niekiedy komponowane teksty szopki mają charakter satyryczny i stanowią narzędzie walki () różr:', żywotne sprawy wsi. Przykładem może tu być szopka z Kryspinowa, organizowana przez miejscową straż pożarną, w której w końccwych piosenkach "dziadka" piętnuje się niewłaściwe zachowanie młodziezy w świetlicy, apeluje się do kierowców, żeby podwozili dzieci do szkol:" i wytyka władzom gminnym, że nie mogą zdobyć się na wybudowaniE ustępu przy świetlicy. W nawiasie należy dodać, że to, o co się9 T. SewcrY'1. Tradycje i zwyczaje krakowskie, Kraków 1961, s. 81, 85. �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOW A Ryc. 2. "Herody" starali strażacy drogą urzędowych pism i podań, zostało mon~ntalnie załatwione dzięki dowcipnej, satyrycznej piosence szopkowego dziadka. Dużą żywotność wykazuje w Krakowskiem tzw. "żywa szopka" albo Herody (ryc. 2). Są to zespoły złożone z kilku do kilkunastu osób: Heroda, marszałków, Turka, ułana, anioła, diabła, śmierci, Żyda, turonia, którzy w odpowiednich przebraniach chodząc po wsi odgr} wają po chałupach urywek z opowieści biblijnej a Herodzie i rzezi niewiniątek, kończącej się śmiercią króla, a następnie wesołym występem Żyda harcującego z turoniem 10. W okolicach Krakowa, Miechowa, Skawiny zespoły takie, konkurujące między sobą bogactwem kostiumów i umiejętnością odpowiedniej interpretacji (bardzo poza tym ujednoliconego tekstu), chodzą po wsiach do dziś, podobnie jak w okolicach Myślenie, Wieliczki i Bochni spotyka się zespołu grające pastorałkę. Te grupy kolędnicze organizują się spontanicznie bez udziału jakiejkolwiek instytucji. Posługują się, jeśli idzie o Herodów, tekstami zapisanymi w zeszytach przekazywanych przez dawnych kolędników, zaś zespoły chodzące z pastorałką korzystają z kantyczek ks. Mioduszewskiego. Tak jedni, jak i drudzy, są przez ludność wiejską przyjmowani chętnie i nieźle wynagradzani, skoro opłaci się im przygotowywać \vspaniałe 10 O. Kolberg, op. cit., s. 197. �Zywotność obrzędów ludowych 13~ kostiumy, których koszt w sumie wynosi często kilkanaście tysięcy złotych. Są nawet wiejscy specjaliści zajmujący się wykonywaniem kolędniczych strojów, głównie bogatych nakryć głowy, jak korony Heroda, hełmów marszałków, czaka ułańskiego czy czapki Turka. Ubiory te, jakie znamy z okresu międzywojennego i czasów po okupacji, był,y" jeszcze bardzo skromne. Zaczęły dopiero wzbogacać się w ciągu kilkunastu ostatnich lat. Od pewnego czasu wiejskimi zespołami kolędniczymi zainteresował się Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie i za nim referaty kultury w byłych powiatach myślenickim, limanowskim i miechowskim, a także dyrekcja Teatru Dzieci Zagłębia w Będzinie. Organizowano dla różnego rodzaju kolędników konkursy z nagrodami, a najlepsze zespoły wysyłano na zimowy karnawał do Bukowiny Tatrzańskiej. Niektóre z zespołów kolędniczych dawały też przedstawienia w Krakowie, cieszące się dużym i zasłużonym powodzeniem. Obecna reorganizacja władz administracyjnych osłabiła nieco tę akcję, która bardzo przyczyniła się do podtrzymania tradycyjnych zwyczajów zimowych. Dzięki konkursom, posiadającym z reguły charakter otwarty, ujawniły się pewne zwyczaje uważane dotąd za zapomniane, jak np. chodzenie z kobyłką, gwiazdą, rajem, czy obchód, w którym biorą udział Trzej Królowie. Tą drogą ,wydobyte zostały na światło dzienne "draby noworoczne" w swych prymitywnych słomianych przebraniach, a także ludowe widowisko o świątobliwej królewnie Do,rocie. Przy okazji konkursów ujawniło się dużo tzw. okolędowań, czyll świeckich kolęd z życzeniami oraz melodii, które w znaczny sposób wzbogacają materiały przekazane nam przez Kolberga i innych autorów. W czasie "zapustów", zwanych też "kusymi dniami", w południowej części Krakowskiego chodzi się "po drobsku", to znaczy chłopcy (v.ryjątkowo dziewczęta) poprzebierani w kożuchy odwrócone sierścią na wierzch i przepasanych powrósłem, z twarzami umazanymi sadzą, biegają po wsi wyłudzając od mieszkańców dutki. Wieczorem te "działające" luzem "droby" zbierają się na wsPÓlną zabawę w gospod'zie. Współc:zesne stroje drobów, szczególnie te, które widzi się na wieczornej zabawie, przypominają już raczej przebrania miejskiej młodzieży, np. w czasie juwenaliów. Z zapisków Anczyca wiadomo, że w połowie XIX wieku, w czasie ostatków, chodzili po wsi podkrakowskiej przebierańcy z kozą czyli maszkarą podobną do turonia 11. Zwyczaj ten jednak został już całkowicie zapomniany. W okresie wielkanocnym bardzo interesująco przedstawiały się zwyczaje związane z Niedzielą Palmową. Zaginął wprawdzie zwyczaj prol 11 Tamże, s. 263. �1·10 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA CE:syjnego wprowadzania przed kościół jadącego na ośle aktora grającego Chrystusa wjeżdżającego do Jerozolimy. Warto tu jednak wspomniEĆ na marginesie, że w Tokarni, wsi leżącej na południe od Myślenic, :;a pograniczu Krakowskiego i Góralszczyzny, włączona zostało do prow Niedzielę Palmową rzeźba, przedstawiająca naturalnej wielkości Chrystusa siedzącego na ośle. Rzeźba umieszczona na podstawie z kółkdmi ciągniona jest w czasie procesji przez mężczyzn. Twórcą jej jest :-n:ejscowy rzeźbiarz ludowy. Powszechny jest do dziś zwyczaj święcenia palm, przy czym ich "p,)sób wykonania i zdobienia jest bardzo różny. W części południowej, JE,lo Myślenic i Lipnicy Murowanej, palmy przystrajane kwiatami i kolorowymi wstęgami dochodzą do wysokości 6-8 m, pod Krakowem : \". części północnej Krakowskiego nie przekraczają one zwykle jednego ;-,]("tra.W skład palmy wchodzą zazwyczaj gałązki wikliny, suche trawy : j{v,·iaty. W niektórych miejscowościach, położonych na południe od Kr akowa, urządzane bywają w Niedzielę Palmową konkursy na naj9iękniejszą palmę, dla podtrzymania dawnej tradycji. I tak np. w wy:l;jenionej wyżej Tokarni co roku konkurs dla młodzieży urządza miejSJ'\VY proboszcz, zaś w Lipnicy Murowanej Towarzystko Przyjaciół Lpnicy. Jeszcze po zakończeniu ostatniej wojny widywało się w okolicach Krakowa palmy wielkanocne wetknięte w strzechę lub osadzone r;ri kalenicy dachu, co miało zabezpieczać od piorunów. Obecnie, '.\" z\viązku ze zmianami w budownictwie, zwyczaj ten zaniknął, utrzyffi;;.je się natomiast wbijanie na polach krzyżyków z patyków rozebranej palmy lub nawet całych palm. Vi Niedzielę Palmową rano we wsiach podkrakowskich biegają 'sspomniani poprzednio pucherocy. Są to chłopcy w wieku szkolnym, :;,ajcicy na głowach wysokie spiczaste czapki, z twarzami umazanymi sadzą lub tylko z namalowanymi wąsami, owinięci na krzyż słomianymi l::;·wrósłami; w rękach dzierżą drewniane młotki na długich styliskach : koszyki, do których zbierają ofiarowane im dary, przede wszystkim 5a~ka. Pucheroki wygłaszają skandowane, bezsensowne oracje, wybijając ro\\'nocześnie rytm uderzaniem młotka w podłogę. Zwyczaj chodzenia ..po pucherach" utrzymał się najlepiej w Zielonkach, gdzie w okresie :11it:dzywojennym działał w tym kierunku miejscowy kierownik szkoły. Po okupacji zwyczaj był kontynuowany, sprzyjał temu w pewnej :-nierze fakt, że na oglądanie pucherków przychodziła corocznie do Zjelonek wycieczka z Krakowa organizowana przez PTTK. Kilka lat temu Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej \'" Krakowie urządził w Modlnicy konkurs dla pucheroków. Zgłosiło się wó\vczas z kilku wsi ponad 100 chłopców. Konkurs ten, powtórzony �Zywotno.~ć ob"zędow ludowych III w roku bieżącym, dał bardzo słabe rezultaty, przybyło około 20 osób, w tym 3czy 4 dziewczynki, które nigdy po pucherachdawniej nie chodziły. Znacznie gorzej wypadły również oracje, gdyż większość stających do konkursu nie umiała już skandować. Puchery są niewątpli\vie zwyczajem ż,akowskim, przeniesionym w dawnych czasach z Krakowa na wieś. Zasięg tego zwyczaju był rozległy, sięgał na zachodzie po okolice Wadowic; jedynie nazwa była inna, gdyż nazywano ich tu zockami. Dziś w Wadowickiem o zoc'kach pozostało już tylko wspomnienie. W Wielki Czwartek na terenach położonych na południe od Krakowa palono "Judasza". "Judasz" była to kukła wykonana ze słomy, którą po polach obnosili chłopcy :z uczernionymi sadzą twarzami. Spalan'ie odbywało się nocą przy ognisku, dookoła którego chłopcy tańczyli z kukłą zanim ją wrzucono w ogień. Zwyczaj ten, dość powszechny jeszcze w okresie międzywojennym, obecnie 'zachował się już tylko wyjątkowo, np. w Rudniku koło Sułkowic. Pozostałością jego jest palenie ognisk po polach, a w Drogini czuwanie przy nich przez całą noc. W pierwszy dzień Wielkanocy w południowej części Krakowskiego chodzą w słomianych przebraniach tzw. draby śmigustne, a w drugie święto w okolicy Wieliczki chodzi tzw. Siuda-baba z grupą przebierańców. Wśród wrzasków i strzelania z bicza obchodzą oni wieś z wózeczkiem, na którym znajduje się ruchoma figurka tracza i rzeźba przedstawiająca Chrystusa Zmartwychwstałego. Za czasów Kolberga zwyczaj chodzenia z traczem miał zasięg znacznie szerszy, gdyż występował też ńa zachód od Krakowa w Prądniku 12. Obecnie utrzymuje si,~ on w kilku wsiach koło Wieliczki. Jest rzeczą ciekawą, że obchód Siuda-baby organizują instytucje w rodzaju Związku Młodzieży Wiejskiej lub straży pożarnej. Za wygłaszane przy tym oracje i śpiewane pieśni dostają jajka, które zbierane do dużego kosza sprzedaje się następnie w spółdzielni, a uzyskany grosz przeznacza na cele społeczne, np. na urządzenie świetlicy, kupno magnetofonu itp. W drugi dzień Wielkanocy, w tzw. "śmiguśny" lub "lany" poniedziałek, odbywało się także chodzenie po wsi i oblewanie wodą. Czasem chłopcy przebierali się za "dziadów", składali mieszkańcom wiosek życzenia, a napotkanych, szczególnie dziewczęta, oblewali wodą. Niejednokrotnie zdarzało się, że wrzucali nawet je do, rzeki czy stawu. Dziewczęta wykupywały się od zimnej kąpieli, dając "dziadom" wódkę, ser lub jajka. Koło Myślenie (Skomielna Czarna) gospodynie, wracające z kościoła, były zadowolone, kiedy zostały oblane przez śmigustnych dziadów, gdyż miało to im zapewniać mleczność posiadanych krów. Jeszcze dziś śmigus jest odbywany żywo i z pełnym zaangażowaniem. Stra12 Tamże, s. 2fl5. �142 ZOFIA CIESLA-REINFUSSOWA cił on jednak SWO] magiczny charakter, a często wodę źródlaną zastępuje obecnie o wielu zapachach woda kolońska. Ognie sobótkowe, jak wiadomo, palone są w Krakowskiem nie w wigilię św. Jana, tylko w czasie Zielonych Świąt. Zwyczaj ten stosunkowo wcześnie zaczął zanikać, do czego prawdopodobnie przyczyniło się też duchowieństwo zwalczające zwyczaj odczuwany jako święto pogańskie. Już w Krakowskiem Kolberga czytamy, że "obrzęd palenia Sobótek w coraz większe popada zaniedbanie od strony granicy szląskiej. Tam ponad Wisłą i Przemszą gdzieniegdzie tylko obchodzony bywa [...J. W okręgu krakowskim i w pasie nadg.ranicznym Królestwa Kongresowego goreją te ognie po dziś dzień. Za Olkuszem, Miechowem i Szkalmierzem ku północy już ich nie widać. Na Powiślu atoli ciągną się aż ku Połańcowi" 13. Obecnie w czasie Zielonych Świąt w prawobrzeżnej części Krakowskiego również płoną ognie sobótkowe. Widać także ruchome świetlne punkty - pochodnie chłopców obiegających pola. Utrzymuje się więc zwyczaj palenia ognisk sobótkowych, zagubiła się natomiast już cała treść folklorystyczna obrzędu, a szczególnie pieśni sobótkowe, których zapomniane teksty i melodie można znaleźć li tylko w nieocenionych dziełach Kolberga. Radosnym akcentem kończącym żniwa były do·żynki. Z ostatniej kępki żyta, pszenicy, jęczmienia czy owsa kobiety i dziewczęta wiły wieniec. Miał on, zależnie od okolicy, różną formę. Niektóre posiadały kształt kopulasty, inne znów były płaskie jak duże bochny okrągłego chleba. Wszystkie jednak bywały przystrojone kwiatami i wstążkami. Wieniec niosła przodownica, a towarzyszyli jej żeńcy, którzy grali i śpiewali różne obrzędo,we pieśni. Wieniec ofiarowywano gospodarzowi, który rewanżował się żeńcom poczęstunkiem i zabawą z muzyką. Tańczono przy tym i bawiono się do późna w noc. Dziś dożynki utrzymują się nadal. Zmieniły one swój dawny charakter obrzędowy, a stały się "świętem 'Plonów", uroczystością nie tylko ludową, ale ogólnopaństwową, połączoną z .zabawą. O ile w mieście Krakowie zwyczaje i obrzędy rodzinne dziś już nie przedstawiają się ciekawie z punktu widzenia zachowania tradycji, o tyle wieś ma ich jeszcze sporo, choć nie wszystkie ujawniają się na pierwszy rzut oka. Obecnie chłopom powodzi się na ogół nieźle, a szczególnie wtedy, gdy część członków jednej rodziny pracuje w mieście. Wesela wiejskie odbywają się teraz hucznie, wystawnie, ale elementów tradycyjnych pozostało niewiele. Skład orszaku ślubnego właściwie został zachowany, 13 Tamże, s. 296. �Zywotność obrzędów ludowyC/l 143 prosi się starostt:, starościny, swaszki i qczywiście druhny i drużbów. W czasie wesela śpiewa się daleko mniej niż niegdyś, i to śpiewają przeważnie tylko starsi. Rzadko także zdarzają się czepiny, a jeśli już mają miejsce, to nie w dawnej obrzędowej fmmie, lecz raczej nadaje sit:: im charakter żartobliwy. Nie tańczy się tradycyjny'ch weselnych tańców. Z dawnego obrzędu pozostało jedynie błogosławieństwo przed wyjściem młodej pary do ślubu kościelnego i witanie ich chlebem i solą po powrocie z kościoła. Pomimo takiego stanu rzeczy, gdy parę lat temu zorganizowano w byłym powiecie krakowskim konkurs na tradycyjne wesele, zgłosiło się do niego dwadzieścia parę wsi, z których mniej więcej połowa potrafiła w sposób doskonały odtwo'rzyć dawny obrzęd weselny z najdokładniejszymi szczegółami. W bieżącym roku konkurs ten został powtórzony w skali całego województwa krakowskiego. Do konkursu przystąpiło 16 wsi. Jest rzeczą charakterystyczną, że poszcz'ególne ad hoc zorganizowane grupy weselne, wystawiając obrzęd weselny na scenie świetlicy wiejskiej, robiły różne błędy jeśli chodzi o zaaranżowanie izby tradycyjnE-j na scenie, rzadko natomiast myliły się czy potykały w sprawach związanych z samym obrzędem. Wynikałoby z tego, że w pamięci starszego pokolenia utrzymuje się w pełni obraz tradycyjnego obrzędu, który mogą niemal bez przygotowania zademonstrować w formie adaptowanej na scenie. Przedstawione po wsiach w czasie trwania konkursu obrzędy weselne cieszyły siC;dużym zainteresowaniem publiczności, która - pomimo iż przeglądy wypadały w czasie gorących prac w polu - szczelnie wypełniała salę i żywo komentowała widowisko. Uczestnicy zaś wesela nie potrzebowali wcielać się wabce postacie, gdyż wystarczyło, aby po prostu byli sobą. Wyniesienie tradycyjnego, realistycznie odtworzonego obrzędu weselnego na scenę podnosi jego rangę w oczach młodego pokolenia. Zdarzało się nawet słyszeć wypowiedzi młodych osób, że "gdy sam się będę żenił, to wesele zrobię na starą modę". Jak wynika z przedstawionego przeglądu miejskich i wiejskich obrzędów, sporo ich wytraciło się na przestrzeni ostatniego stulecia, sporo jednak przechowało się do dnia dzisiejszego. Niektóre z nich są jeszcze żywy;-ni i praktykowanymi, jak np. Herody czy Siuda-baba, inn€ są już przetworzone: mam tu na myśli krakolv,rskie miejskie !Szopkarstwo, które zatraciło swą funkcję pierwotną teatrzyku kukiełkowego i zamieniło się w czysto artystyczną działalność plastyczną, uprawianą na zasadzie swoistego hobby przez pewną grupę miłośników tradycji krakowskich. Utrzymujące się do dziś tradycje w postaci chodzenia po kolędzie, palenia ogni sobótkowych czy zatykania palm wielkanocnych na polach, �III ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA nie posiadają obecnie charakteru obrzędowego. Są to zwyczaje kultywowane na zasadzie przyzwyczajenia. Właściwa dzisiejsza ich funkcja ogranicza się do roli dekoracji, upiększającej w pewnych okresach .szarzyznę codziennego bytowania, dająca niejednokrotnie okazję cz:'nn'2go wyżycia się młodzieży, która wbrew przewidywaniom jest często motorem podejmowanych akcji. Znane są przypadki, że organizatorami czy głównymi uczestnikami różnych imprez o charakterze jak najbardziej tradycyjnym są młodzi ludzie dojeżdżający do pracy w mieście, a nawet stale w mieście już przebywający, którzy wracają na wieś np, \V okresie, kiedy się chodzi z Herodami. Folklorystyczne tradycje zanikły w procesie postępującej urbanizacji wsi między innymi i dlatego, że traktowano je na wsi jako praktyki przynoszące ujmę, jako dowody zacofania kulturalnego. Dziś dzięki opiece państwa, dzięki temu, że tradycyjne zwyczaje i obrzędy eksponowane są na festiwalach, w programach telewizyjnych i radiowych, wieś wyzbywa się zastarzałych kompleksów. Zaczyna dostrzegać', iż t·), czego się niesłusznie wstydzono, ma swoją wartość, jakkolwiek inną niż w przeszłości, a mianowicie artystyczną. Dziś tradycyjne zwyczaje staią się często zaczynem dla pracy kulturalnej na wsi. Zdarza się, że ze spontanicznie zebranej grupy weselników, którzy zgłosili się na konkurs, powstał stały zespół ożywiający swą działalnością miejscow~' dom kultury. Na przykładzie szopki z Kryspinowa widzimy, jak tradycja przesiąka współczesnością i jak można z tego uzyskać cenny oręż w walce o poprawienie sytuacji na wsi. Organizowanie wspólnych akcji daje młodzieży wiejskiej - i nie tylko młodzieży - okazję wyżycia się artystycznego, Niejednokrotnie stanowi pomost wzajemnego porozumienia między młodymi a stnrymi, które często szwankuje w związku z powtarzającym się konfliktem pokoleń. Patrząc z pewnym optymizmem na postępującą na wsi zmianę stosuku do swej własnej tradycji, musimy jednak mieć pełną świadomość tego, że to, co się tworzy obecnie na wsi w oparciu o przekazy przeszłości, jest już czymś innym, niż było dawniej. Wykruszają się stare treści wierzeniowe, a również i tradycyjna forma nie wytrzymuje naporu nowych wzorów, które przenikaja na wieś znacznie łatwiej niż to miało miejiSce w prze.szłości. Wyczuwał to doskonale Władysław Anczyc, pisząc w r. 1862, a więc przeszło 100 lat temu, w następujący sposób o szopce krakowskiej: "Wspomnienie to pragnę odświeżyć w waszej pamięci: piosnki i dialogi jasełek chcę przechować przyszłym pokoleniom, które może ich nie ujrzą, bo postęp, cywilizacja, jak strojowi, tak i dawnym zwyczajom narodów niesie zagładę. Znikną z czasem bezpowrotnie jasełka, jak znikły dia- �Zywotnosć obrzędów (udowych Hu logi szkolne, jezuickie, mięsopustne i dominikańskie, o których dziś tyle tylko wiemy, ile wieści przechowały nam o nich stare księgi" a. Przewidywania Anczyca nie spełniły się jeszcze, nie można kwestionować jednak ich słuszności. Obecnie, g,dy kultura ludowa weszła na drogę zasadniczych przemian, tym bardziej musimy zadbać o to, aby zachowane do dziś resztki przekazane zostały następnym pokoleniom w przez nas opracowanych księgach. 11 10 - Tamże, Lud, tom s, 208. LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb5e105ff6ccde5547fd0f6b1a96077.pdf 0fa50f021c264a2297ab31fc7b9a70ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazury - sztuka ludowa tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3696 Title A name given to the resource Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.36-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYWANY DWUOSNOWOWE BRACI SKŁADANOWSKICH Z W Y S Z K O W A ZOFIA W ś r ó d czynnych d o ' dziś w a r s z t a t ó w tkackich, w y ­ k o n u j ą c y c h tzw. tkaniny dwuosnowowe, j e d n y m z ważniejszych jest pracownia braci S t a n i s ł a w a i W ł a ­ dysława Składanowskich (ryc. 1), z n a j d u j ą c a się w Wyszkowie, miasteczku położonym w powiecie p u ł ­ tuskim, na p o ł u d n i o w y c h kresach Kurpiowszczyzny. Według tradycji rodzinnej z a w ó d tkacki ma b y ć w rodzie S k ł a d a n o w s k i c h dziedziczony od 300 lat, na­ tomiast z przeprowadzonych w parafii wyszkowskiej b a d a ń ksiąg metrykalnych, sięgających X V I I I w i e ­ ku, wynika, że najstarszym z uchwytnych dla nas w materiale ź r ó d ł o w y m członków tej rodziny b y ł Jan S k ł a d a n e k , m i e s z k a j ą c y w połowie X V I I I w i e k u we wsi Porządzie, należącej w ó w c z a s do tejże parafii. Syn jego Tomasz nadaje swemu nazwisku brzmienie szlacheckie i w y s t ę p u j e j u ż jako S k ł a d a n o w s k i . Czy przodkowie dzisiejszych tkaczy r ó w n i e ż zajmo­ w a l i się t y m zawodem, trudno jest stwierdzić, gdyż księgi metrykalne nie z a w i e r a j ą w t y m k i e r u n k u ż a d ­ nych w s k a z ó w e k . Dopiero o ojcu żyjących dziś tkaczy wyszkowskich wiadomo na pewno, że t r u d n i ł się w y ­ robem dwuosnowowych d y w a n ó w . W e d ł u g z a p i s k ó w z k s i ą g parafialnych, urodził się on w r o k u 1860 w T u m a n k u koło Niegowa, gdzie później przez czas j a k i ś p r o w a d z i ł p r a c o w n i ę t k a c k ą . Około r o k u 1900 prze­ niósł się do Wyszkowa i tam osiadł na stałe. W Wysz­ kowie urodzili się jego synowie do dziś żyjący: Stani­ s ł a w (1901) i W ł a d y s ł a w (1905). Prócz d w ó c h wyżej wymienionych p r a c o w a ł o t u do niedawna jeszcze k i l ­ k u tkaczy tego samego nazwiska, którzy jednak z a w ó d t k a c k i porzucili. N i e k t ó r z y z nich przenieśli się na Ziemie Odzyskane, gdzie znaleźli zajęcia bardziej i m 36 CIEŚLA-REINFUSSOWA o d p o w i a d a j ą c e . S p o ś r ó d tych, k t ó r z y odeszli od zawo­ du tkackiego, najzdolniejszym m i a ł b y ć podobno 16letni S ł a w e k S k ł a d a n o w s k i , p r z e b y w a j ą c y obecnie w Warszawie. S k ł a d a n o w s c y t k a j ą swe dwuosnowowe dywany w e ł ­ niane na szerokim warsztacie p o d n ó ż k o w y m o czterech nicielnicach. P r a c u j ą zawsze we dwóch, gdyż jeden nie b y ł b y w stanie p r z e w l e k a ć osnowy i p r z e r z u c a ć czółenka na całą szerokość tkaniny. W y m i a r y d y w a ­ n ó w w a h a j ą się mniej więcej około 1.5 X 2 m . Ojciec S k ł a d a n o w s k i c h w t y m samym mniej więcej czasie, kiedy ze w s i przeniósł się do Wyszkowa, a w i ę c oko­ ło r o k u 1900, n a b y ł warsztat ż a k a r d o w y , na k t ó r y m t k a ł czas j a k i ś swe dwuosnowowe dywany. Wzory szablony) do ż a r k a d u wyrabiano dla niego w Łodzi, na podstawie r y s u n k ó w dostarczonych na papierze k r a t ­ k o w a n y m . Jeden t y l k o z tych w z o r ó w był „ n a gotowo" sprowadzony z Łodzi. Miał to b y ć wzór ,,w róże", k t ó ­ ry jednak nie podobał się odbiorcom do tego stopnia, że S k ł a d a n o w s k i z a p r z e s t a ł go stosować w swoich d y ­ wanach. Nabywcy na ogół n i e c h ę t n i e ustosunkowywali się do w y r o b ó w ż a k a r d o w y c h nawet w ó w c z a s , gdy t e c h n i k ą t ą tkane były wzory tradycyjne. Przyczyna tej niechęci leżała w momentach technicznych. W a r ­ sztat ż a k a r d o w y nastawiony na o k r e ś l o n ą gęstość tkaniny przy zastosowaniu w e ł n y o nieco innej g r u ­ bości powoduje d e f o r m a c j ę wzoru, czego m o ż n a unik­ n ą ć przy z w y k ł y m warsztacie, gdzie gęstość tkaniny regulowana bywa o d p o w i e d n i ą gęstością płochy, do­ bieranej do grubości n i t k i . U r z ą d z e n i e to pozwala na otrzymanie poprawnego w z o r u przy każdej grubości użytej przędzy. �Ryc. 1. Bracia Stanisław (z lewej) i Władysław kowa (pow. Pułtusk), wytwórcy dywanów Obecne dywany S k ł a d a n o w s k i c h tkacie są z reguły w d w u kolorach, przy czym zestawienia barwne za­ leżne są od gustu z a m a w i a j ą c y c h (najczęściej czerwony z czarnym, zielony z czerwonym lub r ó ż o w y m ) . W i ę k ­ szą ilość k o l o r ó w p r ó b o w a ł w p r o w a d z i ć S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec), j e d n a k ż e w e d ł u g informacja s y ­ n ó w odbiorcy nie ustosunkowali się do tego p o z y t y w ­ nie. Jeden z takich czterokolorowych d y w a n ó w w y ­ konanych przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a n o w s k i e g o (ojca) o rozmiarach 300 X 500 cm znaleziony został w Starej Wsi, pow. W ę g r ó w , i n a s t ę p n i e odrobiony w nowej szacie kolorystycznej przez D o m i n i k ę B u j n o w s k ą z W ę g r o w a w r o k u 1952 (ryc. 2). Dywany S k ł a d a n o w s k i c h kompozycyjnie są bardzo proste; wzór s k ł a d a się z d w ó c h części, a mianowicie: pola ś r o d k o w e g o i o b r a m i a j ą c e j je z czterech stron bordiury. Czasem dodatkowym elementem są obrze­ żenia, z n a j d u j ą c e się po z e w n ę t r z n e j stronie bordiury w formie dwukolorowej kostki, a ponadto jeszcze nie­ kiedy kilkucentymetrowe paski mocno zbitej tkaniny. W y k o ń c z e n i e b r z e g ó w s t a n o w i ą frędzle, biegnące w z d ł u ż wszystkich k r a w ę d z i dywanu l u b t y l k o znaj­ d u j ą c e się przy jego węższych bokach. Wzorów, k t ó r e obecnie stosują S k ł a d a n o w s c y w swych wyrobach, jest niewiele. Liczba ich sięga zaledwie 10, z czego p o ł o w a to m o t y w y służące do w y p e ł n i e n i a pól ś r o d k o w y c h , p o ł o w a zaś u ż y w a n a jest do tkania bordiur. W e d ł u g informacji żyjących dziś S k ł a d a n o w s k i c h , te same wzory m i a ł s t o s o w a ć też i ich ojciec. Wzory u ż y w a n e przez S k ł a d a n o w s k i c h do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h p o s i a d a j ą swe nazwy. S p o ś r ó d nich najbardziej t y p o w y jest w z ó r „w k o ł a " zwany też „ g w i a z d ą z pazurkami". Jest to rodzaj rozety; składającej się z 4 z ę b a t y c h p ł a t k ó w , oddzielonych od siebie „ p a z u r k a m i " w postaci j a k gdyby stylizowanej palmy. Stosując o m ó w i o n y tu m o t y w tka się dywan „w d w a k o ł a " (ryc. 3), b ą d ź „ w t r z y " (ryc. 4). Ze względu na to, że szerokość d y w a n ó w jest mniej w i ę ­ cej jednakowa (około 150 cm), w pierwszym wypadku* dodaje się b o g a t s z ą b o r d i u r ę , k t ó r e j szerokość r ó w n a się prawie ś r e d n i c y „gwiazdy", w drugim wypadku Składanowscy z Wysz­ dwuosnowowych. bordiura jest o p o ł o w ę węższa. W ś r ó d starych dywa­ n ó w wyszkowskich z d a r z a j ą się czasem tkane ,,w 4 koła" bez bordiury . 1 N a s t ę p n y m motywem u ż y w a n y m do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h są tak zwane przez S k ł a d a n o w s k i c h ..dębowe liście", s t a n o w i ą c e w rzeczywistości m o t y w winorośli (ryc. 5), k t ó r y bez zmian stosowany jest w tej rodzinie jakoby od k i l k u pokoleń. Odmienny cha­ rakter p o s i a d a j ą dywany tkane „ w k r a t ę " (ryc. 7) o u k o ś n y c h k w a d r a t o w y c h oknach, z k t ó r y c h k a ż d e w y p e ł n i o n e jest przez cztery umieszczone na k r z y ż k w i a t k i sześciopłatkowe. Na zasadzie u k o ś n e j k r a t y zbudowane są r ó w n i e ż dwa dalsze wzory d y w a n ó w , mianowicie w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8) oraz w z ó r „ p r u s k i " (ryc. 6), k t ó r y w e d ł u g w i a d o m o ś c i przekaza­ nych S k ł a d a n o w s k i m przez m a t k ę m i a ł b y ć przynie­ siony „z M a z u r ó w " . Kompozycja ś r o d k o w a ujęta jest w Wąską r a m k ę w postaci jednej (ryc. 4), d w ó c h (ryc. 6) lub trzech (ryc. 5) l i n i i prostych, oddzielających pole w e w n ę t r z n e od dekoracji k r a w ę d z i o w y c h . S p o ś r ó d w z o r ó w stoso­ wanych na b o r d i u r y najprostszy przedstawia ryc. 13: s k ł a d a się on z połączonych n a r o ż a m i u k o ś n y c h k w a ­ d r a t ó w , biegnących między l i n i a m i prostymi. Pozo­ stałe trzy wzory k r a w ę d z i o w e zbudowane są na za­ sadzie l i n i i ł a m a n e j . W miejscach z a ł a m a n i a umiesz­ czone są abstrakcyjnie potraktowane m o t y w y r o ś l i n ­ ne (ryc. 9) lub geometryczne (ryc. 10, 11, 12). Ze w z g l ę ­ d ó w technicznych (zbijanie w ą t k u przy pomocy p ł o ­ chy), we wzorach krawędziowych powstaje często pewna różnica p o w o d u j ą c a , że bordiura w z d ł u ż b o k ó w dłuższych ma nieco inne proporcje niż ta, k t ó r a za­ myka boki krótsze, mimo że w obu wypadkach wzo­ ry zbudowane są w sposób identyczny (ryc. 5). Rza­ dziej zdarza się, by wzory k r a w ę d z i o w e zdobiące boki dłuższe i k r ó t s z e d y w a n u różniły się m i ę d z y sobą w kompozycji czy doborze m o t y w ó w . Przypadek taki 1 D y w a n tego rodzaju posiada Apolonia Jaroszewska z Orzechówki, pow. W ę g r ó w . 37 �przedstawia fotografia d y w a n u ze Starej Wsi (ryc. 15), wykonanego w roku 1901 przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a nowskiego (ojca). Z w y k l e w jednym z r o g ó w dywanu, czy to na polu ś r o d k o w y m , czy na bordiurze, umieszr czona jest data wykonania oraz monogram właściciela (nigdy zaś wykonawcy). Pracownia S k ł a d Ł n o w s k i c h obsługuje teren w sze­ rokim promieniu. Z a m ó w i e n i a o t r z y m u j ą z Suwal­ szczyzny, z okolic Czyżewa k. Ostrowi Mazowieckiej i zza Buga. Ostatnio z a m a w i a j ą u n i c h r ó w n i e ż wyszkowianie, a nawet ta część okolicznej ludności, k t ó r a przeniosła się obecnie na Ziemie Odzyskane. Tkanie dywanu dwuosnowowego jest p r a c ą ż m u d n ą i p o c h ł a n i a j ą c ą wiele czasu. Dla p r z y k ł a d u należy po­ dać, że wykonanie jednego dywanu w dwa l u b trzy ,,koła z pazurkami" o wymiarach 1,5 X 2 m wymaga jednego tygodnia pracy dla d w ó c h ludzi siedzących przy warsztacie po 10 godzin dziennie. Obecnie ilość z a m ó w i e ń na dywany dwuosnowowe p o w a ż n i e zmala­ ła, dawniej jednak było ich tyle, że pracownia z t r u ­ dem mogła z a m ó w i e n i o m podołać. Ś w i a d e c t w e m tego jest informacja J u l i i Dziemianowskiej (ze Starej Wsi), k t ó r a przed I w o j n ą ś w i a t o w ą m u s i a ł a czekać cały rok, zanim S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec) w y k o n a ł jej trzy z a m ó w i o n e dywany. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy Bujnowską (Węgrów) 33 W e d ł u g informacji Składanowskich poszczególne wzory nie wszędzie b y w a j ą jednakowo lubiane. I tak na p r z y k ł a d w z ó r „w k r a t ę " rozchodzi się najbardziej w okolicy Ostrowi Mazowieckiej, „w koła z pazurka­ m i " popularny jest przede wszystkim na Kurpiach w okolicy P u ł t u s k a , zaś wzór „w d ę b o w e liście" w ogóle bywa mniej zamawiany, gdyż jest „ d r o b n y i za­ mazany", W m a ł e j ilości rozchodzi się r ó w n i e ż wzór „pruski". Produkcja warsztatu S k ł a d a n o w s k i c h , o g r a n i c z a j ą c a się do stałego powtarzania k i l k u w z o r ó w odziedzi­ czonych po ojcu, posiada wszelkie cechy produkcji rzemieślniczej. Charakteryzuje j ą wysoki poziom tech­ niczny wykonania przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u inwencji t w ó r c z e j . Jest zjawiskiem bardzo znamiennym, że ci dwaj tkacze w ciągu swego pracowitego życia nigdy nie usiłowali sięgnąć po nowe wzory i m o t y w y czy bodaj w p r o w a d z i ć pewne zmiany w o b r ę b i e tego zes­ połu form, k t ó r y został i m przekazany w dziedzi­ ctwie. W tkactwie dekoracyjnym często spotykamy się z t y m , że pewien m o t y w czy też cały w z ó r w ę d r u j e z pracowni do pracowni i b y w a tam niemal bez zmian stosowany. Spotykamy się z t y m z a r ó w n o w ś r ó d za­ wodowych tkaczy (np. na zachodnim Podlasiu), jak — wzór „w gwiazdy z pazurkami" — skopiowany w 1952 roku przez D o m i n i k ę ze starego dywanu tkanego przez Stanisława Składanowskiego (ojca). �39 �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy — wzór „w dębowe Uście" — wykonany przez braci z Wyszkowa. Składanowskich �41 �Ryc. 9. Wzór krawędziowy z dywanu dwuosnowowego, stosowany w pracowni Składanowskich z Wyszkowa. �Ryc. 12. Wzór krawędziowy i w ś r ó d kobiet wiejskich, w sposób dorywczy. z dywanu dwuosnowowego. stosoioany w pracowni zajmujących się tkactwem Ciekawe w y n i k i daje p o r ó w n a n i e d y w a n ó w w y r a ­ bianych przez S k ł a d a n o w s k i c h z podobnymi t k a n i n a ­ m i , pochodzącymi z innych o ś r o d k ó w . Jak wiadomo, zasięg dawnej i dzisiejszej produkcji d y w a n ó w d w u osncwowych na terenie Polski obejmuje Mazury (oko­ lice Ełka, Olecka, P i s z u , Grajewa), Podlasie zachod­ nie (pow. W ę g r ó w i Sokołów) i wschodnie (pow. Bielsk z o ś r o d k a m i w Ciechanowie i B r a ń s k u ) oraz powiaty: sokolski i augustowski. Geograficznie o ś r o d e k wysz­ kowski sąsiaduje najbliżej z pracowniami Podlasia zachodniego, czynnymi jeszcze na p o c z ą t k u bieżącego stulecia. W okresie, kiedy wyroby ojca S k ł a d a n o w 2 Konrad H a h m : Jena—Berlin 1937. Ostpreussische Bauernteppiche. z Wyszkowa skich rozchodziły się za Bug, na teren p o w i a t u w ę ­ growskiego i sokołowskiego, istniało t a m k i l k a pracow­ ni tkackich (w Kosowie, Toczyskach, Sokołowie Pod­ laskim) , k t ó r y c h produkcja b y ł a S k ł a d a n o w s k i e m u n i e w ą t p l i w i e znana. Wyroby zachodnio-podlaskie, o bardzo charakterystycznych wzorach geometrycznych czy r o ś l i n n y c h , w najmniejszym nawet stopniu nie oddziałały na pobliski ośrodek wyszkowski. N i e w ą t ­ pliwy natomiast związek zachodzi m i ę d z y n i e k t ó r y m i wzorami stosowanymi przez S k ł a d a n o w s k i c h a t y m i , które w y s t ę p o w a ł y na starych tkaninach mazurskich. Jednym z p r z y k ł a d ó w może tu b y ć w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8), k t ó r y w formie niemal identycznej rozpozna­ jemy na fragmencie zniszczonego d y w a n u mazurskiego 3 4 3 2 Składanowskich Roman Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachod­ niego. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr 4—5. jw. 4 �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy wykonany przez Stanisława Składanowskiego (ojca) z Wyszkowa w 1901 roku. Wzór „w dębowe liście". Bordiura jak na ryc. 10 i 11. 44 �Ryc. 16. Mazurski dywan dwuosnowowy. (ryc. 16). Ten sam zasadniczo wzór, ale wzbogacony o motyw k w i a t o w y , nieznany S k ł a d a n o w s k i e m u , w y stępuje r ó w n i e ż na i n n y m dywanie mazurskim z okolic E ł k u (ryc. 17). Dalszych analogii dostarcza nam m o t y w „ d ę b o w y c h liści". Na dywanie S k ł a d a n o w s k i c h m o t y w ten, k t ó r y , jak p o d k r e ś l o n o wyżej, przedstawia w istocie g a ł ą z k ę winorośli, w y s t ę p u j e w d w ó c h wariantach p o w t a r z a j ą - Ryc. 17. Mazurski dywan dwuosnowowy. 45 �Ryc. 18. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoioowego. cych się na z m i a n ę w układzie szachownicowym (ryc. 5). Jeden wariant staaowi g a ł ą z k a w postaci listka i schematycznie potraktowanego grona, drugi s k ł a d a się z d w ó c h listków od siebie o d w r ó c o n y c h Ten ostat­ ni w ł a ś n i e m o t y w w formie bardzo zbliżonej spotyka­ my t a k ż e na starym, zniszczonym dywanie mazur­ skim (ryc. 14). I n t e r e s u j ą c y c h analogii d o s t a r c z a j ą r ó w n i e ż motywy k r a w ę d z i o w e . I tak na p r z y k ł a d w z ó r stosowany na bordiurze przez S k ł a d a n o w s k i c h , złożony ze s t y k a j ą ­ cych się n a r o ż a m i k w a d r a t ó w (ryc. 13), czy jeden ze w z o r ó w zygzakowatych (ryc. 12) z n a j d u j ą ścisłe o d ­ powiedniki na dywanach mazurskich (ryc. 18 i 22). Do w z o r u bordiurowego przedstawionego na ryc. 11 zbliżony jest wzór w y s t ę p u j ą c y przy k r a w ę d z i d ł u ż ­ szej dywanu z okolic E ł k u (ryc. 19), wykonanego na początku ubiegłego stulecia. Szereg wskazanych wyżej zbieżności, zachodzących między wzorami w s p ó ł c z e s n y c h d y w a n ó w dwuosnowowych produkowanych przez braci S k ł a d a n o w s k i c h a w y s t ę p u j ą c y m i na dywanach mazurskich z k o ń c a X V I I I i połowy X I X wieku, wskazuje na to, że przy­ najmniej część z a s o b ó w ornamentalnych, j a k i m i dy­ sponuje pracownia S k ł a d a n o w s k i c h , stanowi dziedzic­ two odleglejszej przeszłości przekazanej do naszych czasów w formie prawie nie naruszonej. Jest z j a w i ­ skiem i n t e r e s u j ą c y m , że tak bezpośrednich analogii między wzorami współczesnych t k a n i n dwuosnowowych a z a b y t k o w y m i tkaninami mazurskimi nie uda­ ło się dotychczas o d k r y ć ani na terenach s ą s i a d u j ą ­ cych z Mazurami (Augustowskie), ani w ś r ó d dwuosnowowych d y w a n ó w z p o w i a t u sokolskiego, mimo że one, jak słusznie stwierdził w swej pracy A . Wojciechow­ ski, z a r ó w n o w ogólnej kompozycji, jak i w zakresie m o t y w ó w ornamentalnych w s k a z u j ą na w y r a ź n e po­ w i ą z a n i a z d a w n y m tkactwem m a z u r s k i m . Wzory t k a n i n sokolskich czy augustowskich nie p o s i a d a j ą j u ż charakteru bezpośredniego dziedzictwa warsztatowego, jakie obserwujemy p o r ó w n u j ą c poszczególne m o t y w y S k ł a d a n o w s k i c h ze starymi w y r o b a m i mazurskimi. 5 s Aleksander Wojciechowski: Dwuosnowowe t k a n i n y białostockie. „Polska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12. 46 Wzór określony przez S k ł a d a n o w s k i c h jako „ p r u s k i " (ryc. 6) nie ma odpowiednika w znanych nam wzo­ rach d y w a n ó w mazurskich. Podobny schemat w y p e ł ­ nienia pola ś r o d k o w e g o spotykamy w jednym z d y ­ w a n ó w dwuosnowowych, z n a j d u j ą c y c h się w koście­ le w J a b ł o n n e j (pow. S o k o ł ó w Podlaski), gdzie jednak poszczególne elementy t w o r z ą c e ornament s ą bez po­ r ó w n a n i a uboższe (ryc. 20) od tych, k t ó r e zdobią d y ­ wany S k ł a d a n o w s k i c h . D w a pozostałe wzory z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą wysz­ kowskiego o ś r o d k a tkackiego (wzór „ w k r a t ę " i „ w k o ł a " czy „ w gwiazdy z pazurkami") nie p o s i a d a j ą analogii ani w starych tkaninach mazurskich, ani w znanych nam późniejszych wyrobach augustowskich, sokolskich czy zachodnio-podlaskich. Z n a j ą c jednak konserwatyzm, z j a k i m stare m o t y w y tkackie b y ł y przez p r a c o w n i ę S k ł a d a n o w s k i c h z pokolenia na po­ kolenie przekazywane, m o ż e m y przypuszczać, że i te wzory r ó w n i e ż należeć m o g ą do zasobu m o t y w ó w starych. A n a l i z u j ą c w y r o b y S k ł a d a n o w s k i c h na tle posiada­ nego m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o , stwierdzić musimy, że najwięcej b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń łączy je z t k a n i n a ­ m i mazurskimi. Należy jednak podkreślić, że w zespole wzorów stosowanych przez S k ł a d a n o w s k i c h znalazła swe odbicie jedynie m a ł a cząstka m o t y w ó w znanych nam z tkactwa mazurskiego. Szereg natomiast r o z w i ą ­ zań kompozycyjnych czy m o t y w ó w (jak chociażby m o ­ t y w y zoo- i antropomorficzne) w ogóle nie weszło do inwentarza form dekoracyjnych, u ż y w a n y c h przez o ś r o d e k wyszkowski. P r z y c z y n ą tego zjawiska jest być m o ż e to, że w y r o b y mazurskie t w o r z ą dość roz­ legły wachlarz form, k t ó r y c h pochodzenie warsztatowe jest najprawdopodobniej r ó ż n e . Nie w c h o d z ą c w szcze­ gółową analizę d y w a n ó w mazurskich, p r a g n ę jedynie zwrócić u w a g ę na istnienie w ś r ó d nich d w ó c h grup, różniących się od siebie wyrazem plastycznym. Do jednej z grup, liczebnie mniejszej, n a l e ż ą dywany o d u ż y m bogactwie m o t y w ó w , niejednokrotnie r ó ż ­ niących się między sobą w szczegółach l u b w ogóle nie p o w t a r z a j ą c y c h się, gęsto w y p e ł n i a j ą c y c h pole ś r o d k o w e w sposób, k t ó r y na pierwszy rzut oka robi �Ryc. 1&. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoviowego. w r a ż e n i e u k ł a d u dość swobodnego, jeśli nie chaotycz­ nego (ryc 21). Biegun przeciwny s t a n o w i ć b ę d ą dywany grupy drugiej, w k t ó r e j na plan pierwszy wybija się u k ł a d wzoru, p o d p o r z ą d k o w a n y ściśle założeniom geome­ Ryc. 20. Dywan dwuosnowowy trycznym, s k ł a d a j ą c y się z niewielkiej ilości powtarza­ j ą c y c h się e l e m e n t ó w (ryc. 22). D y w a n y pierwszej grupy, z a r ó w n o ze w z g l ę d u na treść, j a k i f o r m ę oraz u k ł a d m o t y w ó w dekoracyjnych, m o ż n a z a k l a s y f i k o w a ć do kategorii w y r o b ó w ludowych, k t ó r y c h t w ó r c a m i znaleziony w kościele w Jabłonnej (pow. Sokołów Podlaski). 47 �Ryc. 21. Mazurski dywan były zapewne kobiety wiejskie, podobnie jak to ma miejsce do dziś na terenie Augustowskiego czy Podla­ sia. Natomiast dywany grupy drugiej, o s w y m ubo­ gim, technicznie b e z b ł ę d n y m wzorze, o u k ł a d z i e zdy­ scyplinowanym aż do oschłości, robią w r a ż e n i e czegoś obcego ludowej twórczości, p e ł n e j temperamentu, nie uznającej monotonii i nudy. Być może, że wspomnia­ ne tu dywany grupy drugiej s t a n o w i ą pewnego rodzaju odpowiednik zachodnio-podlaskich d y w a n ó w „ t k a c o w skich", wyrabianych przez zawodowych tkaczy. Ce­ chą d y w a n ó w „tkacowskich", jeśli chodzi o wyroby podlaskie, jest w ł a ś n i e rzemieślnicza doskonałość tech­ n i k i wyrobu, niewielka ilość stosowanych m o t y w ó w 48 dwuosnowowy. i ich u k ł a d w y k l u c z a j ą c y w s z e l k ą dowolność i swobo­ dę kompozycji. Jeżeli w y s u n i ę t e wyżej przypuszczenie o r z e m i e ś l n i c z y m pochodzeniu części d y w a n ó w mazur­ skich jest słuszne, m o g ł o b y to w pewnej mierze t ł u ­ maczyć, dlaczego w tej w ł a ś n i e grupie w z o r ó w znaj­ dujemy analogie dla w y r o b ó w o ś r o d k a wyszkowskiego. Jest bowiem rzeczą z r o z u m i a ł ą , że do rzemieślniczych w a r s z t a t ó w tkackich tego t y p u co warsztat S k ł a d a nowskich ł a t w i e j p r z e n i k a ł y wzory z innych pracowni zawodowych tkaczy, niż z tkactwa wiejskiego, do k t ó ­ rego wyszkoleni r z e m i e ś l n i c y tkaccy odnoszą się w sposób lekceważący. Opinie te p r z e d o s t a w a ł y się r ó w ­ nież do ś r o d o w i s k a wiejskiego p o w o d u j ą c , że dywany �Ryc. 22. Mazurski dywan „ t k a c o w s k i e " b y ł y w y ż e j cenione od w y k o n y w a n y c h przez tkaczki wiejskie. Te ostatnie często s t a r a ł y się n a ś l a d o w a ć wyroby swych zawodowych k o n k u r e n t ó w , czym t ł u m a c z y ć należy p o d o b i e ń s t w o w i e l u m o t y w ó w , Ryc. 14, 15, 16, 18, 19, 21 i 22 reprodukowane Fotografie dwuosnowowy. k t ó r e — j a k na p r z y k ł a d m o t y w w i n o r o ś l i czy szereg wzorów k r a w ę d z i o w y c h — z tkactwa zawodowego p r z e n i k n ę ł y do produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w włościańskich w Augustowskiem czy na Podlasiu. są z pracy: Konrad Jena—Berlin 1937. i reprodukcje wykonał St. Hahm, Ostpreussische Bauernteppiche. Deptuszewtki. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6758207a413eb38a7c542187171c82.pdf 80fc15b5efa8f134e0f487c44fcb898c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4844 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe - wystawy Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4495 Title A name given to the resource Wystawa obrzędów ludowych w Muzeum Etnograficznym - Wrocław / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Fragment ZofiaZCieśla-Reinfusso ekspozycji. wet WYSTAWA OBRZĘDÓW LUDOWYCH W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM-WROCŁAW W następstwie w i e l k i e j akcji osiedleńczej, podjętej przez państwo polskie po I I w o j n i e światowej na Zie­ miach Zachodnich, znalazła się t a m obok siebie ludność pochodząca z różnych stron k r a j u a także repatriowana z zagranicy, głównie zaś л terenów wschodnich. Osad­ nicy p r z y b y l i do swych nowych siedzib, niosąc spory zasób tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Początkowo była ona dosyć w s t y d l i w i e u k r y w a n a , jednakże w trakcie procesów integracyjnych zaczęła ujawniać się coraz śmielej, tworząc grunt, na którym wyrastają nowe treści k u l t u r o w e . Widoczne to jest głównie w dziedzinie zwy­ czajów i obrzędów l u d o w y c h wykazujących większą o d ­ porność wobec niwelujących postępów urbanizacji niż np. zjawiska z zakresu k u l t u r y materialnej. Dotychczas mało interesowano się t y m , co w zakre­ sie k u l t u r y tradycyjnej dzieje się u ludności przesied­ lonej na Ziemie Zachodnie i w j a k i e j mierze wykazuje ona żywotność w nowych i t a k bardzo odmiennych od dawnych w a r u n k a c h . Dlatego z dużym zadowoleniem należy powitać inicjatywę Działu Etnograficznego M u ­ zeum Śląskiego we Wrocławiu, które do serii bardr.o dobrze przygotowanych wystaw dodało ostatnio nową pt. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i dolno­ śląskiej", będącą pierwszą z tego zakresu ekspozycją zorganizowaną n a terenie Wrocławia. Wystawa mieści się w czterech niedużych salach. Pierwsza z nich poświęcona jest c y k l o w i zwyczajów dorocznych począwszy od wiosennych poprzez letnie do jesiennych (il. 1). Pewnym dodatkiem w t e j sali, mali) zresztą uzasadnionym, są nieliczne r e k w i z y t y należące dn obrzędów rodzinnych, którymi na wystawie jedynis zamarkowano zwyczaje związane z weselem. Dalsze trzy sale wypełnione są eksponatami odnoszącymi się do obrzędów zimowych, związanych przede wszystkim z okresem świąt Bożego Narodzenia, od w i l i i do środy popielcowej. Ta dysproporcja (1:3) w eksponowaniu obrzędów wiosenno-letnio-jesiennych i zimowych spo­ wodowana była chyba t y m , że realizatorzy w y s t a w y dysponowali nieporównanie większym zasobem r e k w i ­ zytów obrzędowych związanych ze zwyczajami zimo­ w y m i niż dotyczącymi innych pór r o k u . Topienie „Marzanny" było niejako symbolem zakoń­ czenia zimy i p o w i t a n i a wiosny. T y m też zwyczajem realizatorzy rozpoczynają pokaz r o k u obrzędowego. W y ­ eksponowano dwie różne „Marzanny" — jedną słomia­ ną, dzieło rąk dzieci z p o w i a t u zgorzeleckiego, drugą — 6*5 �3 II. 2. Szopka ze styropianu, wyk. Władysław Łapa, Wrocław. 11. 3. Szopka kulista, pow. Ząbkowice Śląskie. II. 4. Szopka, pow. Kamienna Góra. II. 5. Maska, pow. Ząbkowice Śląskie. 2" z białej m a t e r i i , wykonaną рггег osadnika z Rzeszow­ skiego. Obok nich znajdują się wysokie palmy wielkanocne, zrobione z wierzby, barwinka, bukszpanu, suchych t r a w i kolorowych papierów przez przybyszów z różnych stron Polski (np. z Krakowskiego, Rzeszowskiego czy repatriantów z Polesia), oraz wiele palm wileńskich w y ­ konanych z nieśmiertelników, często bardzo barwnie farbowanych, układanych ozdobnie, odznaczających się wyjątkowym pięknem. I c h kolorystyczny w a l a - pod­ kreślają jeszcze siwaki, w których te palmy są umiesz­ czone. Z wiosennymi zwyczajami silnie związane są p i s a n ­ k i , mające na wsi dolnośląskiej specjalne w a r u n k i nie t y l k o bytowania, ale i rozwoju. Jest to dziś jedna z żywszych gałęzi p l a s t y k i ludowej na tutejszym tere­ nie. Obok pisanek w y k o n a n y c h przez osadników z K r a ­ kowskiego (sic!) czy Rzeszowskiego znajdują się na w y ­ stawie pisanki zrobione przez repatriantów zza Bugs, a nawet z rumuńskiej B u k o w i n y . Ciekawe jest pieczywo obrzędowe związane ze świę­ tem Zwiastowania M a t k i Boskiej w dniu 25 marca. Są to tzw. „busłowe łapy" (bocianie łapy) i „sierpy" r o ­ bione przez repatriantów z Polesia. Ofiarowują je r o ­ dzice s w y m dzieciom, przy czym „sierpy" dostają dziew­ częta, aby „dobrze pracowały" a chłopcy — „łapy bo­ cianie", aby b y l i płodni. 66 4 �5 'W niektórych wsiach dolnośląskich ?. okresem Wiel­ kanocy wiąże się zwyczaj ozdabiania izby pająkami ze słomy i kolorowej bibuły, wieszanymi nad stołem. Przy­ kłady takich pająków znajdują się na wystawie. Do letnich zwyczajów należy wicie wianków poświę­ canych w uktawę Bożego Ciała, które następnie zatyka się w dach nad d r z w i a m i lub wiesza na ścianie, aby w ten sposób uchremć domostwo przed burzami, poża­ r a m i i złymi duchami. Obok tych wianków na wystawie znajduje się k i l k a bukietów /. ziół oraz kwiatów z wetkniętymi j a m nami czy kolba k u k u r y d z y , której uprawa coraz bardziej rozpowszechnia się na w s i dolno­ śląskiej, poświęcanych w dniu 15 sierpnia — na Matkę Boską Zielną Okres obrzędów letnich kończą dożynki. Wystawiono k i l k a przykładów wieńców j a k : korony żniwne o czte­ rech lub ośmiu żeberkach, duże wieńce kopulaste ora* płaskie koliste. Z tych ostatnich d w a są wyjątkowo pięk­ ne — jeden zrobiony z owsa, drugi z l n u , ozdobione k o l o r o w y m i k w i a t a m i , wykonane przez repatriantów z Polesia Akcentem kuiuiącym zwyczaje związane z l a ­ tem jest „przepiórka", zwana też „kozą" (jeśli wykonana jest z żyta), symbol zakończenia żniw, pozostający nie­ kiedy na rżysku aż do jesiennych podorywek (il. 1). C y k l zwyczajów dorocznych przerwany jest, j a k wspomniano, eksponatami związanymi z weselem, gdyż jak głosi napis: „Wesela wiejskie urządzane są n a j ­ częściej w okresie jesiennym...". Znajdujemy t u : rózri weselne wykonane bądź z kolorowych kwiatów, pocho­ dzące z Jawiszowa pow. Kamienna Góra a zrobione przez osadnika z pcw. Nowy Sącz, bądź z piór, pieczywo weselne, czyli „korowaje". Na szczególną uwagę zasłu­ guje korowaj pięknie zdobiony wałeczkami z ciasta, naklejonymi na wierzchu i przybrany dodatkowo zbo­ żem, sztucznymi k w i a t a m i itp., zrobiony przez r e p a t r i a n t kę z Polesia. Drugi, mniej „paradny", w y k o n a n y został przez osndniczkę pochodzącą z Lubelskiego. Окгеч zwyczajów zimowych zapoczątkowują na w y ­ stawie szopki. Zajmują one wąską salę, rodzaj korytarza, a ustawione są na cokołach przy dłuższych ścianach sali. Różnorodność f o r m jest duża. Obok najliczniej repre­ zentowanych na wystawie szopek trójwieżowych ( i l . 4) spotykamy t u szopkę wyrzeźbioną г jednego kawałka drewna przez repatrianta z Tarnopolskiego oraz szopkę w formie k u l i wykonaną również przez osadnika z T a r ­ nopolskiego. Oblepiona jest ona kuioruwą bibułką. Wewnątrz k u l i na kole obracanym korbką ustawione są postacie, poruszające się dookoła żródla światła, znaj­ dującego się w samym środku k u l i . Kiedy światłu s>Li; pali, na powierzchni k u l i pojawiają się przesuwające się w kolo cienie postaci (il. 3). Szopki wieżowe są albo parterowe, albo d w u - , a na­ wet trójkondygnacjowe. Wykonane są z t e k t u r y albo dykty bądź częściowo z drewna i t e k t u r y . Oblepione 67 �są k o l o r o w y m papierem l u b bibułą z bardzo małym dodatkiem staniolu. Są one z reguły kukiełkowe a ze­ staw lalek szopkowych waha się w granicach od 10—20 postaci (11. 4). Kukiełki wykonane są zazwyczaj ręcznie z drewna, często doskonałe w typie, co świadczy o zdol­ nościach rzeźbiarskich wytwórców. Najlepsze są zwykle postacie Żydów, diabła, anioła, Heroda i śmierci. Nowością jest zastosowanie przy budowie szopki n a j ­ nowocześniejszego sztucznego tworzywa, j a k i m jest sty­ ropian. Z tej białej p i a n k i zrobione są dwie szopki, które nazwano „Pałacem Heroda" (il. 2). Są one w y ­ konane przez osadnika z Krakowskiego, zamieszkałego obecnie w e Wrocławiu. Szopki te mają rzeczywiście wygląd raczej b u d y n k u mieszkalnego — kamienicy k i l ­ kupiętrowej z ładnie rozwiązanym parterem-hallem, w którym znajduje się sala tronowa Heroda. Zakończe­ nia wież zrobione są z żarówek elektrycznych pomalo­ wanych kolorowo. Ciekawie rozwiązana jest na wystawie sala z obrzę­ d o w y m i maszkarami. Ściany pomalowane na granatowo i nikłe światło wywołują wrażenie wieczoru czy gwiaź­ dzistej nocy, w czasie której po wsiach chodzą „Herody", grupy kolędników z „kozą" l u b „turoniem". Zespół t a k i zatrzymuje się pod domem i kolędując czeka na zapro­ szenie do wnętrza. Ten moment właśnie został przez realizatorów wystawy uchwycony i wykorzystany w ekspozycji (il. 6). Maszkary w postaci t u r o n i , kóz, „krów" i t d . (il. 7, 8) umieszczone zostały za płotem, którego ił. 6. Fragment 6 68 ekspozycji. II. ?. Koza, b r a m k a jest otwarta i wchodzi przez nią śmierć, anioł, diabeł i Żyd. Na przeciwległej ścianie znajduje się sześć różnej wielkości gwiazd, prawie wszystkie sześciDpromienne, zrobione z kolorowego papieru na drewnianych stela­ żach. Ozdobione są one w y c i n a n k a m i . Gwiazdy są prze­ ważnie dziełem osadników z Krakowskiego. Umieszczony w pobliżu napis informuje, że: „Zwy­ czaj kolędowania z gwiazdą jest na w s i dolnośląskiej p r a k t y k o w a n y przez osadników z Krakowskiego, Rze­ szowskiego oraz repatriantów z Polesia. Kolędnicy cho­ dzą z gwiazdą od domu do domu w okresie od św. Szczepana do Trzech Króli, niekiedy w towarzystwie Dsób przebranych w m a s k i (il. 5) t u r o n i a czy kozy". Ostatnia sala jest pod względem ekspozycyjnym n a j ­ słabsza. Zgromadzono w niej na niezbyt dużej przestrze­ ni mnóstwo rekwizytów i maszkar związanych z obrzę­ dami świąt Bożego Narodzenia. Są t a m trzej rycerze na koniach, dwie kobyłki z chłopcami, dziad w i g i l i j n y i t d . Składa się to na całość mało przejrzystą i mało zwartą, przytłaczającą ilością nagromadzonych ekspo­ natów, mających jednak dużą wartość etnograficzną. Wystawę uzupełniają liczne fotogramy, wykonane z niesłychanym smakiem artystycznym i doskonałe pod względem technicznym. Do t a k i c h należy np. m a l o w a ­ nie pisanek, gdzie ogromnie sugestywnie została wydo-« byta ręka malująca jajko. Czasem fotogram użyty jest jako tło dla eksponatu, j a k np. przy „przepiórce", po­ pow. Trzebnica. II. 8. Koza, pow. Wołów �S 7 kazanej na „żywo" i zestawionej z fotogramem przed­ stawiającym tę samą przepiórkę na rozległym rżysku. Pewne zastrzeżenia budzić może jedynie sposób w y ­ stawienia pisanek. Zostały one ułożone nie według tech­ nik czy wzorów, ale według zestawień kolorystycznych, co stwarza mieszankę równie przypadkową j a k skład ludności poszczególnych w s i dolnośląskich. Wystawa, według słów autora wstępu do katalogu dyr. dra Leszka I t m a n n a , miała jako podstawowy cel pokazanie ludowej twórczości artystycznej Dolnego Ślą­ ska związanej z obrzędowością doroczną i zwyczajami rodzinnymi. Cel ten zrealizowany został t y l k o częściowo wobec znacznej przewagi eksponatów z zakresu zwy­ czajów dorocznych. Wystawa ukazała zdumiewające bo­ gactwo i żywotność, z jaką zwyczaje doroczne u t r z y ­ mują się na w s i dolnośląskiej. Wydany z okazji wystawy przewodnik, opracowany przez mgr M a r i e Golubkow, jest raczej poszerzonym komentarzem obejmującym całokształt obrzędów l u d o ­ Fot. Jan wych na Dolnym Śląsku bez względu na to, czy były one przez odpowiednie eksponaty reprezentowane na wystawie. Słabą stroną katalogu są niezbyt precyzyjne określenia miejsca pochodzenia osadników. Wyrażenie z „Krakowskiego" może oznaczać zarówno całe w o j e ­ wództwo krakowskie, jak też teren zamieszkiwany przez etnograficzne) grupę Krakowiaków. W rezultacie nie wiemy, czy osadnik „z Krakowskiego" to chłop rzeczy­ wiście od K r a k o w a , czy podhalański Góral, względnie Łemko z powiatu nowosądeckiego, a określeń t y p u „Kra­ kowskie", „Lubelskie", „Rzeszowskie" jest t a k w kata­ logu jak i na wystawie dużo. Drobne uwagi krytyczne, jakie nasuwają się przy zwiedzaniu wystawy i przeglądu „Przewodnika", nie umniejszają w niczym zasług organizatorów, którzy przygotowali wystawę dobrą i dali j e j interesującą opra­ wo plastyczną. Zebrane eksponaty, nie wyciągnięte z l a ­ musa muzealnego, lecz przywiezione bezpośrednio z te­ renu, zachwycają swoją świeżością i barwnością. Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b911ed4a7d5bb4675754e6e2b39260f9.pdf 19374afc48de546335cd5826c7452f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3483 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3265 Title A name given to the resource Aleksandra Polańska-Hryńczuk, pisankarka łemkowska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.227-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla - Reinfussowa ALEKSANDRA POLAŃSKA-HRYŃCZUK, PISANKARKA ŁEMKOWSKA Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k ( i l . 1) pochodzi z rodziny łemkowskiej. Wedle t r a d y c j i P o l a ń s c y b y l i nobilitowani i pieczętowali się herbem w postaci n i e d ź ­ wiedziej łapy. Polańscy w Ł a b o w e j b y l i n a j z a m o ż n i e j si. Początkowo ojciec Aleksandry p o s i a d a ł ponad 130 ha ziemi i lasu, młyn, tartak, co w sumie s t a n o w i ł o równoważnik niezłego f o l w a r k u . P ó ź n i e j konieczność spłacania cudzych weksli s p o w o d o w a ł a , że m a j ą t e k zmniejszył się znacznie, w y s t a r c z y ł o go jednak na tyle, aby dać dzieciom w y k s z t a ł c e n i e , o k t ó r y m nie mógł marzyć przeciętny góral ł e m k o w s k i . Aleksandra urodziła się 11 stycznia 1911 r. we w s i Łabowa położonej koło Nowego Sącza. B y ł a d z i e s i ą ­ tym dzieckiem w rodzinie, a po niej p r z y b y ł o jeszcze dwóch braci. Od d z i e c i ń s t w a żyła życiem dziecka wiejskiego. Ojciec jej z a t r u d n i a ł w gospodarstwie na­ jemnych p r a c o w n i k ó w , m ę ż c z y z n i kobiety. Pochodzili oni z Łabowej w z g l ę d n i e z n a j b l i ż s z y c h wsi ł e m k o w ­ skich. Nosili jeszcze w ó w c z a s stroje ludowe, m i e l i bo­ gaty folklor w y r a ż a j ą c y się w muzyce, ś p i e w i e i t a ń ­ cu; wszystko to w p o ł ą c z e n i u z w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą Beskidu Krynickiego kształtowało psychikę dziecka wrażliwego na wszelkie przejawy p i ę k n a i sztuki. Do dziś pamięta chodzenie „ w pole" z jedzeniem dla k o ­ siarzy czy żniwiarzy, j a z d ę wozem, konno, na baranie, opowiadania starych kobiet, z n a j ą c y c h m n ó s t w o legend łemkowskich. Przeszłość p o z o s t a w i ł a niezatarty ślad w jej pamięci. „Dziś r o b i ą c pisanki p r z e ż y w a m s a m ą siebie — mówi — od rozkosznego d z i e c i ń s t w a przy pa­ sieniu krów, ogniskach i w ę d r ó w k a c h z p r z y j a c i ó ł m i wśród pól i łąk ukwieconych, poprzez losy późniejszego wieku aż do o k r u c i e ń s t w ostatniej wojny". To dziecko wsi z t r u d e m znosiło rygor szkolny. W Łabowej chodziła do pierwszej i drugiej klasy szko­ ły podstawowej, n a s t ę p n i e posłali ją rodzice do Nowego Sącza, gdzie m i e s z k a ł a jej babka — nauczycielka. Ale tęskniła za wsią, z Nowego Sącza u c i e k a ł a gdy się tylko dało: „do siebie, do domu, na wieś, do Ł a b o w e j , do mojego raju, tam z n a j d y w a ł a m to wszystko co mnie cieszyło i d a w a ł o tyle w s p a n i a ł y c h p r z e ż y ć " . B y ł a wątła, często z a p a d a ł a na zdrowiu, w y m a g a ł a w i ę k s z e j opieki, t y m bardziej, że przed jej urodzeniem j u ż czworo r o d z e ń s t w a u m a r ł o na gruźlicę. S t ą d chyba wynikała jej, widoczna w p ó ź n i e j s z y c h latach, n i e c h ę ć do wspólnych zabaw, brania u d z i a ł u w t ł u m n y c h we­ selach, chrzcinach czy „ w e c z y r k a c h " . B a ł a się zaduchu, który jej szkodził. U w i e l b i a ł a natomiast wszelkie w y ­ cieczki np. na H a l ę Ł a b o w s k ą czy J a w o r y n ę . Ukończyła z d o s k o n a ł y m i w y n i k a m i seminarium nauczycielskie, a nawet została wpisana do szkolnej „złotej księgi". M i a ł a wiele p l a n ó w ż y c i o w y c h nie da­ jących się z r e a l i z o w a ć z powodu choroby m a t k i i za­ jęć z w i ą z a n y c h z gospodarstwem w Ł a b o w e j , k t ó r e m i ­ mo, że po śmierci ojca zostało znacznie okrojone i tak wymagało wiele pracy. Razem ze s t a r s z ą siostrą He­ leną, m a j ą c ą u k o ń c z o n ą Wyższą S z k o ł ę H a n d l o w ą w Krakowie, p o s t a n o w i ł a p r o w a d z i ć pensjonat w K r y n i ­ cy. W t y m celu Aleksandra, aby z a p o z n a ć się z no­ woczesnym hotelarstwem, w y j e c h a ł a do Wiednia w r. 1938. „ P o d w ó c h m i e s i ą c a c h pobytu p o c z u ł a m się źle i z a c z ę ł a m c h o r o w a ć . Lekarz s k i e r o w a ł mnie do sana­ t o r i u m w g ó r a c h na leczenie (...) Było t a m w Alpach (3000 m n.p.m) p i ę k n i e , a ja leżąc i w e r a n d u j ą c m y ś l a ­ ł a m o Ł a b o w e j , m a r z y ł a m o powrocie do wsi. Stwier­ dziłam, że n a j ł a d n i e j jest w Ł a b o w e j w lesie nad po­ tokiem". N i e d ł u g o potem w r ó c i ł a „bo to czas b y ł nie­ pewny, b u r z l i w y a przy t y m matka i brat ciężko za­ chorowali". 1-go w r z e ś n i a 1939 r. Aleksandra wraz z wieloma Ł e m k a m i została aresztowana i przewieziona do Berezy Kartuskiej, s k ą d ją po paru tygodniach zwolniono. W n a s t ę p n y m r o k u w y s z ł a za m ą ż za Bohdana H r y ń czuka, i n ż y n i e r a — leśnika. U niego w n a d l e ś n i c t w i e Sietnica koło Gorlic p r z e b y w a ł a całą okupację. Tam urodziła dwoje dzieci, c ó r k ę K s e n i ę i syna Borysa. 2 2 7 �Po zakończeniu w o j n y Aleksandra z całą r o d z i n ą wraca do Ł a b o w e j , a w r. 1947 osiedlają się w oko­ licach Lubina, w Chojnowie, gdzie m ą ż jej dostał p r a c ę ' w n a d l e ś n i c t w i e . Po u k o ń c z e n i u przez dzieci szkoły podstawowej i liceum p r z e n o s z ą się wszyscy w 1959 r. do W r o c ł a w i a i t u do dziś m i e s z k a j ą . C ó r k a Ksenia jako dr pedagogiki zatrudniona jest na U n i ­ wersytecie i m . B , Bieruta we W r o c ł a w i u , syn Borys ukończył A k a d e m i ę Rolniczą i pracuje w L a s k o w i ­ cach koło W r o c ł a w i a . Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k przez całe swoje życie „ c i a p a ł a " (jak m ó w i l i Ł e m k o w i e w Ł a b o w e j ) p i ­ sanki. Wykonuje je t e c h n i k ą w o s k o w ą b a t i k o w ą , po­ legającą na t y m , że na u m y t ą , starannie oczyszczoną oraz lekko p o d g r z a n ą p o w i e r z c h n i ę jaja n a k ł a d a roz­ topiony wosk, s p ł y w a j ą c y z główki szpilki, w b i t e j na koniec patyczka, p r z y p o m i n a j ą c e g o k s z t a ł t e m ołówek. Rysunek zrobiony przy pomocy szpilki s k ł a d a się z charakterystycznych przecinkowatych k l e k s ó w , k t ó r e są w e d ł u g Aleksandry „ t a k i e kropelkowe" i one w ł a ś ­ nie s t a n o w i ą p o d s t a w ę wszystkich w z o r ó w i m o t y w ó w pisankarki. Nie stosuje nigdy „ p i s a k a " , ani nie w y ­ skrobuje w z o r u , bo j a k twierdzi „chcę z a c h o w a ć t r a ­ dycyjną t e c h n i k ę ł e m k o w s k ą , a zresztą wzory roślinne, jakie p r z e w a ż n i e robię, daleko ł a d n i e j w y g l ą d a j ą w y ­ konane szpilką". Zamiast szpilki może też u ż y w a ć od­ powiedniej wielkości gwoździków, a nawet w czasie okupacji zdarzyło jej się „ c i a p a ć " pisanki z b r a k u szpi­ lek drutami z parasola. „W starych parasolach d r u t y b y ł y o m a l e ń k i c h g ł ó w k a c h i z u p e ł n i e dobrze m i słu­ żyły". Proste kreski „nie te kropelkowe" też robione są szpilką. „ J e s t to z u p e ł n i e proste, zaczynam od k r o ­ pelki nałożonej d w u k r o t n i e woskiem, potem nagrze­ w a m t r o c h ę szpilkę nad ś w i e c ą i p r o w a d z ę k r e s k ę od ś r o d k a nawoskowanej k r o p k i . W ten sposób m o ż n a w y c i ą g n ą ć tak c i e n i u t k ą k r e s k ę j a k ą się chce, a cza­ sem to ledwie w i d o c z n ą . Trzeba mieć t y l k o odpo­ wiednie szpilki". Pisankarka ma szpilki o r ó ż n e j w i e l ­ kości główek. „Ileż to szpilek n a p s u j ę zanim w y p i ł u j ę t a k ą c i e n i u t k ą o m a l u t k i e j główce, ale takiej, żeby dobrze z niej s p ł y w a ł wosk". O te szpilki dba ogrom­ nie, a j a k p r z y c h o d z ą amatorzy, p r a g n ą c y się uczyć „ p i s a ć " albo wnukowie, to „ p r ę d k o chowam t a k ą szpil­ kę, aby nie zepsuła się, d a j ę inne, k t ó r y m i m o g ą ro­ bić". 1 „ K o n i u s z e k tej cieniutkiej szpilki trzeba m a c z a ć r ó w n o m i e r n i e aby rysunek b y ł delikatny, a p o n i e w a ż wosk l u b i o d p a d a ć dlatego trzeba p i s a n k ę z f a r b ą nie­ co p o d g r z a ć , jednak tak u m i e j ę t n i e , żeby nie ścięło się w e w n ą t r z jaja białko, bo nie m o ż n a b y w y d m u c h a ć " . H r y ń c z u k posługuje się najczęściej dwoma szpilkami, przy czym jej zdaniem g r u b o ś ć n a ł o ż e n i a wosku za­ leży nie t y l k o od główki szpilki, ale t a k ż e od jej na­ grzania oraz od głębokości zanurzenia w wosku. Tech­ nika stosowana przez n i ą obecnie jest ta sama, jakiej n a u c z y ł a się b ę d ą c jeszcze dzieckiem. Oto jak opowia­ da o swoich pierwszych p r ó b a c h pisankarskich: „To było gdzieś m i ę d z y 5 a 6 r o k i e m życia. Nie u m i a ł a m jeszcze pisać na tabliczce rysikiem a j u ż c i a p a ł a m p i ­ sanki. W W i e l k i m Tygodniu mamusia n a g o t o w a ł a duży garnek j a j . Wosk d o s t a l i ś m y od s ą s i a d ó w , p o s i a d a j ą ­ cych pasieki. Szpilki m o ż n a było k u p i ć u Ż y d ó w Tcia i F u l i , k t ó r z y w swoich m a l u t k i c h sklepikach w Ł a b o ­ wej m i e l i wszystko. P u d e ł k o na wosk — to wieczko z p u d e ł k a od pasty do obuwia. N a k ł a d a l i ś m y wosk do p u d e ł e k , s t a w i a l i ś m y je na skraju dobrze ciepłej k u c h ­ ni i kiedy wosk się już odpowiednio n a g r z a ł macza­ liśmy g ł ó w k ę nabitej na patyk szpilki w wosku i ten trzeba było szybko p r z e n i e ś ć na jajo. Starszej siostrze u d a w a ł o się to, chociaż robione przez n i ą kreski nie 228 m i a ł y r ó w n e j długości ani r ó w n y c h odstępów. Mnie natomiast wosk p r ę d k o o s t y g a ł na szpilce i kiedy na- Ł k ł a d a ł a m na jajo natychmiast o d l a t y w a ł albo w ogóle f nie chciał się przyczepić. B r a t młodszy i ja byliśmy I za m a l i i niewygodnie nam było sięgać na wysoką k u c h n i ę , więc p r z y s t a w i a l i ś m y sobie do kuchni ma- I lutkie stołeczki, wtedy już m i lepiej szło, ale brat i tak I w k r ó t c e o d p a d ł . Jak już w z ó r był zrobiony trzeba j b y ł o jajo włożyć do słoika do farby, a po ubarwieniu wosk się ścierało". Obecnie, kiedy nie ma dawnych pieców kuchen­ nych, warsztat p i s a n k a r k i m u s i a ł ulec zmianie. „Na gazie nie da się robić", wobec czego nalewa wosk do . kieliszka, daje knot b a w e ł n i a n y i r o b i świecę, „która dużo więcej spala wosku niż tego potrzeba. Wosk w ś w i e c y r ó w n i e ż inaczej się rozgrzewa niż w naczyniu ! na blasze kuchennej, nie jest przez to tak ekonomicz- I ny j a k dawniej, niepotrzebnie się go tyle marnuje j przy stale p ł o n ą c e j ś w i e c y " . Kiedy wosk się nadtopi j H r y ń c z u k lekko nagrzewa szpilkę (tylko „ t a k prze- \ l a t u j ę nad p ł o m i e n i e m " ) , zanurza w wosku i prędko , n a k ł a d a na jajo. Pisankarka p r ó b o w a ł a też używać i świec z w y k ł y c h , ale w e d ł u g niej wosk ma lepszą przylepność i nie odpada. Czasem u d a ł o jej się dostać świece, k t ó r e nie kopciły, a po n a ł o ż e n i u b y ł y przej­ rzyste i kolor wzoru był czysty. „ T a k to ł a d n i e i ory­ ginalnie w y g l ą d a ł o , że na k i l k u «jasnych b a b a c h » nie j s t a r ł a m świecy z pisanki a «baby» zrobiły się jak § haftowane". Po c a ł k o w i t y m zrobieniu pisanki usuwa wosk na gorąco, co w e d ł u g jej o p i n i i ma k o n s e r w o w a ć farbę 1 i u t r w a l a ć ją. Nie stosuje j a k n i e g d y ś skrobania, po­ n i e w a ż przy skrobaniu „ n i e j e d n o k r o t n i e niszczyło się w z ó r na pisance". Obecne zdejmowanie wosku to długa procedura i cała wiedza. Odbywa się to w następujący sposób: „ P o zrobieniu w y d m u s z k i d a j ę na gaz (bar­ dzo m a ł y ) p ł y t k ę b l a s z a n ą i nagrzewam tak pisankę i aż wosk się r o z m i ę k c z y i nadtopi (parzy ogromnie <i\ w ręce) wtedy b i o r ę t a m p o n i k z ligniny, nagrzewam go też, ale momencik, na blasze i ś c i e r a m kawałeczek I wosku z pisanki, znowu nagrzewam p i s a n k ę i ligninę i z n ó w ś c i e r a m n a s t ę p n y k a w a ł e c z e k i tak już do końca". Dawniej „ p i s a ł a " artystka, j a k to było w powszech­ n y m zwyczaju, na jajach gotowanych na twardo, obec­ nie robi to najczęściej na ś w i e ż y c h jajach, a następnie po ufarbowaniu robi wydmuszki. U w a ż a , że wydmusz­ k i są lepsze, bo „ n i e p s u j ą się, nie z a t r a c a j ą barwy, a ponadto, jeśli pisanka się nie uda to w ó w c z a s idzie na p a t e l n i ę " . Nie k a ż d e jajo, j a k twierdzi artystka, nadaje się do zrobienia pisanki. „ R ó ż n e są jaja tak co do k s z t a ł t u , koloru j a k i powierzchni samej sko­ r u p k i . Ja już przy m y c i u j a j czuję, k t ó r e skorupki b ę d ą dobrze ł a p a ł y wosk. Są jaja tak n i e r ó w n e owal­ nie, że ż a d e n w z ó r na nich nie wyjdzie, a czasem po­ w i e r z c h n i ę m a j ą tak g r u z e ł k o w a t ą , że są zupełnie nie do użycia". W z w i ą z k u z t y m pisankarka ma zawsze wiele k ł o p o t u z doborem odpowiednich j a j . Kiedy je kupuje nie zawsze p o z w a l a j ą jej p r z e b i e r a ć i wybier a ć odpowiednie sztuki. Czasem nawet spotykają ją p r z y k r o ś c i . „Najczęściej k u p u j ę b i a ł e jaja o ładnym kształcie, choć i z t y c h d u ż o przy pracy odpada". Do malowania jaj u ż y w a obecnie Aleksandra Hryń­ czuk r ó ż n e g o rodzaju farb. Stosuje, j a k dawniej, barw­ n i k i naturalne oraz chemiczne, kupowane w sklepach gospodarczych (farby do barwienia tkanin, drewna czy papieru). M a r ó w n i e ż farby zagraniczne, ale te nie o d p o w i a d a j ą zbytnio pisankarce, bo „nie nakła­ d a j ą się dobrze na siebie. Ja l u b i ę robić pisanki poje­ dynczo k u w ł a s n e j uciesze w k ł a d a j ą c kilkakrotnie do I �różnych farb, ale one mieszają się i kolory się psują. Pisanka nie wychodzi. Nasze kupne farby są znacznie lepsze, mimo, że gatunkowo obecne są daleko gorsze od tych, które p a m i ę t a m z dawnych lat". Przypomina sobie również pisankarka jarmarki, jakie o d b y w a ł y się w Łabowej co drugi czwartek. Przed ś w i ę t a m i w i e l ­ kanocnymi można było na nich k u p i ć w kramach szpilki z dużymi główkami, specjalnymi do robienia pisanek oraz farby do ich barwienia. Kiedy H r y ń c z u k zaczynała swoją k a r i e r ę pisankarską jako 5-letnia dziewczynka „był to czas w o j n y (I-sza wojna światowa — ZR) i k u p n ą f a r b ę nie zaw­ sze można było dostać. Z r e s z t ą starzy ludzie nigdy nie kupowali farb. U ż y w a l i w y w a r u z ł u s e k cebuli, suszonych borówek (jagód), « g a r b u z kory», b r a l i na­ wet opakowania z cykorii, k t ó r e d a w a ł y kolor czer­ wony, 'kolorową bibułkę lub kopiowy ołówek. „ C e b u l ę same przyrządzałyśmy, ale f a r b ę z k o r y p r z y n o s i ł a nam gotową Judija K o n k o l z Potoka. Ona też n a u c z y ł a nas jak uzyskać zielony b a r w n i k z żyta. M y ś m y goto­ wały z siostrą oziminę razem z j a j a m i lecz jaja w y ­ chodziły jasno-brudnawo-zielone. Judija k a z a ł a narn oziminę tłuc w stępie, w y c i s n ą ć sok i w n i m t r z y m a ć jaja. Skorupki na jajach m u s z ą b y ć bardziej wapien­ ne, gdyż lepiej biorą f a r b ę " . Judija s p o r z ą d z a ł a też farbę b r u d n a w o - c z e r w o n ą , ale H r y ń c z u k już nie p r z y ­ pomina sobie z czego ją o t r z y m y w a ł a , „a m o ż e też nie zdradziła?". Nasza pisankarka dzisiaj też u ż y w a n a t u r a l n y c h barwników, k t ó r e sama przygotowuje. Do nich n a l e ż ą : łuski z cebuli, suszone b o r ó w k i , kora d ę b o w a i olszy­ nowa, ozimina. Z m ł o d y c h g a ł ą z e k olszyny ściąga korę, n a s t ę p n i e ją suszy, potem w k ł a d a do słoików i zalewa ciepłą w o d ą . Do jednego słoika dodaje jeszcze drobne, żelazne gwoździki. Po k i l k u dniach tam, gdzie są gwoździe farba ma kolor b r ą z o w o - c z a r n y , a tam gdzie ich nie było — żółty. Podobnie p o s t ę p u j e z k o r ą d ę ­ b o w ą i wtedy dostaje b a r w ę ciemną, b r ą z o w ą a na­ wet prawie c z a r n ą . Z suszonych b o r ó w e k przez do­ danie ciepłej wody powstaje kolor od niebiesko-sta1 owego do granatu, co zależy od ilości zawartych w wodzie jagód. Zielony kolor, j a k to już wyżej było wspomniane, otrzymuje się z oziminy. P o n i e w a ż H r y ń ­ czuk mieszka stale we W r o c ł a w i u i o oziminę jest trudno, w y b r n ę ł a z tej sytuacji w ten sposób, że w swoim o g r ó d k u koło domu p r z e z n a c z y ł a poletko na po­ midory, a na n i m jako przedplon zasiała żyto. „Teraz zieleni się i b ę d ę m i a ł a odpowiedni b a r w n i k do p i ­ sanek wielkanocnych, potem zetnie się oziminę i za­ sadzi pomidory". Z ł u p i n z cebuli można o t r z y m a ć całą g a m ę odcieni od żółtej do b r ą z u , co zależy nie t y l k o od ilości łusek, ale też i od długości czasu mo­ czenia, wreszcie i od samej skorupki jaja. W t y m roku (1980) p r z y j e c h a ł a w odwiedziny do Aleksandry znacz­ nie od niej starsza krewna, pochodząca t a k ż e z Ł a b o ­ wej, k t ó r a p r z y p o m n i a ł a pisankarce, że pisanki farbo­ wano jeszcze w w y w a r z e z czarnego bzu, którego ko­ biety u ż y w a ł y też do barwienia lnianego płótna. Pa­ m i ę t a też, że starsze kobiety w Ł a b o w e j f a r b o w a ł y pisanki na czerwono sokiem z ziela. Nazywano je „ n e d w i d " (?). W zasadzie jednak taka d u ż a ilość barw­ n i k ó w nie jest konieczna, „ m a j ą c kolor żółty, zielony i czerwony w y d o b y w a m o l b r z y m i ą g a m ę kolorów i od­ cieni". I I . 2. Fragm. listu pisankarki do autorki a r t y k u ł u o w y k o n y w a n i u wzoru pisanki. 229 �7 I I . 3. Podział r ó w n i k o w y . I I . 4. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ K s e ń k a " . I I . 5. P o d z i a ł r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y , wzór „ k r z y ż e " . I I . 6. „Wiosna". I I . 7. „Słoneczko". I I . 8. „Słoneczko i sosenka". Najdawniejsze, tradycyjne pisanki ł e m k o w s k i e , j a ­ kie z a p a m i ę t a ł a H r y ń c z u k , m i a ł y zawsze b i a ł y w z ó r na kolorowym tle. B y ł y one powszechne nie t y l k o w Ł a b o w e j , ale na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . A b y za­ c h o w a ć t r a d y c j ę w y k o n u j e je H r y ń c z u k do dziś dnia, stosując do ich farbowania prawie w y ł ą c z n i e b a r w n i k i naturalne. „ Z a w s z e l u b i ł a m te dawne pisanki, k t ó r e p r z e p i ę k n i e w y g l ą d a j ą w misach glinianych czy d r e w ­ nianych na stole ś w i ą t e c z n y m " . Po 1 wojnie ś w i a t o w e j pisanki malowano trzema kolorami, później wieloma. Zdaniem pisankarki „ k o l o r y szły od wschodu". Obec­ nie H r y ń c z u k wykonuje pisanki w 5—6 kolorach, ale ma i takie, k t ó r e są w 7, 8 a nawet 10 barwach, na­ turalnie, jeśli się będzie liczyć r ó w n i e ż r ó ż n e odcienie jednego koloru. Przy robieniu pisanek starannie dobie­ ra barwy, żeby „ g r a ł y ze sobą". Jeżeli przypadkowo j a k i ś kolor nie wypadnie tak j a k sobie życzyła to „ p o d p i e r a go i n n ą b a r w ą " tzn. w k ł a d a jajo do odpo­ wiedniej farby, k t ó r a poprawia kolor poprzedni. Pokrywanie jaj w i e l o b a r w n y m i zdobinami otrzy­ muje się przez kolejne zanurzanie jaj w coraz to ciem­ niejszej farbie. Bardzo w a ż n e jest j a k skorupka p r z y j ­ mie f a r b ę , bo od tego zależy całe p i ę k n o pisanki. P i sankarka przypomina sobie, że k i e d y ś z d a r z y ł o jej 230 się tak, że na 10 ugotowanych jaj, po zrobieniu na nich woskiem w z o r ó w i w ł o ż e n i u do farby, a następ­ nie w y j ę c i u , t y l k o dwie pisanki „ b y ł y ł a d n i e ufarbowane, a reszta albo nie z ł a p a ł a farby albo wyszły w plamy j a k k r a s u l k i " . F a r b y chemiczne rozrabia pisankarka w szklankach, tyle t y l k o aby „przykryte b y ł o jajo". Szanuje te farby „bo są drogie". Barw­ n i k i naturalne t r z y m a w słoikach. Między jednym a drugim farbowaniem nanosi woskiem na skorupce jaja nowe elementy rysunku, k t ó r e pragnie o t r z y m a ć w d a n y m kolorze. Kolejność farbowania jest w e d ł u g niej n a s t ę p u j ą c a : w z ó r biały, jasnożółty, ciemnożółty, jasnoczerwony, ciemnoczerwo­ ny, tło — np. b r ą z o w e , ciemnozielone, granatowe, czarne. A ż e b y m i e ć zielone kropeczki n a k ł a d a A. Hryń­ czuk s z p i l k ą zieloną f a r b ę już na ż ó ł t y m tle, następnie p r z y k r y w a woskiem i dopiero wtedy w k ł a d a jajo do farby czerwonej. Jeśli pragnie o t r z y m a ć jakieś odcie­ nie tego samego koloru, w ó w c z a s zanurza jajo do przy­ gotowanej farby o w ł a ś c i w y m s t ę ż e n i u . Gdy chodzi jej o silne przyciemnienie j a k i e g o ś koloru wsadza jajo na moment do czarnej lub b r ą z o w e j farby, zależnie od poprzedniego k o l o r u i natychmiast wraca do farby �wyjściowej. Farby często psują się, gdyż z a b a r w i a j ą się wcześniejszymi kolorami. Kiedy na pisance prag­ nie mieć duże liście zielone, takie j a k np. we wzorze „kwiat paproci", to po nałożeniu woskiem wszystkich kolorów wywabia tło s p ł u k u j ą c farby (w letniej w o ­ dzie z dodatkiem proszku „ E " lub „ l x i " ) i w k ł a d a do farby zielonej, następnie p o k r y w a woskiem k s z t a ł t liścia, a potem daje do farby czarnej albo ciemnozie­ lonej, zależnie od tego jakie jest przewidziane tło p i ­ sanki. Zdarza się jednak dość często, że tak w y p ł u ­ kane skorupki nie chcą już p r z y j m o w a ć farby. Aleksandra ma swoje ulubione zestawy kolorys­ tyczne np. biały-żółty-czerwony (czasem jeszcze poma­ rańczowy lub cynobrowy), w z ó r na tle ciemnym np. brązowym, zielonym czy czarnym. „ K o c h a m te k o ­ lory jesienne". Ale „ n a j w i ę k s z e utrapienie m a m tam, gdzie jest dużo kolorów j a k np. we wzorze «wiosna», bo tu trzeba cały szereg k o l o r ó w n a k ł a d a ć , k i l k a razy spłukiwać, a przy końcu to s k o r u p k i j u ż bardzo trudno farbę biorą. Czasem siedzę i po k i l k a n a ś c i e godzin, aż wyjdzie mi pisanka czysto. Jajo to nie papier. N a ciapie się wzór, włoży do farby, a po w y j ę c i u do niczego cała robota". Mimo stosowania przez a r t y s t k ę na jednej „ d o b r e j " pisance tylu różnych b a r w są one zawsze doskonale zestawione pod w z g l ę d e m kolorystycznym i sharmonizowane. Dobór kolorów, ich odcieni jest niezwykle subtelny a nawet wyrafinowanie wysmakowany. „Nie p o t r a f i ę zrobić d w ó c h jednakowych pisanek, chyba t y l k o te dawne" stwierdza H r y ń c z u k . I to jest p r a w d ą . O g l ą d a j ą c bogaty zbiór jej pisanek nie spo­ t y k a się d w ó c h identycznych. Nawet jeśli w z ó r jest t a k i sam, to inna jest jego kolorystyka, coś zostało dodane czy u j ę t e i j u ż mamy n o w ą p i s a n k ę . N a t u ­ ralnie, odnosi się to do tych m o t y w ó w , k t ó r e są wzo­ r a m i w ł a s n e g o p o m y s ł u pisankarki, opartymi na bar­ dzo swobodnie potraktowanych tradycyjnych elemen­ tach zdobnictwa pisanek ł e m k o w s k i c h . Niewiele mamy o nich w i a d o m o ś c i . Seweryn Udziela podaje k i l k a przy­ k ł a d ó w pisanek z r. 1890 z F l o r y n k i oraz Krasnego, dodając, że „ n a w e t pisanki brzydko m a l u j ą " . F a l ­ k o w s k i i Pasznycki zamieszczają w swej książce t a b l i ­ cę p r z e d s t a w i a j ą c ą pisanki ł e m k o w s k i e z terenów wschodnich, jednobarwne (biały wzór, kolorowe tło — ZR), pochodzące z okolic Sanoka a znajdujące się w w zbiorach Muzeum Towarzystwa Ł e m k i w s z c z y n a . Tło tych pisanek b y ł o : fioletowe, k o l o r u sieny palonej, czer­ wone i czerwono-buraczkowe. Zdaniem a u t o r ó w „piszą je nie we wszystkich wsiach, a tam gdzie robią to już nie są tak ł a d n e j a k n i e g d y ś " . Tymczasem A l e k 2 3 II. 9. Podział r ó w n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 10. P o d z i a ł p o ł u d n i k o w y , w z ó r „ k o r o n k o w y " . I I . 11. „ D z b a n ­ k i " . I I . 12. „ O p ł o t k i " . U . 13. „ K r z y ż e i kapliczki". I I . 14. „ K w i a t y z pól (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " . 12 13 231 �sandra H r y ń c z u k twierdzi, że w okolicach Nowego S ą ­ cza i we wsiach s ą s i a d u j ą c y c h z Ł a b o w a pisanki b y ł y zawsze ł a d n e , o r ó ż n o r o d n y c h wzorach, choć r ó w n i e ż miały t y l k o biały wzór i kolorowe tło. Elementem podstawowym, w y n i k a j ą c y m ze stoso­ wanej techniki, z k t ó r e g o p o w s t a j ą wszystkie zdobiny jest „ p r z e c i n e k " w y k o n y w a n y szpilką o r ó ż n e j w i e l ­ kości główki. Z tych „ k r o p e l k o w y c h " (określenie p i sankarki — ZR) e l e m e n t ó w tworzy ona z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe motywy. Czasem przecinek r e d u ­ kuje się do k r o p k i , a niekiedy odwrotnie — kropka staje się niewidoczna a zostaje kreska — l i n i a prosta. P r z e w a ż n i e są to jednak całe przecinki, k t ó r e u k ł a ­ dają się w r ó ż n e m o t y w y — faliste, ł u k o w a t e , ł a ń ­ cuszkowe itd., t w o r z ą c najrozmaitsze wzory: r o ś l i n n e (kwiaty, liście), geometryczne (gwiazdki, romby, k w a ­ draty itd.), architektoniczne (kapliczki i k r z y ż e czy ratusz w r o c ł a w s k i ) w z g l ę d n i e zoomorficzne (ryby, r a k i , żaby). Na pisankach stosuje H r y ń c z u k r ó ż n e podziały po­ wierzchni jaja. Mogą b y ć one r ó w n i k o w e ( i l . 3) i po­ ł u d n i k o w e ( i l . 4), w z g l ę d n i e jedne i drugie ( i l . 5). Spotyka się pisanki, k t ó r e nie m a j ą ż a d n e g o podziału (il. 6). Przy podziale r ó w n i k o w y m p o w s t a j ą dwa pola z centralnie p o ł o ż o n y m biegunem, na k t ó r y m może lecz nie musi z n a j d o w a ć się j a k a ś zdobina, za to rozbudo­ wany jest pas ś r o d k o w y . W w y p a d k u p o d z i a ł u p o ł u d ­ nikowego uzyskuje pisankarka dwa owalne pola, k t ó r e w y p e ł n i a j a k i m ś m o t y w e m o koncentrycznie u ł o ż o n y c h elementach, w z g l ę d n i e j e d n y m wzorem np. „ r y b ą " . Przy podziale r ó w n i k o w o - p o ł u d n i k o w y m mamy do czy­ nienia z linią r ó w n i k a i dwoma p o ł u d n i k a m i , przecina­ j ą c y m i się na biegunach pod k ą t e m prostym. P o w s t a j ą w ten sposób 4 pola na k a ż d e j p ó ł k u l i o k s z t a ł c i e sfe­ rycznego t r ó j k ą t a r ó w n o r a m i e n n e g o , opartego p o d s t a w ą o linię r ó w n i k a . W i e r z c h o ł k a m i t r ó j k ą t y zbiegają się na biegunie. W polu k a ż d e g o z t r ó j k ą t ó w rysuje np. krzyż p r a w o s ł a w n y , a sam t r ó j k ą t w e d ł u g niej „to p r z y d r o ż n a kapliczka ł e m k o w s k a " . Robi też pisanki bez p o d z i a ł u na pola zdobnicze. C a ł a powierzchnia jaja staje się w ó w c z a s j e d n ą płaszczyzną ornamentacyjnr:, p o k r y t ą jakby bukietem k w i a t ó w o b e j m u j ą c y m całe jajo, z w i ą z a n y m u jednego bieguna, podczas gdy w i e r z ­ chołki k w i a t ó w skierowane są w s t r o n ę drugiego bie­ guna. Aleksandra H r y ń c z u k nie przygotowuje rysunKU p r z y s z ł y c h w z o r ó w . Pomaga sobie jedynie, dla otrzy­ mania jednakowych pól c i e n k ą g u m k ą , k t ó r ą n a k ł a d a na jajo tak, aby p r z e c h o d z i ł a przez oba bieguny ( i l . ,2)., Zaczyna m o t y w od „ z ą b k ó w " , położonych najbliżej gumki, m i ę d z y nie daje „ s k r z y d e ł k a " oraz k r o p k ę lub kółko, a w o k ó ł niego p ł a t e c z k i i w ten sposób uzys­ kuje k w i a t e k . Na samym ś r o d k u koncentrycznie uło­ żonego w z o r u umieszcza wielolistny k w i a t e k . „ P r z y ro­ bieniu takiego wzoru nie trzeba nic r y s o w a ć ani zna­ czyć, bo „ z ą b k i " s ą t y m elementem, do k t ó r e g o dora­ bia się r e s z t ę " . Po w y k o n a n i u zdobin na obu polach pisankarka zdejmuje g u m k ę , a na j e j miejsce daje g a ł ą z k ę . S ą jednak wzory, gdzie w y s t ę p u j e „ k r a t k a " . „Ta musi w y j ś ć r ó w n i u t k o , z t y m nie daję sobie rady od r ę k i i wtedy leciutko r o b i ę o ł ó w k i e m k r a t k ę , w k t ó r e j m o ż n a w y k o n a ć r ó ż n e wzory, skosy też, a spod ciemniejszej farby o ł ó w k a nie w i d a ć , zresztą on zmy­ wa się już w żółtej farbie". P o c z ą t k o w o szło jej to powoli i niezręcznie, odległości b y ł y n i e r ó w n e , elemen­ ty niejednakowe. Obecnie „ w p r a w a i oko r o b i ą swoje, a jeśli są j a k i e ś drobne odchylenia przecież to nic nie szkodzi". Najdawniejszym m o t y w e m , k t ó r y sobie z a p a m i ę t a ­ ła H r y ń c z u k było „ s ł o n e c z k o " ( i l . 7) powszechnie sto­ sowane w Ł a b o w e j i okolicznych wsiach, a właści­ wie znane na c a ł e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e . „ T e słoneczka r o b i ł a jeszcze moja babcia, a nawet prababcia, która u m a r ł a m a j ą c 92 lata, kiedy b y ł a m m a ł ą dziewczynką". M o t y w słońca powtarza się w pisankach H r y ń c z u k dość często. „ T e pisanki ze s ł o n e c z k i e m p r z e d s t a w i a j ą słońce i m ł o d e gałązki — to p o w r ó t wiosny, ciepła, nowego życia w przyrodzie". S w o j ą k a r i e r ę p i s a n k a r s k ą jako 5-letnia dziewczynka zaczęła Aleksandra właśnie od „słoneczka", co tak opisuje: „ K i e d y s i e d z i a ł a m przy rozgrzanej k u c h n i , w o k ó ł k t ó r e j tłoczyła się cała gro­ mada dzieci, p r ó b o w a ł a m na ugotowanym j a j u robić „słoneczko". Nie szło m i to z p o c z ą t k u zupełnie. Po odrzuceniu k i l k u nieudanych j a j , j u ż na górze i na dole (biegunach — ZR) j a k i e ś koszlawe „słoneczko" wyszło, ale na boku ani rusz. Mamusia p o r a d z i ł a mi, 4 I I . 15. „ Z a g u b i o n e w i a n k i " . I I . 16. „ W i a n k i ze stokrotek". I I . 17. „ K w i a t paproci". 16 232 �ażebym dała ś r o d k i e m gałązkę, tak j a k to robiła moja starsza siostra, k t ó r e j rzeczywiście pisanki lepiej w y ­ chodziły. Przy robocie p o c z ą t k o w o p o m a g a ł a m i mama, ale ona ni3 miała zbyt dużo czasu. Potem już jakoś szło. Najładniejsze pisanki w Ł a b o w e j wykonywała moja matka chrzestna Julia W ó j t o w i c z o w a . Podpatry­ wałam ją i c h c i a ł a m zawsze tak p i ę k n i e robić jak ona. Nie udawało m i się, a i teraz wydaje m i się, mimo wprawy, że ja nie potrafię t y c h tradycyjnych pisanek tak ładnie „pisać" jak to k i e d y ś ona robiła. Jej p i ­ sanki były tak p i ę k n e , że od niej brano co r o k u ma­ lowane jaja na p l e b a n i ę " . Do pisanek dorabia sobie Aleksandra H r y ń c z u k wierszyki. Malując na biegunach, na b r z u ś c u jaja „słoneczka" dodaje g a ł ą z k ę s o s n o w ą (ił. 8), otacza je wiankiem i równocześnie u k ł a d a s t r o f k ę : Bo ja z gór p r o s z ę was / Gdzie ś w i e r k o w y las, Tam słoneczko wschodzi / Do pracy już czas. Biały „ k o r o n k o w y " w z ó r na k o l o r o w y m tle, k t ó r y nauczyła ją robić babka u p a m i ę t n i ł a wierszykiem: Wzory na m y c h jajach / Od babuni wzięte, Są jak koroneczki / Bielutkie i p i ę k n e . Motywy „ k o r o n k o w e " ( i l . 9, 10) są bardzo subtelne, j a k najdelikatniejszy hafcik czy koroneczka. Pisankarka wykonuje je z dużą p r e c y z j ą . „ Z d a w a ł o m i się, że nigdy nie w y c z a r u j ę tak subtelnego wzoru j a k i dosta­ łam od babci. Dużo pisanek n a p s u ł a m , ale przecież zrobiłam i chyba jej d o r ó w n a ł a m " . Motywy „ s ł o n e c z k a " i „ k o r o n k o w e " w y k o n u j e ar­ tystka i obecnie dość często: „bo je bardzo lubię, p r z y ­ pominają m i one najszczęśliwsze lata mojego dzie­ ciństwa i młodości. W jesieni życia na codzień pa­ mięć tak nie dopisuje, a wspomnienia lat dziecięcych są tak t r w a ł e j a k gdyby b y ł y w y r y t e w granitowej skale". Oprócz tych t r a d y c y j n y c h w z o r ó w r o b i r ó w n i e ż dwubarwne (biały w z ó r i kolorowe tło) pisanki o te­ matyce nowej. P o m y s ł y do nich czerpie ze wspom­ nień. W ten sposób p o w s t a j ą „ d z b a n k i " ( i l . 11), „ g a r n ­ k i " czy „ m i s k i " , k t ó r y c h zdobiny n a w i ą z u j ą do malatur na naczyniach glinianych, sprzedawanych na targach czy „ k r z y ż e " cerkiewne i „ o p ł o t k i " (il. 12) z ł e m k o w s k i e j wioski. Wielokolorowe pisanki zaczęła H r y ń c z u k wyko­ n y w a ć dopiero po przyjeździe do W r o c ł a w i a (1959 r.) „pisząc" wielobarwnie n i e k t ó r e dawne wzory dwu­ barwne, j a k np. „ d z b a n k i " , „ g a r n k i " czy „ k r z y ż e " (il. 13). W p r o w a d z i ł o też w ó w c z a s wiele nowych w z o r ó w j a k : „ w i o s n a " (il. 6), „ k w i a t y z pól - (len), łąk, lasu, o g r ó d k a " ( i l . 14), „ z a g u b i o n e w i a n k i " ( i l . 15), „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), „ k w i a t paproci" ( i l . 17), „ b a b y " , „ b a b y kwiaciaste", „ b a b y t a ń c z ą c e " (il. 18), „ b a b y jasne", „ f a r b a n k y " (spódnice drukowane r ę c z n i e — ZR), „beczułki", „krzyże i kap­ l i c z k i " i t d . Wszystkie te m o t y w y są t w o r e m w y o b r a ź n i pisankarki, k t ó r a przeżycia swej młodości chce w y r a ­ zić w pisance. Są to wspomnienia pisane woskiem. „ J e d e n pisze, i n n i w y ś p i e w u j ą swoją dolę — niedolę, a ja « w y e i a p a ł a m » j ą na pisankach, a moje wspom­ nienia u p i ę k s z a m k w i a t a m i " . W ciągu swojej kariery pisankarskiej H r y ń c z u k zrobiła wiele, sama nie wie już ile, r ó ż n y c h wzorów. „Dużo p a m i ę t a ł a m z dawnych lat, t r o c h ę przypomnieli starzy ludzie — Ł e m k o w i e , a r e s z t ę poniosła fantazja. Bardzo dużo w i d z i a ł a m gdy było święcenie, ale już z a p o m n i a ł a m , bo lata m i j a j ą " . Gdy artystka bierze w r ę k ę jajo nigdy nie wie j a k r o z w i ą ż e jego d e k o r a c j ę . Wzór na pisance zależy przede wszystkim od jej nastroju w danej c h w i l i . „ M a l u j ą c pisanki m y ś l a m i jestem w Ł a b o w e j i wszyst­ kie obrazy z d z i e c i ń s t w a tłoczą m i się w głowie, chcia­ ł a b y m je u t r w a l i ć na j a j u " . Gdy przed oczyma prze­ s u w a j ą jej się ludzie idący do c e r k w i w tradycyjnych, paradnych strojach ł e m k o w s k i c h , w ó w c z a s powstają „chłopy i baby" ( i l . 19, 20) — m ę ż c z y ź n i ubrani w d ł u ­ gie, b r ą z o w e „czuhy", kobiety w kolorowe, drukowa­ ne r ę c z n i e „ f a r b a n k y " czy z kupnego m a t e r i a ł u „ k a ­ baty" (spódnice), spod k t ó r y c h w y s t a j ą b i a ł e koronecz­ k i , w b i a ł e „oblicza" (koszule) z koronkowymi krezami w o k ó ł szyi. Czasem p r z y p o m i n a j ą jej się momenty z wesela •— wtedy p o w s t a j ą „ b e c z u ł k i " : Beczułki, beczułeczki/Na wino, na piwo, Ż e b y na weselu / Wesolutko było. Niekiedy stają jej przed oczyma zabawy d o ż y n k o w e , kiedy wszyscy b a w i l i się wesoło i w ó w c z a s „ b a b y kwiaciaste" czy „ b a b y jasne" (bo malowane jasnymi I I . 18. „ B a b y t a ń c z ą c e " . I I . 19. „ B a b y " . I I . 20. „Chłop w huni". 233 �farbami) z a m i e n i a j ą się w „ b a b y t a ń c z ą c e " o w i r u j ą c y c h spódnicach. Tak o nich pisze: (il. 18) T a ń c z ą baby, dziewczę skacze / Bo muzyka gra wesoła, Jak zobaczą gdzie szuchaja, (parobka — ZR) / Z a b i e r a j ą go do koła. „ P a t r z ę na moje baby i u ś m i e c h a m się do nich, tak j a k b y m je w Ł a b o w e j w i d z i a ł a . Ileż o nich m o ż n a po­ wiedzieć! Jedna to nasza niania Glicera, druga Sztefka, ona m i mysie ogonki plotła, o mnie nawet w ostat­ niej godzinie życia p a m i ę t a ł a . Tyle ich u m a r ł o , n a j ­ pierw Glicera, potem moja mama, a n a s t ę p n i e Sztefka. A teraz o wesołej Lompie, o dziewusze, k t ó r a b y ł a j a k sam ogień, r o z ś p i e w a n a od samego rana j a k szła z k o n ­ w i a m i po w o d ę do potoka, k t ó r a wiecznie h u l a ł a i ś p i e ­ w a ł a . Jak t a k ą L o m p ę u w i e c z n i ć na pisance? Dużo p r ó b o w a ł a m , bo trudno zrobić to na j a j u coby się chciało, ale przecież coś niecoś m o ż n a . I wreszcie jest, u d a ł o m i się! D a ł a m kabat w s k o ś n e pasy, j a k to bywa w t a ń c u albo j a k w i a t r podwieje, k w i a t y ogniste z p ł a t k a m i rozwianymi, p o s k r ę c a n y m i w ę ż o ­ wo. Jest w nich coś takiego kusicielskiego i jeszcze porwane listeczki! Tak, to b y ł a Lompa! T ę p i s a n k ę oczywiście odłożyłam do moich ulubionych. I wtedy zaczęłam robić te „ t a ń c z ą c e baby". Czy d r u g ą t a k ą L o m p ę zrobię? Chyba nie. Potem wiele razy p r ó b o ­ w a ł a m p o w t ó r z y ć t ę p i e r w o r o d n ą p i s a n k ę uwiecznia­ jącą Lompę, ale m i się już tak nie u d a ł o " . (Pisanki pierworodne czyli pierwsze z nowego udanego wzoru zatrzymuje sobie artystka jako wzory). „Ach te moje „ b a b y t a ń c z ą c e " w w i r u j ą c y c h ka­ batach, jedne r o z t a ń c z o n e aż rozczochrane, inne do­ stojne, j a k b y w t a ń c u p ł y n ę ł y . Nic — to ja to tak widzę wszystko i p r z e ż y w a m , to takie nic, sama ś m i e ­ j ę się z siebie". Kiedy indziej p r z y p o m i n a j ą jej się chwile j a k u g a n i a ł a na koniu w ś r ó d k w i e t n y c h pól l u b b i e g a ł a ze swymi p r z y j a c i ó ł k a m i w s t r o n ę lasu, p o w s t a j ą więc na kanwie tych w s p o m n i e ń k w i a t y z pól ( i l . 14): Na swoich pisankach w i o s n ę n a m a l u j ę . W górze słoneczko. / C i a p n ę raz, drugi i już wszystkim ciepło. Wyjdzie stokrotka, otworzy oczy / A t u kaczeniec z moczary kroczy, K r o k u s ó w stado / p a g ó r p r z y s i a d ł o , Gdzież te fiołeczki się z a p o d z i a ł y ? / Zapachem w i o s n ę nam w i t a ć m i a ł y . (...) 0 — jeszcze ptaszek, co w o ł a ł a d n i e Zofija, Zofija, Zofija. Wiem ptaszku, w i e m drogi / Wszystko p i ę k n e 1 dobre Przemija, przemija, przemija. T a k i p o c z ą t e k m a j ą pisanki „ d r ó ż k a do lasu" ( i l . 21) wyrażone skośnym układem kwietnych motywów. Tęs­ knota za „ u t r a c o n y m rajem" jest u H r y ń c z u k ogrom­ na, co w y r a ż a się np. t a k i m wierszykiem: Ł ą k a ma w kwiatach, s ł o ń c e m nagrzana, Zielem p a c h n ą c a — taka kochana. Czy też tak t ę s k n i — czy p a m i ę t a ona, Jak mnie t u l i ł a do swego ł o n a ? Z k w i a t ó w polnych p l o t ł y sobie dziewczynki Mamy w i ę c i „ z a g u b i o n e w i a n k i " (il. 15): wianki. Waniczku m ó j drogi / Wianeczek ci d a ł a m T y ś i n n ą p o s z u k a ł / Ja sama z o s t a ł a m . M a m też na jajeczkach / Zagubione w i a n k i , I różczki weselne / Dla twojej kochanki. S ą „ w i a n k i ze stokrotek" ( i l . 16), ale b y w a j ą i „ w i a n k i ś w i ę t o j a ń s k i e " , k t ó r y c h „u nas w g ó r a c h nie puszcza­ 234 no na w o d ę lecz w k ł a d a ł o się je do m i s k i z umieszczo­ n ą w ś r o d k u w i a n k a ś w i e c ą i d a w a ł o do w n ę t r z a kap­ l i c z k i albo wieszało się na k r z y ż a c h p r z y d r o ż n y c h " : Na p r z y d r o ż n y m k r z y ż u / Wianek zawieszę, D r u g i do misy w kapliczce włożę, A w ś r o d k u świecę, z a p a l o n ą , j a s n ą / Kiedy na Jana gwiazdy z a g a s n ą . Z „ w i a n k a m i ś w i ę t o j a ń s k i m i " w i ą ż e się wzór pisank o w y „ k r z y ż e i k a p l i c z k i " ( i l . 13): Na r o z d r o ż a d h k r z y ż wysoki, O g r ó d e k w koło — m a l w a czerwona, A nad n i m p ł y n ą b i a ł e obłoki... Z kapliczki w icher k o p u ł k ę z e r w a ł , M i o t a ł n i ą w rowie, gonty pozr.ywał, Nie ma k o p u ł k i , z deszczułek daszek Wije w n i m gniazdko m a l u t k i ptaszek. Ze ś w i ę t e m K u p a ł y łączy się wiele p r z e ż y ć pisankarki. P r z e c i e ż to w noc ś w i ę t o j a ń s k ą k w i t n i e „ k w i a t pap­ r o c i " (il. 17), k t ó r e g o dziewczyna nieraz nadaremnie szukała: Kiedy s z u k a ł a m k w i a t u paproci / P ł o n ę ł a m cała. Spotkałam miłość: piękną, n i e w i n n ą / Lecz krótko trwała. Wzór „ k w i a t u paproci" charakteryzuje się ognistymi b a r w a m i , i m i t u j ą c y m i b u c h a j ą c e p ł o m i e n i e z ogniska, p ł o n ą c e g o na polanie, k t ó r e nie pozwoliło zbłądzić w lesie s z u k a j ą c y m wymarzonego k w i a t u . A wreszcie wspomnienia t y c h cichych wieczorów, kiedy stara piastunka Glicera o p o w i a d a ł a z a s ł u c h a n e j , przewrażliwionej dziewczynce o strachach, dobrych i z ł y c h duchach, czy b a ś n i e i legendy j a k np. ta, k t ó r a specjalnie u t k w i ł a w jej p a m i ę c i , tzn. o wodospadzie na Felczynie z w a n y m „ T o p i e l c e m " , gdzie j a k przestrze­ g a ł a niania nie wolno się b y ł o k ą p a ć nigdy w samo p o ł u d n i e , bo m ó g ł b y z głębi, spod skał, w y p ł y n ą ć to­ pielec zamieniony w r y b ę i w c i ą g n ą ć w g ł ę b i n ę na zawsze. S k ą d w z i ą ł się ten topielec? „ N a d wodospa­ dem m i e s z k a ł a w k u r n e j c h y ż y m ł o d a wdowa Ołena z synkiem Semkiem. C h ł o p a k b y ł ł a d n y i rósł zdrowo. K a ż d e g o r o k u na W e ł y k d e ń (Wielkanoc) matka ciapała m u pisanki, a ż e b y m ó g ł się n i m i p o c h w a l i ć przed i n n y m i dziećmi, k t ó r e r ó w n i e ż p r z y c h o d z i ł y do cerkwi ze swoimi p i s a n k a m i Wszyscy b o w i e m wiedzieli, ze pisanki O ł e n y są n a j ł a d n i e j s z e . C h ł o p i e c w y r ó s ł na p i ę k n e g o m ł o d z i e ń c a i wtedy matka zrobiła m u jego u l u b i o n ą p i s a n k ę — słoneczko z s o s e n k ą ( i l . 8). Za­ w i j a ł ją w c h u s t e c z k ę i w k ł a d a ł do kieszeni w huńce. M a t k a w i e d z i a ł a , że to dla Kseni, z k t ó r ą przehukiw a ł się k a ż d e g o wieczoru i d ą c z roboty z pola lub lasu. Pewnego r o k u kiedy czekał na m a t k ę , aby z nią razem iść do c e r k w i , poszedł za dom spojrzeć na wo­ dospad, bo po w i e l k i e j wiosennej ulewie potok, zawsze m a ł y , w e z b r a ł i h u c z ą c toczył ogromne kamienie. Sta­ n ą ł jak z w y k l e na w y g i ę t y m p n i u czeremchy i zauro­ czony o g ł u s z a j ą c y m h u k i e m w p a t r y w a ł się w kłębo­ wisko wody s p a d a j ą c e j ze skał. Czy poślizgnął się czy m u się w g ł o w i e z a k r ę c i ł o , a m o ż e rzeczywiście coś go z a u r o c z y ł o — dość, że w p a d ł pod wodospad i p r z e p a d ł na w i e k i . Szukano jego ciała w z d ł u ż po­ t o k u i rzeki, nigdzie nie znaleziono. Od tego czasu wodospad i baniur pod n i m nazwano «Topielcem». Starzy ludzie opowiadali, że spod H a l i Łabowskiej p ł y n i e woda i pod s k a ł a m i , gdzie są pieczary, tam żyje zaczarowana k n i a h y n i a t y c h gór, zamieniona w złotą r y b k ę . Ona to napewno u p o d o b a ł a sobie piękne­ go parobka, w c i ą g n ę ł a do g ł ę b i n i z a m i e n i ł a w piękną r y b ę . Ryba ta ukazuje się raz do r o k u na Wełykdeń, ale nie k a ż d y może j ą zobaczyć. Ponoć p i ę k n a Kse­ nia po utopieniu się ukochanego bardzo rozpaczała. 5 �I I . 21. „ D r ó ż k a do lasu". I I . 22. „ R y b y " . I I . 23. „ R a t u s z Często s i a d y w a ł a nad wodospadem i w p a t r y w a ł a się w pieniącą w o d ę , ale oprócz ryb, czasem ż a b y czy raka, k t ó r e w y ł a z i ł y spod darniny przy brzegu, nic nie widziała. Na d r u g i rok na W e ł y k d e ń Ksenia poszła nad wodospad z p i s a n k ą w ręce, w samo p o ł u d n i e , jak biły dzwony w cerkwi, a potem w r ó c i ł a bardzo szczęśliwa. I tak już b y ł o co r o k u , a dla znajomych nie było już t a j e m n i c ą dlaczego s t a m t ą d przychodzi z a p ł a k a n a ale wielce uradowana. Od czasu kiedy Kseni już nie stało, p r z e k a z y w a ł y babki t a j e m n i c ę i da­ wały r a d ę d z i e w c z ę t o m na «szczęśliwą miłość». M u ­ sisz b y ć n i e w i n n a i czysta, po spowiedzi i k o m u n i i wielkanocnej, w samo p o ł u d n i e w W e ł y k d e ń , kiedy w cerkwiach w Ł a b o w e j i M a d e j o w e j biją dzwony, w tej c h w i l i wrzucisz p i s a n k ę ze «słoneczkiem w w i a n ku» pod sam wodospad, do samej głębi. Dzwony wciąż będą jeszcze biły, a spod s k a ł z głębi w y p ł y w a ryba, ale taka niezwyczajna, k t ó r a się błyszczy i mieni wszystkimi kolorami. Kiedy zobaczysz ją z w i n n ą , zie­ lenią ś w i ę t o j a ń s k i c h r o b a c z k ó w będzie świecić, a k i e ­ dy wyłoni się z wody w blasku słońca — ujrzysz głowę chłopca o p ł o w e j czuprynie i siwych, ś m i e j ą ­ cych się oczach. W g ł o ś n y m szumie wody powie ci «Chrystos Woskres» (Chrystus Z m a r t w y c h w s t a ł ) . Nie daj się z a u r o c z y ć a p r ę d k o odpowiedz «Woistynno Woskres» (rzeczywiście Z m a r t w y c h w s t a ł — ZR). On z po­ wrotem zanurzy się i z n ó w jako r y b a zniknie w g ł ę ­ bokich czeluściach pod s k a ł a m i wodospadu. Wtedy napewno s p e ł n i ą się t w o j e marzenia i polubi cię c h ł o ­ piec j a k i e g o ś sobie w y b r a ł a " . To opowiadanie n a t c h n ę ł o A l e k s a n d r ę H r y ń c z u k do wykonania w z o r ó w z „ r y b a m i " ( i i . 22), „ r a k a m i " czy „ ż a b a m i " i m o t y w e m p i ę k n e j Kseni ( i l . 4). A r t y s t k ę ponoszą w c i ą ż nowe, cisnące się wspom­ nienia c h w i l młodości, ponosi fantazja a połączone z t y m zdolności plastyczne p o w o d u j ą , że tworzy nadal nowe wzory. „ P a n i pisanki trzeba przede wszystkim r o z u m i e ć i czytać, a dopiero potem p o d z i w i a ć " — po­ wiedział jeden z k o l e k c j o n e r ó w pisanek po obejrze­ n i u jej prac. Niekiedy na swych pisankach z t r a d y c y j n y m „sło­ neczkiem" umieszcza H r y ń c z u k napisy w j ę z y k u ł e m ­ k o w s k i m j a k „ C h r y s t o s Woskres", a nawet całą z w r o t ­ k ę znanej piosenki ł e m k o w s k i e j : wrocławski" Oj wersze, m i j wersze / M i j zelenyj wersze, J u ż m i tak ne bude / Jak m i było persze. Na pisankach p r z e s ł a n y c h na konkurs do Krakowa z n a l a z ł y się napisy „R. 1969" oraz na pisance z moty­ w e m ratusza w r o c ł a w s k i e g o „25 lat W r o c ł a w i a " . Od k i l k u lat H r y ń c z u k sygnuje swoje pisanki „łem" (skrót od ł e m k o w s k i e — ZR) pisanym cyrylicą. W ten sposób chce zaznaczyć charakter regionalny pisanek, a t a k ż e z a c h o w a ć swe prawa autorskie. Zdarzało się bowiem, że na konkursach czy wystawach mieszano pisanki r ó ż n y c h a u t o r ó w . „ P r z e k o n a ł a m się k i l k a k r o t ­ nie, że pochodzenie moich pisanek było mylnie poda­ wane albo przypisywano je k o m u ś innemu lub innej części Polski, a nie Ł e m k o w s z c z y ź n i e " . Aleksandra H r y ń c z u k mieszka od lat we W r o c ł a ­ w i u . Zżyła się i z w i ą z a ł a z nim, więc w p l o t ł a do swoich pisanek m o t y w y w r o c ł a w s k i e j a k np. ratusz (il. 23). Niestety źle została zrozumiana i w jednym z a r t y k u ł ó w , k t ó r y został jej poświęcony, zrobiono z niej p i s a n k a r k ę m i e j s k ą , czym ogromnie poczuła się d o t k n i ę t ą . „ P o c h o d z ę ze wsi ł e m k o w s k i e j , c i a p a ł a m p i ­ sanki od dziecka takie, jakie u nas robiono. Teraz przebywam we W r o c ł a w i u , c h c i a ł a m to miasto jakoś p o k a z a ć w mojej twórczości. W y k o n a ł a m więc ratusz i w ł o ż y ł a m go do koszałki wielkanocnej. Czy to grzech i znak, że jestem już p i s a n k a r k ą m i e j s k ą ? " . A prze­ cież w z o r ó w innych, nie „miejskich", zrobiła wiele, nawet nie wie ile. „Tego jest dużo, może 500, a może i w i ę c e j , trudno je wszystkie wyliczyć i spamiętać". Nie ma pory roku, w k t ó r e j artystka nie robiłaby pisanek. „ C i a p a n i e " zależy od w i e l u c z y n n i k ó w . Prze­ de wszystkim „ p i s z e " wtedy, gdy lepiej się czuje f i ­ zycznie, a t a k ż e w ó w c z a s , kiedy nikogo nie ma w do­ mu. W tych w a r u n k a c h zdarza się, że nad malowa­ niem jaj spędza nieraz po k i l k a n a ś c i e godzin. Natural­ nie n a j w i ę c e j r o b i przed ś w i ę t a m i wielkanocnymi i to na d ł u g o w c z e ś n i e j , bo w y p a d a j ą konkursy, wystawy, a „przecież i rodzinie, znajomym trzeba dać na ś w i ę ­ cenie, t r o c h ę p r z y g o t o w a ć na kiermasz w r o c ł a w s k i " . Przy pracy l u b i m i e ć b e z w z g l ę d n y spokój, nie chce się r o z p r a s z a ć , nawet rozmowa d o m o w n i k ó w jej przesz­ kadza. Rodzina p o c z ą t k o w o sceptycznie odnosiła się do pracy pisankarki. M ą ż b y ł oporny dłuższy czas, a cór235 �ka nie będąc p e w n ą s u k c e s ó w m a t k i o d r a d z a ł a jej brania u d z i a ł u w konkursach. „ T e r a z wszystko się zmieniło. Jak p r a c u j ę to m ą ż siedzi cichutko i czyta, a potem pokazuje moje dzieła i chwali się n i m i , przy­ prowadza m i a m a t o r ó w l u b i ą c y c h pisanki. Cieszy go to jak mnie i n n i c h w a l ą . C ó r k a ma r ó w n i e ż wiele ra­ dości z moich pisanek, a n a j w i ę c e j p r z y j e m n o ś c i spra­ wia jej, kiedy może o f i a r o w a ć pisanki mamy swoim kolegom i p r z e ł o ż o n y m na uniwersytecie, gdzie przy­ gotowuje się do docentury na wydziale pedagogicz­ nym. Ona też n a j w i ę c e j zabiera pisanek przed ś w i ę ­ tami. Syn zawsze odnosił się z pietyzmem do moich malowanych j a j . Ceni je bardzo, m a ł o rozdaje, ale i on ma teraz nowy temat do chwalenia się swoją m a t k ą " . Z rodziny n i k t już nie r o b i pisanek. Aleksand­ ra chciała n a u c z y ć c ó r k ę kunsztu pisankarskiego, nie­ stety nie u d a ł o się. „ O n a nie ma do tego c i e r p l i ­ wości". Zapytana jak długo r o b i j e d n ą p i s a n k ę , artystka nie umie dać odpowiedzi. Zależy to g ł ó w n i e od wzoru. „Te tradycyjne «słoneczka» w y k o n y w a n e szpilką o dość dużej główce idą szybko i m o g ę ich n a c i a p a ć nawet k i l k a na dzień, ale „ k o r o n k o w e babuni", nie zawsze się udają, bo są niezwykle delikatne, cieniutkie kreseczki wosku o d p a d a j ą ł a t w o i już po p r z y j e m n o ś c i " . Wzory „ k o r o n k o w e " i wielobarwne są dla pisankarki ogromnie męczące, może więc n a j w y ż e j zrobić j e d n ą dziennie. Zresztą jak m ó w i jest jedno duże „ a l e " od­ noszące się do wszystkich bez w y j ą t k u pisanek, a m i a ­ nowicie w y n i k zależy przede wszystkim od dobrego zafarbowania. „Zresztą ja teraz k a ż d ą p i s a n k ę r o b i ę powoli, bo i ręce m i drżą, niedowidzę, a przy t y m bardzo m i szkodzi s w ą d świeczki, tak że m u s z ę p r a c ę często p r z e r y w a ć " . M i m o tych t r u d n o ś c i H r y ń c z u k nie może nie w y k o n y w a ć pisanek. P o d t r z y m u j ą ją one na duchu i s p r a w i a j ą jej wiele radości. Toteż nie l u b i pozbywać się ich. „ N a j ł a d n i e j s z e o d k ł a d a m , a i tak już sporo poszło w świat. M a m na swoje pisanki wielu a m a t o r ó w , k o l e k c j o n e r ó w t u w k r a j u i za gra­ nicą, szczególnie w Ameryce. A l e ciężko m i jest z k a ż ­ dą się pożegnać, bo przecież tyle mam p r z y j e m n o ś c i przy p r z e g l ą d a n i u ich np. w czasie choroby czy jak mnie smutek ogarnie. Gdy o w ł a d n ą m n ą wspomnie­ nia, to wtedy wszystko idzie na opak, nie przespane noce, nie p o s p r z ą t a n y dom, nie ugotowany obiad, tylko w robocie kropelki na serce i cieszenie się pisankami". A r t y s t k a ma h o j n ą r ę k ę i rozdaje pisanki ale szczegól­ nie wtedy gdy czuje, że osobie obdarowywanej sprawi swoimi pracami r a d o ś ć . Sprzedaje m a ł o , t r o c h ę na kiermaszu w r o c ł a w s k i m , ale t y l k o te, „ k t ó r e nie są mi potrzebne". Aleksandra H r y ń c z u k , j a k w i e m y „ c i a p i e " pisanki stale od dzieciństwa, nawet w najcięższych chwilach swego życia. Co r o k u jej malowane jaja m u s i a ł y zdo­ bić choćby najskromniejszy stół ś w i ą t e c z n y , j a k i by­ w a ł w czasie okupacji. B y ł y to jednak pisanki trady­ cyjne. Dopiero przyjazd do W r o c ł a w i a i wzięcie udzia­ łu w konkursie w 1968 r., ogłoszonym przez Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u s p o w o d o w a ł o , że H r y ń ­ czuk podbudowana I-szą n a g r o d ą j a k ą w ó w c z a s otrzy­ m a ł a , zaczęła w y k o n y w a ć pisanki wielobarwne. Po raz drugi u z y s k a ł a I-szą n a g r o d ę na „Ogólnopolskim konkursie na n a j p i ę k n i e j s z ą p i s a n k ę " , ogłoszonym w 1969 r. przez Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e . Te osiągnięcia s t a ł y się motorem jej dalszej pracy i szu­ kania nowych w z o r ó w . „Od k o n k u r s u krakowskiego m i n ę ł o już 11 lat a ja zawsze r o b i ę pisanki. M a m wiele starych m o t y w ó w , ale są też i nowe. Muszę jednak powiedzieć, że wszystkie są daleko lepsze w w y k o n a n i u niż b y ł y poprzednie. Co r o k u r o b i ę po k i l ­ kadziesiąt i więcej". Po tych d w ó c h konkursach p r z y s z ł y inne, w różnych_ miastach Polski i wszędzie artystka zdobywa pierwsze nagrody. Często też jej pisanki są pokazy­ wane na wystawach zbiorowych, w z g l ę d n i e t y l k o iej p o ś w i ę c o n y c h . M i e l i i m a j ą możność w r o c ł a w i a n i e po­ dziwiać je na wystawach u r z ą d z a n y c h w okresie ś w i ą t wielkanocnych w klubach empiku, w salach Uniwersytetu W r o c ł a w s k i e g o czy Muzeum Etnograficz­ nego we W r o c ł a w i u . Na s t a ł e j wystawie z n a j d u j ą się pisanki Aleksandry H r y ń c z u k w Muzeum Etnograficz­ n y m w Krakowie, k t ó r e m u o f i a r o w a ł a artystka duzą k o l e k c j ę swoich prac. PRZYPISY 1 Aleksandra H r y ń c z u k zna t e c h n i k ę w y s k r o b y ­ wania w z o r ó w na jajach. P a m i ę t a , że w Ł a b o w e j w i ­ działa r ó w n i e ż tak w y k o n y w a n ą d e k o r a c j ę . Robili ją p r z e w a ż n i e chłopcy. C e l o w a ł w tej technice n a j m ł o d ­ szy syn jej m a t k i chrzestnej J u l i i W ó j t o w i c z o w e j z Ł a ­ bowej W y ż n e j . B y ł y to p i ę k n i e skrobane wzory, ale ten sposób zdobienia jaj, w e d ł u g H r y ń c z u k , w y s t ę p o ­ w a ł w Ł a b o w e j i okolicy bardzo rzadko. o f i a r o w u j ą pisanki c h ł o p c o m " . Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934, s. 32, 33, 69 ( r y c ) . J. F a l k o w s k i — B. Pasznycki, Na pogranicza łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 85, tabl. I X . M o t y w „ s ł o n e c z k a " z g a ł ą z k a m i sosenek i i n ­ nych dekoracji jest powszechny na terenie Polski tam, gdzie p i s a n k a r k i zdobią jaja przy pomocy szpilki. Naj­ częściej spotyka się je na wschodzie k r a j u . Gdy dzieci szły do c e r k w i na n a b o ż e ń s t w o w W i e l k ą Niedzielę (Wełykdeń) w p o ł u d n i e , to k a ż d e mu­ siało m i e ć w r ę k u p i s a n k ę z a w i n i ę t ą w chusteczkę albo bez niczego n i e s i o n ą w garści. Po przyjściu do c e r k w i s t a w a ł y dzieci pod carskimi wrotami, gdzie jedno drugiemu p o k a z y w a ł o j a k ą ma p i s a n k ę . Odby­ w a ł się sąd, k t ó r a n a j ł a d n i e j s z a (inf. A . H r y ń c z u k ) . 3 4 5 2 S. Udziela: „W czasie zbliżających się ś w i ą t w i e l ­ kanocnych dziewczęta r o b i ą pisanki, to jest m a l u j ą woskiem na j a j u zwyczajne gwiazdki, a czasem inne wzory, jaja b a r w i ą na czarno lub czerwono. J e d n a k ż e sztuka pisania na jajach u R u s n a k ó w stoi na bardzo niskim poziomie. Dziewczęta oblane w ś m i g u s w o d ą Fot. J . Swiderski, il. 3—23 �